Wikipedia sqwiki https://sq.wikipedia.org/wiki/Faqja_kryesore MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Speciale Diskutim Përdoruesi Përdoruesi diskutim Wikipedia Wikipedia diskutim Skeda Skeda diskutim MediaWiki MediaWiki diskutim Stampa Stampa diskutim Ndihmë Ndihmë diskutim Kategoria Kategoria diskutim Portal Portal diskutim TimedText TimedText talk Moduli Moduli diskutim Event Event talk 1 1722 3060512 3057487 2026-10-30T04:16:22Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Astronomia/Arkivi 1]] 3060512 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Astronomia/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} Kjo faqe nuk duhet te perfshihet ne kategorine e fizikes, pasi konsiston si nje fushe me vete. ebo0w8wzh931ozntw91x5vvqu6oxoeo 0 1748 3060416 3059842 2026-10-29T18:44:14Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 2 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060416 wikitext text/x-wiki {{Short description|Studimi shkencor i funksioneve mendore dhe sjelljes}} {{Use dmy dates|date=May 2021}} <!-- Nga en.wiki: Overview of discipline: --> '''Psikologjia''' është studimi shkencor i [[Mendja|mendjes]] dhe [[Sjellja|sjelljes]].<ref>[https://www.apa.org/support/about-apa Pyetje të shpeshta rreth APA-së] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231205214152/https://www.apa.org/support/about-apa |date=5 December 2023 }} Marrë më 28 nëntor 2023.</ref><ref>{{cite web |title=psychology |url=https://www.oed.com/search/dictionary/?scope=Entries&q=psychology&tl=true |website=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |access-date=23 June 2024 |archive-date=23 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623041458/https://web.archive.org/web/20240623041458/https://www.oed.com/search/dictionary/?scope=Entries&q=psychology&tl=true |url-status=live |language=en }}</ref> Fusha e saj përfshin sjelljen e njerëzve dhe të jonjerëzve, dukuritë si të ndërgjegjshme, ashtu edhe të pavetëdijshme, si dhe proceset mendore, si [[Mendimi|mendimet]], [[ndjenja]]t dhe [[Motivimi|motivet]]. Psikologjia është një disiplinë akademike me fushë të gjerë, që kapërcen kufijtë ndërmjet [[Shkencat natyrore|shkencave natyrore]] dhe [[Shkenca shoqërore|shkencave shoqërore]]. Një profesionist ose studiues që punon në këtë disiplinë quhet [[Psikologu|psikolog]]. Disa psikologë mund të klasifikohen edhe si {{ill|Shkencëtarët e sjelljes|en|Behavioural sciences}} ose si [[Shkenca kognitive|shkencëtarë kognitivë]]. Disa psikologë përpiqen të kuptojnë rolin e funksioneve mendore në sjelljen individuale dhe [[Sjellja shoqërore|shoqërore]]. Të tjerë hulumtojnë proceset [[Fiziologjia|fiziologjike]] dhe [[Sistemi nervor|neurobiologjike]] që qëndrojnë në themel të funksioneve kognitive dhe sjelljes. Psikologët biologjikë synojnë të kuptojnë vetitë që shfaqen nga veprimtaria e trurit, duke e lidhur disiplinën me [[Neuroshkenca|neuroshkencën]]. Si shkencëtarë shoqërorë, psikologët synojnë të kuptojnë sjelljen e individëve dhe grupeve.<ref name="Fernald">{{Cite book |last=Fernald |first=Dodge |url=https://books.google.com/books?id=Q7p-J4-SWuQC |title=Psychology: Six Perspectives |date=2008 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4129-3867-9 |language=en}}</ref><ref>Hockenbury & Hockenbury. Psychology. Worth Publishers, 2010.</ref> <!-- Nga en.wiki: Subjects and methods: --> Si pjesë e një fushe ndërdisiplinore, psikologët merren me kërkime mbi [[perceptimi]]n, [[kognicioni]]n, [[Vëmendja|vëmendjen]], [[emocioni]]n, [[Inteligjenca|inteligjencën]], {{ill|përvojat subjektive|en|Subjective character of experience}}, [[motivimi]]n, funksionimin e {{ill|trurit të njeriut|en|Human brain}} dhe [[Psikologjia e personalitetit|personalitetin]]. Interesat e psikologëve shtrihen edhe te [[Marrëdhënia ndërpersonale|marrëdhëniet ndërpersonale]], [[qëndrueshmëria psikologjike]], {{ill|qëndrueshmëria familjare|en|Family resilience}} dhe fusha të tjera të [[Psikologjia shoqërore|psikologjisë shoqërore]]. Ata shqyrtojnë edhe mendjen e pavetëdijshme.<ref>[[Psikoanaliza]] dhe forma të tjera të {{ill|psikologjisë së thellësive|en|Depth psychology}} lidhen më së shumti me teoritë për mendjen e pavetëdijshme. Në të kundërt, bihejvioristët shqyrtojnë dukuri të tilla si [[kushtëzimi klasik]] dhe [[kushtëzimi operant]]. Kognitivistët studiojnë [[kujtesën implicite]], {{ill|automatizmin|en|Automaticity}} dhe mesazhet subkoshiente; të gjitha këto kuptohen si dukuri që anashkalojnë përpjekjen ose vëmendjen e vetëdijshme, ose ndodhin jashtë tyre. Në të vërtetë, terapistët kognitivë-sjellorë i këshillojnë klientët të ndërgjegjësohen për modelet jopërshtatëse të mendimit, të cilat më parë nuk i kishin vënë re.</ref> Psikologët kërkimorë përdorin [[Kërkimi empirik|metoda empirike]] për të nxjerrë përfundime mbi marrëdhëniet shkakësore dhe korrelative ndërmjet [[Variablat e varura dhe të pavarura|variablave]] psikosocialë. Disa psikologë klinikë dhe të këshillimit, por jo të gjithë, mbështeten te interpretimi simbolik. <!-- Nga en.wiki: Application and scope: --> Njohuritë psikologjike zbatohen shpesh për vlerësimin dhe trajtimin e problemeve të shëndetit mendor, por përdoren edhe për të kuptuar e zgjidhur probleme në disa sfera të veprimtarisë njerëzore. Sipas shumë vlerësimeve, psikologjia synon përfundimisht t’i sjellë dobi shoqërisë.<ref name="O'Neil">{{Cite book |last1=Coon |first1=Dennis |url=https://books.google.com/books?id=vw20LEaJe10C |title=Introduction to Psychology: Gateways to Mind and Behavior |last2=Mitterer |first2=John O. |date=2008-12-29 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-59911-1 |language=en}}</ref><ref name="APA_mission">{{Cite web |title=About APA |url=https://www.apa.org/about/index.aspx |access-date=2025-04-11 |website=www.apa.org |archive-date=7 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250407214950/https://www.apa.org/about/index.aspx |url-status=live |language=en }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Farberow NL, Eiduson B |title=To petition to join APA as a section of Division 12, the Division of Clinical Psychology |journal=Journal of Personality Assessment |volume=35 |issue=3 |pages=205–206 |year=1971 |doi=10.1080/00223891.1971.10119654 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00223891.1971.10119654?journalCode=hjpa20 |access-date=2022-03-02 |publisher=Taylor & Francis Online |quote="Clinical psychology is the practice of psychology, especially as a means of furthering human welfare and knowledge." |archive-date=3 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303041138/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00223891.1971.10119654?journalCode=hjpa20 |url-status=live |issn=0022-3891 |url-access=subscription |language=en }}</ref> Shumë psikologë punojnë në role terapeutike, duke ushtruar [[Psikoterapia|psikoterapi]] në mjedise klinike, këshillimore ose shkollore. Të tjerë kryejnë kërkime shkencore mbi një gamë të gjerë temash që lidhen me proceset mendore dhe sjelljen. Zakonisht, ky grup punon në mjedise akademike, si universitete, fakultete mjekësore ose spitale. Një grup tjetër psikologësh punon në mjedise industriale dhe organizative.<ref>{{Cite web |title=Psychologists |url=http://www.bls.gov/oco/ocos056.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104133612/http://www.bls.gov/oco/ocos056.htm |archive-date=4 January 2012 |access-date=2025-04-11 |website=www.bls.gov |url-status=live |language=en }}</ref> Të tjerë merren me zhvillimin njerëzor, plakjen, sportin, shëndetin, shkencën mjekoligjore, arsimin dhe median. == Etimologjia dhe përkufizimet == Fjala ''psikologji'' rrjedh nga fjala greke [[psikika]], që do të thotë shpirt ose [[Shpirti|ndjenjë, frymë]]; pjesa e fundit e fjalës rrjedh nga -λογία, ''-logia'', që do të thotë «studim» ose «kërkim».<ref>{{Cite web |title=Etymology of "psychology" by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/psychology |access-date=2025-04-11 |website=etymonline |language=en |archive-date=2017-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170718053840/https://www.etymonline.com/word/psychology |url-status=live }}</ref> Fjala psikologji u përdor për herë të parë gjatë [[Rilindja|Rilindjes]].<ref name="Charles-I.-Abramson-2023">{{ cite journal |author1=Raffaele d'Isa |author2=Charles I. Abramson |title=The origin of the phrase comparative psychology: an historical overview |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |date=2023 |article-number=1174115 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1174115 |pmid=37255515 |pmc=10225565 |doi-access=free |language=en }}</ref> Në formën e saj latine, ''psychiologia'', ajo u përdor për herë të parë nga humanisti [[Kroacia|kroat]] dhe latinisti [[Marko Maruliç]] në librin e tij ''Psichiologia de ratione animae humanae'' (Mbi natyrën e shpirtit njerëzor), gjatë dekadës 1510–1520.<ref name="Charles-I.-Abramson-2023" /><ref>{{cite web |url=http://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm |title=Classics in the History of Psychology – Marko Marulic – The Author of the Term "Psychology" |publisher=Psychclassics.yorku.ca |access-date=2011-12-10 |archive-date=2017-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170120195046/http://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm |url-status=live |language=en }}</ref> Referenca më e hershme e njohur e fjalës ''psychology'' në anglisht është përdorimi i saj nga [[Steven Blankaart]] më 1694, në ''The Physical Dictionary''. Fjalori thotë: «Anatomia merret me trupin, ndërsa psikologjia me shpirtin».<ref name="OED Psychology">{{Citation |last=Colman |first=Andrew M. |title=A Dictionary of Psychology |date=2009-01-01 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199534067.001.0001/acref-9780199534067 |access-date=2025-04-11 |publisher=Oxford University Press |language=en |isbn=978-0-19-953406-7 |archive-date=2019-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915102145/https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199534067.001.0001/acref-9780199534067 |url-status=live }}</ref> [[Psi (Greek)|'''Ψ''' (''psi'')]], shkronja e parë e fjalës greke ''psyche'', prej së cilës rrjedh termi psikologji, lidhet zakonisht me fushën e psikologjisë. Shkronja është pjesë e [[Alfabeti grek|alfabetit grek]]. Më 1890, [[William James]] e përkufizoi psikologjinë si «shkenca e jetës mendore, si e dukurive të saj, ashtu edhe e kushteve të tyre».{{r|James 1890}} Ky përkufizim u përhap gjerësisht për disa dekada. Megjithatë, kuptimi i tij u kundërshtua, veçanërisht nga [[John Watson]], i cili më 1913 paraqiti pikëpamjen e [[biheviorizmi]]t metodologjik: psikologjia duhej të ishte një degë krejtësisht objektive dhe eksperimentale e [[Shkencat natyrore|shkencave natyrore]], me synimin teorik «parashikimin dhe kontrollin e sjelljes».<ref name="Watson1913">{{cite journal |last1=Watson |first1=John B. |author-link=John B. Watson |title=Psychology as the Behaviorist Views It |url=http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/4660/33602_123928.pdf |journal=Psychological Review |volume=20 |issue=2 |year=1913 |doi=10.1037/h0074428 |pages=158–177 |hdl=21.11116/0000-0001-9182-7 |hdl-access=free |access-date=2015-04-24 |archive-date=2016-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108214211/http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/4660/33602_123928.pdf |url-status=live |language=en }}</ref> Që prej përkufizimit të James-it, termi «psikologji» lidhet më fort me eksperimentimin shkencor.<ref>[[Derek Russell Davis]] (DRD), «psychology», te Richard L. Gregory (red.), ''The Oxford Companion to the Mind'', botimi i dytë; Oxford University Press, 1987/2004; {{ISBN|978-0-19-866224-2}} (f. 763–764).</ref> [[Psikologjia popullore]] është kuptimi që njerëzit e zakonshëm kanë për gjendjet mendore dhe sjelljet e të tjerëve, në dallim nga kuptimi i profesionistëve të psikologjisë.<ref>Vetë termi «psikologji popullore» është i debatueshëm: shih Daniel D. Hutto & Matthew Ratcliffe (red.), ''Folk Psychology Re-Assessed''; Dorndrecht, Holandë: Springer, 2007; {{ISBN|978-1-4020-5557-7}}.</ref> == Historia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e psikologjisë|en|History of psychology}}}} {{Hatnote|Për kronologjinë, shih {{ill|Kronologjia e psikologjisë|en|Timeline of psychology}}}} Qytetërimet e lashta të Egjiptit, Greqisë, Kinës, Indisë dhe Persisë u morën të gjitha me studimin filozofik të psikologjisë. Në Egjiptin e lashtë, [[papirusi i Ebersit]] përmendte [[depresion klinik|depresionin]] dhe çrregullimet e të menduarit.<ref>{{Cite journal |last1=Okasha |first1=Ahmed |date=2005 |title=Mental Health in Egypt |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=42 |issue=2 |pages=116–25 |pmid=16342608 |language=en}}</ref> Historianët vërejnë se filozofët grekë, përfshirë Talesin, [[Platoni]]n dhe [[Aristoteli]]n (sidomos në traktatin e tij ''[[Mbi shpirtin|De Anima]]''),<ref>«[http://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/ Aristotle's Psychology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709122031/http://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/ |date=2010-07-09}}». Stanford Encyclopedia of Philosophy.</ref> trajtuan mënyrën si funksionon mendja.<ref>Green, C.D. & Groff, P.R. (2003). ''Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul.'' Westport, Connecticut: Praeger.</ref> Që në shekullin IV p.e.s., mjeku grek [[Hipokrati]] teorizoi se [[Çrregullimi mendor|çrregullimet mendore]] kishin shkaqe fizike e jo të mbinatyrshme.<ref>T.L. Brink. (2008) Psychology: A Student Friendly Approach. «Unit One: The Definition and History of Psychology». f. 9 [http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724142236/http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf|date=2012-07-24}}.</ref> Në vitin 387 p.e.s., Platoni sugjeroi se truri është vendi ku zhvillohen proceset mendore, ndërsa në vitin 335 p.e.s. Aristoteli sugjeroi se këtë rol e kishte zemra.<ref>{{Cite web |date=2018-02-01 |title=Psychology: Definitions, branches, history, and how to become one |url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |access-date=2021-09-20 |website=www.medicalnewstoday.com |language=en |archive-date=2021-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320030424/https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |url-status=live}}</ref> Në Kinë, themelet e mendimit psikologjik dolën nga veprat filozofike të mendimtarëve të lashtë si [[Laozi]] dhe [[Konfuci]], si edhe nga mësimet e [[budizmi]]t.<ref>{{Cite web |title=Natural harmony in Taoism— a cornerstone of Chinese society |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/natural-harmony-in-taoism-a-cornerstone-of-chinese-society-1516031957 |access-date=2024-03-15 |website=The Financial Express |date=2018-01-15 |language=en |archive-date=2024-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315014248/https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/natural-harmony-in-taoism-a-cornerstone-of-chinese-society-1516031957 |url-status=live}}</ref> Kjo dije u mbështet te vetëvëzhgimi, vëzhgimi dhe teknikat për përqendrim të mendimit e të sjelljes. Ajo e shihte universin si të përbërë nga sfera fizike e mendore dhe nga ndërveprimi i tyre.<ref>Shi, Y. (2019). The dawn of psychology in China. Në W. G. Bringmann et al. (red.), ''A Pictorial History of Psychology'' (f. 22–27). Quintessence Publishing Co. Ltd.</ref> Filozofia kineze theksonte gjithashtu pastrimin e mendjes për të rritur virtytin dhe fuqinë. Një tekst i lashtë i njohur si ''[[Huangdi Neijing|Klasiku i Mjekësisë së Brendshme i Perandorit të Verdhë]]'' e identifikon trurin si qendrën e urtësisë dhe ndjesive, përfshin teori të personalitetit të bazuara në ekuilibrin e [[Yin-Yang|yin-yangut]] dhe i shqyrton çrregullimet mendore në termat e çekuilibrave fiziologjikë dhe shoqërorë. Studimet kineze që përqendroheshin te truri përparuan gjatë [[Dinastia Qing|dinastisë Qing]], me veprat e Fang Yizhit (1611–1671), [[Liu Zhi (studiues)|Liu Zhit]] (1660–1730) dhe Wang Qingrenit (1768–1831), të cilët ishin arsimuar në Perëndim. Wang Qingreni theksoi se truri është qendra e sistemit nervor, i lidhi çrregullimet mendore me sëmundjet e trurit, hetoi shkaqet e ëndrrave dhe [[Insomnia|pagjumësisë]] dhe zhvilloi një teori të [[Anësimi i funksionit të trurit|anësimit hemisferik]] të funksionit të trurit.<ref name="HsuehGuo">Yeh Hsueh dhe Benyu Guo, «China», në Baker (red.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012).</ref> E ndikuar nga [[hinduizmi]], [[filozofia indiane]] shqyrtoi dallimet midis llojeve të vetëdijes. Një ide qendrore e ''[[Upanishadet|Upanishadeve]]'' dhe e teksteve të tjera [[Periudha Vedike|vedike]], të cilat formuan themelet e hinduizmit, ishte dallimi midis unit të përkohshëm e të kësaj bote dhe shpirtit të përjetshëm e të pandryshueshëm të njeriut, [[Ātman|ātmānit]]. Doktrina të ndryshme hindu dhe [[budizmi]] e kanë vënë në pikëpyetje këtë hierarki të vetjeve, por të gjitha kanë theksuar rëndësinë e arritjes së një vetëdijeje më të lartë. [[Joga]] përfshin një sërë teknikash për të ndjekur këtë synim. [[Teozofia]], fe e themeluar nga filozofja ruso-amerikane [[Helena Blavatsky]], u frymëzua nga këto doktrina gjatë qëndrimit të saj në [[Raxhi Britanik|Indinë Britanike]].<ref name="Paranjpe">Anand C. Paranjpe, «From Tradition through Colonialism to Globalization: Reflections on the History of Psychology in India», në Brock (red.), ''Internationalizing the History of Psychology'' (2006).</ref><ref name="ptraju">PT Raju (1985), ''Structural Depths of Indian Thought'', State University of New York Press, {{ISBN|978-0887061394}}, f. 35–36</ref> Psikologjia tërhoqi interesin e [[Epoka e Iluminizmit|mendimtarëve të Iluminizmit]] në Evropë. Në Gjermani, [[Gotfrid Lajbnici]] (1646–1716) i zbatoi parimet e tij të kalkulusit te mendja, duke argumentuar se veprimtaria mendore zhvillohet në një vazhdimësi të pandashme. Ai sugjeroi se ndryshimi midis vetëdijes së ndërgjegjshme dhe asaj të pavetëdijshme është vetëm çështje shkalle. [[Christian Wolff (filozof)|Christian Wolff]] e përcaktoi psikologjinë si shkencë më vete dhe botoi ''Psychologia Empirica'' më 1732 dhe ''Psychologia Rationalis'' më 1734. [[Immanuel Kant]]i e çoi më tej idenë e [[Antropologjia|antropologjisë]] si disiplinë, ku psikologjia ishte një nënndarje e rëndësishme. Megjithatë, Kanti e hodhi poshtë shprehimisht idenë e [[Psikologjia eksperimentale|psikologjisë eksperimentale]], duke shkruar se «doktrina empirike e shpirtit nuk mund t’i afrohet kurrë kimisë si një art sistematik analize ose doktrinë eksperimentale, sepse shumëllojshmëria e vëzhgimit të brendshëm mund të ndahet vetëm me anë të një ndarjeje në mendim dhe nuk mund të mbahet veçmas e të ribashkohet sipas dëshirës (aq më pak mund të lejojë një subjekt tjetër që mendon të eksperimentohet sipas qëllimit tonë); madje edhe vetë vëzhgimi e ndryshon dhe e zhvendos gjendjen e objektit të vëzhguar».<ref>{{Citation |title=Metaphysical foundations of natural science (1786) |date=2002 |work=Theoretical Philosophy after 1781 |pages=171–270 |editor-last=Hatfield |editor-first=Gary |url=https://www.cambridge.org/core/books/theoretical-philosophy-after-1781/metaphysical-foundations-of-natural-science-1786/B6663EA37042033706A65D94153273E5 |access-date=2026-08-22 |series=The Cambridge Edition of the Works of Immanuel Kant |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-46097-2 |editor2-last=Allison |editor2-first=Henry |editor3-last=Kant |editor3-first=Immanuel |editor4-last=Friedman |editor4-first=Michael |language=en}}</ref> Më 1783, Ferdinand Ueberwasser (1752–1812) e quajti veten ''Profesor i Psikologjisë Empirike dhe i Logjikës'' dhe mbajti leksione mbi psikologjinë shkencore, por këto zhvillime u lanë shpejt në hije nga [[Luftërat Napoleonike]].<ref name="Schwarz 2016">{{Cite journal |last1=Schwarz |first1=Katharina A. |author-link=Katharina A. Schwarz |last2=Pfister |first2=Roland |year=2016 |title=Scientific psychology in the 18th century: A historical rediscovery |journal=Perspectives on Psychological Science |publisher=SAGE Publications |volume=11 |issue=3 |pages=399–407 |doi=10.1177/1745691616635601 |issn=1745-6916 |pmid=27217252 |s2cid=6784135 |language=en}}</ref> Në fund të epokës napoleonike, autoritetet prusiane mbyllën Universitetin e Vjetër të Münsterit.<ref name="Schwarz 2016" /> Megjithatë, pasi u këshillua me filozofët [[Georg Friedrich Wilhelm Hegel|Hegelin]] dhe [[Johann Friedrich Herbart|Herbartin]], më 1825 [[Prusia|shteti prusian]] e vendosi psikologjinë si disiplinë të detyrueshme në sistemin e tij arsimor, i cili po zgjerohej me shpejtësi dhe kishte ndikim të madh. Megjithatë, kjo disiplinë ende nuk përfshinte eksperimentimin.<ref name="Horst">Horst U.K. Gundlach, «Germany», në Baker (red.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012).</ref> Në Angli, psikologjia e hershme përfshinte [[frenologji]]n dhe reagimin ndaj problemeve shoqërore, përfshirë alkoolizmin, dhunën dhe azilet e mbipopulluara të vendit për të sëmurët mendorë.<ref>Alan Collins, «England», në Baker (red.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012).</ref> === Fillimi i psikologjisë eksperimentale === [[Skeda:James McKeen Cattell.jpg|thumb|upright=.7|[[James McKeen Cattell]], psikologu i parë në [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]]]] [[Skeda:Wundt-research-group.jpg|thumb|[[Wilhelm Wundt]] (ulur), psikolog gjerman, me kolegët në laboratorin e tij psikologjik, i pari i këtij lloji, {{Rreth|1880}}]] [[Skeda:One of Pavlov's dogs.jpg|thumb|Një nga qentë e përdorur në eksperimentin e psikologut rus [[Ivan Petroviç Pavlov]] me një [[kanulë]] të implantuar kirurgjikisht për të matur [[Pështyma|pështymën]]; qeni është [[taksidermia|ruajtur me taksidermi]] në Muzeun Pavlov në [[Ryazan]], Rusi]] Filozofi [[John Stuart Mill]] besonte se mendja njerëzore mund t’i nënshtrohej hetimit shkencor, edhe nëse shkenca është disi e pasaktë.<ref name="Henley">{{cite book |author=Henley TB |year=2019 |title=Hergenhahn's ''An introduction to the history of psychology'' |edition=8th |location=Boston |publisher=Cengage |pages=143–145 |url=https://books.google.com/books?id=0g9EDwAAQBAJ |access-date=2022-03-04 |isbn=978-1-337-56415-1 |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730080359/https://books.google.com/books?id=0g9EDwAAQBAJ |url-status=live |language=en}}</ref> Mill propozoi një «[[Kimia|kimi]] mendore», ku mendimet elementare mund të bashkoheshin për të formuar ide më të ndërlikuara.<ref name="Henley" /> [[Gustav Fechner]] nisi kërkimet në [[Psikofizika|psikofizikë]] në [[Leipzig]] gjatë viteve 1830. Ai formuloi parimin se perceptimi njerëzor i një stimuli ndryshon në mënyrë logaritmike sipas intensitetit të tij.{{r|Leahey 2001|p=61}} Ky parim u bë i njohur si [[ligji Weber–Fechner]]. Vepra e Fechnerit e vitit 1860, ''Elemente der Psychophysik'', sfidoi qëndrimin kundërshtues të Kantit ndaj idesë së kryerjes së kërkimeve sasiore mbi mendjen.<ref>{{cite book |author=Fechner, G. T. |year=1860 |title=Elemente der Psychophysik |publisher=Breitkopf u. Härtel |language=de}} (Elementet e psikofizikës)</ref><ref name=Horst /> Arritja e Fechnerit ishte të tregonte se «proceseve mendore mund t’u caktoheshin jo vetëm madhësi numerike, por se ato mund të mateshin edhe me metoda eksperimentale».<ref name=Horst /> Në Heidelberg, [[Hermann von Helmholtz]] kreu kërkime paralele mbi perceptimin shqisor dhe trajnoi fiziologun [[Wilhelm Wundt]]. Wundt, nga ana e tij, shkoi në [[Universiteti i Lajpcigut|Universitetin e Lajpcigut]], ku themeloi laboratorin psikologjik që e bëri psikologjinë eksperimentale të njohur në mbarë botën. Wundti u përqendrua në zbërthimin e proceseve mendore në përbërësit e tyre më themelorë, pjesërisht i nxitur nga një analogji me përparimet e fundit në kimi dhe me hetimin e suksesshëm të elementeve dhe strukturës së lëndëve.<ref name="WundtStanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2006). [http://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ "Wilhelm Maximilian Wundt"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190808003159/https://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ |date=2019-08-08 }}.</ref> [[Paul Flechsig]] dhe [[Emil Kraepelin]] krijuan shpejt një tjetër laborator me ndikim në Lajpcig, një laborator të lidhur me psikologjinë, që u përqendrua më shumë në psikiatrinë eksperimentale.<ref name=Horst /> [[James McKeen Cattell]], profesor i psikologjisë në [[Universiteti i Pensilvanisë|Universitetin e Pensilvanisë]] dhe [[Universiteti i Kolumbias|Universitetin e Kolumbias]], si dhe bashkëthemelues i revistës ''[[Psychological Review]]'', ishte profesori i parë i psikologjisë në [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]].<ref>{{Cite web |date=2018-10-22 |title=An Education in Psychology: James McKeen Cattell's Journal and Letters from Germany and England, 1880–1888 |url=https://www.archives.gov/nhprc/projects/catalog/james-mckeen-cattell#:~:text=Publishing%20Projects%20Catalog-,An%20Education%20in%20Psychology:%20James%20McKeen%20Cattell's%20Journal%20and%20Letters,Germany%20and%20England,%201880%E2%80%931888&text=James%20McKeen%20Cattell.,Courtesy%20Lafayette%20College%20Archives.&text=James%20McKeen%20Cattell%20(1860%20%E2%80%931944,of%20the%20late%2019th%20century. |access-date=2025-01-10 |website=National Archives |language=en |archive-date=2025-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121190244/https://www.archives.gov/nhprc/projects/catalog/james-mckeen-cattell#:~:text=Publishing%20Projects%20Catalog-,An%20Education%20in%20Psychology:%20James%20McKeen%20Cattell's%20Journal%20and%20Letters,Germany%20and%20England,%201880%E2%80%931888&text=James%20McKeen%20Cattell.,Courtesy%20Lafayette%20College%20Archives.&text=James%20McKeen%20Cattell%20(1860%20%E2%80%931944,of%20the%20late%2019th%20century. |url-status=live}}</ref> Psikologu gjerman [[Herman Ebbinghaus]], studiues në [[Universiteti i Berlinit|Universitetin e Berlinit]], dha kontribut në fushë gjatë shekullit XIX. Ai hapi rrugën për studimin eksperimental të kujtesës dhe zhvilloi modele sasiore të të nxënit dhe të harresës.<ref>{{cite web |author=Wozniak, R.H. |year=1999 |title=Introduction to memory: Hermann Ebbinghaus (1885/1913) |url=http://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |website=Classics in the history of psychology |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190606085744/http://psychclassics.yorku.ca/Ebbinghaus/wozniak.htm |archive-date=2019-06-06}}</ref> Në fillim të shekullit XX, [[Wolfgang Kohler]], [[Max Wertheimer]] dhe [[Kurt Koffka]] bashkëthemeluan shkollën e [[Psikologjia Gestalt|psikologjisë Gestalt]] të [[Fritz Perls]]. Qasja e psikologjisë Gestalt bazohet në idenë se individët i përjetojnë gjërat si tërësi të bashkuara. Në vend që t’i [[reduksionizmi|zbërthejnë]] mendimet dhe sjelljen në përbërës më të vegjël, siç bën strukturalizmi, përfaqësuesit e Gestaltit këmbëngulin se përvoja si tërësi është e rëndësishme dhe «është diçka tjetër nga shuma e pjesëve të saj, sepse mbledhja është një procedurë pa kuptim, kurse marrëdhënia mes tërësisë dhe pjesëve ka kuptim».<ref>{{Cite book |last=Koffka |first=K. |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.7888 |title=Principles of Gestalt Psychology |date=1935 |publisher=Harcourt, Brace |location=New York |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.7888/page/n191 176] |access-date=2019-10-13 |language=en}}</ref> Psikologë në Gjermani, Danimarkë, Austri, Angli dhe Shtetet e Bashkuara shpejt ndoqën shembullin e Wundtit duke ngritur laboratorë.<ref name=BenjaminBaker /> [[Granville Stanley Hall]], një amerikan që kishte studiuar me Wundtin, themeloi një laborator psikologjik që fitoi ndikim ndërkombëtar. Laboratori ndodhej në [[Universiteti Johns Hopkins|Universitetin Johns Hopkins]]. Halli, nga ana e tij, trajnoi [[Yūjirō Motora|Yūjirō Motorën]], i cili solli psikologjinë eksperimentale, me theks te psikofizika, në [[Universiteti Perandorak i Tokios|Universitetin Perandorak të Tokios]].<ref name=Takasuna>Miki Takasuna, "Japan", in Baker (ed.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012).</ref> Ndihmësi i Wundtit, [[Hugo Münsterberg]], jepte psikologji në Harvard për studentë si [[Narendra Nath Sen Gupta]]—i cili, më 1905, themeloi një departament dhe laborator psikologjie në [[Universiteti i Kalkutës|Universitetin e Kalkutës]].<ref name=Paranjpe /> Studentët e Wundtit, [[Walter Dill Scott]], [[Lightner Witmer]] dhe [[James McKeen Cattell]], punuan për zhvillimin e testeve të aftësive mendore. Cattelli, i cili kishte studiuar edhe me [[Eugjenika|eugjenistin]] [[Francis Galton]], themeloi më pas ''Psychological Corporation''. Witmeri u përqendrua te testimi mendor i fëmijëve, ndërsa Scotti te përzgjedhja e punonjësve.{{r|Leahey 2001|p=60}} Një tjetër student i Wundtit, anglezi [[Edward Titchener]], krijoi programin e psikologjisë në [[Cornell University]] dhe zhvilloi psikologjinë «[[Strukturalizmi (psikologji)|strukturaliste]]». Ideja e strukturalizmit ishte të analizonte dhe klasifikonte aspekte të ndryshme të mendjes, kryesisht përmes metodës së [[introspeksioni]]t.<ref name=Goodwin /> William James, [[John Dewey]] dhe [[Harvey Carr]] zhvilluan idenë e [[Psikologjia funksionale|funksionalizmit]], një qasje gjithëpërfshirëse ndaj psikologjisë që vinte në pah idenë darviniane se sjellja i shërben individit. Më 1890, James shkroi një libër me ndikim, ''[[Parimet e Psikologjisë]]'', ku e shtjelloi më tej strukturalizmin. Ai përshkroi në mënyrë të paharrueshme «[[Rrjedha e vetëdijes (psikologji)|rrjedhën e vetëdijes]]». Idetë e Jamesit tërhoqën shumë studentë amerikanë drejt disiplinës së re.{{r|n1=Goodwin|n2=James 1890|n3=Leahey 2001|pp3=178-82}} Dewey e ndërthurte psikologjinë me çështjet shoqërore, veçanërisht duke nxitur [[Pedagogjia progresive|pedagogjinë progresive]], duke rrënjosur vlerat morale te fëmijët dhe duke ndihmuar asimilimin e imigrantëve.{{r|Leahey 2001|pp=196-200}} Një rrymë tjetër e eksperimentalizmit, më e lidhur me fiziologjinë, u shfaq në Amerikën e Jugut nën udhëheqjen e Horacio G. Piñeros në [[Universiteti i Buenos Airesit|Universitetin e Buenos Airesit]].<ref>Cecilia Taiana, "Transatlantic Migration of the Disciplines of Mind: Examination of the Reception of Wundt's and Freud's Theories in Argentina", in Brock (ed.), ''Internationalizing the History of Psychology'' (2006).</ref> Edhe në Rusi, studiuesit i kushtuan më shumë vëmendje bazës biologjike të psikologjisë, duke nisur me esenë e vitit 1873 të [[Ivan Sechenov]]it, «Kush duhet ta zhvillojë psikologjinë dhe si?». Sechenovi shtjelloi idenë e reflekseve të trurit dhe promovoi me forcë një pikëpamje [[Përcaktueshmëria|përcaktuese]] të sjelljes njerëzore.<ref name=SirotkinaSmith>Irina Sirotkina and Roger Smith, "Russian Federation", in Baker (ed.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012).</ref> Fiziologu ruso-sovjetik [[Ivan Petroviç Pavlov]] zbuloi te qentë një proces të të nxënit, që më vonë u quajt «[[Kushtëzimi klasik|kushtëzim klasik]]», dhe e zbatoi këtë proces te njerëzit.<ref>{{Cite journal |last=Windholz |first=G. |year=1997 |title=Ivan P. Pavlov: An overview of his life and psychological work |journal=American Psychologist |volume=52 |pages=941–946 |issue=9 |doi=10.1037/0003-066X.52.9.941 |language=en}}</ref> === Konsolidimi dhe financimi === Një nga shoqatat më të hershme të psikologjisë ishte ''La Société de Psychologie Physiologique'' në Francë, e cila funksionoi nga viti 1885 deri më 1893. Takimi i parë i Kongresit Ndërkombëtar të Psikologjisë, i sponsorizuar nga {{ill|Bashkim Ndërkombëtar i Shkencave Psikologjike|en|International Union of Psychological Science}}, u mbajt në Paris në gusht të vitit 1889, gjatë {{ill|Ekspozitës Universale të vitit 1889|en|Exposition Universelle (1889)}}, që kremtonte njëqindvjetorin e Revolucionit Francez. William James ishte njëri nga tre amerikanët mes 400 pjesëmarrësve. Shoqata Amerikane e Psikologjisë (APA) u themelua pak më vonë, në vitin 1892. Kongresi Ndërkombëtar vazhdoi të mbahej në vende të ndryshme të Evropës, me pjesëmarrje të gjerë ndërkombëtare. Kongresi i Gjashtë, i mbajtur në Gjenevë më 1909, përfshinte kumtesa në rusisht, kinezisht e japonisht, si edhe në [[Gjuha esperanto|esperanto]]. Pas një ndërprerjeje gjatë Luftës së Parë Botërore, Kongresi i Shtatë u mbajt në Oksford, me pjesëmarrje shumë më të madhe nga anglo-amerikanët fitimtarë të luftës. Më 1929, Kongresi u mbajt në Universitetin Yale në Nju Hejvën, Konektikat, ku morën pjesë qindra anëtarë të APA-së.<ref name=BenjaminBaker>Ludy T. Benjamin, Jr., dhe David B. Baker, “The Internationalization of Psychology: A History”, në Baker (red.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012), gjuhë=en.</ref> Universiteti Perandorak i Tokios udhëhoqi përhapjen e psikologjisë së re në Lindje. Idetë e reja mbi psikologjinë u përhapën nga Japonia në Kinë.<ref name=HsuehGuo /><ref name=Takasuna /> Psikologjia amerikane fitoi status pas hyrjes së Shteteve të Bashkuara në Luftën e Parë Botërore. Një komitet i përhershëm, i drejtuar nga {{ill|Robert Yerkes|en|Robert Yerkes}}, administroi teste mendore (“{{ill|Testi Army Alpha|en|Army Alpha}}” dhe “{{ill|Testi Army Beta|en|Army Beta}}”) për gati 1,8 milionë ushtarë.<ref name=Tomes2008 /> Më pas, familja Rockefeller, përmes {{ill|Këshillit për Kërkime në Shkencat Shoqërore|en|Social Science Research Council}}, nisi të financonte kërkimet mbi sjelljen.<ref>Franz Samuelson, “Organizing for the Kingdom of Behavior: Academic Battles and the Organizational Policies in the Twenties”; ''Journal of the History of the Behavioral Sciences'' 21, janar 1985, gjuhë=en.</ref><ref>Hans Pols, “The World as Laboratory: Strategies of Field Research Developed by Mental Hygiene Psychologists in Toronto, 1920–1940”, në Theresa Richardson dhe Donald Fisher (red.), ''The Development of the Social Sciences in the United States and Canada: The Role of Philanthropy''; Stamford, CT: Ablex Publishing, 1999; {{ISBN|1-56750-405-1}}; gjuhë=en.</ref> Fondacionet Rockefeller financuan Komitetin Kombëtar për Higjienën Mendore, i cili përhapi konceptin e sëmundjes mendore dhe loboi për zbatimin e ideve të psikologjisë në edukimin e fëmijëve.<ref name=Tomes2008 /><ref>{{Cite journal |last=Cohen |first=Sol |date=1983 |title=The Mental Hygiene Movement, the Development of Personality and the School: The Medicalization of American Education |journal=History of Education Quarterly |volume=23 |issue=2 |pages=123–149 |doi=10.2307/368156|jstor=368156 |pmid=11614585 |language=en}}</ref> Nëpërmjet Byrosë së Higjienës Shoqërore dhe, më vonë, financimit të {{ill|Alfred Kinsey|en|Alfred Kinsey}}, fondacionet Rockefeller ndihmuan në krijimin e kërkimeve mbi seksualitetin në SHBA.<ref>{{Cite journal |last=Bullough |first=Vern L. |date=May 1985 |title=The Rockefellers and sex research |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00224498509551253 |journal=The Journal of Sex Research |language=en |volume=21 |issue=2 |pages=113–125 |doi=10.1080/00224498509551253 |issn=0022-4499 |quote=Their importance is hard to overestimate. In fact, in the period between 1914 and 1954, the Rockefellers were almost the sole support of sex research in the United States. The decisions made by their scientific advisers about the nature of the research to be supported and how it was conducted, as well as the topics eligible for research support, shaped the whole field of sex research and, in many ways, still continue to support it.|url-access=subscription }}</ref> Nën ndikimin e Zyrës së Regjistrimit të Eugjenikës, të financuar nga Carnegie, Fondit Pioneer, të financuar nga Draper, si dhe institucioneve të tjera, lëvizja e [[Eugjenika në Shtetet e Bashkuara|eugjenikës]] ndikoi edhe në psikologjinë amerikane. Gjatë viteve 1910 dhe 1920, eugjenika u bë temë e zakonshme në kurset e psikologjisë.<ref name=GuthrieChapter4>Guthrie, ''Even the Rat was White'' (1998), kapitulli 4: “Psychology and Race” (f. 88–110). “Kurset e psikologjisë shpesh u bënë mjete të propagandës eugjenike. Një i diplomuar i programit të trajnimit të Zyrës së Regjistrimit shkroi: ‘Shpresoj t’i shërbej kësaj kauze duke futur eugjenikën në mendjet e mësuesve. Mund t’ju interesojë të dini se çdo student që ndjek këtu psikologjinë harton historinë e familjes së vet dhe pemën gjenealogjike.’ Harvard, Columbia, Brown, Cornell, Wisconsin dhe Northwestern ishin ndër institucionet kryesore akademike që jepnin mësim për eugjenikën në kurset e psikologjisë.”; gjuhë=en.</ref> Ndryshe nga SHBA-ja, në Mbretërinë e Bashkuar psikologjia u prit me armiqësi nga qarqet shkencore dhe mjekësore; deri në vitin 1939, universitetet në Angli kishin vetëm gjashtë katedra të psikologjisë.<ref>Michell, J. (1999) [https://books.google.com/books?id=oNIcvjpDQeQC&pg=PA143 ''Measurement in Psychology: A Critical History of a Methodological Concept''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210209105919/https://books.google.it/books?id=oNIcvjpDQeQC&pg=PA143 |date=9 February 2021 }}, f. 143.</ref> Gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe Luftës së Ftohtë, ushtria amerikane dhe agjencitë e zbulimit, përfshirë Zyrën e sapokrijuar të Shërbimeve Strategjike dhe pararendësen e CIA-s, u bënë financuesit kryesorë të psikologjisë. Psikologu Dorwin Cartwright nga Universiteti i Miçiganit raportoi se kërkuesit universitarë nisën kërkime në shkallë të gjerë mbi propagandën më 1939–1941. Ai vuri në dukje se “muajt e fundit të luftës panë një psikolog social të bëhej kryesisht përgjegjës për përcaktimin, javë pas jave, të politikës së propagandës për qeverinë e Shteteve të Bashkuara”. Cartwright shkroi gjithashtu se psikologët luajtën rol të rëndësishëm në administrimin e ekonomisë vendase.<ref>Dorwin Cartwright, “Social Psychology in the United States During the Second World War”, ''Human Relations'' 1.3, qershor 1948, f. 340; cituar në Cina, “Social Science For Whom?” (1981), f. 269; gjuhë=en.</ref> Ushtria nxori {{ill|Testi i Përgjithshëm i Klasifikimit të Ushtrisë|en|Army General Classification Test|lt=Testin e ri të Përgjithshëm të Klasifikimit}} për të vlerësuar aftësitë e miliona ushtarëve. Ajo zhvilloi gjithashtu kërkime të gjera psikologjike mbi moralin dhe shëndetin mendor të trupave. Në vitet 1950, [[Rockefeller Foundation|Fondacioni Rockefeller]] dhe [[Ford Foundation|Fondacioni Ford]] bashkëpunuan me [[Agjencia Qendrore e Inteligjencës (ShBA)|Agjencinë Qendrore të Inteligjencës]] (CIA) për të financuar kërkime mbi [[Lufta psikologjike|luftën psikologjike]].<ref>Catherine Lutz, "[https://books.google.com/books?id=hwVWpV6jBzoC&pg=PA245 Epistemology of the Bunker: The Brainwashed and Other New Subjects of Permanent War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919005126/https://books.google.com/books?id=hwVWpV6jBzoC&pg=PA245 |date=19 September 2015 }}", në Joel Pfister dhe Nancy Schnog (red.), ''Inventing the Psychological: Toward a Cultural History of Emotional Life in America''; Yale University Press, 1997; {{ISBN|0-300-06809-3}}</ref> Në vitin 1965, polemikat publike tërhoqën vëmendjen te [[Project Camelot|Projekti Camelot]] i ushtrisë, «Projekti Manhattan» i [[Shkenca shoqërore|shkencave shoqërore]], një përpjekje që angazhoi psikologë dhe antropologë për të analizuar planet dhe politikat e vendeve të huaja për qëllime strategjike.<ref>Cina, "Social Science For Whom?" (1981), fq. 315–325.</ref><ref>Herman, "Psychology as Politics" (1993), fq. 288. «Sikur të ishte realizuar, CAMELOT do të kishte qenë projekti më i madh dhe padyshim më i financuari në historinë e kërkimit mbi sjelljen në SHBA. Me një kontratë prej 4–6 milionë dollarësh për një periudhë trevjeçare, ai konsiderohej dhe shpesh quhej një Projekt Manhattan i mirëfilltë për shkencat e sjelljes, të paktën nga shumë intelektualë, shërbimet e të cilëve kërkoheshin me ngulm.»</ref> Në Gjermani, pas Luftës së Parë Botërore, psikologjia kishte pushtet institucional përmes ushtrisë, e cila më pas u zgjerua bashkë me pjesën tjetër të forcave ushtarake gjatë [[Gjermania Naziste|Gjermanisë Naziste]].<ref name=Horst /> Nën drejtimin e [[Matthias Göring]]ut, kushëririt të [[Hermann Goering|Hermann Göringut]], [[Berlin Psychoanalytic Institute|Instituti Psikoanalitik i Berlinit]] u riemërua Instituti Göring. [[Freudian psychoanalysis|Psikoanalistët frojdianë]] u dëbuan dhe u përndoqën sipas politikave antisemite të [[Partia Naziste|Partisë Naziste]], dhe të gjithë psikologët duhej të distancoheshin nga [[Sigmund Freud|Frojdi]] dhe [[Alfred Adler|Adleri]], themeluesit e [[Psikoanaliza|psikoanalizës]], të cilët ishin gjithashtu hebrenj.<ref>Cocks, ''Psychotherapy in the Third Reich'' (1997), fq. 75–77.</ref> Instituti Göring u financua mirë gjatë gjithë luftës, me mandatin për të krijuar një «psikoterapi të re gjermane». Kjo psikoterapi synonte t’i vinte gjermanët e përshtatshëm në përputhje me synimet e përgjithshme të Rajhut. Siç e përshkroi një mjek: «Pavarësisht rëndësisë së analizës, udhëzimi shpirtëror dhe bashkëpunimi aktiv i pacientit përfaqësojnë mënyrën më të mirë për të kapërcyer problemet mendore individuale dhe për t’i nënshtruar ato ndaj kërkesave të ''[[Volk|popullit]]'' dhe të ''[[Gemeinschaft and Gesellschaft|bashkësisë]]''». Psikologët duhej të ofronin ''Seelenführung'' [fjalë për fjalë, udhëheqje të shpirtit], pra drejtimin e mendjes, për t’i përfshirë njerëzit në vizionin e ri të një bashkësie gjermane.<ref>Cocks, ''Psychotherapy in the Third Reich'' (1997), fq. 93.</ref> [[Harald Schultz-Hencke]] e ndërthurte psikologjinë me teorinë naziste mbi biologjinë dhe origjinën racore, duke kritikuar psikoanalizën si studim të të dobëtve dhe të deformuarve.<ref>Cocks, ''Psychotherapy in the Third Reich'' (1997), fq. 86–87. «Për Schultz-Hencke-n, në esenë e vitit 1934, synimet e jetës përcaktoheshin nga ideologjia, jo nga shkenca. Në rastin e psikoterapisë, ai e përkufizoi shëndetin përmes gjakut, vullnetit të fortë, aftësisë, disiplinës (''Zucht und Ordnung''), bashkësisë, qëndrimit heroik dhe aftësisë fizike. Schultz-Hencke përfitoi gjithashtu nga rasti për të kritikuar psikoanalizën, duke thënë se ajo ushqente një prirje fatkeqe për shfajësimin e kriminelit.»</ref> [[Johannes Heinrich Schultz]], një psikolog gjerman i njohur për zhvillimin e teknikës së [[autogenic training|trajnimit autogjen]], mbronte hapur sterilizimin dhe eutanazinë e burrave që konsideroheshin gjenetikisht të padëshirueshëm, si dhe hartoi teknika për ta lehtësuar këtë proces.<ref>Jürgen Brunner, Matthias Schrempf dhe Florian Steger, "[http://doctorsonly.co.il/wp-content/uploads/2011/12/2008_4_5.pdf Johannes Heinrich Schultz and National Socialism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912165633/http://www.doctorsonly.co.il/wp-content/uploads/2011/12/2008_4_5.pdf |date=12 September 2014 }}", ''Israel Journal of Psychiatry & Related Sciences'' 45.4, 2008. «Të ndihmuarit e këtyre njerëzve që të kuptonin drejt dhe thellësisht detyrën e çdo gjermani në Gjermaninë e Re, si ndihma paraprake mendore dhe psikoterapia në përgjithësi, e në veçanti për personat që do të sterilizoheshin dhe për ata që ishin sterilizuar, përbënte një detyrë të madhe, të rëndësishme dhe shpërblyese mjekësore.»</ref> Pas luftës u krijuan institucione të reja, ndonëse disa psikologë u diskredituan për shkak të lidhjeve të tyre me nazizmin. [[Alexander Mitscherlich (psychologist)|Aleksandër Misherlih]] (Alexander Mitscherlich) themeloi një revistë të rëndësishme të psikoanalizës së aplikuar, të quajtur ''Psyche''. Me financim nga Fondacioni Rockefeller, Misherlih krijoi njësinë e parë klinike të mjekësisë psikosomatike në Universitetin e Heidelbergut. Në vitin 1970, psikologjia u përfshi në studimet e detyrueshme të studentëve të mjekësisë.<ref>Cocks, ''Psychotherapy in the Third Reich'' (1997), kapitulli 14: "Reconstruction and Repression", fq. 351–375.</ref> Pas [[Revolucioni rus|Revolucionit Rus]], [[bolshevikët]] e promovuan psikologjinë si mënyrë për të krijuar «Njeriun e Ri» të socializmit. Si pasojë, departamentet e psikologjisë në universitete formuan një numër të madh studentësh. Pas përfundimit të studimeve, këta studentë mund të punësoheshin në shkolla, vende pune, institucione kulturore dhe ushtri. Shteti rus i kushtoi rëndësi [[Pedology (children study)|pedologjisë]] dhe studimit të zhvillimit të fëmijëve. [[Lev Vigotski]] u bë figurë e rëndësishme në fushën e zhvillimit të fëmijëve.<ref name=SirotkinaSmith /> Bolshevikët promovuan gjithashtu [[free love|dashurinë e lirë]] dhe përqafuan doktrinën e psikoanalizës si kundërhelm ndaj shtypjes seksuale.<ref>{{Harvnb|Kozulin|1984|pp=84-6}} «Në këtë sfond, nuk është aspak e habitshme që psikoanaliza, si teori që guxonte t’i qasej temës së ndaluar, por aktuale, të marrëdhënieve seksuale, u përqafua nga psikologjia sovjetike e sapolindur. Psikoanaliza tërhoqi interesin e psikologjisë sovjetike edhe si rrymë materialiste që kishte sfiduar kredencialet e psikologjisë klasike introspektive. Ngurrimi i strukturës së para revolucionit për ta përhapur psikoanalizën luajti gjithashtu rol pozitiv në vitet pas revolucionit; kjo fushë nuk ishte komprometuar nga lidhjet me shkencën e regjimit të vjetër.»</ref><ref>shih Hannah Proctor, "[http://thenewinquiry.com/essays/reason-displaces-all-love/ Reason Displaces All Love] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527205209/http://thenewinquiry.com/essays/reason-displaces-all-love/ |date=27 May 2015 }}", ''The New Inquiry'', 14 shkurt 2014.</ref> Megjithëse pedologjia dhe testimi i inteligjencës ranë në disfavor në vitin 1936, psikologjia ruajti pozitën e saj të privilegjuar si instrument i Bashkimit Sovjetik.<ref name=SirotkinaSmith /> [[Stalinist purges|Spastrimi stalinist]] shkaktoi humbje të mëdha dhe nguliti një klimë frike në profesion, ashtu si në pjesën tjetër të shoqërisë sovjetike.<ref>{{Harvnb|Kozulin|1984|p=22}} «Spastrimi i viteve 1930 nga Stalini nuk i kurseu psikologët sovjetikë. Filozofë të shquar marksistë, të lidhur më parë me psikologjinë — përfshirë Yuri Frankfurt, Nikolai Karev dhe Ivan Luppol — u ekzekutuan në kampet e burgimit. Të njëjtin fat patën Alexei Gastev dhe Isaak Shipilrein. Të mbijetuarit jetuan në një atmosferë dyshimi të plotë. … Njerëzit që deri dje sundonin fushat e tyre mund të denoncoheshin sot si tradhtarë dhe armiq të popullit, e nesër emrat e tyre mund të zhdukeshin nga të gjitha dokumentet publike. Librat dhe gazetat tërhiqeshin vazhdimisht nga bibliotekat, për t’i pastruar ato nga emrat dhe referencat «e vjetruara».»</ref> Pas Luftës së Dytë Botërore, psikologët hebrenj të dikurshëm dhe të tanishëm, përfshirë Lev Vigotskin, [[Alexander Luria|Aleksandër Luria]] dhe [[Aron Zalkind]], u denoncuan; Ivan Pavlovi (pas vdekjes) dhe vetë Stalini u kremtuan si heronj të psikologjisë sovjetike.<ref>{{Harvnb|Kozulin|1984|pp=25-6, 48-9}}</ref> Akademikët sovjetikë përjetuan njëfarë liberalizimi gjatë [[Khrushchev Thaw|Shkrirjes së Hrushovit]]. Temat e kibernetikës, gjuhësisë dhe gjenetikës u bënë sërish të pranueshme. U shfaq fusha e re e [[engineering psychology|psikologjisë inxhinierike]]. Ajo përfshin studimin e aspekteve mendore të punëve komplekse, si ajo e pilotit ose e kozmonautit). Studimet ndërdisiplinore u bënë të njohura dhe studiues si [[Georgy Shchedrovitsky|Georgi Shçedrovitski]] zhvilluan qasje të teorisë së sistemeve ndaj sjelljes njerëzore.<ref>{{Harvnb|Kozulin|1984|pp=27-33}} «Georgi Shçedrovitski, i cili aktualisht punon në Institutin e Psikologjisë në Moskë, mund të veçohet si teoricieni më i spikatur që punon në kuadrin e kërkimit sistemik. … Kjo është teza e dytë kryesore e Shçedrovitskit: veprimtaria nuk duhet parë si atribut i individit, por si një sistem gjithëpërfshirës që «i kap» individët dhe «i detyron» të sillen në një mënyrë të caktuar. Kjo qasje mund të gjurmohet deri te pohimi i Wilhelm Humboldtit se nuk është njeriu që e ka gjuhën si atribut, por gjuha që e «zotëron» njeriun. … Qasja e Shçedrovitskit ndaj veprimtarisë është zbatuar me sukses në projektimin e sistemeve njeri-makinë dhe në vlerësimin e faktorëve njerëzorë në planifikimin urban.»</ref> Psikologjia kineze e shekullit XX fillimisht u modelua sipas psikologjisë amerikane, me përkthime të veprave të autorëve amerikanë si William James, krijimin e departamenteve dhe revistave universitare të psikologjisë, si dhe formimin e grupeve, përfshirë Shoqatën Kineze të Testimit Psikologjik (1930) dhe [[Chinese Psychological Society|Shoqatën Kineze të Psikologjisë]] (1937). Psikologët kinezë nxiteshin të përqendroheshin te arsimi dhe mësimi i gjuhëve. Ata u tërhoqën nga ideja se arsimi mundësonte modernizimin. John Dewey, i cili mbajti leksione për audienca kineze midis viteve 1919 dhe 1921, pati ndikim të madh në psikologjinë kineze. Rektori [[Cai Yuanpei]] e prezantoi atë në [[Peking University|Universitetin e Pekinit]] si mendimtar më të madh se Konfuci. [[Zing-Yang Kuo|Kuo Zing-yang]], i cili mori doktoraturën në Universitetin e Kalifornisë, Berkeley, u bë rektor i [[Zhejiang University|Universitetit Zhejiang]] dhe popullarizoi [[biheviorizmi]]n.<ref>{{Harvnb|Chin|1969|pp=5-9}}</ref> Pasi [[Partia Komuniste e Kinës]] mori kontrollin e vendit, Bashkimi Sovjetik stalinist u bë ndikimi kryesor, me [[Marksizëm–Leninizmi|marksizëm-leninizmin]] si doktrinë kryesore shoqërore dhe kushtëzimin pavlovian si mënyrë të miratuar për ndryshimin e sjelljes. Psikologët kinezë e shtjelluan modelin e Leninit të vetëdijes «pasqyruese», duke përfytyruar një «vetëdije aktive» (kinezisht: {{lang|zh-Latn|tzu-chueh neng-tung-li}}) të aftë për t’i kapërcyer kushtet materiale përmes punës së palodhur dhe luftës ideologjike. Ata zhvilluan konceptin e «njohjes» (kinezisht: {{lang|zh-Latn|jen-shih}}), që i referohej ndërlidhjes midis perceptimeve individuale dhe botëkuptimit të pranuar nga shoqëria; mospërputhja me doktrinën e partisë përbënte «njohje të gabuar».<ref>{{Harvnb|Chin|1969|pp=9-17}} «Psikologjia sovjetike, sipas së cilës u modelua Pekini, ishte psikologji marksiste-leniniste, me bazë filozofike në materializmin dialektik dhe me një etiketë të re të shtuar, pavlovianizmin. Kjo psikologji e re sovjetike mbështetej shumë te teoria leniniste e pasqyrimit, e cila u nxor në dritë në dy vëllimet e botuara pas vdekjes së Leninit më 1924. Nga fundi i viteve 1920, një grup psikologësh hulumtues sovjetikë të drejtuar nga Vigotski, së bashku me Lurian dhe Leontievin, hodhën themelet e një qasjeje marksiste-leniniste ndaj zhvillimit psikik.»</ref> Arsimi psikologjik u centralizua nën [[Chinese Academy of Sciences|Akademinë Kineze të Shkencave]], nën mbikëqyrjen e [[State Council of the People's Republic of China|Këshillit Shtetëror të Republikës Popullore të Kinës]]. Në vitin 1951, akademia krijoi Zyrën e Kërkimeve Psikologjike, e cila më 1956 u shndërrua në Institutin e Psikologjisë. Meqë shumica e psikologëve kryesorë ishin arsimuar në Shtetet e Bashkuara, shqetësimi parësor i akademisë ishte riedukimi i tyre sipas doktrinës sovjetike. Psikologjia e fëmijëve dhe pedagogjia për një arsim që bashkonte kombin mbetën synime qendrore të disiplinës.<ref>{{Harvnb|Chin|1969|pp=18-24}}</ref> === Gratë në psikologji === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Lista e psikologeve|en|List of women psychologists}} dhe {{ill|Psikologjia femërore|en|Female psychology}}}} ==== 1900–1949 ==== Gratë në fillim të viteve 1900 nisën të jepnin kontribute të rëndësishme në fushën e psikologjisë. Në vitin 1923, [[Anna Freud]],<ref>{{Cite web |date=2024-01-24 |title=Anna Freud: Theory & Contributions To Psychology |url=https://www.simplypsychology.org/anna-freud.html |access-date=2024-03-04 |language=en |archive-date=2024-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304191244/https://www.simplypsychology.org/anna-freud.html |url-status=live }}</ref> e bija e [[Sigmund Freud|Zigmund Frojdit]], u mbështet te puna e të atit, duke përdorur mekanizma të ndryshëm [[Mekanizma Mbrojtës|mbrojtës]] (mohimin, shtypjen dhe ndrydhjen) për të [[Psikoanaliza|psikoanalizuar]] fëmijët. Ajo besonte se, sapo fëmija të arrinte {{ill|periudhën e latencës|en|Latency stage|lt=periudhën e latencës}}, analiza e fëmijëve mund të përdorej si një formë {{ill|terapie|en|therapy|lt=terapie}}. Ajo thoshte se është e rëndësishme të përqendrohemi te mjedisi i fëmijës, të mbështesim zhvillimin e tij dhe të parandalojmë [[Neuroza|neurozën]]. Ajo besonte se fëmija duhej njohur si individ me të drejtat e veta dhe se çdo seancë duhej përshtatur sipas nevojave të veçanta të fëmijës. Ajo nxiste vizatimin, lëvizjen e lirë dhe shprehjen e vetvetes në çfarëdo mënyre që fëmijët mundeshin. Kjo ndihmoi në krijimin e një aleance të fortë terapeutike me pacientët fëmijë, duke u mundësuar psikologëve të vëzhgonin sjelljen e tyre të zakonshme. Ajo vazhdoi kërkimet për ndikimin e ndarjes familjare te fëmijët, për fëmijët nga mjedise të pafavorizuara socio-ekonomike dhe për të gjitha fazat e zhvillimit të fëmijës, nga foshnjëria deri në adoleshencë.<ref>[[Erik Erikson|Erikson, Erik H.]] (1973) ''[[Childhood and Society]]''. Harmondsworth: Penguin Books, p. 298</ref> {{ill|Periodiciteti funksional|en|Functional periodicity}}, bindja se gratë dëmtohen mendërisht dhe fizikisht gjatë [[Menstruacionet|menstruacioneve]], ndikoi te [[Të drejtat e grave]], sepse punëdhënësit kishin më pak gjasa t'i punësonin gratë ngaqë besonin se ato nuk do të ishin në gjendje të punonin për një javë në muaj. [[Leta Stetter Hollingworth|Leta Hollingworth]] donte të provonte se kjo hipotezë dhe teoria e [[Edward Thorndike|Edward L. Thorndike]], sipas së cilës gratë kishin tipare psikologjike dhe fizike më të dobëta se burrat dhe ishin thjesht mesatare, ishin të gabuara. Hollingworth u përpoq të tregonte se dallimet nuk vinin nga epërsia gjenetike e burrave, por nga kultura. Në kërkimet e saj ajo përfshiu edhe idenë se gratë dëmtoheshin gjatë menstruacioneve. Për tre muaj, ajo regjistroi rezultatet e grave dhe burrave në detyra njohëse, perceptuese dhe motorike. Nuk u gjet asnjë provë për rënie të rezultateve si pasojë e [[Cikli menstrual|ciklit menstrual]] të grave.<ref>{{Cite web |title=Classics in the History of Psychology -- Hollingworth (1914) Index |url=https://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |access-date=2024-03-06 |website=psychclassics.yorku.ca |language=en |archive-date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214103558/http://psychclassics.yorku.ca/Hollingworth/Periodicity/ |url-status=live }}</ref> Ajo sfidoi gjithashtu bindjen se inteligjenca trashëgohet dhe se gratë janë intelektualisht inferiore ndaj burrave. Ajo pohonte se gratë nuk arrijnë pozita pushteti për shkak të [[Norma shoqërore|normave shoqërore]] dhe roleve që u caktohen. Siç shkruan në artikullin e saj, “Variability as related to sex differences in achievement: A Critique”,<ref>{{Cite journal |last=Hollingworth |first=Leta Stetter |date=1914 |title=Variability as Related to Sex Differences in Achievement: A Critique |journal=American Journal of Sociology |volume=19 |issue=4 |pages=510–530 |doi=10.1086/212287 |jstor=2762962 |s2cid=144414476 |issn=0002-9602 |language=en}}</ref> problemi më i madh për gratë është rendi shoqëror i krijuar mbi supozimin se ato kanë më pak interesa dhe aftësi sesa burrat. Për të mbështetur më tej argumentin e saj, ajo zhvilloi një eksperiment tjetër me foshnja, të cilat nuk ishin ndikuar nga normat shoqërore, siç është bindja se burrat e rritur kanë më shumë mundësi se gratë. Ajo nuk gjeti dallime mes foshnjave, përveç madhësisë. Pasi ky kërkim kundërshtoi hipotezën fillestare, Hollingworth tregoi se nuk kishte dallim mes tipareve fiziologjike dhe psikologjike të burrave dhe grave dhe se gratë nuk dëmtoheshin gjatë menstruacioneve.<ref>{{Cite web |last=Weinberger |first=Jessica |date=2020-03-02 |title=The Incredible Influence of Women in Psychology |url=https://www.talkspace.com/blog/important-women-in-history-psychology-therapy/ |access-date=2024-03-04 |website=Talkspace |language=en |archive-date=2024-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304191245/https://www.talkspace.com/blog/important-women-in-history-psychology-therapy/ |url-status=live }}</ref> Në gjysmën e parë të viteve 1900 dolën teori të reja, të cilat shënuan një pikë kthese në njohjen e grave në fushën e psikologjisë. Përveç kontributeve të [[Leta Stetter Hollingworth|Leta Hollingworth]] dhe [[Anna Freud|Anna Frojdit]], [[Mary Whiton Calkins]] shpiku teknikën e çifteve të lidhura për studimin e kujtesës dhe zhvilloi {{ill|psikologjinë e vetes|en|Self psychology|lt=psikologjinë e vetes}}.<ref>{{Cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/president/bio-mary-whiton-calkins |access-date=2024-03-06 |website=www.apa.org |title=Mary Whiton Calkins: 1905 APA President |archive-date=2024-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221235940/https://www.apa.org/about/governance/president/bio-mary-whiton-calkins |url-status=live |language=en}}</ref> [[Karen Horney]] zhvilloi konceptin e «[[zilisë së mitrës]]» dhe nevojave neurotike.<ref>{{Cite web |title=Karen Horney {{!}} German Psychoanalyst & Feminist Psychologist {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karen-Horney |access-date=2024-03-06 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=2024-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121063648/https://www.britannica.com/biography/Karen-Horney |url-status=live }}</ref> Psikoanalistja [[Melanie Klein]] ndikoi në [[Psikologjia zhvillimore|psikologjinë zhvillimore]] me kërkimet e saj mbi {{ill|terapinë përmes lojës|en|Play therapy|lt=terapinë përmes lojës}}.<ref>{{Cite web |title=Melanie Klein {{!}} Institute of Psychoanalysis |url=https://psychoanalysis.org.uk/our-authors-and-theorists/melanie-klein |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102230813/https://psychoanalysis.org.uk/our-authors-and-theorists/melanie-klein |archive-date=2016-01-02 |access-date=2024-03-06 |website=psychoanalysis.org.uk |url-status=live |language=en}}</ref> Këto zbulime dhe kontribute të rëndësishme u bënë në një kohë kur gratë përballeshin me [[Seksizmi|seksizëm]], [[Diskriminimi|diskriminim]] dhe mungesë vlerësimi për punën e tyre. ==== 1950–1999 ==== Gratë në gjysmën e dytë të shekullit XX vazhduan të kryenin kërkime që patën ndikim të gjerë në fushën e psikologjisë. Puna e [[Mary Ainsworth]] u përqendrua te {{ill|Teoria e atashimit|en|attachment theory}}. Duke u mbështetur në punën e psikologut tjetër {{ill|John Bowlby|en|John Bowlby}}, Ainsworth kaloi vite duke kryer {{ill|kërkime në terren|en|Field research|lt=kërkime në terren}} për të kuptuar zhvillimin e marrëdhënieve nënë-foshnjë. Gjatë këtyre kërkimeve, Ainsworth zhvilloi Procedurën e Situatës së Panjohur, një procedurë laboratorike e krijuar për të studiuar stilin e atashimit, duke e ndarë dhe ribashkuar vazhdimisht fëmijën me nënën e tij në rrethana të ndryshme. Pikërisht gjatë këtyre studimeve ajo zhvilloi edhe teorinë e atashimit dhe renditjen e stileve të atashimit, çka përbënte një arritje të rëndësishme për [[Psikologjia zhvillimore|psikologjinë zhvillimore]].<ref>{{Cite web |date=2015-03-23 |title=Ainsworth, Mary D. Salter |url=http://www.highbeam.com/doc/1G2-3456300011.html |access-date=2024-03-06 |via=HighBeam Research |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323101023/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3456300011.html |work=Psychologists and Their Theories for Students |language=en |url-status=usurped |archive-date=23 March 2015 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Ravo |first=Nick |date=1999-04-07 |title=Mary Ainsworth, 85, Theorist On Mother-Infant Attachment |url=https://www.nytimes.com/1999/04/07/us/mary-ainsworth-85-theorist-on-mother-infant-attachment.html |access-date=2024-03-06 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331 |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231005317/https://www.nytimes.com/1999/04/07/us/mary-ainsworth-85-theorist-on-mother-infant-attachment.html |url-status=live }}</ref> Falë punës së saj, Ainsworth u bë një nga psikologet më të cituara të të gjitha kohërave.<ref>{{Cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L. |last10=Beavers |first10=Jamie |last11=Monte |first11=Emmanuelle |date=June 2002 |title=The 100 Most Eminent Psychologists of the 20th Century |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1037/1089-2680.6.2.139 |journal=Review of General Psychology |language=en |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |s2cid=145668721 |issn=1089-2680 |url-access=subscription |archive-date=9 July 2023 |access-date=6 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709091123/https://journals.sagepub.com/doi/10.1037/1089-2680.6.2.139 |url-status=live }}</ref> [[Mamie Phipps Clark]] ishte një tjetër grua në psikologji që e ndryshoi këtë fushë me kërkimet e saj. Ajo ishte ndër afroamerikanet e para që morën gradën doktor i shkencave në psikologji nga [[Universiteti i Kolumbias]], së bashku me bashkëshortin e saj, [[Kenneth and Mamie Clark|Kenneth Clark]]. Në tezën e saj të masterit, “The Development of Consciousness in Negro Pre-School Children”, ajo argumentoi se [[vetëvlerësimi]] i fëmijëve me ngjyrë ndikohej negativisht nga {{ill|Diskriminimi racor|en|racial discrimination}}. Ajo dhe bashkëshorti i saj kryen kërkime gjatë gjithë viteve 1940. Në këto prova, të quajtura provat me kukulla, fëmijëve të vegjël u kërkohej të zgjidhnin midis kukullave identike që ndryshonin vetëm për nga raca; shumica e fëmijëve parapëlqenin kukullat e bardha dhe u atribuonin atyre tipare pozitive. Të përsëritura vazhdimisht, këto prova ndihmuan të vërtetoheshin pasojat negative të diskriminimit racor dhe [[Ndarja racore|ndarjes racore]] mbi vetëperceptimin dhe zhvillimin e fëmijëve me ngjyrë. Në vitin 1954, ky kërkim do të ndihmonte në marrjen e vendimit historik në çështjen {{ill|Brown kundër Bordit të Arsimit|en|Brown v. Board of Education}}, që çoi në përfundimin e ndarjes racore të ligjshme në mbarë vendin. Clark u bë një figurë me ndikim në psikologji dhe vijoi të përqendrohej në punën e saj te të rinjtë e pakicave.<ref>{{Cite web |title=Featured Psychologists: Mamie Phipps Clark, PhD, and Kenneth Clark, PhD |url=https://www.apa.org/pi/oema/resources/ethnicity-health/psychologists/clark |access-date=2024-03-06 |website=www.apa.org |language=en |archive-date=18 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240218010129/https://www.apa.org/pi/oema/resources/ethnicity-health/psychologists/clark |url-status=live }}</ref> Në gjysmën e dytë të shekullit XX, ndërsa fusha e psikologjisë zhvillohej, gratë në këtë fushë kërkuan që zërat e tyre të dëgjoheshin dhe këndvështrimet e tyre të vlerësoheshin. {{ill|Feminizmi i valës së dytë|en|Second-wave feminism}} nuk e anashkaloi psikologjinë. Një feministe e hapur në fushën e psikologjisë ishte [[Naomi Weisstein]], një studiuese e spikatur e psikologjisë dhe [[Neuroshkenca|neuroshkencës]], e njohur veçanërisht për artikullin e saj “Kirche, Kuche, Kinder as Scientific Law: Psychology Constructs the Female”. Artikulli “Psychology Constructs the Female” kritikonte fushën e psikologjisë për përqendrimin te burrat dhe përdorimin e tepruar të biologjisë për të shpjeguar dallimet gjinore, pa marrë parasysh faktorët shoqërorë.<ref>{{Cite journal |last=Weisstein |first=Naomi |date=June 1993 |title=Psychology Constructs the Female; or the Fantasy Life of the Male Psychologist (with Some Attention to the Fantasies of his Friends, the Male Biologist and the Male Anthropologist) |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959353593032005 |journal=Feminism & Psychology |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=194–210 |doi=10.1177/0959353593032005 |s2cid=142246296 |issn=0959-3535 |url-access=subscription |archive-date=24 September 2024 |access-date=6 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924061215/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959353593032005 |url-status=live }}</ref> Puna e saj hapi rrugën për kërkime të mëtejshme në [[Psikologjia shoqërore|psikologjinë shoqërore]], veçanërisht për ndërtimin gjinor.<ref>{{Cite journal |last1=Ball |first1=Laura C. |last2=Rutherford |first2=Alexandra |date=2016 |title=Naomi Weisstein (1939–2015). |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/a0039886 |journal=American Psychologist |language=en |volume=71 |issue=1 |page=77 |doi=10.1037/a0039886 |pmid=26766770 |issn=1935-990X |url-access=subscription }}</ref> Edhe gra të tjera në këtë fushë vazhduan të mbronin gratë në psikologji, duke krijuar Shoqatën për Gratë në Psikologji për të kritikuar mënyrën si trajtoheshin gratë në këtë fushë. [[E. Kitch Childs|E. Kitsch Childs]], [[Phyllis Chesler]] dhe [[Dorothy Riddle]] ishin disa prej anëtareve themeluese të organizatës në vitin 1969.<ref>{{Cite web |last=Content |first=Contributed |date=1993-02-14 |title=E. KITCH CHILDS |url=https://www.chicagotribune.com/1993/02/14/e-kitch-childs/ |access-date=2024-03-06 |website=Chicago Tribune |language=en |archive-date=4 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704160208/https://www.chicagotribune.com/1993/02/14/e-kitch-childs/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Times |first=Robert Reinhold Special to The New York |date=1970-09-06 |title=WOMEN CRITICIZE PSYCHOLOGY UNIT |url=https://www.nytimes.com/1970/09/06/archives/women-criticize-psychology-unit-1million-in-reparations-is-demanded.html |access-date=2024-03-06 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331 |archive-date=17 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117004653/https://web.archive.org/web/20240117004653/https://web.archive.org/web/20240117004653/https://www.nytimes.com/1970/09/06/archives/women-criticize-psychology-unit-1million-in-reparations-is-demanded.html |url-status=live }}</ref> Në gjysmën e dytë të shekullit XX, fusha e psikologjisë u bë më e larmishme dhe gratë me ngjyrë arritën arritje të reja. Në vitin 1962, [[Martha E. Bernal|Martha Bernal]] u bë gruaja e parë latine që mori doktoraturën në psikologji. Në vitin 1969, [[Marigold Linton]], gruaja e parë vendase amerikane që mori doktoraturën në psikologji, themeloi Shoqatën Kombëtare për Arsimin e Indianëve. Ajo ishte gjithashtu një nga anëtaret themeluese të Shoqatës për Përparimin e Chicanos dhe Amerikanëve Vendas në Shkencë. Në vitin 1971, [[Carolyn Attneave]] themeloi Rrjetin e Psikologëve Indianë. Harriet McAdoo u emërua anëtare e Konferencës së Shtëpisë së Bardhë për Familjet në vitin 1979.<ref>{{Cite web |title=Women in Psychology Timeline |url=https://www.apa.org/pi/women/iampsyched/timeline |access-date=2024-03-06 |website=www.apa.org |language=en}}</ref> ==== Shekulli XXI ==== Në shekullin XXI, gratë kanë fituar më shumë rëndësi në psikologji, duke dhënë kontribut të madh në një gamë të gjerë nëndisiplinash. Shumë prej tyre kanë marrë role drejtuese, kanë drejtuar laboratorë kërkimorë me ndikim dhe kanë udhëhequr brezin e ardhshëm të psikologëve. Megjithatë, pabarazitë gjinore vazhdojnë, duke i vënë gratë në disavantazh për sa i përket pagës dhe përfaqësimit në pozitat e larta akademike.<ref name=gruber>{{cite journal | last=Gruber | first=June | title=The Future of Women in Psychological Science | journal=Perspectives on Psychological Science | publisher=SAGE Publications | volume=16 | issue=3 | date=2020-09-09 | issn=1745-6916 | doi=10.1177/1745691620952789 | doi-access=free | pages=483–516 | pmid=32901575 | pmc=8114333 | hdl=1959.4/unsworks_77629 | hdl-access=free |language=en }}</ref> Numri i grave që ndjekin arsimimin dhe formimin në shkencat psikologjike ka arritur nivelin më të lartë të regjistruar. Në Shtetet e Bashkuara, vlerësimet sugjerojnë se gratë përbëjnë rreth 78% të studentëve universitarë dhe 71% të studentëve pasuniversitarë në psikologji.<ref name=gruber /> == Organizatat disiplinore == === Institucionet === {{Hatnote|Shiko gjithashtu: [[List of psychology organizations]]}} Në vitin 1920, [[Édouard Claparède]] dhe [[Pierre Bovet]] krijuan një organizatë të re të psikologjisë së aplikuar, të quajtur Kongresi Ndërkombëtar i Psikoteknikës së Zbatuar në Orientimin Profesional, e cila më vonë u quajt Kongresi Ndërkombëtar i Psikoteknikës dhe më pas [[International Association of Applied Psychology|Shoqata Ndërkombëtare e Psikologjisë së Aplikuar]].<ref name=BenjaminBaker /> IAAP konsiderohet shoqata më e vjetër ndërkombëtare e psikologjisë.<ref name=PickrenFowler>Wade Pickren & Raymond D. Fowler, "Professional Organizations", në Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Vëllimi 1: ''History of Psychology''.</ref> Në vitin 2003, të paktën 65 grupe ndërkombëtare merreshin me aspekte të specializuara të psikologjisë.<ref name=PickrenFowler /> Si përgjigje ndaj mbizotërimit të burrave në këtë fushë, psikologet femra në SHBA krijuan Këshillin Kombëtar të Grave Psikologe në vitin 1941. Pas Luftës së Dytë Botërore, kjo organizatë u bë Këshilli Ndërkombëtar i Grave Psikologe dhe, në vitin 1959, Këshilli Ndërkombëtar i Psikologëve. Disa shoqata, përfshirë Shoqatën e Psikologëve Zezakë dhe Shoqatën Amerikano-Aziatike të Psikologjisë, janë krijuar për të nxitur përfshirjen e grupeve racore jo-evropiane në profesion.<ref name=PickrenFowler /> [[International Union of Psychological Science|Bashkimi Ndërkombëtar i Shkencave Psikologjike]] (IUPsyS) është federata botërore e shoqërive kombëtare të psikologjisë. IUPsyS u themelua në vitin 1951 nën kujdesin e [[UNESCO|Organizatës së Kombeve të Bashkuara për Arsim, Shkencë dhe Kulturë (UNESCO)]].<ref name=BenjaminBaker /><ref name=Staeuble>Irmingard Staeuble, "Psychology in the Eurocentric Order of the Social Sciences: Colonial Constitution, Cultural Imperialist Expansion, Postcolonial Critique", në Brock (ed.), ''Internationalizing the History of Psychology'' (2006).</ref> Që atëherë, departamentet e psikologjisë janë përhapur në mbarë botën, kryesisht sipas modelit euro-amerikan.<ref name=Paranjpe /><ref name=Staeuble /> Që nga viti 1966, Bashkimi boton revistën ''International Journal of Psychology''.<ref name=BenjaminBaker /> Në vitin 1976, IAAP dhe IUPsyS ranë dakord të organizonin secila nga një kongres çdo katër vjet, në vite të alternuara.<ref name=PickrenFowler /> IUPsyS njeh 66 shoqata kombëtare të psikologjisë dhe ekzistojnë të paktën 15 të tjera.<ref name=PickrenFowler /> Shoqata Amerikane e Psikologjisë është më e vjetra dhe më e madhja prej tyre.<ref name=PickrenFowler /> Anëtarësia e saj u rrit nga 5.000 në vitin 1945 në 100.000 në vitin 2012.<ref name=Goodwin>C. James Goodwin, "United States", në Baker (ed.), ''Oxford Handbook of the History of Psychology'' (2012).</ref> APA përfshin [[Divisions of the American Psychological Association|54 divizione]], të cilat, që nga viti 1960, janë shtuar vazhdimisht për të përfshirë më shumë specialitete. Disa prej këtyre divizioneve, si Shoqata për Studimin Psikologjik të Çështjeve Shoqërore dhe Shoqata Amerikane e Psikologjisë dhe së Drejtës, nisën si grupe autonome.<ref name=PickrenFowler /> Shoqata Ndëramerikane e Psikologjisë, e themeluar në vitin 1951, synon të nxisë psikologjinë në të gjithë Hemisferën Perëndimore. Ajo organizoi Kongresin Ndëramerikan të Psikologjisë dhe kishte 1.000 anëtarë në vitin 2000. Federata Evropiane e Shoqatave Profesionale të Psikologjisë, e themeluar në vitin 1981, përfaqëson 30 shoqata kombëtare me gjithsej 100.000 anëtarë individualë. Të paktën 30 organizata të tjera ndërkombëtare përfaqësojnë psikologët në rajone të ndryshme.<ref name=PickrenFowler /> Në disa vende, qeveritë rregullojnë me ligj se kush mund të ofrojë shërbime psikologjike ose të paraqitet si «psikolog».<ref>{{cite web |url=https://archive.today/20150406055541/https://www.oregonlegislature.gov/bills_laws/lawsstatutes/2013ors675.html |title=Oregon State Law, Chapter 675 (2013 edition) |language=en}} te [http://www.oregon.gov/obpe/Pages/laws_rules.aspx Statutes & Rules Relating to the Practice of Psychology] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160521020000/http://www.oregon.gov/obpe/Pages/laws_rules.aspx |date=21 May 2016}}.</ref> APA e përkufizon psikologun si dikë që ka diplomë doktorature në psikologji.<ref name=HallHurley>Judy E. Hall and George Hurley, "North American Perspectives on Education, Training, Licensing, and Credentialing", në Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Vëllimi 8: ''Clinical Psychology''.</ref> === Kufijtë === Praktikuesit e hershëm të psikologjisë eksperimentale u dalluan nga [[parapsikologjia]], e cila gëzonte popullaritet në fund të shekullit XIX, përfshirë interesimin e studiuesve si William James. Disa e konsideronin parapsikologjinë pjesë të «psikologjisë». Parapsikologjia, [[Hipnoza|hipnotizmi]] dhe dukuritë psikike ishin tema kryesore në kongreset e hershme ndërkombëtare. Megjithatë, studentët e këtyre fushave u përjashtuan përfundimisht dhe, pak a shumë, u dëbuan nga Kongresi gjatë viteve 1900–1905.<ref name=BenjaminBaker /> Parapsikologjia vazhdoi për njëfarë kohe në Universitetin Perandorak të Japonisë, me botime si ''Clairvoyance and Thoughtography'' nga Tomokichi Fukurai, por deri në vitin 1913 ishte kryesisht e shpërfillur.<ref name=Takasuna /> Si disiplinë, psikologjia është përpjekur prej kohësh të kundërshtojë akuzat se është një {{ill|Shkenca e butë|en|Soft science|lt=shkencë «e butë»}}. Kritika e filozofit të shkencës [[Thomas Kuhn]] në vitin 1962 nënkuptonte se psikologjia, në tërësi, ishte në një gjendje para-paradigmatike, pa pajtim për një teori të përgjithshme si ato që gjenden në shkencat e pjekura e të forta, si kimia dhe fizika.<ref>T.S. Kuhn, ''The Structure of Scientific Revolutions'', botimi i parë, Chicago: Univ. of Chicago Pr., 1962.</ref> Meqë disa fusha të psikologjisë mbështeten në metoda kërkimore si {{ill|Studimi me vetëraportim|en|Self-report study|lt=vetëraportimet}} në anketa dhe pyetësorë, kritikët pohuan se psikologjia nuk është shkencë {{ill|Objektiviteti dhe subjektiviteti|en|Objectivity and subjectivity|lt=objektive}}. Skeptikët kanë sugjeruar se personaliteti, mendimi dhe emocionet nuk mund të maten drejtpërdrejt dhe shpesh nxirren nga vetëraportime subjektive, të cilat mund të jenë problematike. Psikologët eksperimentalë kanë hartuar mënyra të ndryshme për t'i matur tërthorazi këto dukuri të vështira për t'u kapur.<ref name="Beveridge_subj">{{cite journal |doi=10.1192/pb.26.3.101 |title=Time to abandon the subjective–objective divide? |journal=Psychiatric Bulletin |volume=26 |issue=3 |pages=101–103 |year=2002 |last1=Beveridge |first1=Allan |doi-access=free |language=en }}</ref><ref name="Peterson_subj">Peterson, C. (23 May 2009). [http://www.psychologytoday.com/blog/the-good-life/200905/subjective-and-objective-research-in-positive-psychology "Subjective and objective research in positive psychology: A biological characteristic is linked to well-being"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220730080401/https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-good-life/200905/subjective-and-objective-research-in-positive-psychology |date=30 July 2022}}. ''Psychology Today''. Marrë më 20 prill 2010.</ref><ref name="Panksepp_AN">[[Jaak Panksepp|Panksepp, J.]] (1998). [https://books.google.com/books?id=n0W2QQuZ7IEC ''Affective neuroscience: The foundations of human and animal emotions''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150918223340/https://books.google.com/books?id=n0W2QQuZ7IEC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s |date=18 September 2015}}. New York: Oxford University Press, f. 9.</ref> Brenda kësaj fushe vazhdojnë të ekzistojnë ndarje; disa psikologë orientohen më shumë drejt përvojave unike të individëve, të cilat nuk mund të kuptohen vetëm si pika të dhënash brenda një popullate më të gjerë. Kritikë brenda dhe jashtë fushës kanë argumentuar se psikologjia e zakonshme është dominuar gjithnjë e më shumë nga një «kult i empirizmit», i cili kufizon fushën e kërkimit duke i kufizuar studiuesit te metodat e nxjerra nga shkencat fizike.{{r|Teo 2005|pp=36-7|q=Metodologjizmi do të thotë se metoda sundon mbi problemin, problemet zgjidhen në varësi të metodës së vlerësuar dhe psikologjia duhet të përvetësojë pa vënë në dyshim metodat e shkencave natyrore. … Nga këndvështrimi epistemologjik dhe ontologjik-kritik, si edhe nga ai i shkencave njerëzore, eksperimenti në psikologji ka vlerë të kufizuar (për shembull, vetëm për proceset themelore psikologjike), duke pasur parasysh natyrën e objektit të studimit të psikologjisë dhe realitetin e personave dhe aftësive të tyre.}} Kritikat feministe kanë pohuar se pretendimet për objektivitet shkencor fshehin vlerat dhe programin e studiuesve (historikisht) kryesisht burra.<ref name=Tomes2008 /> Për shembull, Jean Grimshaw argumenton se kërkimi i zakonshëm psikologjik ka çuar përpara një program [[patriarkal]] përmes përpjekjeve të tij për të kontrolluar sjelljen.{{r|Teo 2005|p=120|q=Në kritikat feministe të shkencës, me përjashtim të empirizmit feminist, është e përhapur hedhja poshtë e supozimeve pozitiviste, përfshirë supozimin e neutralitetit të vlerave ose se kërkimi mund të jetë objektiv vetëm nëse përjashtohen subjektiviteti dhe dimensionet emocionale, ndërkohë që kultura, personaliteti dhe institucionet luajnë role të rëndësishme (shih Longino, 1990; Longino & Doell, 1983). Për psikologjinë, Grimshaw (1986) diskutoi qëllimet e bihejviorizmit për modifikimin e sjelljes, duke sugjeruar se parimet bihejvioriste përforcuan një marrëdhënie hierarkike mes kontrolluesit dhe të kontrolluarit dhe se bihejviorizmi ishte në parim një program antidemokratik.}} == Shkollat kryesore të mendimit == === Neuropsikologjia dhe neuroshkencat === [[Skeda:Lobes of the brain NL.svg|thumb|[[Dissociation (neuropsychology)|Shkëputja]] përfshin identifikimin e substratit nervor të një funksioni të caktuar të trurit.]] {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Neuropsikologjia|en|Neuropsychology}}; {{ill|Neuroshkencat|en|Neurosciences}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Psikologjia biologjike|en|Biological psychology}}; {{ill|Neuroshkenca njohëse|en|Cognitive neuroscience}}}} Neuropsikologjia merret me marrëdhëniet ndërmjet funksionit të trurit dhe sjelljes. Ajo shqyrton se si struktura dhe funksionimi i sistemit nervor ndikojnë te proceset njohëse, emocionet dhe sjellja. Kërkimet neuropsikologjike studiojnë se si rajone të caktuara të trurit kontribuojnë në funksione si kujtesa, gjuha, vëmendja, perceptimi, kontrolli ekzekutiv dhe rregullimi emocional. Një burim i rëndësishëm dëshmish vjen nga studimi i individëve me dëmtime të trurit, sëmundje neurodegjenerative ose anomali zhvillimore. Duke vëzhguar modelet e dëmtimit njohës që lidhen me forma të caktuara të dëmtimit të trurit, neuropsikologët nxjerrin përfundime për funksionet e sistemeve nervore të prekura. Një nga librat e parë me fjalën neuropsikologji në titull ishte ''[[Organization of Behavior|Organizimi i sjelljes: një teori neuropsikologjike]]'', botuar më 1949. Një tjetër libër i hershëm me ndikim në këtë fushë ishte vepra madhore e Aleksandër Lurias (Alexander Luria), ''Funksionet e larta kortikale te njeriu'' (1962). Neuropsikologjia bashkëkohore po pëson një transformim të shpejtë falë përparimeve në neuroimazheri, përpunimin e gjuhës natyrore, inteligjencën artificiale<ref>{{Cite journal |last=Wolff |first=Brittany |date=2026-04-03 |title=Artificial intelligence and natural language processing in modern clinical neuropsychology: A narrative review |url=https://doi.org/10.1080/13854046.2025.2547934 |journal=The Clinical Neuropsychologist |volume=40 |issue=3 |pages=728–752 |doi=10.1080/13854046.2025.2547934 |issn=1385-4046 |pmid=40820936 |language=en |doi-access=free }}</ref> dhe realitetin virtual.<ref>{{Cite journal |last1=Cavallo |first1=Nicola Davide |last2=Amitrano |first2=Federica |last3=Coccia |first3=Armando |last4=Miccio |first4=Carlo |last5=Santangelo |first5=Gabriella |last6=Marcuccio |first6=Laura |last7=D'Addio |first7=Giovanni |last8=Moretta |first8=Pasquale |date=2026-04-17 |title=Immersive Virtual Reality in Neuropsychological Assessment of Acquired Brain Injury: a Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Neuropsychology Review |language=en |doi=10.1007/s11065-026-09693-x |pmid=41995932 |issn=1573-6660 |doi-access=free }}</ref> Po rritet vëmendja ndaj vlefshmërisë ekologjike, biomarkerëve digjitalë dhe personalizimit të diagnostikimit neuropsikologjik klinik dhe rehabilitimit.<ref>{{Cite journal |last=Lundervold |first=Astri J. Johansen |date=2025-05-14 |title=Precision neuropsychology in the area of AI |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=16 |article-number=1537368 |doi=10.3389/fpsyg.2025.1537368 |doi-access=free |issn=1664-1078 |pmc=12118123 |pmid=40438759}}</ref> Neuropsikologjia klasifikohet nën kategorinë më të gjerë të neuroshkencave ose psikologjisë biologjike—fusha që shqyrtojnë se si truri, sistemi nervor, sistemi endokrin dhe faktorët gjenetikë ndikojnë te proceset psikologjike. === Psikologjia krahasuese dhe evolucionare === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Psikologjia krahasuese|en|Comparative psychology}}; {{ill|Psikologjia evolucionare|en|Evolutionary psychology}}}} Psikologjia evolucionare i qaset mendimit dhe sjelljes nga një këndvështrim modern evolucionar. Sipas këtij këndvështrimi, përshtatjet psikologjike evoluuan për të zgjidhur probleme të përsëritura në mjediset ku jetonin paraardhësit e njerëzve. Psikologët evolucionarë përpiqen të përcaktojnë se si tiparet psikologjike njerëzore janë përshtatje të evoluara, rezultate të seleksionimit natyror ose të seleksionimit seksual gjatë evolucionit njerëzor.<ref name="Behavior Genetics">{{Cite encyclopedia |vauthors=McGue M, Gottesman II |year=2015 |title=Behavior Genetics |encyclopedia=The Encyclopedia of Clinical Psychology |doi=10.1002/9781118625392.wbecp578 |pages=1–11 |isbn=978-1-118-62539-2 |language=en}}</ref> Psikologjia krahasuese (e quajtur në disa gjuhë ''zoopsikologji'') studion sjelljen dhe proceset mendore te specie të ndryshme. Duke krahasuar njerëzit me kafshët jo njerëzore, si dhe speciet shtazore me njëra-tjetrën, studiuesit synojnë të identifikojnë mekanizmat psikologjikë të përbashkët dhe ata që janë të veçantë. Kjo fushë lidhet ngushtë me teorinë e evolucionit dhe niset nga supozimi se shumë aspekte të sjelljes dhe të njohjes janë zhvilluar përmes seleksionimit natyror. Zanafillën e psikologjisë krahasuese mund ta gjurmojmë te puna e Charles Darwinit, teoria e evolucionit e të cilit sugjeronte vazhdimësi ndërmjet mendjes së njeriut dhe asaj të kafshëve. Psikologët e hershëm krahasues studionin të nxënit, instinktin, proceset shqisore dhe aftësitë për zgjidhjen e problemeve te kafshët. Kërkimet moderne përfshijnë një gamë të gjerë temash, ndër to kujtesën, komunikimin, sjelljen shoqërore, vendimmarrjen dhe vetëdijen. Psikologjia krahasuese përdor metoda laboratorike dhe terreni. Studiuesit mund të shqyrtojnë dallimet në sjellje ndërmjet specieve, të studiojnë njohjen e kafshëve në kushte të kontrolluara ose t'i vëzhgojnë ato në mjediset e tyre natyrore. Gjetjet e psikologjisë krahasuese ndihmojnë në kuptimin e zanafillës evolucionare të njohjes dhe sjelljes njerëzore dhe japin të dhëna për rëndësinë përshtatëse të proceseve psikologjike.{{Citim i duhur|date=August 2026}} === Bihejviorizmi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Bihejviorizmi|en|Behaviorism}}, {{ill|Bihejviorizmi psikologjik|en|Psychological behaviorism}} dhe {{ill|Bihejviorizmi radikal|en|Radical behaviorism}}}} [[Skeda:Skinner teaching machine 01.jpg|thumb|{{ill|Makina mësimore|en|Teaching machine|lt=Makina mësimore}} e Skinnerit, një shpikje mekanike për të automatizuar detyrën e {{ill|Udhëzimi i programuar|en|Programmed instruction}}]] [[Skeda:Little Albert experiment (1920).webm|thumb|thumbtime=192|Filmi i {{ill|Eksperimenti i Albertit të Vogël|en|Little Albert experiment}}]] Një parim themelor i kërkimit të sjelljes është se një pjesë e madhe e sjelljes së njerëzve dhe kafshëve të tjera mësohet, dhe se mekanizmat e përfshirë në të nxënë zbatohen si për njerëzit, ashtu edhe për kafshët jo-njerëzore. Studiuesit e sjelljes kanë zhvilluar një trajtim të njohur si [[modifikimi i sjelljes]], për t’i ndihmuar individët të zëvendësojnë sjelljet e padëshirueshme me ato të dëshirueshme. Studiuesit e hershëm të sjelljes studiuan çiftëzimet stimul–reagim, të njohura sot si [[kushtëzimi klasik]]. Ata treguan se kur një stimul biologjikisht i fuqishëm (p.sh., ushqimi që shkakton jargëzim) çiftëzohet, gjatë disa provave të të nxënit, me një stimul më parë neutral (p.sh., një zile), stimuli neutral mund të fillojë vetë të shkaktojë reagimin që shkakton stimuli biologjikisht i fuqishëm. [[Ivan Petroviç Pavlov]] (Ivan Pavlov), i njohur më së shumti për nxitjen e jargëzimit te qentë në praninë e një stimuli të lidhur më parë me ushqimin, u bë figurë udhëheqëse në Bashkimin Sovjetik dhe frymëzoi ndjekësit e tij t’i përdornin metodat e tij te njerëzit.<ref name=SirotkinaSmith /> Në Shtetet e Bashkuara, {{ill|Edvard Li Thordajk|en|Edward Lee Thorndike}} (Edward Lee Thorndike) nisi studimet «{{ill|Koneksionizmi|en|connectionism|lt=koneksioniste}}» duke futur kafshë në «kuti enigmash» dhe duke i shpërblyer kur arratiseshin. Thordajku shkroi më 1911: «Nuk mund të ketë justifikim moral për studimin e natyrës së njeriut, përveçse nëse studimi na mundëson t’i kontrollojmë veprimet e tij».<ref>{{harvnb|Leahey|2001|pp=212-5}}</ref> Nga viti 1910 deri më 1913, Shoqata Amerikane e Psikologjisë pësoi një ndryshim të madh në orientim, duke u larguar nga {{ill|Mentalizmi (psikologji)|en|Mentalism (psychology)}} dhe duke iu drejtuar «bihejviorizmit». Më 1913, John B. Watson shpiku termin bihejviorizëm për këtë shkollë mendimi.<ref>{{harvnb|Leahey|2001|pp=218-27}}</ref> Fillimisht u mendua se {{ill|Eksperimenti i Albertit të Vogël|en|Little Albert experiment}} i famshëm i Watsonit, më 1920, tregoi se përdorimi i përsëritur i zhurmave të forta shqetësuese mund të shkaktonte [[Fobia|fobi]] (neveri ndaj stimujve të tjerë) te një foshnjë njerëzore,<ref name=Watson1913 /><ref>J.B. Watson & R. Rayner, “Conditioned emotional responses”, ''Journal of Experimental Psychology'' 3, 1920; në Hock, ''Forty Studies'' (2002), f. 70–76.</ref> megjithëse ky përfundim ka të ngjarë të ketë qenë një ekzagjerim.<ref>{{cite journal |url=http://htpprints.yorku.ca/archive/00000198/01/BHARRIS.HTM |last1=Harris |first1=B. |date=February 1979 |title=Whatever happened to Little Albert? |journal=American Psychologist |volume=34 |issue=2 |via=History & Theory of Psychology Eprint Archive |pages=151–160 |doi=10.1037/0003-066X.34.2.151 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704172755/http://htpprints.yorku.ca/archive/00000198/01/BHARRIS.HTM#selection-15.0-15.35 |archive-date=2012-07-04 |language=en}}</ref> {{ill|Karl Lashli|en|Karl Lashley}} (Karl Lashley), bashkëpunëtor i ngushtë i Watsonit, shqyrtoi shfaqjet biologjike të të nxënit në tru.<ref name=ThompsonZola>Richard F. Thompson & Stuart M. Zola, “Biological Psychology”, në Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 1: ''History of Psychology''.</ref> {{ill|Klark Hal|en|Clark L. Hull}} (Clark L. Hull), {{ill|Edvin Gatri|en|Edwin Guthrie}} (Edwin Guthrie) dhe të tjerë ndihmuan shumë që bihejviorizmi të bëhej një paradigmë e përdorur gjerësisht.<ref name=Goodwin /> Një metodë e re kushtëzimi, e quajtur «instrumentale» ose «[[Kushtëzimi operant|operante]]», i shtoi modelit të ndryshimit të sjelljes konceptet e {{ill|Përforcimi|en|reinforcement}} dhe [[ndëshkimi]]t. Bihejvioristët radikalë shmangnin diskutimin e funksionimit të brendshëm të mendjes, veçanërisht të mendjes së pavetëdijshme, të cilën e konsideronin të pamundur për t’u vlerësuar shkencërisht.<ref>{{cite journal |doi=10.1037/0003-066X.62.6.590 |pmid=17874899 |title=Looking for Skinner and finding Freud |journal=American Psychologist |volume=62 |issue=6 |pages=590–595 |year=2007 |last1=Overskeid |first1=Geir |citeseerx=10.1.1.321.6288 |language=en}}</ref> Kushtëzimi operant u përshkrua për herë të parë nga Milleri dhe Konorski, ndërsa në SHBA u popullarizua nga [[B. F. Skineri]] (B. F. Skinner), i cili u bë një nga intelektualët kryesorë të lëvizjes bihejvioriste.<ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=S. |last2=Konorski |first2=J. |year=1928 |title=Sur une forme particulière des reflexes conditionels |trans-title=On a particular form of conditional reflexes |language=fr |journal=Comptes Rendus des Séances de la Société de Biologie et de Ses Filiales |volume=99 |pages=1155–1157}}</ref><ref>Skinner, B.F. (1932) ''The Behavior of Organisms''</ref> [[Noam Chomsky]] botoi një kritikë me ndikim ndaj bihejviorizmit radikal, duke argumentuar se parimet bihejvioriste nuk mund t’i shpjegonin në mënyrë të mjaftueshme proceset komplekse mendore të [[Të nxënit e gjuhës|përvetësimit të gjuhës]] dhe përdorimit të saj.<ref>Chomsky, N. (1959). Review of Skinner's Verbal Behavior. ''Language, 35'', 26–58. [http://www.chomsky.info/articles/1967----.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929070654/http://www.chomsky.info/articles/1967----.htm|date=29 September 2015}}</ref><ref>{{harvnb|Schlinger|2008}}</ref> Kjo kritikë e ashpër kontribuoi shumë në rënien e statusit të bihejviorizmit brenda psikologjisë.<ref>{{harvnb|Leahey|2001|pp=282-5}}</ref> {{ill|Martin Seligman|en|Martin Seligman}} (Martin Seligman) dhe kolegët e tij zbuluan se mund t’u kushtëzonin qenve një gjendje «{{ill|Pafuqia e mësuar|en|learned helplessness}}», të paparashikuar nga qasja bihejvioriste ndaj psikologjisë.<ref>{{cite journal |author1=Seligman M.E.P. |author2=Maier S.F. |year=1967 |title=Failure to escape traumatic shock |journal=Journal of Experimental Psychology |volume=74 |issue=1 |pages=1–9 |doi=10.1037/h0024514 |pmid=6032570 |citeseerx=10.1.1.611.8411 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Overmier J.B. |author2=Seligman M.E.P. |year=1967 |title=Effects of inescapable shock upon subsequent escape and avoidance responding |journal=Journal of Comparative and Physiological Psychology |volume=63 |issue=1 |pages=28–33 |doi=10.1037/h0024166 |pmid=6029715 |s2cid=17310110 |language=en}}</ref> {{ill|Edvard C. Tolman|en|Edward C. Tolman}} (Edward C. Tolman) përparoi një model të ndërthurur «kognitiv dhe bihejviorist», veçanërisht me botimin e tij të vitit 1948, ku diskutonte {{ill|Hartat kognitive|en|cognitive map}} që minjtë përdornin për të gjetur vendndodhjen e ushqimit në fund të një labirinti.<ref>{{cite journal |doi=10.1037/h0061626 |pmid=18870876 |title=Cognitive maps in rats and men |journal=Psychological Review |volume=55 |issue=4 |pages=189–208 |year=1948 |last1=Tolman |first1=Edward C. |s2cid=42496633 |language=en}}</ref> Bihejviorizmi i Skinerit nuk u zhduk, pjesërisht sepse solli zbatime praktike të suksesshme.<ref>{{harvnb|Schlinger|2008}}</ref> [[Shoqata Ndërkombëtare për Analizën e Sjelljes]] u themelua më 1974 dhe deri më 2003 kishte anëtarë nga 42 vende. Fusha ka fituar terren në Amerikën Latine dhe në Japoni.<ref>Ruben Ardila, “Behavior Analysis in an International Context”, në Brock (red.), ''Internationalizing the History of Psychology'' (2006).</ref> [[Analiza e aplikuar e sjelljes]] është termi që përdoret për zbatimin e parimeve të kushtëzimit operant me qëllim ndryshimin e sjelljes me rëndësi shoqërore (ajo zëvendëson termin «modifikim i sjelljes»).<ref>{{cite book |last1=Pierce |first1=W. David |last2=Cheney |first2=Carl D. |date=16 June 2017 |orig-date=1995 |title=Behavior Analysis and Learning: A Biobehavioral Approach |url=https://www.routledge.com/Behavior-Analysis-and-Learning-A-Biobehavioral-Approach-Sixth-Edition/Pierce-Cheney/p/book/9781138898585 |edition=6 |location=New York |publisher=Routledge |pages=1–622 |isbn=978-1-138-89858-5 |access-date=3 June 2021 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603031001/https://www.routledge.com/Behavior-Analysis-and-Learning-A-Biobehavioral-Approach-Sixth-Edition/Pierce-Cheney/p/book/9781138898585 |url-status=live |language=en}}</ref> === Njohëse === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Psikologjia kognitive|en|Cognitive psychology}}}} <div style="background:#CCC;border:1px solid #666;float:right;width:24%;padding:4px;margin:0 0 2px 2px; font-size:98%"> '''<span style="color:green">E gjelbër</span> <span style="color:red">E kuqe</span> <span style="color:blue">Blu</span><br /><span style="color:purple">Vjollcë</span> <span style="color:blue">Blu</span> <span style="color:purple">Vjollcë</span>''' ---- '''<span style="color:red">Blu</span> <span style="color:green">Vjollcë</span> <span style="color:blue">E kuqe</span><br /><span style="color:blue">E gjelbër</span> <span style="color:red">Vjollcë</span> <span style="color:purple">E gjelbër</span>''' ---- Efekti Stroop është fakti se emërtimi i ngjyrës së fjalëve të grupit të parë është më i lehtë dhe më i shpejtë sesa i atyre të grupit të dytë. </div> [[Skeda:Working memory model.svg|thumb|Modeli i kujtesës së punës i Baddeley-t]] [[Skeda:Müller-Lyer illusion.svg|thumb|Iluzioni Müller–Lyer. Psikologët nxjerrin përfundime për proceset mendore nga dukuri të përbashkëta, si iluzionet optike.]] Psikologjia njohëse studion {{ill|Proceset mendore|en|mental process}}, përfshirë [[perceptimi]]n, [[Vëmendja|vëmendjen]], kuptimin dhe prodhimin e gjuhës, [[Kujtesa|kujtesën]] dhe zgjidhjen e problemeve.<ref>{{Cite web |url=http://www.apa.org/research/action/glossary.aspx |title=American Psychological Association (2013). Glossary of psychological terms |publisher=Apa.org |access-date=13 August 2014 |archive-date=27 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190127022835/https://www.apa.org/research/action/glossary.aspx |url-status=live |language=en}}</ref> Studiuesit e psikologjisë njohëse quhen ndonjëherë {{ill|Kognitivizmi|en|Cognitivism (psychology)|lt=kognitivistë}}. Ata mbështeten te një model i përpunimit të informacionit për funksionimin mendor. Kërkimet kognitiviste mbështeten në {{ill|Funksionalizmi|en|Functionalism (philosophy of mind)|lt=funksionalizëm}} dhe në psikologjinë eksperimentale. Duke filluar nga vitet 1950, teknikat eksperimentale të zhvilluara nga Wundt, James, Ebbinghaus dhe të tjerë u përdorën sërish, ndërsa psikologjia eksperimentale u bë gjithnjë e më kognitiviste dhe, përfundimisht, pjesë e fushës më të gjerë ndërdisiplinore të [[Shkenca kognitive|shkencës kognitive]].<ref>Gardner, H. (1985). ''The mind's new science: A history of the cognitive revolution''. New York: Basic Books. {{ISBN|0-465-04635-5}}</ref><ref name=Mandler /> Disa e quajtën këtë zhvillim {{ill|Revolucioni kognitiv|en|Cognitive revolution}}, sepse ai hodhi poshtë dogmën antimentaliste të bihejviorizmit, si dhe kufizimet e psikanalizës.<ref name=Mandler>Mandler, G. (2007). A history of modern experimental psychology: From James and Wundt to cognitive science. Cambridge, MA: MIT Press.</ref> [[Albert Bandura]] ndihmoi kalimin e psikologjisë nga bihejviorizmi te psikologjia kognitive. Bandura dhe teoricienë të tjerë të {{ill|Teoria e të nxënit shoqëror|en|Social learning theory}} përparuan idenë e të nxënit përmes vëzhgimit të të tjerëve. Me fjalë të tjera, ata përkrahën pikëpamjen se një fëmijë mund të mësojë duke vëzhguar mjedisin e afërt shoqëror, pa qenë e domosdoshme që sjellja e tij të jetë përforcuar pasi e ka kryer; megjithatë, ata nuk e përjashtuan ndikimin e përforcimit në të nxënit e një sjelljeje.<ref>Bandura, A. (1973). Aggression: A social learning analysis. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.</ref> Përparimet teknologjike ringjallën gjithashtu interesin për gjendjet dhe përfaqësimet mendore. Neuroshkencëtari anglez [[Charles Sherrington]] dhe psikologu kanadez {{ill|Donald O. Hebb|en|Donald O. Hebb}} përdorën metoda eksperimentale për t’i lidhur dukuritë psikologjike me strukturën dhe funksionin e trurit. Zhvillimi i informatikës, [[Kibernetika|kibernetikës]] dhe [[Inteligjenca artificiale|inteligjencës artificiale]] vuri në pah vlerën e krahasimit të përpunimit të informacionit te njerëzit dhe te makinat. Një temë përfaqësuese dhe e njohur e kësaj fushe është {{ill|Paragjykimi kognitiv|en|Cognitive bias}}, ose mendimi irracional. Psikologët (dhe ekonomistët) kanë klasifikuar dhe përshkruar një {{ill|Lista e paragjykimeve kognitive|en|List of cognitive biases|lt=katalog të gjerë paragjykimesh}} që përsëriten shpesh në mendimin njerëzor. Për shembull, {{ill|Heuristika e disponueshmërisë|en|Availability heuristic}} është prirja për të mbivlerësuar rëndësinë e diçkaje që të vjen lehtësisht ndër mend.<ref>{{Citation|last=Juslin|first=Peter|title=Availability Heuristic|encyclopedia=Encyclopedia of the Mind|year=2013|publisher=SAGE Publications, Inc.|doi=10.4135/9781452257044.n39|isbn=978-1-4129-5057-2|language=en}}</ref> Elementet e bihejviorizmit dhe të psikologjisë kognitive u ndërthurën për të formuar {{ill|Terapia kognitive e sjelljes|en|Cognitive behavioral therapy}}, një formë psikoterapie e përshtatur nga teknikat e zhvilluara prej psikologut amerikan [[Albert Ellis]] dhe psikiatrit amerikan {{ill|Aaron Beck|en|Aaron T. Beck}}. Në një kuptim më të gjerë, shkenca kognitive është një veprimtari ndërdisiplinore ku marrin pjesë psikologë kognitivë, neuroshkencëtarë kognitivë, gjuhëtarë dhe studiues të inteligjencës artificiale, ndërveprimit njeri–kompjuter dhe {{ill|Neuroshkenca llogaritëse|en|Computational neuroscience}}. Disiplina e shkencës kognitive përfshin psikologjinë kognitive, si dhe filozofinë e mendjes, informatikën dhe neuroshkencën.<ref>{{Citation|last=Thagard|first=Paul|title=Cognitive Science|year=2020|url=https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/cognitive-science/|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition=Winter 2020|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|access-date=22 January 2021|archive-date=1 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301035552/https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/cognitive-science/|url-status=live|language=en}}</ref> Ndonjëherë përdoren simulime kompjuterike për të modeluar dukuri me interes. === Shoqërore === {{Kryesor|Psikologjia shoqërore}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Psikologjia shoqërore (sociologji)|en|Social psychology (sociology)}}}} Psikologjia shoqërore merret me mënyrën se si [[Sjellja|sjelljet]], [[Mendimi|mendimet]], [[ndjenja]]t dhe mjedisi shoqëror ndikojnë në ndërveprimet njerëzore.<ref>{{Cite encyclopedia|last=Allport|first=G. W|year=1985|title=The Historical Background of Social Psychology|editor1-last=G. Lindzey and E. Aronson|encyclopedia=The Handbook of Social Psychology|location=New York|publisher=McGraw Hill|page=5|language=en}}</ref> Psikologët shoqërorë studiojnë tema të tilla si ndikimi i të tjerëve mbi sjelljen e individit (p.sh. {{ill|Konformizmi|en|Conformity (psychology)}}, [[Artet e bindjes|bindja]]) dhe formimi i bindjeve, [[Qëndrimi|qëndrimeve]] dhe [[Stereotipi|stereotipeve]] për njerëzit e tjerë. {{ill|Njohja shoqërore|en|Social cognition}} ndërthur elemente të psikologjisë shoqërore dhe asaj kognitive, për të kuptuar se si njerëzit përpunojnë, kujtojnë ose shtrembërojnë informacionin shoqëror. Studimi i {{ill|Dinamika e grupit|en|Group dynamics}} përfshin kërkime mbi natyrën e udhëheqjes, komunikimin organizativ dhe dukuri të lidhura me to. Vitet e fundit, psikologët shoqërorë janë interesuar për matjet {{ill|Testi i asociimit të nënkuptuar|en|Implicit Association Test|lt=të nënkuptuara}}, modelet {{ill|Ndërmjetësimi statistikor|en|Mediation (statistics)|lt=të ndërmjetësimit}} dhe ndërveprimin e faktorëve individualë e shoqërorë në shpjegimin e sjelljes. Disa koncepte që {{ill|Sociologjia|en|Sociology|lt=sociologët}} kanë zbatuar në studimin e çrregullimeve psikiatrike — si roli shoqëror, roli i të sëmurit, klasa shoqërore, ngjarjet e jetës, kultura, migrimi dhe {{ill|Institucioni total|en|Total institution}} — kanë ndikuar te psikologët shoqërorë.<ref>Tausig, M., & Fenwick, R. (2011). ''Work and Mental Health in Social Context''. New York: Springer. {{DOI|10.1007/978-1-4614-0625-9}}.</ref> === Psikanalitik === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Psikodinamika|en|Psychodynamics}} dhe {{ill|Psikanaliza|en|Psychoanalysis}}}} [[Skeda:Hall Freud Jung in front of Clark.jpg|thumb|Rreshti i përparmë: [[Sigmund Freud|Sigmund Frojd]], G. Stanley Hall, [[Karl Gustav Jung|Carl Jung]]. Rreshti i pasmë: Abraham A. Brill, {{ill|Ernest Jones|en|Ernest Jones (psychoanalyst)}}, {{ill|Sándor Ferenczi|en|Sándor Ferenczi}}, në Universitetin Clark në vitin 1909.]] Psikanaliza është një tërësi teorish dhe teknikash terapeutike që synojnë të analizojnë mendjen e pavetëdijshme dhe ndikimin e saj në jetën e përditshme. Këto teori dhe teknika shërbejnë si bazë për trajtimin e çrregullimeve mendore.<ref>Thompson, C. & Mullahy, P. (1951). ''Psychoanalysis: Evolution and development (3rd ed.)''. New York: Hermitage House.</ref><ref>Brenner, C. (1974). An elementary textbook of psychoanalysis. Garden City, NY: Anchor.</ref><ref>Moore, B.E.; Fine, B.D. (1968), A Glossary of Psychoanalytic Terms and Concepts, Amer Psychoanalytic Assn, p. 78, {{ISBN|978-0-318-13125-2}}</ref> Psikanaliza e ka zanafillën në vitet 1890, veçanërisht në veprën e [[Sigmund Freud|Sigmund Frojdit]]. Teoria psikanalitike e Frojdit bazohej kryesisht në metoda interpretuese, introspeksion dhe vëzhgim klinik. Ajo u bë shumë e njohur, kryesisht sepse trajtonte tema si [[Seksualiteti njerëzor|seksualiteti]], represioni psikologjik dhe pavetëdija.{{R|Kozulin 1984|pp=84-6}} Frojdi ishte pionier i metodave të {{ill|Asociimi i lirë|en|Free association (psychology)}} dhe {{ill|Interpretimi i ëndrrave|en|dream interpretation}}.<ref>{{Cite book|author=Freud, S|year=1900|title=The Interpretation of Dreams|edition= 2nd|publisher=Hogarth Press, 1955|volume=IV and V|language=en}}</ref><ref>{{Cite book |author=Freud, S |title=The Unconscious |year=1915 |edition= 2nd |volume=XIV |publisher=Hogarth Press, 1955|language=en}}</ref> Teoria psikanalitike nuk është monolite. Mendimtarë të tjerë të njohur psikanalitikë, të cilët u larguan nga pikëpamjet e Frojdit, përfshijnë [[Alfred Adler]], [[Karl Gustav Jung|Carl Jung]], [[Erik Erikson]], [[Melanie Klein]], [[Donald Winnicott|D. W. Winnicott]], {{ill|Karen Horney|en|Karen Horney}}, [[Erich Fromm]], {{ill|John Bowlby|en|John Bowlby}}, vajzën e Frojdit, [[Anna Freud|Anna Frojd]], dhe {{ill|Harry Stack Sullivan|en|Harry Stack Sullivan}}. Këta individë bënë që psikanaliza të zhvillohej në shkolla të ndryshme mendimi. Ndër to janë {{ill|Psikologjia e egos|en|ego psychology}}, marrëdhëniet e objektit, psikanaliza ndërpersonale, shkolla lakane dhe {{ill|Psikanaliza relacionale|en|relational psychoanalysis}}. Psikologë si [[Hans Eysenk|Hans Eysenck]] dhe filozofë si [[Karl Popper]] e kritikuan ashpër psikanalizën. Popper argumentoi se psikanaliza nuk ishte e falsifikueshme (asnjë pohim i saj nuk mund të provohej i gabuar) dhe, për këtë arsye, nuk ishte një disiplinë shkencore,<ref name="Popper">Karl Popper, Conjectures and Refutations, London: Routledge and Keagan Paul, 1963, pp. 33–39; from Theodore Schick, ed., Readings in the Philosophy of Science, Mountain View, CA: Mayfield Publishing Company, 2000, pp. 9–13. [http://faculty.washington.edu/lynnhank/Popper.doc Faculty.washington.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326181144/http://faculty.washington.edu/lynnhank/Popper.doc |date=2009-03-26 |language=en}}</ref> ndërsa Eysenck përkrahu pikëpamjen se të dhënat eksperimentale kishin kundërshtuar parimet psikanalitike. Nga fundi i shekullit XX, departamentet e psikologjisë në universitetet amerikane e kishin margjinalizuar kryesisht teorinë frojdiane, duke e hedhur poshtë si një relike historike «të tharë e të vdekur».<ref name=Cohen>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/11/25/weekinreview/25cohen.html?_r=3&ref=education&oref&oref=slogin|title=June 2008 study|website=[[The New York Times]]|date=2007-11-25|last1=Cohen|first1=Patricia|access-date=2017-02-23|archive-date=2024-05-26|archive-url=https://archive.today/20240526001934/https://www.webcitation.org/683GStpl4?url=http://www.nytimes.com/2007/11/25/weekinreview/25cohen.html%3F_r=4|url-status=live|language=en}}</ref> Studiues si {{ill|António Damásio|en|António Damásio}}, {{ill|Oliver Sacks|en|Oliver Sacks}} dhe Joseph LeDoux, si edhe studiues të fushës në zhvillim të neuropsikanalizës, kanë mbrojtur disa nga idetë e Frojdit mbi baza shkencore.<ref>Shih: * Damásio, A. (1994). ''[[Descartes' Error: Emotion, Reason, and the Human Brain]]''. * Damásio, A. (1996). ''The somatic marker hypothesis and the possible functions of the prefrontal cortex''. * Damásio, A. (1999). ''The feeling of what happens: Body and emotion in the making of consciousness''. * Damásio, A. (2003). ''Looking for Spinoza: Joy, sorrow, and the feeling brain''. * LeDoux, J.E. (1998). ''The emotional brain: The mysterious underpinnings of emotional life (Touchstone ed.)''. Simon & Schuster. {{ISBN|0-684-83659-9}} * Panksepp, J. (1998). ''Affective neuroscience: The foundations of human and animal emotions''. New York and Oxford: Oxford University Press. * Sacks, O. (1984). A leg to stand on. New York: Summit Books/Simon and Schuster.</ref> === Ekzistencial-humanistike === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Psikologjia ekzistenciale|en|Existential psychology}}}} {{Hatnote|Artikulli kryesor: [[Psikologjia humaniste]]}} [[Skeda:Maslow's Hierarchy of Needs.svg|thumb|Psikologu [[Abraham Maslow]] propozoi më 1943 se njerëzit kanë një hierarki nevojash dhe se plotësimi i nevojave bazë zakonisht duhet t’i paraprijë plotësimit të nevojave të nivelit më të lartë.<ref name=honolulu>{{cite web|url=http://honolulu.hawaii.edu/intranet/committees/FacDevCom/guidebk/teachtip/maslow.htm |title=Maslow's Hierarchy of Needs |publisher=Honolulu.hawaii.edu |access-date=2011-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100211014419/http://honolulu.hawaii.edu/intranet/committees/FacDevCom/guidebk/teachtip/maslow.htm |archive-date=2010-02-11 |language=en}}</ref>]] [[Psikologjia humaniste]], e cila është ndikuar nga ekzistencializmi dhe fenomenologjia,<ref>{{cite book|last=Benjafield|first=John G.|title=A History of Psychology: Third Edition|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Don Mills, ON|isbn=978-0-19-543021-9|pages=357–362|language=en}}</ref> thekson [[Dëshira e lirë|vullnetin e lirë]] dhe [[vetëaktualizimi]]n.<ref name="Oxford University Press 2015">Oxford University Press. (2015). ''A Dictionary of Psychology, 4th ed.'' Edited by Andrew M. Colman. Oxford Reference Online. Oxford: Author. {{ISBN|9780199657681}}</ref> Ajo u shfaq në vitet 1950 si një lëvizje brenda psikologjisë akademike, në reagim si ndaj bihejviorizmit, ashtu edhe ndaj psikanalizës.<ref>{{cite book|last=Gazzaniga|first=Michael|title=Psychological Science|year=2010|publisher=W.W. Norton & Company|location=New York|isbn=978-0-393-93421-2|page=23|language=en}}</ref> Qasja humaniste synon ta shohë njeriun si tërësi, jo vetëm pjesë të veçuara të personalitetit ose procese njohëse të izoluara.<ref>Rowan, John. (2001). ''Ordinary Ecstasy: The Dialectics of Humanistic Psychology.'' London, UK: Brunner-Routledge. {{ISBN|0-415-23633-9}}</ref> Psikologjia humaniste përqendrohet gjithashtu te rritja personale, [[Vetëkoncepti|identiteti vetjak]], vdekja, vetmia dhe liria. Ajo thekson kuptimin subjektiv, kundërshtimin e determinizmit dhe interesimin për rritjen pozitive, në vend të patologjisë. Ndër themeluesit e shkollës humaniste të mendimit ishin psikologët amerikanë [[Abraham Maslow]], i cili formuloi një [[Hierarkia e nevojave e Maslowit|hierarki të nevojave njerëzore]], dhe [[Carl Rogers]], i cili krijoi dhe zhvilloi terapinë e përqendruar te klienti.<ref name=Kramer1995>{{cite journal |last1=Kramer |first1=Robert |title=The Birth of Client-Centered Therapy: Carl Rogers, Otto Rank, and 'The Beyond' |journal=Journal of Humanistic Psychology |date=October 1995 |volume=35 |issue=4 |pages=54–110 |doi=10.1177/00221678950354005 |s2cid=145059656 |language=en}}</ref> Më vonë, [[psikologjia pozitive]] i solli temat humaniste në studimin shkencor. Psikologjia pozitive studion faktorët që kontribuojnë në lumturinë dhe mirëqenien njerëzore, duke u përqendruar më shumë te njerëzit që janë aktualisht të shëndetshëm. Në vitin 2010, revista ''Clinical Psychological Review'' botoi një numër të posaçëm kushtuar ndërhyrjeve psikologjike pozitive, si mbajtja e një [[ditari mirënjohjeje]] dhe shprehja fizike e mirënjohjes. Megjithatë, nuk është aspak e qartë nëse psikologjia pozitive është efektive për t’i bërë njerëzit më të lumtur.<ref name="Ehrenreich">Ehrenreich, B. (2009). ''Bright-sided: How the relentless promotion of positive thinking has undermined America''. New York: Henry Holt. {{ISBN|978-0-8050-8749-9}}</ref><ref name="Singal">Singal, J. (2021-06-07). Positive psychology goes to war: How the Army adopted an untested, evidence-free approach to fighting PTSD. ''Chronicle of Higher Education''.</ref> Ndërhyrjet psikologjike pozitive kanë pasur shtrirje të kufizuar, por mendohet se efektet e tyre janë disi më të mira se efektet e [[placebo]]s. ''American Association for Humanistic Psychology'', e themeluar më 1963, deklaroi: {{blockquote|text=Psikologjia humaniste është kryesisht një orientim ndaj psikologjisë në tërësi, dhe jo një fushë ose shkollë e veçantë. Ajo përfaqëson respektin për vlerën e personave, respektin për dallimet në qasje, mendjehapësinë ndaj metodave të pranueshme dhe interesimin për eksplorimin e aspekteve të reja të sjelljes njerëzore. Si «forca e tretë» në psikologjinë bashkëkohore, ajo merret me tema që zënë pak vend në teoritë dhe sistemet ekzistuese: p.sh., dashuria, krijimtaria, vetja, rritja, organizmi, plotësimi i nevojave bazë, vetëaktualizimi, vlerat më të larta, të qenët, të bërit, spontaniteti, loja, humori, përzemërsia, natyrshmëria, ngrohtësia, kapërcimi i egos, objektiviteti, autonomia, përgjegjësia, kuptimi, loja e ndershme, përvoja transcendentale, përvoja kulmore, guximi dhe koncepte të ngjashme.<ref>A.J. Sutich, ''American association for humanistic psychology, Articles of association''. Palo Alto, CA (mimeographed): August 28, 1963; in Severin (ed.), ''Humanistic Viewpoints in Psychology'' (1965), pp. xv–xvi.</ref>}} Psikologjia ekzistenciale thekson nevojën për të kuptuar orientimin e përgjithshëm të klientit ndaj botës. Ajo kundërshton reduksionizmin, bihejviorizmin dhe metodat e tjera që e trajtojnë individin si objekt.<ref name="Oxford University Press 2015" /> Në vitet 1950 dhe 1960, psikologu amerikan Rollo May, i trajnuar në psikanalizë dhe i ndikuar nga filozofët [[Søren Kierkegaard]] dhe [[Martin Heidegger]], ndihmoi në zhvillimin e psikologjisë ekzistenciale. [[Psikoterapia ekzistenciale]], e cila buron nga psikologjia ekzistenciale, është një qasje terapeutike e bazuar në idenë se konflikti i brendshëm i një personi lind nga përballja e tij me kushtet e ekzistencës. Psikanalisti zviceran Ludwig Binswanger dhe psikologu amerikan George Kelly mund të konsiderohen gjithashtu pjesëtarë të shkollës ekzistenciale.<ref name="Hergenhahn3">{{cite book |author=Hergenhahn, B.R. |title=An introduction to the history of psychology |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, California |year=2005 |pages=528–536 |language=en}}</ref> Psikologët ekzistencialë priren të dallojnë nga psikologët më «humanistë» për shkak të pikëpamjes relativisht neutrale të të parëve mbi natyrën njerëzore dhe vlerësimit relativisht pozitiv të ankthit.<ref name="Hergenhahn4">{{cite book |author=Hergenhahn, B.R. |title=An introduction to the history of psychology |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, California |year=2005 |pages=546–547 |language=en}}</ref> Psikologët ekzistencialë theksuan temat humaniste të vdekjes, vullnetit të lirë dhe kuptimit, duke sugjeruar se mitet dhe rrëfimet mund t’i japin formë kuptimit; kuptimi mund të thellohet përmes pranimit të vullnetit të lirë, i cili është i domosdoshëm për të jetuar një jetë [[Autenticiteti|autentike]], ndonëse shpesh të shoqëruar me ankthin e vdekjes.<ref name="Hergenhahn">{{cite book |author=Hergenhahn, B.R. |title=An introduction to the history of psychology |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, California |year=2005 |pages=523–532 |language=en}}</ref> Psikiatri ekzistencialist austriak dhe i mbijetuari i [[Holokausti]]t, Viktor Frankl, nxori prova për fuqinë terapeutike të kuptimit nga përsiatjet mbi përvojën e vet të internimit.<ref name="Frankl">{{cite book |author=Frankl, V.E. |title=Man's search for meaning (rev. ed.) |url=https://archive.org/details/manssearchforme000fran |url-access=registration |publisher=Washington Square Press |location=New York |year=1984 |page=[https://archive.org/details/manssearchforme000fran/page/86 86] |language=en}}</ref> Ai krijoi një formë të psikoterapisë ekzistenciale të quajtur [[Logoterapia|logoterapi]], një lloj analize ekzistencialiste që përqendrohet te ''vullneti për kuptim'' (në jetën e njeriut), në dallim nga doktrina niçeane e Adlerit për ''[[Vullneti për pushtet|vullnetin për pushtet]]'' ose ''[[Parimi i kënaqësisë|vullnetin për kënaqësi]]'' të Frojdit.<ref>Seidner, Stanley S. (2009-06-10) [https://docs.google.com/gview?a=v&q=cache:FrKYAo88ckkJ:www.materdei.ie/media/conferences/a-secular-age-parallel-sessions-timetable.pdf+%22Stan+Seidner%22&hl=en&gl=us "A Trojan Horse: Logotherapeutic Transcendence and its Secular Implications for Theology"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501081407/http://docs.google.com/gview?a=v&q=cache%3AFrKYAo88ckkJ%3Awww.materdei.ie%2Fmedia%2Fconferences%2Fa-secular-age-parallel-sessions-timetable.pdf+%22Stan+Seidner%22&hl=en&gl=us |date=2011-05-01 }}. ''Mater Dei Institute''. p 2.</ref> == Temat == === Personaliteti === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Psikologjia e personalitetit|en|Personality psychology}}}} Psikologjia e personalitetit merret me modelet e qëndrueshme të sjelljes, mendimit dhe emocioneve. Teoritë e personalitetit ndryshojnë nga njëra shkollë e mendimit psikologjik te tjetra. Çdo teori mbështetet në supozime të ndryshme për aspekte të tilla si roli i të pavetëdijshmes dhe rëndësia e përvojave të fëmijërisë. Sipas Frojdit, personaliteti bazohet në ndërveprimet dinamike të idit, egos dhe superegos.<ref>Carver, C., & Scheier, M. (2004). Perspectives on Personality (5th ed.). Boston: Pearson.</ref> Në të kundërt, teoricienët e tipareve kanë zhvilluar taksonomi të konstrukteve të personalitetit, duke e përshkruar personalitetin përmes tipareve kryesore. Ata shpesh kanë përdorur metoda statistikore të reduktimit të të dhënave, si {{ill|Analiza faktoriale|en|Factor analysis|lt=analiza faktoriale}}. Megjithëse numri i tipareve të propozuara ka ndryshuar shumë, modeli i hershëm biologjik i [[Hans Eysenck]]ut sugjeron se për përshkrimin e personalitetit njerëzor nevojiten të paktën tri konstrukte kryesore të tipareve: {{ill|Ekstraversioni dhe introversioni|en|Extraversion and introversion|lt=ekstraversioni–introversioni}}, {{ill|Neuroticizmi|en|Neuroticism|lt=neuroticizmi}}–stabiliteti dhe {{ill|Psikotizmi|en|Psychoticism|lt=psikotizmi}}–normaliteti. Raymond Cattell nxori empirikisht një teori me 16 faktorë personaliteti në nivelin e faktorëve parësorë dhe deri në tetë faktorë më të gjerë të rendit të dytë.<ref>Cattell, R.B. (1995). "The fallacy of five factors in the personality sphere". ''The Psychologist'', May, 207–208.</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1080/00224545.1972.9918617 |title=An Improved Definition, from 10 Researchers, of Second Order Personality Factors in Q Data (with Cross-Cultural Checks) |journal=The Journal of Social Psychology |volume=86 |issue=2 |pages=187–203 |year=1972 |last1=Cattell |first1=Raymond B. |last2=Nichols |first2=K. Ernest |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1037/0033-2909.117.2.187 |pmid=7724687 |title=A contrarian view of the five-factor approach to personality description |journal=Psychological Bulletin |volume=117 |issue=2 |pages=187–215 |year=1995 |last1=Block |first1=Jack |language=en}}</ref><ref>Boyle, G.J. (2008). Critique of Five-Factor Model (FFM). In G.J. Boyle, G. Matthews, & D.H. Saklofske. (Eds.), ''The SAGE handbook of personality theory and assessment: Vol. 1 – Personality theories and models''. Los Angeles, CA: SAGE. {{ISBN|978-1-4129-4651-3}}</ref> Që nga vitet 1980, Pesëshja e Madhe ({{ill|Pesë tiparet e mëdha të personalitetit|en|Big Five personality traits}})—{{ill|Hapja ndaj përvojës|en|Openness to experience|lt=hapja ndaj përvojës}}, {{ill|Ndërgjegjshmëria|en|Conscientiousness|lt=ndërgjegjshmëria}}, ekstraversioni, [[Pajtueshmëria]] dhe neuroticizmi—është shfaqur si një teori e rëndësishme e tipareve të personalitetit.<ref>{{cite journal |last1=Lucas |first1=Richard E. |last2=Baird |first2=Brendan M. |title=Extraversion and Emotional Reactivity. |journal=Journal of Personality and Social Psychology |year=2004 |volume=86 |issue=3 |pages=473–485 |doi=10.1037/0022-3514.86.3.473 |pmid=15008650 |language=en}}</ref> {{ill|Modelet dimensionale të çrregullimeve të personalitetit|en|Dimensional models of personality disorders}} po marrin gjithnjë e më shumë mbështetje dhe një variant i vlerësimit dimensional, përkatësisht ''{{ill|Modeli alternativ DSM-5 për çrregullimet e personalitetit|en|Alternative DSM-5 model for personality disorders}}'', është përfshirë në {{ill|DSM-5|en}}. Megjithatë, pavarësisht sasisë së madhe të kërkimeve mbi variantet e ndryshme të dimensioneve të Pesëshes së Madhe, duket e nevojshme që të kalohet nga konceptualizimet statike të strukturës së personalitetit drejt një qasjeje më dinamike, që pranon se konstruktet e personalitetit ndikohen nga të nxënit dhe ndryshojnë gjatë gjithë jetës.<ref>Boyle, G.J. (2011). Changes in personality traits in adulthood. In D. Westen, L. Burton, & R. Kowalski (Eds.), Psychology: Australian and New Zealand 3rd edition (pp. 448–449). Milton, Queensland: Wiley. {{ISBN|978-1-74216-644-5}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1037/0033-295X.109.1.202 |pmid=11863038 |title=Enriched behavioral prediction equation and its impact on structured learning and the dynamic calculus |journal=Psychological Review |volume=109 |issue=1 |pages=202–205 |year=2002 |last1=Cattell |first1=Raymond B. |last2=Boyle |first2=Gregory J. |last3=Chant |first3=David |language=en}}</ref> Një shembull i hershëm i vlerësimit të personalitetit është Fleta e të dhënave personale e Woodworthit, e hartuar gjatë Luftës së Parë Botërore. Treguesi i tipeve Myers–Briggs, i njohur gjerësisht, por i papërshtatshëm nga pikëpamja psikometrike,<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1742-9544.1995.tb01750.x |title=Myers-Briggs Type Indicator (MBTI): Some Psychometric Limitations |journal=Australian Psychologist |volume=30 |pages=71–74 |year=1995 |last1=Boyle |first1=Gregory J. |issue=1 |language=en}}</ref> u zhvillua për të vlerësuar «tipat e personalitetit» të individëve sipas teorive të personalitetit të Carl Jungut, të paraqitura te ''Tipat psikologjikë''. Inventari shumëfazor i personalitetit i Minesotës (MMPI), pavarësisht emrit, është më tepër një matës dimensional i psikopatologjisë sesa një matës i personalitetit.<ref>Leslie C. Morey, "Measuring Personality and Psychopathology" in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref> Inventari psikologjik i Kalifornisë përmban 20 shkallë personaliteti (p.sh. pavarësia, toleranca).<ref>Gough, H.G. (1987) California Psychological Inventory Administrator's Guide. Palo Alto, CA: Consulting Psychologists Press, Inc.</ref> Baza ndërkombëtare e artikujve të personalitetit, e cila është në domenin publik, është bërë burim shkallësh që mund të përdoren për vlerësimin e personalitetit.<ref>{{Cite journal |last1=Goldberg |first1=Lewis R. |last2=Johnson |first2=John A. |last3=Eber |first3=Herbert W. |last4=Hogan |first4=Robert |last5=Ashton |first5=Michael C. |last6=Cloninger |first6=C. Robert |last7=Gough |first7=Harrison G. |date=February 2006 |title=The international personality item pool and the future of public-domain personality measures |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092656605000553 |journal=Journal of Research in Personality |language=en |volume=40 |issue=1 |pages=84–96 |doi=10.1016/j.jrp.2005.08.007 |url-access=subscription |archive-date=3 June 2024 |access-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603092743/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092656605000553 |url-status=live }}</ref> === Mendja e pavetëdijshme === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Mendja e pavetëdijshme#Psikologjia|en|List of psychology organizations}}}} Studimi i mendjes së pavetëdijshme, një pjesë e psikikës që qëndron jashtë vetëdijes së individit, por që besohet se ndikon në mendimet dhe sjelljen e vetëdijshme, ishte një tipar dallues i psikologjisë së hershme. Në një nga eksperimentet e para psikologjike të kryera në Shtetet e Bashkuara, C. S. Peirce dhe {{ill|Joseph Jastrow|en|Joseph Jastrow}} zbuluan më 1884 se pjesëmarrësit në studim mund të zgjidhnin peshën paksa më të rëndë nga dy pesha, edhe kur nuk ishin të sigurt me vetëdije për ndryshimin.<ref>Charles Sanders Peirce & Joseph Jastrow, "[http://psychclassics.yorku.ca/Peirce/small-diffs.htm On Small Differences in Sensation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609111346/http://psychclassics.yorku.ca/Peirce/small-diffs.htm |date=9 June 2019 }}", ''Memoirs of the National Academy of Sciences'' 3, 17 October 1884; cituar në William P. Banks & Ilya Farber, "Consciousness", në Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 4: ''Experimental Psychology''; dhe në {{cite journal | last1 = Deber | first1 = James A | last2 = Jacoby | first2 = Larry L. | year = 1994 | title = Unconscious Perception: Attention, Awareness, and Control | journal = Journal of Experimental Psychology | volume = 20 | issue = 2| pages = 304–317| doi=10.1037/0278-7393.20.2.304| pmid = 8151275 | citeseerx = 10.1.1.412.4083 |language=en }}</ref> Sigmund Freud e bëri të njohur konceptin e mendjes së pavetëdijshme, veçanërisht kur iu referua ndërhyrjes së pacensuruar të mendimeve të pavetëdijshme në të folur (një {{ill|lapsus freudian|en|Freudian slip}}) ose përpjekjeve të tij për të interpretuar ëndrrat.<ref>''The Interpretation of Dreams'', kopje besnike e botimit të tretë, përkthyer në anglisht nga [[Abraham Arden Brill]] dhe botuar më 1913 nga [[Macmillan Publishers|The Macmillan Company]]</ref> Libri i tij i vitit 1901, ''{{ill|Psikopatologjia e jetës së përditshme|en|The Psychopathology of Everyday Life}}'', rendit qindra ngjarje të përditshme që Freudi i shpjegon përmes ndikimit të pavetëdijshëm. {{ill|Pierre Janet|en|Pierre Janet}} zhvilloi idenë e mendjes nënvetëdijshme, e cila mund të përmbante përbërës mendorë të pavarur, jashtë vetëdijes së drejtpërdrejtë të subjektit.<ref name=Kihlstrom1999>John F. Kihlstrom, "[https://books.google.com/books?id=iXMQq7wg-qkC&pg=PA424 The Psychological Unconscious] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919002810/https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=iXMQq7wg-qkC&oi=fnd&pg=PA424 |date=19 September 2015 }}", në Lawrence Pervin & Oliver John (red.), ''Handbook of Personality''; New York: Guilford Press, 1999. Shihni gjithashtu [http://ist-socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/Pervin3.htm versionin në internet] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009084438/http://ist-socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/Pervin3.htm |date=9 October 2016 }}.</ref> Koncepti i proceseve të pavetëdijshme ka mbetur i rëndësishëm në psikologji. Psikologët kognitivë kanë përdorur një model të vëmendjes me «filtër». Sipas këtij modeli, një pjesë e madhe e përpunimit të informacionit ndodh nën pragun e vetëdijes, dhe vetëm disa stimuj, të kufizuar për nga numri dhe natyra, kalojnë përmes filtrit. Hulumtimet kanë treguar se ''{{ill|priming-u|en|priming (psychology)}}'' nënvetëdijshëm i ideve të caktuara mund të ndikojë fshehurazi në mendime dhe sjellje.<ref name=Kihlstrom1999 /> Për shkak të pasigurisë së vetëraportimit, një pengesë kryesore në këtë lloj hulumtimi është të dëshmohet se mendja e vetëdijshme e subjektit nuk e ka perceptuar stimulin e synuar. Për këtë arsye, disa psikologë parapëlqejnë të bëjnë dallimin mes kujtesës ''{{ill|implicite|en|implicit memory|lt=implicite}}'' dhe kujtesës ''{{ill|eksplicite|en|explicit memory|lt=eksplicite}}''. Në një qasje tjetër, një {{ill|stimul subpragor|en|subliminal stimulus}} mund të përshkruhet si diçka që përmbush një prag ''objektiv'', por jo një prag ''subjektiv''.<ref name=BanksFarber>William P. Banks & Ilya Farber, "Consciousness", në Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 4: ''Experimental Psychology''.</ref> Disa të dhëna eksperimentale sugjerojnë se truri fillon të shqyrtojë ndërmarrjen e veprimeve përpara se mendja të bëhet e vetëdijshme për to.<ref>{{cite journal |doi=10.1038/nn.2112 |pmid=18408715 |title=Unconscious determinants of free decisions in the human brain |journal=Nature Neuroscience |volume=11 |issue=5 |pages=543–545 |year=2008 |last1=Soon |first1=Chun Siong |last2=Brass |first2=Marcel |last3=Heinze |first3=Hans-Jochen |last4=Haynes |first4=John-Dylan |citeseerx=10.1.1.520.2204 |s2cid=2652613 |language=en }}</ref> Ndikimi i forcave të pavetëdijshme mbi zgjedhjet e njerëzve lidhet me çështjen filozofike të vullnetit të lirë. John Bargh, {{ill|Daniel Wegner|en|Daniel Wegner}} dhe {{ill|Ellen Langer|en|Ellen Langer}} e përshkruajnë vullnetin e lirë si një {{ill|iluzion kontrolli|en|Illusion of control}}.<ref name=Barghs>{{cite journal |doi=10.1037/0003-066X.54.7.462 |title=The unbearable automaticity of being |journal=American Psychologist |volume=54 |issue=7 |pages=462–479 |year=1999 |last1=Bargh |first1=John A. |last2=Chartrand |first2=Tanya L. |bibcode=1999AmPsy..54..462B |s2cid=5726030 |language=en }} Shihni gjithashtu: John A. Bargh, "The Automaticity of Everyday Life", në Robert S. Wyer Jr. (red.), ''The Automaticity of Everyday Life'', Advances in Social Cognition, Volume X; Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 1997; {{ISBN|978-0-8058-1699-0}}</ref><ref name=KihlstromJuggernaut>John F. Kihlstrom, "[http://socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/AutomaticityJuggernaut.htm The Automaticity Juggernaut—or, Are We Automatons After All?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150310133623/http://socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/AutomaticityJuggernaut.htm |date=10 March 2015 }}", në John Baer, James C. Kaufmna, & Roy F. Baumeister (red.), ''Are We Free? Psychology and Free Will'', Oxford University Press, 2008. {{ISBN|978-0-19-518963-6}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Baumeister | first1 = Roy F. | title = Free Will in Scientific Psychology | journal = Perspectives on Psychological Science | volume = 3 | issue = 1| year = 2008 | doi=10.1111/j.1745-6916.2008.00057.x | pmid = 26158665 | pages=14–19| citeseerx = 10.1.1.476.102 | s2cid = 9630921 |language=en }}</ref> === Motivimi === {{Kryesor|Motivimi}} Disa psikologë studiojnë motivimin, pra arsyet pse njerëzit ose kafshët më të ulëta nisin një sjellje në një çast të caktuar. Ai përfshin gjithashtu studimin e arsyeve pse njerëzit dhe kafshët e tjera vazhdojnë ose e ndërpresin një sjellje. Psikologë si William James, në fillim, e përdorën termin ''motivim'' për t’iu referuar qëllimit, në një kuptim të ngjashëm me konceptin e [[Vullneti (filozofi)|vullnetit]] në filozofinë evropiane. Me përhapjen e vazhdueshme të mendimit darvinian dhe frojdian, instinkti nisi të shihej gjithashtu si burim parësor i motivimit.<ref name="ForgasEtAl">Forgas, Williams dhe Laham, “Social Motivation: Introduction and Overview”, te Forgas, Williams dhe Laham, ''Social Motivation'' (2005).</ref> Sipas {{ill|Teoria e nxitjes|en|drive theory}}, forcat e instinktit bashkohen në një burim të vetëm energjie, i cili ushtron ndikim të vazhdueshëm. Psikanaliza, ashtu si biologjia, i shihte këto forca si kërkesa që burojnë nga sistemi nervor. Psikanalistët besonin se këto forca, veçanërisht instinktet seksuale, mund të ngatërroheshin dhe të shndërroheshin brenda psikikës. Psikanaliza klasike përfytyron një përplasje midis parimit të kënaqësisë dhe {{ill|Parimi i realitetit|en|reality principle}}, që përafërsisht u përgjigjen idit dhe egos. Më vonë, në veprën ''Përtej parimit të kënaqësisë'', Frojdi paraqiti konceptin e {{ill|Nxitja e vdekjes|en|death drive}}, një detyrim të brendshëm drejt agresionit, shkatërrimit dhe {{ill|Detyrimi i përsëritjes|en|Repetition compulsion|lt=përsëritjes psikike të ngjarjeve traumatike}}.<ref>Weiner, ''Human Motivation'' (2013), kreu 2, “The Psychoanalytic Theory of Motivation” (f. 9–84).</ref> Ndërkohë, studiuesit bihejvioristë përdornin modele të thjeshta dikotomike (kënaqësi/dhimbje, shpërblim/ndëshkim) dhe parime të mirëpërcaktuara, si ideja se një krijesë e etur kënaqet kur pi.<ref name="ForgasEtAl" /><ref name="GodsilEtAl">Bill P. Godsil, Matthew R. Tinsley dhe Michael S. Fanselow, “Motivation”, te Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), vëllimi 4: ''Experimental Psychology''.</ref> Clark Hull e formalizoi këtë ide të fundit me modelin e tij të {{ill|Teoria e reduktimit të nxitjes|en|Drive reduction theory (learning theory)|lt=reduktimit të nxitjes}}.<ref>Weiner, ''Human Motivation'' (2013), kreu 3, “Drive Theory” (f. 85–138).</ref> Uria, etja, frika, dëshira seksuale dhe termorregullimi përbëjnë motivime themelore te kafshët.<ref name="GodsilEtAl" /> Njerëzit duket se kanë një grup më të ndërlikuar motivimesh, megjithëse teorikisht këto mund të shpjegohen si rrjedhojë e dëshirave për përkatësi, vetëvlerësim pozitiv, qëndrueshmëri të vetvetes, të vërtetë, dashuri dhe kontroll.<ref>[[E. Tory Higgins]], ''Beyond Pleasure and Pain: How Motivation Works''; Oxford University Press, 2012; {{ISBN|978-0-19-976582-9}}</ref><ref>Shah dhe Gardner, ''Handbook of Motivation Science'' (2008), i gjithë vëllimi.</ref> Motivimi mund të ndryshohet në shumë mënyra. Studiuesit kanë zbuluar se [[ngrënia]], për shembull, varet jo vetëm nga nevoja themelore e organizmit për [[Homeostaza|homeostazë]]—një faktor i rëndësishëm që shkakton ndjesinë e urisë—por edhe nga ritmet cirkadiane, disponueshmëria e ushqimit, shija e tij dhe kostoja.<ref name="GodsilEtAl" /> Edhe motivimet abstrakte mund të ndryshojnë, siç dëshmohet nga dukuri të tilla si ''përhapja e qëllimeve'': përvetësimi i qëllimeve, nganjëherë pa vetëdije, bazuar në përfundime mbi qëllimet e të tjerëve.<ref>Hank Aarts, Ap Dijksterhuis dhe Giel Dik, “Goal Contagion: Inferring goals from others' actions—and what it leads to”, te Shah dhe Gardner, ''Handbook of Motivation Science'' (2008). “Me pak fjalë, studimet e paraqitura më sipër tregojnë se njerëzit janë të prirur të veprojnë sipas qëllimeve të qenieve të tjera shoqërore, të cilat nënkuptohen nga skenarët ose skemat e sjelljes.” Shihni gjithashtu: {{Cite journal |last1=Aarts |last2=Hassin |last3=Gollwitzer |title=Goal Contagion: Perceiving is for Pursuing |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=87 |issue=1 |year=2004 |doi=10.1037/0022-3514.87.1.23 |pages=23–37 |pmid=15250790 |citeseerx=10.1.1.312.5507 |language=en}}.</ref> Vohs dhe [[Roy Baumeister|Baumeister]] sugjerojnë se, ndryshe nga cikli nevojë-dëshirë-përmbushje i instinkteve shtazore, motivimet njerëzore ndonjëherë ndjekin rregullin “sa më shumë merr, aq më shumë dëshiron”: sa më shumë të marrësh një shpërblim si vetëvlerësimi, dashuria, drogat ose paratë, aq më shumë e dëshiron atë. Ata sugjerojnë se ky parim mund të zbatohet edhe për ushqimin, pijet, seksin dhe gjumin.<ref>Kathleen D. Vohs dhe [[Roy F. Baumeister]], “Can Satisfaction Reinforce Wanting? A new theory about long-term changes in strength of motivation”, te Shah dhe Gardner, ''Handbook of Motivation Science'' (2008).</ref> === Psikologjia zhvillimore === {{Kryesor|Psikologjia zhvillimore}} [[Skeda:Baby with book.jpg|thumb|Psikologët zhvillimorë angazhojnë një fëmijë me një libër dhe më pas bëjnë vëzhgime bazuar në mënyrën se si fëmija ndërvepron me objektin.]] Psikologjia zhvillimore është studimi shkencor i mënyrës dhe arsyeve pse proceset e mendimit, emocionet dhe sjelljet e njerëzve ndryshojnë gjatë jetës së tyre.<ref name="Crain" /> Disa ia atribuojnë Charles Darwinit studimin e parë sistematik brenda fushës së psikologjisë zhvillimore: në vitin 1877 ai botoi një punim të shkurtër, ku përshkruante zhvillimin e formave të lindura të komunikimit, bazuar në vëzhgimet e të birit foshnjë.<ref>{{Cite web|title=Developmental Psychology {{!}} Simply Psychology|url=https://www.simplypsychology.org/developmental-psychology.html|access-date=15 October 2021|website=www.simplypsychology.org|archive-date=29 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029174447/https://www.simplypsychology.org/developmental-psychology.html|url-status=live|language=en}}</ref> Megjithatë, zanafillat kryesore të disiplinës gjenden në veprën e [[Jean Piaget]]-së. Ashtu si Piaget, psikologët zhvillimorë fillimisht u përqendruan kryesisht te zhvillimi njohës nga foshnjëria deri në adoleshencë. Më vonë, fusha u zgjerua duke përfshirë studimin e njohjes përgjatë gjithë jetëgjatësisë. Përveç njohjes, psikologët zhvillimorë nisën të përqendroheshin edhe te zhvillimi afektiv, i sjelljes, moral, shoqëror dhe nervor. Psikologët zhvillimorë që studiojnë fëmijët përdorin disa metoda kërkimore. Për shembull, ata i vëzhgojnë fëmijët në mjedise natyrore si kopshtet e fëmijëve<ref>{{Cite journal |date=2019 |title=Supplemental Material for Observer-Rated Environmental Sensitivity Moderates Children's Response to Parenting Quality in Early Childhood |url=https://supp.apa.org/psycarticles/supplemental/dev0000795/dev0000795_supp.html |journal=Developmental Psychology |language=en |doi=10.1037/dev0000795.supp |issn=0012-1649 |url-access=subscription |archive-date=6 July 2024 |access-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706052223/https://web.archive.org/web/20240706052223/https://supp.apa.org/psycarticles/supplemental/dev0000795/dev0000795_supp.html |url-status=live}}</ref> dhe u japin detyra eksperimentale.<ref>Schonfeld, I. S. (1986). The Genevan and Cattell-Horn conceptions of intelligence compared: The early implementation of numerical solution aids. ''Developmental Psychology, 22'', 204–212. {{DOI|10.1037/0012-1649.22.2.204}} [https://academicworks.cuny.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1278&context=gc_pubs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414161914/https://academicworks.cuny.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1278&context=gc_pubs|date=14 April 2021}}</ref> Këto detyra shpesh ngjajnë me lojëra dhe veprimtari të hartuara posaçërisht, që janë njëkohësisht argëtuese për fëmijën dhe të dobishme nga ana shkencore. Studiuesit e zhvillimit kanë krijuar edhe metoda të zgjuara për të studiuar proceset mendore të foshnjave.<ref>Hunnius, S. dhe Bekkering, H. (2010). The early development of object knowledge: A study of infants' visual anticipations during action observation. ''Developmental Psychology, 46'', 446–454. {{DOI|10.1037/a0016543}}</ref> Përveç fëmijëve, psikologët zhvillimorë studiojnë edhe plakjen dhe proceset që ndodhin gjatë gjithë jetëgjatësisë, përfshirë moshën e shtyrë.<ref>{{Cite journal |last1=Finkel |first1=Deborah |last2=Reynolds |first2=Chandra A. |last3=McArdle |first3=John J. |last4=Gatz |first4=Margaret |last5=Pedersen |first5=Nancy L. |date=2003 |title=Latent growth curve analyses of accelerating decline in cognitive abilities in late adulthood. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/0012-1649.39.3.535 |journal=Developmental Psychology |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=535–550 |doi=10.1037/0012-1649.39.3.535 |pmid=12760521 |issn=1939-0599 |url-access=subscription}}</ref> Këta psikologë mbështeten në të gjithë gamën e teorive psikologjike për të orientuar kërkimet e tyre.<ref name="Crain">Crain, W. (2014). ''Theories of development: Concepts and applications. 6th ed.'' Edinburgh: Pearson. {{ISBN|978-0205810468}}</ref> === Gjenet dhe mjedisi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjenetika e sjelljes|en|Behavioural genetics}}}} Të gjitha tiparet psikologjike të studiuara ndikohen, në shkallë të ndryshme, si nga gjenet, ashtu edhe nga [[Mjedisi shoqëror|mjedisi]].<ref>{{cite journal |doi=10.1038/ng.3285 |pmid=25985137 |title=Meta-analysis of the heritability of human traits based on fifty years of twin studies |journal=Nature Genetics |volume=47 |issue=7 |pages=702–709 |year=2015 |last1=Polderman |first1=Tinca J C. |last2=Benyamin |first2=Beben |last3=De Leeuw |first3=Christiaan A. |last4=Sullivan |first4=Patrick F. |last5=Van Bochoven |first5=Arjen |last6=Visscher |first6=Peter M. |last7=Posthuma |first7=Danielle |bibcode=2015NaGen..47..702P |s2cid=205349969 |url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:364460/UQ364460_OA.pdf |language=en }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1111/1467-8721.00084 |title=Three Laws of Behavior Genetics and What They Mean |journal=Current Directions in Psychological Science |volume=9 |issue=5 |pages=160–164 |year=2000 |last1=Turkheimer |first1=Eric |s2cid=2861437 |language=en }}</ref> Këto dy burime ndikimi shpesh ngatërrohen në studimet vëzhguese të individëve dhe familjeve. Një shembull i kësaj ngatërrese mund të shihet te transmetimi i [[depresioni]]t nga një nënë me depresion te pasardhësit e saj. Sipas një teorie të bazuar në transmetimin mjedisor, një pasardhës rrezikohet të zhvillojë depresion për shkak se rritet në një mjedis problematik, të krijuar nga një nënë me depresion. Nga ana tjetër, sipas një teorie të trashëgimisë, gjenet e prindërve biologjikë ndikojnë te rreziku që pasardhësi të zhvillojë depresion. Në këto modele të thjeshta të transmetimit, gjenet dhe mjedisi janë krejtësisht të ngatërruar. Një nënë me depresion mund të mbartë gjene që kontribuojnë në depresionin e pasardhësit të saj dhe, njëkohësisht, të krijojë një mjedis rritjeje që rrit rrezikun e depresionit te fëmija i saj.<ref>{{cite journal |doi=10.1001/jamanetworkopen.2020.8783 |doi-access=free |title=Risk of Depression in the Adolescent and Adult Offspring of Mothers with Perinatal Depression |date=2020 |last1=Tirumalaraju |first1=Vaishali |last2=Suchting |first2=Robert |last3=Evans |first3=Jonathan |last4=Goetzl |first4=Laura |last5=Refuerzo |first5=Jerrie |last6=Neumann |first6=Alexander |last7=Anand |first7=Deepa |last8=Ravikumar |first8=Rekha |last9=Green |first9=Charles E. |last10=Cowen |first10=Philip J. |last11=Selvaraj |first11=Sudhakar |journal=JAMA Network Open |volume=3 |issue=6 |pages=e208783 |pmid=32602910 |pmc=7327545 |language=en }}</ref> Studiuesit e gjenetikës së sjelljes kanë përdorur metoda që ndihmojnë në ndarjen e këtyre ndikimeve të ngatërruara, si dhe në kuptimin e natyrës dhe origjinës së dallimeve individuale në sjellje.<ref name="Behavior Genetics" /> Tradicionalisht, kërkimet janë mbështetur te studimet me binjakë dhe studimet e birësimit ose të rritjes nga prindër kujdestarë, dy modele që mundësojnë ndarjen e pjesshme të ndikimeve gjenetike dhe mjedisore. Së fundmi, kërkimet e përqendruara te gjenet kanë ndihmuar në kuptimin e kontributit gjenetik në zhvillimin e tipareve psikologjike. Mundësia për të përdorur teknologjitë e mikrovargjeve, gjenetikës molekulare ose sekuencimit të gjenomit u lejon studiuesve të matin drejtpërdrejt ndryshimet në ADN-në e pjesëmarrësve dhe të testojnë nëse variante të veçanta gjenetike brenda gjeneve lidhen me tiparet psikologjike dhe [[Psikopatologjia|psikopatologjinë]], përmes metodave që përfshijnë studimet e asociacionit në nivelin e gjithë gjenomit. Një synim i këtyre kërkimeve është i ngjashëm me atë të klonimit pozicional dhe suksesin e tij në sëmundjen e Huntingtonit: pasi zbulohet një gjen shkaktar, mund të kryhen kërkime biologjike për të kuptuar se si ndikon ai gjen te fenotipi. Një rezultat madhor i studimeve të asociacionit gjenetik është zbulimi i përgjithshëm se tiparet psikologjike dhe psikopatologjia, ashtu si edhe sëmundjet komplekse mjekësore, janë shumë poligjenike,<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.ajhg.2011.11.029 |pmid=22243964 |pmc=3257326 |title=Five Years of GWAS Discovery |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=90 |issue=1 |pages=7–24 |year=2012 |last1=Visscher |first1=Peter M. |last2=Brown |first2=Matthew A. |last3=McCarthy |first3=Mark I. |last4=Yang |first4=Jian |bibcode=2012AmJHG..90....7V |language=en }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1038/nature13595 |pmid=25056061 |pmc=4112379 |title=Biological insights from 108 schizophrenia-associated genetic loci |journal=Nature |volume=511 |issue=7510 |pages=421–427 |year=2014 |bibcode=2014Natur.511..421S |last1=Ripke |first1=Stephan |last2=Neale |first2=Benjamin M. |last3=Corvin |first3=Aiden |last4=Walters |first4=James T. R. |last5=Farh |first5=Kai-How |last6=Holmans |first6=Peter A. |last7=Lee |first7=Phil |last8=Bulik-Sullivan |first8=Brendan |last9=Collier |first9=David A. |last10=Huang |first10=Hailiang |last11=Pers |first11=Tune H. |last12=Agartz |first12=Ingrid |last13=Agerbo |first13=Esben |last14=Albus |first14=Margot |last15=Alexander |first15=Madeline |last16=Amin |first16=Farooq |last17=Bacanu |first17=Silviu A. |last18=Begemann |first18=Martin |last19=Belliveau |first19=Richard A. |last20=Bene |first20=Judit |last21=Bergen |first21=Sarah E. |last22=Bevilacqua |first22=Elizabeth |last23=Bigdeli |first23=Tim B. |last24=Black |first24=Donald W. |last25=Bruggeman |first25=Richard |last26=Buccola |first26=Nancy G. |last27=Buckner |first27=Randy L. |last28=Byerley |first28=William |last29=Cahn |first29=Wiepke |last30=Cai |first30=Guiqing |display-authors=29 |language=en }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1038/ng.1108 |pmid=22344220 |pmc=3327879 |title=Estimating the proportion of variation in susceptibility to schizophrenia captured by common SNPs |journal=Nature Genetics |volume=44 |issue=3 |pages=247–250 |year=2012 |last1=Lee |first1=S Hong |last2=Decandia |first2=Teresa R. |last3=Ripke |first3=Stephan |last4=Yang |first4=Jian |last5=Sullivan |first5=Patrick F. |last6=Goddard |first6=Michael E. |last7=Keller |first7=Matthew C. |last8=Visscher |first8=Peter M. |last9=Wray |first9=Naomi R. |language=en }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1038/nrg3240 |pmid=22777127 |pmc=4110909 |title=Genetic architectures of psychiatric disorders: The emerging picture and its implications |journal=Nature Reviews Genetics |volume=13 |issue=8 |pages=537–551 |year=2012 |last1=Sullivan |first1=Patrick F. |last2=Daly |first2=Mark J. |last3=O'Donovan |first3=Michael |language=en }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1001/jamapsychiatry.2015.0554 |pmid=25993607 |pmc=4667957 |title=Meta-analysis of Genome-wide Association Studies for Neuroticism, and the Polygenic Association with Major Depressive Disorder |journal=JAMA Psychiatry |volume=72 |issue=7 |pages=642–50 |year=2015 |last1=De Moor |first1=Marleen H. M. |last2=Van Den Berg |first2=Stéphanie M. |last3=Verweij |first3=Karin J. H. |last4=Krueger |first4=Robert F. |last5=Luciano |first5=Michelle |last6=Arias Vasquez |first6=Alejandro |last7=Matteson |first7=Lindsay K. |last8=Derringer |first8=Jaime |last9=Esko |first9=Tõnu |last10=Amin |first10=Najaf |last11=Gordon |first11=Scott D. |last12=Hansell |first12=Narelle K. |last13=Hart |first13=Amy B. |last14=Seppälä |first14=Ilkka |last15=Huffman |first15=Jennifer E. |last16=Konte |first16=Bettina |last17=Lahti |first17=Jari |last18=Lee |first18=Minyoung |last19=Miller |first19=Mike |last20=Nutile |first20=Teresa |last21=Tanaka |first21=Toshiko |last22=Teumer |first22=Alexander |last23=Viktorin |first23=Alexander |last24=Wedenoja |first24=Juho |last25=Abecasis |first25=Goncalo |last26=Adkins |first26=Daniel E. |last27=Agrawal |first27=Arpana |last28=Allik |first28=Jüri |last29=Appel |first29=Katja |last30=Bigdeli |first30=Timothy |display-authors=29 |language=en }}</ref> ku një numër i madh (në rendin e qindra deri në mijëra) variantesh gjenetike, secila me ndikim të vogël, kontribuojnë në dallimet individuale në tiparin e sjelljes ose në prirjen ndaj çrregullimit. Kërkimet aktive vazhdojnë të synojnë kuptimin e bazave gjenetike dhe mjedisore të sjelljes dhe të ndërveprimit mes tyre. == Zbatimet == {{Hatnote|Shih më tej: {{ill|Skica e psikologjisë|en|Outline of psychology}}, {{ill|Disiplinat e psikologjisë|en|List of psychology disciplines}}, {{ill|Psikologjia e aplikuar|en|Applied psychology}}, {{ill|Nënfushat e psikologjisë|en|Subfields of psychology}}}} Psikologjia përfshin shumë nënfusha dhe qasje të ndryshme për studimin e proceseve mendore dhe të sjelljes. === Testimi psikologjik === {{Hatnote|Shih edhe: [[Psikometria]], {{ill|Statistikat shoqërore|en|social statistics}}}} [[Skeda:Francis Galton 1850s.jpg|thumb|{{ill|Francis Galton|en|Francis Galton}}, pionier i fushës së psikologjisë eksperimentale]] Testimi psikologjik i ka rrënjët në lashtësi dhe daton që nga viti 2.200 p.e.s., te [[Provimi perandorak|provimet për shërbimin civil kinez]]. Provimet me shkrim nisën gjatë [[Dinastia Han|dinastisë Han]] (202 p.e.s. – 220 e.s.). Në vitin 1370, sistemi kinez kërkonte një varg të shkallëzuar testesh, që përfshinte shkrimin e eseve dhe njohuri për tema të ndryshme. Sistemi përfundoi më 1906.{{r|Gregory 2011|pp=41-2}} Në Evropë, vlerësimi mendor mori një drejtim tjetër: Aristoteli përshkroi në Greqinë e shekullit IV p.e.s. teoritë e {{ill|Fizionomia|en|physiognomy}}, sipas të cilave karakteri gjykohej nga fytyra. Fizionomia mbeti në përdorim deri në Epokën e Iluminizmit dhe më vonë u plotësua nga {{ill|Frenologjia|en|phrenology}}, ideja se tiparet mendore lidhen me gungat në kokë.{{r|Gregory 2011|pp=42-3}} Kur psikologjia eksperimentale mbërriti në Britani, Francis Galton ishte ndër praktikuesit kryesorë. Për shkak të procedurave të tij për matjen e kohës së reagimit dhe ndjesisë, ai konsiderohet shpikësi i testimit modern mendor, i njohur edhe si ''[[Psikometria|psikometri]]''.{{r|Gregory 2011|pp=44-5}} James McKeen Cattell, student i Wundt-it dhe Galton-it, e solli idenë e testimit psikologjik në Shtetet e Bashkuara dhe, në fakt, shpiku termin «test mendor». Në vitin 1901, studenti i Cattell-it, {{ill|Clark Wissler|en|Clark Wissler}}, botoi rezultate zhgënjyese, të cilat sugjeronin se testimi mendor i studentëve të Columbia-s dhe Barnard-it nuk parashikonte suksesin akademik.{{r|Gregory 2011|pp=45-6}} Në përgjigje të urdhrave të vitit 1904 nga {{ill|Ministri francez i Arsimit Publik|en|Ministry of National Education (France)}}, Arthur Bandura kreu një studim vëzhgues. Studimi vëzhgues u përqendrua te fëmijët që panë një të rritur të sillej në mënyrë agresive ndaj një lodre dhe te reagimet e tyre, krahasuar me fëmijë të tjerë që nuk iu ekspozuan këtyre stimujve. Rezultatet treguan se fëmijët që e kishin parë të rriturin të sillej në mënyrë agresive ndaj një lodre, nga ana e tyre u sollën në mënyrë agresive ndaj lodrës së vet kur u gjendën në një situatë që i frustronte.<ref name="Myers">Myers, D. G., & DeWall, C. N. (2023). *Psychology in everyday life* (6th ed.). Worth.</ref> Psikologët [[Alfred Binet]] dhe [[Theodore Simon|Théodore Simon]] zhvilluan dhe përpunuan një test të ri inteligjence në vitet 1905–1911. Ata përdorën një sërë pyetjesh të natyrave dhe niveleve të ndryshme të vështirësisë. Binet dhe Simon paraqitën konceptin e [[Mosha mendore|moshës mendore]] dhe i quajtën ''[[Idioti|idiotë]]'' personat me rezultatet më të ulëta në testin e tyre. {{ill|Henry H. Goddard|en|Henry H. Goddard}} e vuri në përdorim shkallën Binet–Simon dhe paraqiti klasifikime të nivelit mendor, si ''imbecil'' dhe ''i metë mendërisht''. Në vitin 1916, pas vdekjes së Binet-it, profesori i Stanford-it [[Lewis M. Terman]] e përshtati shkallën Binet–Simon, të cilën e riemërtoi [[Shkallët Stanford–Binet të inteligjencës|shkalla Stanford–Binet]], dhe paraqiti [[Koeficienti i inteligjencës|koeficientin e inteligjencës]] si rezultat të testit.{{r|Gregory 2011|pp=50-56}} Bazuar në rezultatet e testit të tij dhe duke pasqyruar racizmin e zakonshëm të asaj kohe, Terman arriti në përfundimin se aftësia e kufizuar intelektuale «përfaqëson nivelin e inteligjencës që është shumë, shumë i zakonshëm te familjet spanjolle-indiane dhe meksikane të Jugperëndimit, si edhe te zezakët. Ngadalësia e tyre mendore duket të jetë racore».<ref name="Guthrie1998Chapter3">Guthrie, ''Even the Rat was White'' (1998), Chapter 3: "Psychometric Scientism" (pp. 55–87)</ref> Psikologu {{ill|Robert Yerkes|en|Robert Yerkes}} zhvilloi testet Army Alpha dhe Army Beta në vitin 1917. Gjatë Luftës së Parë Botërore, psikologët industrialë dhe organizativë i përdorën ato për testimin në shkallë të gjerë të punonjësve dhe për përzgjedhjen e personelit ushtarak.<ref>{{Cite web|title=Army Alpha and Beta tests|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095424949|access-date=2022-01-18|website=Oxford Reference|language=en|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119011118/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095424949|url-status=live}}</ref> Testimi mendor u përhap gjithashtu në SHBA, ku iu nënshtruan atij nxënësit e shkollave. Testi Kombëtar i Inteligjencës, i krijuar nga qeveria federale, iu administrua 7 milionë fëmijëve në vitet 1920. Në vitin 1926, [[College Entrance Examination Board]] krijoi [[Scholastic Aptitude Test]] për të standardizuar pranimin në kolegj.{{r|Gregory 2011|p=61}} Rezultatet e testeve të inteligjencës u përdorën për të argumentuar në favor të shkollave të ndara dhe të ndarjes sipas funksioneve ekonomike, përfshirë përgatitjen me përparësi të amerikanëve me ngjyrë për punë krahu. Këto praktika u kritikuan nga intelektualë me ngjyrë, si {{ill|Horace Mann Bond|en|Horace Mann Bond}} dhe {{ill|Allison Davis|en|Allison Davis (anthropologist)}}.<ref name=Guthrie1998Chapter3 /> Eugenistët përdorën testimin mendor për të justifikuar dhe organizuar sterilizimin e detyruar të personave të klasifikuar si me prapambetje mendore, term që sot zëvendësohet nga ''[[Aftësia e kufizuar intelektuale|aftësi e kufizuar intelektuale]]''.<ref name=GuthrieChapter4 /> Në Shtetet e Bashkuara u sterilizuan dhjetëra mijëra burra dhe gra. Duke krijuar një precedent që nuk është përmbysur kurrë, Gjykata e Lartë e SHBA-së e shpalli kushtetuese këtë praktikë në çështjen e vitit 1927 ''{{ill|Buck kundër Bell-it|en|Buck v. Bell}}''.<ref>{{cite journal | last1 = Berry | first1 = Robert M. | title = From Involuntary Sterilization to Genetic Enhancement: The Unsettled Legacy of Buck v. Bell | url = http://scholarship.law.nd.edu/ndjlepp/vol12/iss2/3/ | journal = Notre Dame Journal of Law, Ethics & Public Policy | volume = 12 | year = 2012 | access-date = 2015-04-24 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304043102/http://scholarship.law.nd.edu/ndjlepp/vol12/iss2/3/ | url-status = live | language = en }}</ref> Sot, testimi mendor është një dukuri e zakonshme për njerëzit e të gjitha moshave në shoqëritë perëndimore.{{r|Gregory 2011|p=2|q=From birth to old age, we encounter tests at almost every turning point in life. … Tests are used in almost every nation on earth for counseling, selection, and placement. Testing occurs in settings as diverse as schools, civil service, industry, medical clinics, and counseling centers. Most people have taken dozens of tests and thought nothing of it. Yet, by the time the typical individual reaches retirement age, it is likely that psychological test results will have helped to shape his or her destiny.}} Testimi modern synon të përmbushë kritere të tilla si standardizimi i procedurës, [[Besueshmëria (psikometria)|qëndrueshmëria e rezultateve]], prodhimi i një rezultati të interpretueshëm, normat statistikore që përshkruajnë rezultatet e popullatës dhe, idealisht, {{ill|vlefshmëria e testit|en|test validity|lt=vlefshmëria e testit}} për të parashikuar sjelljen dhe rezultatet e jetës jashtë situatave të testimit.{{r|Gregory 2011|pp=4-6}} Testimi psikologjik përdoret rregullisht në kontekste mjekoligjore për të ndihmuar gjykimet dhe vendimet ligjore.<ref>{{Cite journal |last=Neal |first=Tess M.S. |date=2018 |title=Forensic psychology and correctional psychology: Distinct but related subfields of psychological science and practice. |url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/amp0000227 |journal=American Psychologist |language=en |volume=73 |issue=5 |pages=651–662 |doi=10.1037/amp0000227 |pmid=29431456 |s2cid=46817929 |issn=1935-990X|hdl=2286/R.I.50913 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> Zhvillimet në psikometri përfshijnë punën mbi [[Besueshmëria (psikometria)|besueshmërinë]] dhe vlefshmërinë e testeve dhe shkallëve.<ref>Nunnally, J. C., & Bernstein, I. H. (1994). ''Psychometric theory, 3rd ed.'', New York: McGraw-Hill.</ref> Zhvillimet në {{ill|teorinë e përgjigjes ndaj zërave|en|item-response theory}},<ref>Embretson, S.E., & Reise, S.P. (2000). ''Item Response Theory for Psychologists''. Mahwah, NJ: Erlbaum.</ref> në {{ill|modelimin e ekuacioneve strukturore|en|structural equation modeling|lt=modelimin e ekuacioneve strukturore}} dhe në analizën bifaktoriale<ref>{{Cite journal |last1=Rodriguez |first1=Anthony |last2=Reise |first2=Steven P. |last3=Haviland |first3=Mark G. |date=June 2016 |title=Evaluating bifactor models: Calculating and interpreting statistical indices. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/met0000045 |journal=Psychological Methods |language=en |volume=21 |issue=2 |pages=137–150 |doi=10.1037/met0000045 |pmid=26523435 |issn=1939-1463|url-access=subscription }}</ref> kanë ndihmuar në përmirësimin e ndërtimit të testeve dhe shkallëve. === Kujdesi për shëndetin mendor === {{Shiko gjithashtu|Psikologjia klinike}} Ofrimi i shërbimeve të shëndetit psikologjik në Shtetet e Bashkuara zakonisht quhet psikologji klinike. Megjithatë, pjesëtarë të profesioneve të psikologjisë shkollore dhe psikologjisë këshilluese ndonjëherë ushtrojnë praktika të ngjashme me ato të psikologëve klinikë. Psikologët klinikë zakonisht janë persona që kanë përfunduar programe doktorature në psikologji klinike. Në Kanada, disa pjesëtarë të grupeve të përmendura më sipër zakonisht bëjnë pjesë në kategorinë më të gjerë të psikologjisë profesionale. Në Kanada dhe në SHBA, profesionistët marrin diploma bachelor dhe doktorature; studentët e doktoraturës në psikologji klinike zakonisht kryejnë një praktikë njëvjeçare para doktoraturës dhe një praktikë njëvjeçare pas doktoraturës. Në Meksikë dhe në shumicën e vendeve të tjera të Amerikës Latine dhe të Evropës, psikologët nuk marrin diploma bachelor dhe doktorature; në vend të tyre, pas shkollës së mesme kryejnë një program profesional trevjeçar.<ref name=HallHurley /> Psikologjia klinike është aktualisht specializimi më i madh brenda psikologjisë.<ref name=StrickerWidiger /> Ajo përfshin studimin dhe zbatimin e psikologjisë për të kuptuar, parandaluar dhe lehtësuar vuajtjen psikologjike, çrregullimin dhe/ose sëmundjen mendore. Psikologët klinikë përpiqen gjithashtu të nxisin mirëqenien subjektive dhe zhvillimin personal. Në qendër të praktikës së psikologjisë klinike janë vlerësimi psikologjik dhe psikoterapia, megjithëse psikologët klinikë mund të merren edhe me kërkime, mësimdhënie, konsultim, dëshmi mjeko-ligjore, si dhe zhvillimin dhe administrimin e programeve.<ref name="brain">Brain, Christine. (2002). ''Advanced psychology: applications, issues and perspectives.'' Cheltenham: Nelson Thornes. {{ISBN|0-17-490058-9}}</ref> Merita për klinikën e parë të psikologjisë në Shtetet e Bashkuara zakonisht i atribuohet {{ill|Lightner Witmer|en|Lightner Witmer|lt=Lightner Witmer}}it, i cili e hapi praktikën e tij në Filadelfia më 1896. Një tjetër psikoterapist modern ishte {{ill|Morton Prince|en|Morton Prince|lt=Morton Prince}}, një nga mbështetësit e hershëm të vendosjes së psikologjisë si disiplinë klinike dhe akademike.<ref name=StrickerWidiger>George Stricker & Thomas A. Widiger, "Volume Preface", në Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Vëllimi 8: ''Clinical Psychology''.</ref> Në pjesën e parë të shekullit XX, pjesën më të madhe të kujdesit për shëndetin mendor në Shtetet e Bashkuara e ofronin psikiatrit, të cilët janë mjekë. Psikologjia hyri në këtë fushë me përmirësimet e saj në testimin mendor, që premtonin të përmirësonin diagnostikimin e problemeve mendore. Nga ana e tyre, disa psikiatër u interesuan për përdorimin e [[Psikoanaliza|psikoanalizës]] dhe formave të tjera të psikoterapisë psikodinamike për të kuptuar dhe trajtuar personat me sëmundje mendore.<ref name=Tomes2008 /><ref>{{ill|Nancy McWilliams|en|Nancy McWilliams|lt=Nancy McWilliams}} dhe Joel Weinberger, "Psychodynamic Psychotherapy", në Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Vëllimi 8: ''Clinical Psychology''.</ref> Psikoterapia e ushtruar nga psikiatrit i mjegulloi kufijtë mes psikiatrisë dhe psikologjisë, dhe kjo prirje vazhdoi me shfaqjen e qendrave komunitare të shëndetit mendor. Disa pjesëtarë të komunitetit të psikologjisë klinike përvetësuan terapinë e sjelljes, një model tërësisht jopsikodinamik që përdorte teorinë bihevioriste të të nxënit për të ndryshuar sjelljen e pacientëve. Një aspekt kyç i terapisë së sjelljes është vlerësimi empirik i efektivitetit të trajtimit. Në vitet 1970, terapia njohëse-sjellore u shfaq nga puna e {{ill|Albert Ellis|en|Albert Ellis|lt=Albert Ellis}}it dhe {{ill|Aaron Beck|en|Aaron Beck|lt=Aaron Beck}}ut. Megjithëse terapia e sjelljes dhe terapia njohëse-sjellore kanë ngjashmëri, kjo e fundit kërkon zbatimin e konstrukteve njohëse. Që nga vitet 1970, popullariteti i terapisë njohëse-sjellore mes psikologëve klinikë është rritur. Një praktikë kyçe në terapinë e sjelljes dhe atë njohëse-sjellore është përballja e pacientëve me gjërat që u shkaktojnë frikë, bazuar në idenë se reagimet e tyre (frika, paniku, ankthi) mund të çkushtëzohen.<ref>W. Edward Craighead & Linda Wilcoxon Craighead, "Behavioral and Cognitive-Behavioral Psychotherapy", në Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Vëllimi 8: ''Clinical Psychology''.</ref> Sot, kujdesi për shëndetin mendor përfshin një numër gjithnjë e më të madh psikologësh dhe punonjësish socialë. Më 1977, drejtori i Institutit Kombëtar të Shëndetit Mendor, {{ill|Bertram S. Brown|en|Bertram S. Brown|lt=Bertram Brown}}, e përshkroi këtë ndryshim si burim të «konkurrencës së fortë dhe ngatërrimit të roleve».<ref name=Tomes2008>Nancy Tomes, "The Development of Clinical Psychology, Social Work, and Psychiatric Nursing: 1900–1980s", në Wallace & Gach (red.), ''History of Psychiatry and Medical Psychology'' (2008).</ref> Programet pasuniversitare që jepnin doktoratura në psikologji klinike u shfaqën në vitet 1950 dhe u shtuan me shpejtësi deri në vitet 1980. Diploma PhD synon të përgatisë profesionistë që mund të kryejnë edhe kërkime shkencore. Diploma PsyD është projektuar më posaçërisht për përgatitjen e profesionistëve.<ref name=HallHurley /> Disa psikologë klinikë përqendrohen te menaxhimi klinik i pacientëve me dëmtime të trurit. Kjo nënspecialitet njihet si neuropsikologji klinike. Në shumë vende, psikologjia klinike është profesion i rregulluar në fushën e shëndetit mendor. Fusha në zhvillim e psikologjisë së fatkeqësive (shih {{ill|ndërhyrja në krizë|en|crisis intervention}}) përfshin profesionistë që reagojnë ndaj ngjarjeve traumatike në shkallë të gjerë.<ref>Teri L. Elliott, "Disaster Psychology: Keep Clients out of Your Office—Get into the Field!", në Morgan et al. (red.), ''Life After Graduate School in Psychology'' (2005). «...roli i psikologut të fatkeqësive është të përdorë proceset e ndërhyrjes në krizë me synimin për të parandaluar që shqetësimi i natyrshëm i shkaktuar nga ngjarja kritike të shndërrohet në një gjendje psikologjike më të dëmshme dhe afatgjatë.»</ref> Puna e psikologëve klinikë ndikohet nga qasje të ndryshme terapeutike, të cilat të gjitha përfshijnë një marrëdhënie formale mes profesionistit dhe klientit (zakonisht një individi, çifti, familjeje ose grupi të vogël). Zakonisht, këto qasje nxisin mënyra të reja të të menduarit, të ndierit ose të sjelljes. Katër këndvështrimet kryesore teorike janë terapia psikodinamike, terapia njohëse-sjellore, terapia ekzistenciale-humaniste dhe terapia sistemike (ose familjare). Ka një lëvizje në rritje për integrimin e qasjeve të ndryshme terapeutike, veçanërisht krahas rritjes së të kuptuarit të çështjeve që lidhen me kulturën, gjininë, përshpirtërinë dhe orientimin seksual. Me shtimin e kërkimeve më të fuqishme mbi psikoterapinë, ka dëshmi se shumica e terapive kryesore janë po aq efektive; elementi i përbashkët vendimtar është një [[aleanca terapeutike|marrëdhënie e fortë terapeutike]].<ref>{{cite journal |author1=Leichsenring, Falk |author2=Leibing, Eric |year=2003 |title=The effectiveness of psychodynamic therapy and cognitive behavior therapy in the treatment of personality disorders: A meta-analysis |journal=The American Journal of Psychiatry |volume=160 |issue=7 |pages=1223–1233 |doi=10.1176/appi.ajp.160.7.1223 |pmid=12832233 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |author=Reisner, Andrew |year=2005 |title=The common factors, empirically validated treatments, and recovery models of therapeutic change |journal=The Psychological Record |volume=55 |issue=3 |pages=377–400 |doi=10.1007/BF03395517 |s2cid=142840311 |url=https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&context=tpr |access-date=21 July 2019 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165820/https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&context=tpr |url-access=subscription |language=en}}</ref> Për këtë arsye, gjithnjë e më shumë programe trajnimi dhe psikologë po përvetësojnë një orientim terapeutik eklektik.<ref>{{cite journal |author1=Jensen, J.P. |author2=Bergin, A.E. |author3=Greaves, D.W. |year=1990 |title=The meaning of eclecticism: New survey and analysis of components |journal=Professional Psychology: Research and Practice |volume=21 |issue=2 |pages=124–130 |doi=10.1037/0735-7028.21.2.124 |language=en}}</ref><ref>Palmer, S.; Woolfe, R. (red.) (1999). ''Integrative and eclectic counselling and psychotherapy.'' Londër: Sage.</ref><ref>Clarkson, P. (1996). The eclectic and integrative paradigm: Between the Scylla of confluence and the Charybdis of confusion. Në ''Handbook of Counselling Psychology'' (R. Woolfe & W.L. Dryden, red.). Londër: Sage, fq. 258–283. {{ISBN|0-8039-8991-1}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Goldfried, M.R. |author2=Wolfe, B.E. |year=1998 |title=Toward a more clinically valid approach to therapy research |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=66 |issue=1 |pages=143–150 |doi=10.1037/0022-006X.66.1.143 |pmid=9489268 |url=http://www.personal.kent.edu/~dfresco/CRM_Readings/Goldfried_1998.pdf |citeseerx=10.1.1.475.7156 |access-date=25 October 2017 |archive-date=9 gusht 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809053356/http://web.archive.org/web/20170809053356/http://www.personal.kent.edu/~dfresco/CRM_Readings/Goldfried_1998.pdf |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |author=Seligman, M.E.P. |year=1995 |title=The effectiveness of psychotherapy: The ''Consumer Reports'' study |journal=American Psychologist |volume=50 |issue=12 |pages=965–974 |doi=10.1037/0003-066X.50.12.965 |pmid=8561380 |url=http://www.dearshrink.com/psychotherapy_consumer_report1995_seligman.pdf |access-date=25 October 2017 |archive-date=21 korrik 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721231945/http://web.archive.org/web/20180721231945/http://web.archive.org/web/20180721231945/http://www.dearshrink.com/psychotherapy_consumer_report1995_seligman.pdf |language=en |url-status=dead}}</ref> Diagnostikimi në psikologjinë klinike zakonisht ndjek ''Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders'' (DSM).<ref>Peter E. Nathan & James Langenbucher, "Diagnosis and Classification", në Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Vëllimi 8: ''Clinical Psychology''.</ref> Studimi i sëmundjeve mendore quhet [[psikologjia jonormale]]. === Arsimi === {{Hatnote|Artikuj kryesorë: {{ill|Psikologjia edukative|en|Educational psychology}} dhe {{ill|Psikologjia shkollore|en|School psychology}}}} [[Skeda:Figural Relationships.svg|right|thumb|Një pyetje nga një test i aftësive njohëse, i përdorur në [[Psikologjia edukative|psikologjinë edukative]]]] Psikologjia edukative studion mënyrën se si njerëzit mësojnë në mjedise arsimore, efektivitetin e ndërhyrjeve arsimore, psikologjinë e mësimdhënies dhe psikologjinë sociale të shkollave si organizata. Psikologët edukativë mund të punojnë në kopshte, shkolla të të gjitha niveleve, përfshirë institucionet e arsimit pas të mesëm, organizata të komunitetit dhe qendra mësimore, firma kërkimore shtetërore ose private, si dhe si këshilltarë të pavarur ose privatë.<ref>{{Cite web|title=What Does An Educational Psychologist Do {{!}} Touro University {{!}} Psychology|url=https://www.tuw.edu/program-resources/educational-psychologist/|access-date=2021-09-30|website=Touro University WorldWide|date=2014-07-29|language=en|archive-date=2021-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930210235/https://www.tuw.edu/program-resources/educational-psychologist/|url-status=live}}</ref> Puna e psikologëve zhvillimorë, si Lev Vigotski (Lev Vygotsky), [[Jean Piaget]] dhe [[Jerome Bruner]], ka ndikuar në krijimin e metodave të mësimdhënies dhe praktikave arsimore. Psikologjia edukative përfshihet shpesh në programet e përgatitjes së mësuesve në Amerikën e Veriut, Australi dhe Zelandën e Re. Psikologjia shkollore ndërthur parimet e psikologjisë edukative dhe psikologjisë klinike për të kuptuar dhe trajtuar nxënësit me vështirësi në të nxënë; për të nxitur zhvillimin intelektual të nxënësve me [[Dhuntia|dhunti]]; për të lehtësuar sjelljet prosociale te adoleshentët; dhe, në përgjithësi, për të krijuar mjedise mësimore të sigurta, mbështetëse dhe efektive. Psikologët shkollorë trajnohen në vlerësimin arsimor dhe të sjelljes, ndërhyrjen, parandalimin dhe këshillimin; shumë prej tyre kanë edhe përgatitje të gjerë kërkimore.<ref>{{cite web|author=National Association of School Psychologists|title=Who are school psychologists?|url=http://nasponline.org/about_sp/whatis.aspx|access-date=2008-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517055058/http://nasponline.org/about_sp/whatis.aspx|archive-date=2008-05-17|language=en}}</ref> === Puna === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Psikologjia industriale dhe organizative|en|Industrial and organizational psychology}} dhe {{ill|Sjellja organizative|en|Organizational behavior}}}} Psikologjia industriale dhe organizative (I/O) përfshin kërkime dhe praktikë që zbatojnë teoritë dhe parimet psikologjike në jetën e punës së individëve dhe organizatave.<ref>Truxillo, D. M., Bauer, T. N., & Erdogan, B. (2016). ''Psychology and work: Perspectives on industrial and organizational psychology''. New York: Psychology Press. {{ISBN|1134705697}}</ref> Në fillimet e kësaj fushe, industrialistët zbatuan psikologjinë, atëherë ende në zhvillim, për të studiuar teknikat e [[Menaxhimi shkencor|menaxhimit shkencor]] që synonin të përmirësonin efikasitetin në vendin e punës. Fillimisht fusha u quajt ''psikologji ekonomike'' ose ''psikologji e biznesit''; më vonë, ''psikologji industriale'', ''psikologji e punësimit'' ose ''psikoteknologji''.<ref name="Koppes">Laura L. Koppes, "Industrial-Organizational Psychology", in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 1: ''History of Psychology''.</ref> Një studim i hershëm me ndikim shqyrtoi punëtorët në uzinën Hawthorne të Western Electric në Cicero, Illinois, nga viti 1924 deri më 1932. Western Electric kreu eksperimente me punëtorët e fabrikës për të vlerësuar reagimet e tyre ndaj ndryshimeve në ndriçim, pushime, ushqim dhe paga. Studiuesit filluan të përqendroheshin te reagimet e punëtorëve ndaj vetë faktit se po vëzhgoheshin; sot, termi [[efekti Hawthorne]] përdoret për të përshkruar dukurinë kur sjellja e njerëzve mund të ndryshojë kur mendojnë se po vëzhgohen.<ref>Yeh Hsueh, "The Hawthorne experiments and the introduction of Jean Piaget in American industrial psychology, 1929–1932"; ''History of Psychology'' 5.2, May 2002.</ref> Megjithëse studimi Hawthorne gjendet në tekstet shkollore të psikologjisë, kërkimet dhe gjetjet e tij ishin, në rastin më të mirë, të dobëta.<ref>{{cite journal|first=H. M.|last=Parsons|year=1974|title=What happened at Hawthorne?: New evidence suggests the Hawthorne effect resulted from operant reinforcement contingencies|journal=Science|volume=183|issue=4128|pages=922–932|doi=10.1126/science.183.4128.922|pmid=17756742|s2cid=38816592|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Levitt|first1=Steven D.|last2=List|first2=John A.|year=2011|title=Was There Really a Hawthorne Effect at the Hawthorne Plant? An Analysis of the Original Illumination Experiments|journal=American Economic Journal: Applied Economics|volume=3|issue=1|pages=224–238|doi=10.1257/app.3.1.224|s2cid=16678444|url=http://www.nber.org/papers/w15016.pdf|access-date=2021-06-09|archive-date=2018-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602152530/http://web.archive.org/web/20180602152530/http://www.nber.org/papers/w15016.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Emri «psikologji industriale dhe organizative» u shfaq në vitet 1960. Në vitin 1973, ai u përfshi në emrin e Shoqërisë për Psikologjinë Industriale dhe Organizative (Society for Industrial and Organizational Psychology), Divizioni 14 i Shoqatës Amerikane të Psikologjisë.<ref name="Koppes" /> Një nga synimet e kësaj disipline është të maksimizojë potencialin njerëzor në vendin e punës. Psikologjia e personelit është një nëndegë e psikologjisë I/O. Psikologët e personelit zbatojnë metodat dhe parimet e psikologjisë për përzgjedhjen dhe vlerësimin e punëtorëve. Një nëndegë tjetër, psikologjia organizative, shqyrton ndikimin e mjediseve të punës dhe stileve të menaxhimit te motivimi i punëtorëve, kënaqësia në punë dhe produktiviteti.<ref>Myers (2004). Motivation and work. ''Psychology''. New York, NY: Worth Publishers</ref> Shumica e psikologëve I/O punojnë jashtë botës akademike, në organizata private dhe publike, si dhe si këshilltarë.<ref name="Koppes" /> Një këshilltar psikologjik që punon sot në biznes mund të pritet t'u ofrojë drejtuesve informacione dhe ide për industrinë e tyre, tregjet e synuara dhe organizimin e kompanisë së tyre.<ref>Steven Williams, "Executive Management: Helping Executives Manage Their Organizations through Organizational and Market Research" in Morgan et al. (ed.), ''Life After Graduate School in Psychology'' (2005).</ref><ref>Shihni, për shembull, Baden Eunson: ''Behaving – Managing Yourself and Others.'' [[S&P Global|McGraw-Hill]], Sidney/New York City 1987, {{ISBN|978-0-0745-2022-2}}.</ref> Sjellja organizative (OB) është një fushë e afërt që studion sjelljen njerëzore brenda organizatave.<ref>Moorhead, G., & Griffin, R. W. (2017). ''Organizational behavior: Managing people and organizations, 12th ed.''. Boston: Cengage. {{ISBN|978-1-305-50139-3}}</ref> Një mënyrë për të dalluar psikologjinë I/O nga sjellja organizative është se psikologët I/O shkollohen në departamentet universitare të psikologjisë, kurse specialistët e sjelljes organizative në shkollat e biznesit. === Psikologjia ushtarake === Një nga rolet e [[Psikologjia ushtarake|psikologëve ushtarakë]] ka qenë vlerësimi dhe këshillimi i ushtarëve dhe personelit tjetër. Në SHBA, ky funksion nisi gjatë Luftës së Parë Botërore, kur Robert Yerkes themeloi Shkollën e Psikologjisë Ushtarake në {{ill|Fort Oglethorpe|en|Fort Oglethorpe, Georgia}}, në Xhorxhia. Shkolla ofronte trajnim psikologjik për personelin ushtarak.<ref name=Tomes2008 /><ref>[[Robert M. Yerkes]], "[http://www.pnas.org/content/4/10/295.full.pdf Measuring the Mental Strength of an Army] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170120194554/http://www.pnas.org/content/4/10/295.full.pdf |date=20 January 2017 }}"; ''Proceedings of the National Academy of Sciences'' 4.10, 15 October 1918.</ref> Sot, psikologët e Ushtrisë së SHBA-së kryejnë vlerësime psikologjike, psikoterapi klinike, {{ill|Parandalimi i vetëvrasjes|en|Suicide prevention|lt=parandalimin e vetëvrasjes}} dhe trajtimin e stresit posttraumatik, si dhe ofrojnë shërbime parandaluese, për shembull, për lënien e duhanit.<ref>Joshua N. Friedlander, "Military Psychology: An Army Clinical Psychologist" in Morgan et al. (ed.), ''Life After Graduate School in Psychology'' (2005).</ref> Ekipet këshillimore për shëndetin mendor të Ushtrisë së Shteteve të Bashkuara zbatojnë ndërhyrje psikologjike për të ndihmuar trupat luftarake që përjetojnë probleme mendore.<ref>Thomas, J.L. (2008). OHP Research and Practice in the US Army: Mental Health Advisory Teams. ''Newsletter of the Society for Occupational Health Psychology, 4'', 4–5. [https://sohp-online.org/wp-content/uploads/2019/04/sohpnewsletterv04-october2008.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104142222/https://sohp-online.org/wp-content/uploads/2019/04/sohpnewsletterv04-october2008.pdf|date=4 November 2021}}</ref><ref>Genderson, M.R., Schonfeld, I.S., Kaplan, M.S., & Lyons, M.J. (2009). Suicide associated with military service. ''Newsletter of the Society for Occupational Health Psychology, 6'', 5–7. [https://sohp-online.org/wp-content/uploads/2019/04/sohpnewsletterv06-may2009.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922004626/http://www.sohp-online.org/NewsletterDownloads/SOHPNewsletterV6May2009.pdf|date=22 September 2017}}</ref> Psikologët mund të punojnë edhe në një sërë fushatash të njohura gjerësisht si [[Lufta psikologjike|luftë psikologjike]]. Lufta psikologjike përfshin kryesisht përdorimin e propagandës për të ndikuar te ushtarët dhe civilët e armikut. E ashtuquajtura propagandë e zezë synon të duket sikur vjen nga një burim tjetër dhe jo nga ushtria.<ref>Paul M. A. Linebarger, ''Psychological Warfare''; Washington: Combat Forces Press, 1954.</ref> Programi MKULTRA i CIA-s përfshinte përpjekje më të personalizuara për kontrollin e mendjes, me teknika si hipnoza, tortura dhe administrimi i fshehtë e i pavullnetshëm i [[LSD]]-së.<ref>Shih "[https://www.nytimes.com/packages/pdf/national/13inmate_ProjectMKULTRA.pdf Project MKULTRA, the CIA's Program of Research in Behavioral Modification] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429194235/http://www.nytimes.com/packages/pdf/national/13inmate_ProjectMKULTRA.pdf |date=29 April 2011 }}"; Joint Hearing before the Senate Committee on Intelligence and the Subcommittee on Health and Scientific Research of the Committee on Human Resources, United States Senate, Ninety Fifth Congress, First Session, 3 August 1997; dhe John D. Marks, ''The Search for the Manchurian Candidate'', New York: Times Books, 1979.</ref> Ushtria e SHBA-së përdori emërtimin {{ill|Operacionet psikologjike të Shteteve të Bashkuara|en|Psychological Operations (United States)|lt=Operacionet psikologjike}} (PSYOP) deri në vitin 2010, kur këto veprimtari u riklasifikuan si Operacione për Mbështetjen e Informacionit Ushtarak (MISO), pjesë e {{ill|Operacionet informative të Shteteve të Bashkuara|en|Information Operations (United States)|lt=Operacioneve informative}} (IO).<ref>Alfred Paddock, Jr., "[http://oai.dtic.mil/oai/oai?verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA523696 PSYOP: On a Complete Change in Organization, Practice, and Doctrine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150712195716/http://oai.dtic.mil/oai/oai?verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA523696 |date=12 July 2015 }}", ''Small Wars Journal'' 2010.</ref> Psikologët janë përfshirë herë pas here në ndihmën për marrjen në pyetje dhe torturimin e të dyshuarve, duke njollosur reputacionin e psikologëve të përfshirë.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2015/jul/11/cia-torture-doctors-psychologists-apa-prosecution US torture report: psychologists should no longer aid military, group says] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214080507/https://www.theguardian.com/us-news/2015/jul/11/cia-torture-doctors-psychologists-apa-prosecution |date=14 December 2016 }} ''The Guardian'', 11 July 2015</ref> === Shëndeti, mirëqenia dhe ndryshimet shoqërore === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Psikologjia e shëndetit|en|Health psychology}}, {{ill|Çështjet shoqërore|en|Social issues}} dhe {{ill|Psikologjia e shëndetit në punë|en|Occupational health psychology}}}} ==== Ndryshimet shoqërore ==== Një shembull i kontributit të psikologëve në ndryshimet shoqërore është kërkimi i [[Kenneth B. Clark|Kenneth]] dhe {{ill|Mamie Phipps Clark|en|Mamie Phipps Clark}}. Këta dy psikologë afrikano-amerikanë studiuan ndikimin e dëmshëm psikologjik të segregacionit te fëmijët me ngjyrë. Gjetjet e kërkimit të tyre luajtën rol në çështjen gjyqësore ''{{ill|Brown kundër Bordit të Arsimit|en|Brown v. Board of Education}}'' (1954).<ref>Guthrie, ''Even the Rat was White'' (1998), Chapter 7: "Production of Black Psychologists in America" (pp. 155–213).</ref> Ndikimi i psikologjisë në ndryshimet shoqërore përfshin ndikimin e gjerë të disiplinës në mësimdhënie dhe të nxënë. Kërkimet kanë treguar se qasja fonetike për mësimin e leximit është më efektive sesa qasja «fjalë e plotë» ose «gjuhë e plotë».<ref>Chall, J. S. (1995). ''Learning to read: The great debate'', 3rd ed. Fort Worth: Harcourt Brace.</ref> ==== Zbatimet mjekësore ==== Institucionet mjekësore punësojnë gjithnjë e më shumë psikologë për të kryer role të ndryshme. Një aspekt i psikologjisë së shëndetit është {{ill|Psikoedukimi|en|Psychoeducation|lt=psikoedukimi}} i pacientëve: udhëzimi i tyre se si të ndjekin një regjim mjekësor. Psikologët e shëndetit mund t’i edukojnë edhe mjekët dhe të hulumtojnë nëse pacientët i ndjekin udhëzimet mjekësore.<ref>Marilu Price Berry, "Interdisciplinary Medical Setting: The Multiple Roles of a Health Psychologist" in Morgan et al. (ed.), ''Life After Graduate School in Psychology'' (2005).</ref><ref>Robiner, W. N., & Seime, R. J. (2008). Psychologists in academic health centers: Traditions and innovations in education, science, and practice. ''Journal of Clinical Psychology in Medical Settings, 15'', 3–6. {{DOI|10.1007/s10880-008-9091-1}}</ref> Psikologët në fushën e shëndetit publik përdorin një gamë të gjerë ndërhyrjesh për të ndikuar në sjelljen njerëzore. Këto variojnë nga fushatat e marrëdhënieve me publikun dhe veprimtaritë e kontaktit me komunitetin deri te ligjet dhe politikat qeveritare. Psikologët studiojnë efektet e ndërthurura të këtyre mjeteve në ndikimin mbi popullata të tëra.<ref>Monica L. Baskin, "Public Health: Career Opportunities for Psychologists in Public Health", in Morgan et al. (ed.), ''Life After Graduate School in Psychology'' (2005). "Prevention strategies of late have largely concentrated on community-based interventions, which have been shown to be effective in changing the health of large populations. Behavioral and social scientists, such as psychologists, are helpful in this arena as we are trained to view individuals as belonging to complex and dynamic social systems, including immediate and extended family systems, acquaintance and friendship networks, neighborhood and community systems, and cultural groups (Schneiderman & Spee4, 2001)."</ref> ==== Shëndeti, siguria dhe mirëqenia e punonjësve ==== Psikologët punojnë me organizata për të zbatuar gjetjet e kërkimeve psikologjike me qëllim përmirësimin e shëndetit dhe mirëqenies së punonjësve. Disa punojnë si konsulentë të jashtëm të punësuar nga organizatat për të zgjidhur probleme të caktuara, ndërsa të tjerë janë punonjës me kohë të plotë të organizatës. Zbatimet përfshijnë kryerjen e anketave për të identifikuar çështjet dhe hartimin e ndërhyrjeve për t’i bërë vendet e punës më të shëndetshme. Disa nga fushat e veçanta të shëndetit përfshijnë: * Aksidentet dhe lëndimet: Një kontribut i rëndësishëm është koncepti i klimës së sigurisë, që nënkupton perceptimet e përbashkëta të punonjësve për sjelljet që nxiten (p.sh., mbajtja e pajisjeve mbrojtëse) dhe ato që nuk nxiten (mosrespektimi i rregullave të sigurisë) në punë.<ref>{{Cite journal |last=Zohar |first=Dov |date=2010 |title=Thirty years of safety climate research: Reflections and future directions |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0001457509003339 |journal=Accident Analysis & Prevention |language=en |volume=42 |issue=5 |pages=1517–1522 |doi=10.1016/j.aap.2009.12.019|pmid=20538108 |url-access=subscription }}</ref> Organizatat me klimë të fortë sigurie kanë më pak aksidente dhe lëndime në punë.<ref>Beus, J. M., McCord, M. A., & Zohar, D. (2016). "Workplace safety: A review and research synthesis". ''Organizational Psychology Review'', 6, 352-381. {{DOI|10.1177/2041386615626243}}.</ref> * [[Sëmundjet e zemrës|Sëmundjet kardiovaskulare]]: Sëmundjet kardiovaskulare janë lidhur me mungesën e kontrollit mbi punën.<ref>{{Cite journal |last1=Clays |first1=Els |last2=De Bacquer |first2=Dirk |last3=Delanghe |first3=Joris |last4=Kittel |first4=France |last5=Van Renterghem |first5=Lieve |last6=De Backer |first6=Guy |date=September 2005 |title=Associations between dimensions of job stress and biomarkers of inflammation and infection |journal=Journal of Occupational and Environmental Medicine |volume=47 |issue=9 |pages=878–883 |doi=10.1097/01.jom.0000171056.22917.ad |issn=1076-2752 |pmid=16155472|hdl=1854/LU-321816 |hdl-access=free |language=en }}</ref> * Shëndeti mendor: Ekspozimi ndaj stresit në punë lidhet me çrregullimet e shëndetit mendor.<ref>Brown, A. D., Schultebraucks, K., Qian, M., Li, M., Horesh, D., Siegel, C., Brody, Y., Amer, A. M., Lev-Ari, R. K., Mas, F., Marmar, C. R., & Farmer, J. (2020). "[https://www.cambridge.org/core/journals/global-mental-health/article/mental-health-disorders-and-utilization-of-mental-healthcare-services-in-united-nations-personnel/45E0B57C295A276E108B22F3E95694FD Mental health disorders and utilization of mental healthcare services in United Nations personnel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240208002212/https://www.cambridge.org/core/journals/global-mental-health/article/mental-health-disorders-and-utilization-of-mental-healthcare-services-in-united-nations-personnel/45E0B57C295A276E108B22F3E95694FD |date=8 February 2024 }}". ''Global Mental Health'', 7. {{DOI|10.1017/gmh.2019.29}}.</ref> * Çrregullimet muskuloskeletore: Këto janë lëndime të kockave, nervave dhe tendinave të shkaktuara nga sforcimi i tepërt dhe ngarkesa e përsëritur. Ato janë lidhur me kënaqësinë në punë dhe stresin në vendin e punës.<ref>Amiri, S., & Behnezhad, S. (2020). "Is job strain a risk factor for musculoskeletal pain? A systematic review and meta-analysis of 21 longitudinal studies". ''Public Health'', 181, 158-167. {{DOI|10.1016/j.puhe.2019.11.023}}.</ref> * Simptomat e shëndetit fizik: Stresi në punë është lidhur me simptoma fizike si shqetësimet e tretjes dhe dhimbjet e kokës.<ref>Nixon, A. E., Mazzola, J. J., Bauer, J., Krueger, J. R., & Spector, P. E. (2011). "Can work make you sick? A meta-analysis of the relationships between job stressors and physical symptoms". ''Work & Stress'', 25, 1-22. {{DOI|10.1080/02678373.2011.569175}}.</ref> * Dhuna në vendin e punës: Klima e parandalimit të dhunës lidhet me sulmet fizike dhe keqtrajtimin psikologjik në punë.<ref>{{Cite journal |last1=Yang |first1=Liu-Qin |last2=Caughlin |first2=David E. |last3=Gazica |first3=Michele W. |last4=Truxillo |first4=Donald M. |last5=Spector |first5=Paul E. |date=July 2014 |title=Workplace mistreatment climate and potential employee and organizational outcomes: A meta-analytic review from the target's perspective. |url=https://doi.apa.org/doi/10.1037/a0036905 |journal=Journal of Occupational Health Psychology |language=en |volume=19 |issue=3 |pages=315–335 |doi=10.1037/a0036905 |pmid=24885687 |issn=1939-1307|url-access=subscription }}</ref> Ndërhyrjet që përmirësojnë klimën e punës mund të ndihmojnë në trajtimin e aksidenteve dhe dhunës. Ndërhyrjet që ulin stresin e lidhur me punën ose u japin punonjësve mjete për ta menaxhuar më mirë mund të ndihmojnë në fushat ku stresi është faktor kyç. Psikologjia industriale u interesua për lodhjen e punonjësve gjatë Luftës së Parë Botërore, kur ministrat e qeverisë britanike shqetësoheshin për ndikimin e lodhjes te punonjësit e fabrikave të municioneve, por jo te ata të llojeve të tjera të fabrikave.<ref>Hochschild, A. (2011). ''To End All Wars: A Story of Loyalty and Rebellion, 1914–1918''. {{ISBN|978-0-547-75031-6}}.</ref><ref name="Kreis">Kreis, S. (1995). Early experiments in British scientific management: the Health of Munitions Workers' Committee, 1915–1920. ''Journal of Management History (archive), 1'', 65-78. {{DOI|10.1108/13552529510088330}}.</ref> Në Mbretërinë e Bashkuar, njëfarë interesi për [[Mirëqenia|mirëqenien]] e punonjësve u shfaq gjatë periudhës midis dy luftërave, falë përpjekjeve të [[Charles Samuel Myers]] dhe Institutit të tij Kombëtar të Psikologjisë Industriale (NIIP).<ref>Kwiatkowski, R., Duncan, D. C., & Shimmin, S. (2006). "What have we forgotten – and why?" ''Journal of Occupational and Organizational Psychology'', 79(2), 183-201. {{DOI|10.1348/096317905X70832}}.</ref> Në Shtetet e Bashkuara, në mesin e shekullit XX, psikologu industrial [[Arthur Kornhauser]] ishte pionier i studimit të shëndetit mendor në punë, duke lidhur kushtet e punës industriale me shëndetin mendor, si dhe duke studiuar ndikimin e një pune të pakënaqshme në jetën personale të punonjësit.<ref name="Zickar">Zickar, M. J. (2003). Remembering Arthur Kornhauser: Industrial psychology's advocate for worker well-being. ''Journal of Applied Psychology, 88'', 363–369. {{DOI|10.1037/0021-9010.88.2.363}}</ref><ref>Kornhauser, A. (1965). ''Mental health of the industrial worker''. New York: Wiley.</ref> Zickar mblodhi prova që tregonin se «asnjë psikolog tjetër industrial i epokës së tij nuk iu përkushtua aq shumë mbrojtjes së praktikave menaxheriale dhe të punës që do të përmirësonin jetën e njerëzve që punonin».<ref name="Zickar" /> ==== Psikologjia e shëndetit në punë ==== Ndërsa interesi për shëndetin e punëtorëve u rrit nga fundi i shekullit XX, u zhvillua fusha e {{ill|Psikologjia e shëndetit në punë|en|occupational health psychology|lt=psikologjisë së shëndetit në punë}} (PSHP). PSHP-ja është një degë ndërdisiplinore e psikologjisë.<ref name="Schonfeld">Schonfeld, I.S., & Chang, C.-H. (2017). ''Occupational health psychology: Work, stress, and health''. New York, NY: Springer Publishing Company.</ref><ref name="CDC">Centers for Disease Control and Prevention. ''Occupational Health Psychology (OHP)''. [https://www.cdc.gov/niosh/topics/ohp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910090414/https://www.cdc.gov/niosh/topics/ohp/|date=10 September 2019}}</ref> PSHP-ja merret me shëndetin dhe sigurinë e punëtorëve.<ref name="Schonfeld" /><ref name="CDC" /> Ajo trajton çështje si ndikimi i faktorëve stresues në punë te shëndeti fizik dhe mendor, keqtrajtimi i punëtorëve (p.sh. ngacmimi dhe dhuna), ekuilibri mes punës dhe familjes, ndikimi i {{ill|Papunësia e pavullnetshme|en|involuntary unemployment|lt=papunësisë së pavullnetshme}} te shëndeti fizik dhe mendor, ndikimi i faktorëve psikosocialë te siguria dhe aksidentet, si dhe ndërhyrjet që synojnë përmirësimin dhe mbrojtjen e shëndetit të punëtorëve.<ref name="Schonfeld" /><ref>Houdmont, J., & Leka, S. (2010). An introduction to occupational health psychology. In S. Leka & J. Houdmont (Eds.). ''Occupational health psychology'' (pp. 1–30). John Wiley: Hoboken, NJ.</ref> PSHP-ja u zhvillua nga ndërthurja e [[Psikologjia e shëndetit|psikologjisë së shëndetit]], [[Psikologjia industriale dhe organizative|psikologjisë industriale dhe organizative]] dhe {{ill|Mjekësia e punës|en|occupational medicine|lt=mjekësisë së punës}}.<ref name="Everly">Everly, G.S., Jr. (1986). An introduction to occupational health psychology. In P.A. Keller & L.G. Ritt (Eds.), ''Innovations in clinical practice: A source book'' (Vol. 5, pp. 331–338). Sarasota, FL: Professional Resource Exchange.</ref> PSHP-ja është ndikuar edhe nga disiplina jashtë psikologjisë, përfshirë {{ill|Inxhinieria industriale|en|industrial engineering|lt=inxhinierinë industriale}}, sociologjinë dhe ekonominë.<ref>Society for Occupational Health Psychology. ''Field of OHP. What is occupational health psychology'' [http://www.sohp-online.org/field.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192927/http://www.sohp-online.org/field.htm|date=4 March 2016}}</ref><ref>Tetrick, L.E., & Quick, J.C. (2011). Overview of occupational health psychology: Public health in occupational settings. In J.C. Quick & L.E. Tetrick (Eds.), ''Handbook of occupational health psychology'' (2nd ed., pp. 3–20). Washington DC: American Psychological Association.</ref> == Metodat e kërkimit == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kërkimi psikologjik|en|Psychological research}}; {{ill|Lista e metodave të kërkimit psikologjik|en|List of psychological research methods}}}} [[Kërkimi psikologjik sasior|Kërkimi sasior në psikologji]] mundëson testimin statistikor të hipotezave. Megjithëse fusha përdor gjerësisht [[Eksperimentet e kontrolluara të randomizuara|eksperimentet e randomizuara dhe të kontrolluara]] në mjedise laboratorike, ky lloj kërkimi mund të vlerësojë vetëm një gamë të kufizuar dukurish afatshkurtra. Disa psikologë mbështeten edhe te eksperimentet në terren, që kontrollohen më pak rreptësisht, por kanë {{ill|Vlefshmëria ekologjike|en|Ecological validity|lt=vlefshmëri ekologjike}} më të lartë. Psikologë të tjerë kërkimorë përdorin metoda statistikore për të nxjerrë njohuri nga të dhënat e popullatës.<ref>John A. Schinka & Wayne F. Velicer, "Volume Preface" in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref> Metodat statistikore që përdorin psikologët kërkimorë përfshijnë koeficientin e korrelacionit produkt-moment të Pearson-it, {{ill|Analiza e variancës|en|analysis of variance|lt=analizën e variancës}}, {{ill|Regresioni linear i shumëfishtë|en|multiple linear regression|lt=regresionin linear të shumëfishtë}}, {{ill|Regresioni logjistik|en|logistic regression|lt=regresionin logjistik}}, modelimin e ekuacioneve strukturore dhe {{ill|Modelimi hierarkik linear|en|hierarchical linear modeling|lt=modelimin hierarkik linear}}. [[Psikometria|Matja]] dhe [[Përkufizimi operacional|operacionalizimi]] i [[Konstrukt (psikologji)|konstrukteve]] të rëndësishme janë pjesë thelbësore e këtyre modeleve kërkimore. Edhe pse ky lloj kërkimi psikologjik është shumë më pak i përhapur se kërkimi sasior, disa psikologë kryejnë [[Kërkimi cilësor|kërkime cilësore]]. Ky lloj kërkimi mund të përfshijë intervista, pyetësorë dhe vëzhgim të drejtpërdrejtë.<ref>{{cite journal|last1=Alasuutari|first1=Pertti|year=2010|title=The rise and relevance of qualitative research|journal=International Journal of Social Research Methodology|volume=13|issue=2|pages=139–55|doi=10.1080/13645570902966056|s2cid=143736805|language=en}}</ref> Testimi i hipotezave është i rrallë, madje pothuajse i pamundur, në kërkimin cilësor. Megjithatë, studimet cilësore mund të ndihmojnë në zhvillimin e teorive dhe hipotezave, në interpretimin e rezultateve sasiore që duken kontradiktore dhe në kuptimin e arsyeve pse disa ndërhyrje dështojnë, ndërsa të tjerat kanë sukses.<ref>Schonfeld, I.S., & Mazzola, J.J. (2013). Strengths and limitations of qualitative approaches to research in occupational health psychology. In R. Sinclair, M. Wang, & L. Tetrick (Eds.), ''Research methods in occupational health psychology: State of the art in measurement, design, and data analysis'' (pp. 268-289). New York: Routledge.</ref> === Eksperimentet e kontrolluara === {{Kryesor|Eksperimenti}} [[Skeda:Flowchart of Phases of Parallel Randomized Trial - Modified from CONSORT 2010.png|thumb|Diagramë e katër fazave të një prove paralele të randomizuar me dy grupe: përfshirja, caktimi i ndërhyrjes, ndjekja dhe analiza e të dhënave; përshtatur nga [[Consolidated Standards of Reporting Trials|deklarata CONSORT 2010]]<ref name="Schulz-2010">{{Cite journal |author1=Schulz, K.F. |author2=Altman, D.G. |author3=Moher, D. |author4=for the CONSORT Group |title=CONSORT 2010 Statement: updated guidelines for reporting parallel group randomised trials |journal=BMJ |volume=340 |pages=c332 |year=2010 |issue=mar23 1 |doi=10.1136/bmj.c332 |pmid=20332509 |pmc=2844940 |language=en}}</ref>]] [[Skeda:Milgram experiment v2.svg|right|thumb|Eksperimentuesi (E) i kërkon mësuesit (T), subjektit të eksperimentit, t’i japë atë që ky i fundit beson se janë goditje elektrike të dhimbshme një nxënësi (L), i cili në të vërtetë është aktor dhe bashkëpunëtor i eksperimentuesit. Subjekti beson se për çdo përgjigje të gabuar nxënësi merr goditje elektrike të vërteta, megjithëse në realitet nuk jepet asnjë goditje. I ndarë nga subjekti, bashkëpunëtori vendosi një magnetofon të lidhur me gjeneratorin e goditjeve elektrike, i cili luante tinguj të regjistruar paraprakisht për çdo nivel goditjeje etj.<ref name=ObedStudy>{{cite journal |last=Milgram |first=Stanley |year=1963 |title=Behavioral Study of Obedience |journal=Journal of Abnormal and Social Psychology |volume=67 |pages=371–378 |pmid=14049516 |url=http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371 |doi=10.1037/h0040525 |issue=4 |citeseerx=10.1.1.599.92 |s2cid=18309531 |access-date=24 May 2010 |archive-date=17 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120717013242/http://content.apa.org/web/20120717013242/http://content.apa.org/journals/abn/67/4/371 |url-status=live |language=en}} [http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1981/A1981LC33300001.pdf Teksti i plotë në PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611105753/http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1981/A1981LC33300001.pdf |date=11 June 2011}}</ref>]] Një [[Eksperimenti i vërtetë|eksperiment i mirëfilltë]], në të cilin pjesëmarrësit e kërkimit (ndonjëherë të quajtur subjekte) caktohen rastësisht në kushte të ndryshme, u mundëson studiuesve të nxjerrin përfundime të forta për marrëdhëniet shkakësore. Kur numri i pjesëmarrësve në kërkim është i madh, caktimi i tyre rastësisht (i quajtur edhe alokim i rastësishëm) në kushte të ndryshme siguron që, mesatarisht, individët në ato kushte të jenë të ngjashëm për shumicën e karakteristikave, përfshirë edhe ato që nuk janë matur. Në një eksperiment, studiuesi ndryshon një ose më shumë variabla që ndikojnë te rezultati, të quajtura [[Variabli i pavarur|variabla të pavarur]], dhe mat ndryshimet që pasojnë në faktorët me interes, të quajtur [[Variabli i varur|variabla të varur]]. Kërkimet eksperimentale tipike kryhen në laborator, në një mjedis të kontrolluar me kujdes. Një {{ill|Projektimi kuazi-eksperimental|en|Quasi-experimental design}} është një situatë në të cilën studiohen kushte të ndryshme, por caktimi i rastësishëm i pjesëmarrësve në to nuk është i mundur. Studiuesit duhet të punojnë me grupe njerëzish që ekzistojnë paraprakisht. Ata mund të përdorin gjykimin e shëndoshë për të shqyrtuar se sa kërcënon vlefshmërinë e studimit caktimi jo i rastësishëm.<ref>Melvin M. Mark, "Program Evaluation" in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref> Për shembull, në kërkimin mbi mënyrën më të mirë për të ndikuar në arritjet në lexim gjatë tri klasave të para të shkollës, drejtuesit e shkollave mund të mos lejojnë psikologët arsimorë t’i caktojnë rastësisht fëmijët në klasa të fonetikës dhe të metodës së tërësisë gjuhësore. Në këtë rast, psikologët duhet të punojnë me caktimet ekzistuese të klasave. Ata do të krahasojnë arritjet e fëmijëve që ndjekin klasat e fonetikës me ato të fëmijëve në klasat e metodës së tërësisë gjuhësore dhe, ndoshta, do të bëjnë korrigjime statistikore për çdo ndryshim fillestar në nivelin e leximit. Studiuesit eksperimentalë zakonisht përdorin një model të [[Testimi i hipotezave statistikore|testimit të hipotezave statistikore]], i cili përfshin parashikime para eksperimentit dhe më pas vlerësimin se sa përputhen të dhënat e mbledhura me këto parashikime. Ka të ngjarë që këto parashikime të burojnë nga një ose më shumë [[hipoteza]] abstrakte shkencore rreth mënyrës se si funksionon në të vërtetë dukuria që studiohet.<ref>[[Roger E. Kirk]], "Experimental Design" in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref> === Lloje të tjera studimesh === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Kujtesa e videos|en|Video recall}}}} [[Metodologjia e anketave|Anketat]] përdoren në psikologji për të matur [[Qëndrimi|qëndrimet]] dhe {{ill|Teoria e tipareve|en|Trait theory|lt=tiparet}}, për të ndjekur ndryshimet e [[Humori (psikologji)|humorit]] dhe për të kontrolluar vlefshmërinë e manipulimeve eksperimentale (duke kontrolluar perceptimin e pjesëmarrësve në kërkim për kushtin në të cilin janë caktuar). Psikologët kanë përdorur zakonisht anketa me letër dhe laps. Megjithatë, anketat zhvillohen edhe përmes telefonit ose postës elektronike. Anketat në internet përdoren gjithnjë e më shumë për të arritur me lehtësi një numër të madh subjektesh. Studimet vëzhguese zhvillohen shpesh në psikologji. Në studimet vëzhguese tërthore, psikologët mbledhin të dhëna në një pikë të vetme kohore. Qëllimi i shumë studimeve tërthore është të vlerësojnë shkallën në të cilën faktorët janë të ndërlidhur. Në të kundërt, në studimet gjatësore psikologët mbledhin të dhëna për të njëjtin kampion në dy ose më shumë pika kohore. Ndonjëherë, qëllimi i kërkimit gjatësor është të studiojë prirjet përgjatë kohës, si qëndrueshmëria e tipareve ose ndryshimet në sjellje që lidhen me moshën. Meqë disa studime përfshijnë rezultate përfundimtare që psikologët nuk mund t'i studiojnë etikisht nga pikëpamja eksperimentale, si identifikimi i shkaqeve të depresionit, ata kryejnë studime gjatësore me grupe të mëdha njerëzish pa depresion, duke vlerësuar periodikisht çfarë po ndodh në jetën e tyre. Kështu, psikologët kanë mundësi të testojnë hipoteza shkakësore rreth rrethanave që shfaqen zakonisht në jetën e njerëzve dhe që i vënë në rrezik për depresion. Problemet që prekin studimet gjatësore përfshijnë largimin selektiv, një lloj anshmërie në të cilën një lloj i caktuar pjesëmarrësish largohet nga studimi në mënyrë jopërpjesëtimore. Artur Bandura zhvilloi një shembull të një studimi vëzhgues. Ky studim u përqendrua te fëmijët që kishin parë një të rritur të shfaqte sjellje agresive dhe te reagimet e tyre ndaj lodrave, krahasuar me fëmijë të tjerë që nuk ishin ekspozuar ndaj këtyre stimujve. Rezultati tregoi se fëmijët që e kishin parë të rriturin të sillej në mënyrë agresive ndaj një lodre, nga ana e tyre u sollën në mënyrë agresive ndaj lodrës së vet kur u gjendën në një situatë që i irritonte.<ref name="Myers" /> [[Analiza eksploruese e të dhënave]] përfshin praktika të ndryshme që studiuesit përdorin për të reduktuar një numër të madh variablash në një numër të vogël faktorësh gjithëpërfshirës. Në tri mënyrat e përfundimit të Çarls Sanders Përsit, analiza eksploruese e të dhënave përkon me abduksionin.<ref>{{cite book |author=John T. Behrens and Chong-Ho Yu |chapter=Exploratory Data Analysis |editor=Weiner |title=Handbook of Psychology |volume=2: Research Methods in Psychology |year=2003 |language=en}}</ref> Meta-analiza është teknika që psikologët kërkimorë përdorin për të ndërthurur rezultatet nga shumë studime të të njëjtave variabla dhe për të përftuar një mesatare të përgjithshme të gjetjeve.<ref>{{cite book |author=Frank L. Schmidt and John E. Hunter |chapter=Meta-Analysis |title=Handbook of Psychology |volume=2: Research Methods in Psychology |year=2003 |language=en}}</ref> === Vëzhgimi dhe manipulimi i drejtpërdrejtë i trurit === [[Skeda:EEG cap.jpg|alt=|thumb|Pajisje për regjistrimin e {{ill|Elektroencefalograma|en|Electroencephalogram|lt=EEG-së}}]] [[Skeda:Multi-Layer Neural Network-Vector.svg|thumb|[[Rrjeti nervor artificial|Rrjet nervor artificial]] me dy shtresa, një grup nyjash të ndërlidhura, i ngjashëm me rrjetin e gjerë të neuroneve në trurin e njeriut]] Një mjet klasik dhe i përdorur gjerësisht për të lidhur veprimtarinë mendore me atë nervore është {{ill|Elektroencefalograma|en|Electroencephalogram}} (EEG). Kjo teknikë përdor elektroda me amplifikatorë të vendosur në skalpin e një personi për të matur ndryshimet e tensionit në pjesë të ndryshme të trurit. Hans Berger, studiuesi i parë që përdori EEG-në te një kafkë e pahapur, zbuloi shpejt se truri shfaq «valë trunore» karakteristike: lëkundje elektrike që përkojnë me gjendje të ndryshme të vetëdijes. Më pas, studiuesit përmirësuan metodat statistikore për sintetizimin e të dhënave nga elektrodat dhe identifikuan modele të veçanta të valëve trunore, si vala delta, e vërejtur gjatë gjumit jo-REM.<ref>{{cite journal |last1=Rösler |first1=Frank |title=From Single-Channel Recordings to Brain-Mapping Devices: The Impact of Electroencephalography on Experimental Psychology |url=http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf |journal=History of Psychology |volume=8 |issue=1 |year=2005 |doi=10.1037/1093-4510.8.1.95 |pmid=16021767 |pages=95–117 |access-date=2015-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907211752/http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf |archive-date=2015-09-07 |language=en}}</ref> Teknikat më të reja të neuroimazherisë funksionale përfshijnë rezonancën magnetike funksionale dhe tomografinë me emetim pozitronesh, të cilat të dyja ndjekin rrjedhën e gjakut në tru. Këto teknologji japin informacion më të lokalizuar rreth veprimtarisë së trurit dhe krijojnë paraqitje të trurit që tërheqin vëmendje të gjerë. Ato ofrojnë gjithashtu njohuri që shmangin problemet klasike të vetëraportimit subjektiv. Megjithatë, është ende e vështirë të nxirren përfundime të prera rreth vendit në tru ku lindin mendime të caktuara, apo edhe rreth asaj se sa përputhet ky lokalizim me realitetin. Sidoqoftë, neuroimazheria ka dhënë rezultate të qarta që dëshmojnë ndërlidhje mes mendjes dhe trurit. Disa prej tyre mbështeten te një model sistemik i rrjetit nervor, në vend të një modeli të funksionit të lokalizuar.<ref>{{cite journal |last1=Moran |first1=Joseph M. |last2=Zaki |first2=Jamil |title=Functional Neuroimaging and Psychology: What Have You Done for Me Lately? |url=http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518 |journal=Journal of Cognitive Neuroscience |volume=25 |issue=6 |year=2013 |doi=10.1162/jocn_a_00380 |pages=834–842 |pmid=23469884 |s2cid=12546790 |access-date=2015-04-24 |archive-date=2016-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202031631/http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518 |url-access=subscription |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cacioppo |first1=John T. |last2=Berntson |first2=Gary G. |last3=Nusbaum |first3=Howard C. |title=Neuroimaging as a New Tool in the Toolbox of Psychological Science |url=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf |journal=Current Directions in Psychological Science |volume=17 |issue=2 |year=2008 |doi=10.1111/j.1467-8721.2008.00550.x |pages=62–67 |s2cid=14565940 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141031185051/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf |archive-date=2014-10-31 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Aue |first1=Tatjana |last2=Lavelle |first2=Leah A. |last3=Cacioppo |first3=John T. |title=Great expectations: What can fMRI research tell us about psychological phenomena? |url=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf |journal=International Journal of Psychophysiology |volume=73 |issue=1 |year=2009 |doi=10.1016/j.ijpsycho.2008.12.017 |pages=10–16 |pmid=19232374 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109084331/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf |archive-date=2016-01-09 |language=en}}</ref> Ndërhyrjet si stimulimi magnetik transkranial dhe barnat japin gjithashtu informacion rreth ndërveprimeve tru–mendje. Psikofarmakologjia studion efektet mendore të shkaktuara nga barnat. === Simulimi kompjuterik === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Njohja kompjuterike|en|Computational cognition}}, {{ill|Teoria e grafëve|en|Graph theory}}, {{ill|Teoria e rrjeteve|en|Network theory}}}} Modelimi kompjuterik është një mjet që përdoret në [[Psikologjia matematikore|psikologjinë matematikore]] dhe psikologjinë njohëse për të simuluar sjelljen.<ref>Ron Sun (2008). ''The Cambridge Handbook of Computational Psychology''. Cambridge University Press, New York. 2008.</ref> Kjo metodë ka disa përparësi. Meqë kompjuterët modernë përpunojnë informacionin shpejt, simulimet mund të kryhen për një kohë të shkurtër, duke mundësuar fuqi të lartë statistikore. Modelimi u lejon gjithashtu psikologëve të përfytyrojnë hipoteza për organizimin funksional të ngjarjeve mendore që nuk mund të vëzhgohen drejtpërdrejt te njerëzit. Neuroshkenca kompjuterike përdor modele matematikore për të simuluar trurin. Një metodë tjetër është modelimi simbolik, i cili përfaqëson shumë objekte mendore përmes ndryshoreve dhe rregullave. Lloje të tjera modelimi përfshijnë sisteme dinamike dhe modelimin e [[Proceset stokastike|proceseve stokastike]]. === Studimet mbi kafshët === [[Skeda:MorrisWaterMaze.jpg|right|thumb|Një mi duke kryer [[testin e lundrimit në ujë të Morrisit]], i përdorur në [[Neuroshkenca e sjelljes|neuroshkencën e sjelljes]] për të studiuar rolin e {{ill|hipokampusit|en|Hippocampus}} në të mësuarit hapësinor dhe kujtesën]] Eksperimentet me kafshë ndihmojnë në studimin e shumë aspekteve të psikologjisë njerëzore, përfshirë perceptimin, emocionet, të nxënit, kujtesën dhe mendimin. Në vitet 1890, fiziologu rus Ivan Pavlov përdori në mënyrë të famshme qen për të demonstruar kushtëzimin klasik. Në eksperimentet psikologjike përdoren shpesh primatë jo njerëzorë, mace, qen, pëllumba, minj dhe brejtës të tjerë. Idealisht, eksperimentet e kontrolluara futin vetëm një ndryshore të pavarur në të njëjtën kohë, me qëllim përcaktimin e efekteve të saj të veçanta mbi ndryshoret e varura. Këto kushte përafrohen më së miri në mjediset laboratorike. Në të kundërt, mjediset njerëzore dhe prejardhjet gjenetike ndryshojnë shumë dhe varen nga aq shumë faktorë, saqë është e vështirë të kontrollohen ndryshoret e rëndësishme te subjektet njerëzore. Megjithatë, ka vështirësi në përgjithësimin e gjetjeve nga studimet mbi kafshët te njerëzit.<ref>{{Cite web |url=http://www.ncabr.org/biomed/FAQ_animal/faq_animal_8.html |title=Ncabr.Org: About Biomedical Research: Faq |access-date=1 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708190108/http://www.ncabr.org/biomed/FAQ_animal/faq_animal_8.html |archive-date=8 July 2008 |language=en}}</ref> Psikologjia krahasuese është studimi shkencor i sjelljes dhe proceseve mendore të kafshëve jo njerëzore, veçanërisht i lidhjeve të tyre me historinë filogjenetike, rëndësinë adaptive dhe zhvillimin e sjelljes. Kërkimet në këtë fushë shqyrtojnë sjelljen e shumë llojeve, nga insektet deri te primatët. Ajo lidhet ngushtë me disiplina të tjera që studiojnë sjelljen e kafshëve, si [[etologjia]].<ref>Shettleworth, S.J. (2010) ''Cognition, Evolution and Behavior'' (botimi i dytë), New York: Oxford.</ref> Ndonjëherë, kërkimet në psikologjinë krahasuese duket se hedhin dritë mbi sjelljen njerëzore, por disa përpjekje për t’i lidhur të dyja kanë qenë mjaft të diskutueshme, siç është {{ill|sociobiologjia|en|Sociobiology}} e E. O. Wilsonit.<ref>Wilson, E.O. (1978) ''On Human Nature'', f. x, Cambridge, MA: Harvard</ref> Modelet e kafshëve përdoren shpesh për të studiuar proceset nervore që lidhen me sjelljen njerëzore, për shembull në neuroshkencën njohëse. === Kërkimi cilësor === [[Skeda:Phineas gage - 1868 skull diagram.jpg|thumb|[[Phineas P. Gage]] i mbijetoi një aksidenti, gjatë të cilit një shufër e madhe hekuri i përshkoi plotësisht kokën dhe i shkatërroi një pjesë të madhe të lobit frontal të majtë të trurit; megjithatë, dëmtimi ia ndryshoi personalitetin dhe sjelljen.<ref>{{Cite journal |last=Harlow |first=John Martyn |year=1868 |title=Recovery from the Passage of an Iron Bar through the Head |journal=Publications of the Massachusetts Medical Society |volume=2 |number=3 |pages=327–347 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Recovery_from_the_passage_of_an_iron_bar_through_the_head |archive-date=23 July 2019 |access-date=9 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723074326/https://en.wikisource.org/wiki/Recovery_from_the_passage_of_an_iron_bar_through_the_head |url-status=live |language=en}} Fig. 2, f. 347.</ref>]] Kërkimi cilësor shpesh hartohet për t’iu përgjigjur pyetjeve rreth mendimeve, ndjenjave dhe sjelljeve të individëve. Kërkimi cilësor që përfshin vëzhgimin e drejtpërdrejtë mund të ndihmojë në përshkrimin e ngjarjeve teksa ndodhin, duke synuar të kapë pasurinë e sjelljes së përditshme dhe të zbulojë e kuptojë dukuri që mund të mos vëreheshin në shqyrtime më të përcipta. Metodat e [[Kërkimi psikologjik cilësor|kërkimit psikologjik cilësor]] përfshijnë intervistat, vëzhgimin e drejtpërdrejtë dhe vëzhgimin me pjesëmarrje. Creswell (2003) identifikoi pesë mundësi kryesore për kërkimin cilësor: kërkimin narrativ, fenomenologjinë, [[Etnografia|etnografinë]], [[Rasti studimor|studimin e rastit]] dhe {{ill|teorinë e bazuar në të dhëna|en|Grounded theory}}. Studiuesit cilësorë<ref>Glaser, B. & Strauss, A. (1967). ''The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research''. Chicago: Aldine.</ref> synojnë ndonjëherë të thellojnë kuptimin tonë për simbolet, përvojat subjektive ose strukturat shoqërore. Ndonjëherë, synimet hermeneutike dhe kritike mund të çojnë në kërkim sasior, si në zbatimin e teorive psikologjike dhe sociologjike nga [[Erich Fromm]], në librin e tij ''Escape from Freedom'', për të kuptuar pse shumë gjermanë të zakonshëm e mbështetën Hitlerin.<ref>Fromm, E. (1941). ''Escape from freedom.'' New York: Farrar & Rinehart. {{ISBN|0-7448-0014-5}}</ref> Ashtu si [[Jane Goodall]] studioi me vëzhgim të kujdesshëm jetën shoqërore dhe familjare të shimpanzeve në natyrë, psikologët kryejnë [[Vëzhgimi natyralist|vëzhgime natyraliste]] të jetës së përditshme shoqërore, profesionale dhe familjare të njerëzve. Ndonjëherë pjesëmarrësit e dinë se po vëzhgohen; herë të tjera, jo. Kur kryhet vëzhgim i fshehtë, duhen ndjekur udhëzime të rrepta etike. === Vlerësimi i programeve === {{ill|Vlerësimi i programeve|en|Program evaluation}} përfshin mbledhjen, analizimin dhe zbatimin sistematik të informacionit për t’iu përgjigjur pyetjeve rreth projekteve, politikave dhe programeve, veçanërisht për efektivitetin e tyre.<ref>{{Cite book |last=Fitzpatrick |first=J.L. |author2=J.R. Sanders |author3=B.R. Worthen |year=2011 |title=Program evaluation: Alternative approaches and practical guidelines |publisher=Pearson Higher Education |location=New York |isbn=978-0-205-57935-8 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |author=Administration for Children and Families |year=2010 |title=The Program Manager's Guide to Evaluation. Chapter 2: What is program evaluation? |url=http://www.acf.hhs.gov/programs/opre/other_resrch/pm_guide_eval/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825195829/http://www.acf.hhs.gov/programs/opre/other_resrch/pm_guide_eval/index.html |archive-date=25 August 2012 |language=en}}</ref> Si në sektorin publik, ashtu edhe në atë privat, palët e interesuara shpesh duan të dinë se deri në ç’masë programet që financojnë, zbatojnë, votojnë për to, marrin pjesë në to ose kundërshtojnë, po prodhojnë efektet e synuara. Edhe pse vlerësimi i programeve fillimisht përqendrohet te efektiviteti, konsiderata të rëndësishme përfshijnë shpesh koston e programit për pjesëmarrës, mënyrën si mund të përmirësohet, nëse ia vlen, nëse ka alternativa më të mira, nëse ka rezultate të paparashikuara dhe nëse synimet e programit janë të përshtatshme e të dobishme.<ref>{{Cite journal |last=Shackman |first=Gene |author2=The Global Social Change Research Project |title=What is Program Evaluation? A Beginners Guide (Presentation Slides) |journal=SSRN Electronic Journal |publisher=Elsevier BV |year=2017 |ssrn=3060080 |issn=1556-5068 |doi=10.2139/ssrn.3060080 |page= |doi-access=free |language=en}}</ref> == <span class="anchor" id="Criticism"></span>Çështje bashkëkohore == === Metashkenca === {{ill|Metashkenca|en|Metascience}} përfshin zbatimin e metodologjisë shkencore për të studiuar vetë shkencën. Fusha e {{ill|Metashkenca|en|Metascience|lt=metashkencës}} ka zbuluar probleme në kërkimet psikologjike. Disa kërkime psikologjike janë prekur nga [[anshmëria]],<ref>{{cite journal |last1=Franco |first1=Annie |last2=Malhotra |first2=Neil |author-link2=Neil Malhotra |last3=Simonovits |first3=Gabor |title=Underreporting in Psychology Experiments: Evidence From a Study Registry |journal=Social Psychological and Personality Science |date=1 January 2016 |volume=7 |issue=1 |pages=8–12 |doi=10.1177/1948550615598377 |s2cid=143182733 |language=en |issn=1948-5506}}</ref> probleme me {{ill|Riprodhueshmëria|en|Reproducibility|lt=riprodhueshmërinë}},<ref>{{cite journal |last1=Munafò |first1=Marcus |title=Metascience: Reproducibility blues |journal=Nature |date=29 March 2017 |volume=543 |issue=7647 |pages=619–620 |doi=10.1038/543619a |language=en |issn=1476-4687|bibcode=2017Natur.543..619M |doi-access=free }}</ref> si dhe nga [[keqpërdorimi i statistikave]].<ref>{{cite web |last1=Stokstad |first1=Erik |title=This research group seeks to expose weaknesses in science—and they'll step on some toes if they have to |url=https://www.science.org/content/article/research-group-seeks-expose-weaknesses-science-and-they-ll-step-some-toes-if-they-have |website=Science {{!}} AAAS |access-date=24 May 2019 |language=en |date=19 September 2018 |archive-date=18 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318020926/https://www.science.org/content/article/research-group-seeks-expose-weaknesses-science-and-they-ll-step-some-toes-if-they-have |url-status=live }}</ref> Këto gjetje kanë çuar në thirrje për reforma brenda dhe jashtë komunitetit shkencor.<ref>{{cite journal |last1=Stevens |first1=Jeffrey R. |title=Replicability and Reproducibility in Comparative Psychology |journal=Frontiers in Psychology |year=2017 |volume=8 |article-number=862 |doi=10.3389/fpsyg.2017.00862 |pmid=28603511 |language=en |issn=1664-1078|pmc=5445189 |doi-access=free }}</ref> ==== Anshmëria e konfirmimit ==== Në vitin 1959, statistikani Theodore Sterling shqyrtoi rezultatet e studimeve psikologjike dhe zbuloi se 97% e tyre mbështetnin hipotezat fillestare, çka sugjeronte anshmëri të mundshme të botimit.<ref name="Theodore">{{cite book |author1=Arjo Klamer |author2=Robert M. Solow |author3=Donald N. McCloskey |title=The Consequences of economic rhetoric |year=1989 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-34286-5 |pages=[https://archive.org/details/consequencesofec0000unse/page/173 173–174] |url=https://archive.org/details/consequencesofec0000unse/page/173 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last=Sterling |first=Theodore D. |title=Publication decisions and their possible effects on inferences drawn from tests of significance—or vice versa |journal=Journal of the American Statistical Association |date=March 1959 |volume=54 |pages=30–34 |doi=10.2307/2282137 |issue=285|jstor=2282137 |language=en}}</ref> Në mënyrë të ngjashme, Fanelli (2010)<ref name="Fanelli">{{cite journal |last=Fanelli |first=Daniele |title='Positive' Results Increase Down the Hierarchy of the Sciences |journal=PLOS ONE |year=2010 |volume=5 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pone.0010068 |editor=Enrico Scalas |article-number=e10068 |pmid=20383332 |pmc=2850928 |bibcode=2010PLoSO...510068F |doi-access=free |language=en}}</ref> zbuloi se 91,5% e studimeve të psikiatrisë dhe psikologjisë konfirmonin efektet që kërkonin të gjenin, dhe arriti në përfundimin se gjasat për të marrë një rezultat pozitiv ishin rreth pesë herë më të larta se në fusha si [[shkenca hapësinore]] ose gjeoshkencat. Fanelli argumentoi se kjo ndodh sepse studiuesit në shkencat «më pak të ngurta» kanë më pak kufizime ndaj anshmërive të tyre të vetëdijshme dhe të pavetëdijshme. ==== Përsëritshmëria ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Kriza e përsëritshmërisë|en|Replication crisis}} në psikologji}} Është vërejtur një krizë e dukshme e përsëritshmërisë në psikologjinë sociale; shumë gjetje të rëndësishme në këtë fushë nuk janë përsëritur ose nuk kanë mundur të përsëriten.<ref>{{Cite journal |last=Baumeister|first=Roy|title=Charting the future of social psychology on stormy seas: Winners, losers, and recommendations |journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=66|pages=153–158 |date=September 2016 |doi=10.1016/j.jesp.2016.02.003|quote=...shifting the dominant conceptual paradigm from Freudian psychoanalytic theory to Big Five research has reduced the chances of being wrong but palpably increased the fact of being boring. In making that transition, personality psychology became more accurate but less broadly interesting.|language=en}}</ref> Mundësia që keqbërja e studiuesve, e shfaqur në botimin e rezultateve mashtruese, të jetë një shkak rrënjësor është marrë në shqyrtim.<ref>{{Cite news |last=Marcus |first=Gary |title=The Crisis in Social Psychology That Isn't |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-crisis-in-social-psychology-that-isnt |date=2013-05-01 |access-date=2018-12-19 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707005800/https://www.newyorker.com/tech/elements/the-crisis-in-social-psychology-that-isnt |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Aschwanden |first=Christie |title=Psychology Is Starting To Deal With Its Replication Problem |website=FiveThirtyEight |url=https://fivethirtyeight.com/features/psychology-is-starting-to-deal-with-its-replication-problem/ |date=2015-08-27 |access-date=2018-12-19 |archive-date=2017-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819103903/https://fivethirtyeight.com/datalab/psychology-is-starting-to-deal-with-its-replication-problem/ |url-status=dead |language=en}}</ref> Përpjekjet sistematike, përfshirë ato të Projektit të Përsëritshmërisë pranë {{ill|Qendra për Shkencën e Hapur|en|Center for Open Science}}, për të vlerësuar shtrirjen e problemit, zbuluan se deri në dy të tretat e gjetjeve të psikologjisë që kishin tërhequr shumë vëmendje nuk arritën të përsëriteshin.<ref name="Open-Science-Collaboration-2015">{{Cite journal |doi=10.1126/science.aac4716 |pmid=26315443 |title=Estimating the reproducibility of psychological science |journal=Science |volume=349 |issue=6251 |article-number=aac4716 |year=2015 |url=http://eprints.keele.ac.uk/877/1/Open%20Science%20%28Science%20Pre-Print%29.pdf |author1=Open Science Collaboration |hdl=10722/230596 |s2cid=218065162 |hdl-access=free |access-date=2019-02-09 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029123916/http://eprints.keele.ac.uk/877/1/Open%20Science%20(Science%20Pre-Print).pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Përsëritshmëria ka qenë përgjithësisht më e lartë në psikologjinë kognitive (në studime dhe revista) sesa në psikologjinë sociale<ref name="Open-Science-Collaboration-2015" /> dhe nënfushat e {{ill|Psikologjia diferenciale|en|Differential psychology}}.<ref>{{Cite book|last1=Hunt|first1=Earl B.|title=Human Intelligence|year=2011 |place=New York |publisher=Cambridge University Press |page=94 |isbn=978-0-521-70781-7 |language=en}}</ref> Kriza e përsëritshmërisë ka prekur edhe nënfusha të tjera të psikologjisë, përfshirë psikologjinë klinike,<ref name="DuncanKeller2011">{{Cite journal|last1=Duncan|first1=Laramie E.|last2=Keller|first2=Matthew C.|title=A critical review of the first 10 years of candidate gene-by-environment interaction research in psychiatry |journal=The American Journal of Psychiatry |volume=168|issue=10|pages=1041–1049|date=October 2011 |pmid=21890791 |pmc=3222234 |doi=10.1176/appi.ajp.2011.11020191 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |doi=10.1017/S003329171600324X |pmid=27955715 |title=Biases in research: Risk factors for non-replicability in psychotherapy and pharmacotherapy research |journal=Psychological Medicine |volume=47 |issue=6 |pages=1000–1011 |year=2017 |last1=Leichsenring |first1=F. |last2=Abbass |first2=A. |last3=Hilsenroth |first3=M. J. |last4=Leweke |first4=F. |last5=Luyten |first5=P. |last6=Keefe |first6=J. R. |last7=Midgley |first7=N. |last8=Rabung |first8=S. |last9=Salzer |first9=S. |last10=Steinert |first10=C. |s2cid=1872762 |url=http://discovery.ucl.ac.uk/1532689/ |access-date=2018-12-28 |archive-date=2019-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190706130520/https://discovery.ucl.ac.uk/1532689/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |doi=10.3389/fpsyg.2018.00256 |pmid=29541051 |pmc=5835722 |title=Raising Awareness for the Replication Crisis in Clinical Psychology by Focusing on Inconsistencies in Psychotherapy Research: How Much Can We Rely on Published Findings from Efficacy Trials? |journal=Frontiers in Psychology |volume=9 |article-number=256 |year=2018 |last1=Hengartner |first1=Michael P. |doi-access=free |language=en}}</ref> psikologjinë zhvillimore,<ref>{{Cite journal |doi=10.1111/infa.12182 |pmid=31772509 |pmc=6879177 |title=A Collaborative Approach to Infant Research: Promoting Reproducibility, Best Practices, and Theory-Building |journal=Infancy |volume=22 |issue=4 |pages=421–435 |year=2017 |last1=Frank |first1=Michael C. |last2=Bergelson |first2=Elika |last3=Bergmann |first3=Christina |last4=Cristia |first4=Alejandrina |last5=Floccia |first5=Caroline |last6=Gervain |first6=Judit |last7=Hamlin |first7=J. Kiley |last8=Hannon |first8=Erin E. |last9=Kline |first9=Melissa |last10=Levelt |first10=Claartje |last11=Lew-Williams |first11=Casey |last12=Nazzi |first12=Thierry |last13=Panneton |first13=Robin |last14=Rabagliati |first14=Hugh |last15=Soderstrom |first15=Melanie |last16=Sullivan |first16=Jessica |last17=Waxman |first17=Sandra |last18=Yurovsky |first18=Daniel |url=http://psyarxiv.com/27b43/ |access-date=2019-07-21 |archive-date=2020-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227194737/https://psyarxiv.com/27b43/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Harris|first=Judith Rich|title=The Nurture Assumption: Why Children Turn Out the Way They Do|year=2009|orig-date=1998|place=New York|publisher=Free Press|edition=2nd|isbn=978-1-4391-0165-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Harris|first=Judith Rich|title=No Two Alike: Human Nature and Human Individuality|year=2006|place=New York|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-32971-1 |language=en}}</ref> dhe një fushë e lidhur ngushtë me psikologjinë, [[Hulumtimi arsimor]].<ref>{{Cite journal|last=Tyson|first=Charlie|title=Failure to Replicate|journal=Inside Higher Ed|date=2014-08-14|url=https://www.insidehighered.com/news/2014/08/14/almost-no-education-research-replicated-new-article-shows|access-date=2018-12-19|archive-date=2019-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223122645/https://www.insidehighered.com/news/2014/08/14/almost-no-education-research-replicated-new-article-shows|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.3102/0013189X14545513|title=Facts Are More Important Than Novelty|journal=Educational Researcher|volume=43|issue=6|pages=304–316|year=2014|last1=Makel|first1=Matthew C.|last2=Plucker|first2=Jonathan A.|s2cid=145571836|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kirschner|first1=Paul A.|last2=Sweller|first2=John|author-link2=John Sweller|last3=Clark|first3=Richard E.|title=Why Minimal Guidance During Instruction Does Not Work: An Analysis of the Failure of Constructivist, Discovery, Problem-Based, Experiential, and Inquiry-Based Teaching|journal=Educational Psychologist|publisher=Routledge|year=2006|volume=41|issue=2|pages=75–86|url=https://www.researchgate.net/publication/27699659|doi=10.1207/s15326985ep4102_1|s2cid=17067829|hdl=1959.4/50516|hdl-access=free|language=en}}</ref><ref>{{Cite report|title=Foundations for Success: The Final Report of the National Mathematics Advisory Panel|year=2008|publisher=United States Department of Education|pages=45–46|url=https://www2.ed.gov/about/bdscomm/list/mathpanel/report/final-report.pdf|access-date=2020-11-03|archive-date=2018-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118012046/https://www2.ed.gov/about/bdscomm/list/mathpanel/report/final-report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pashler|first1=Harold|author-link1=Hal Pashler|last2=McDaniel|first2=Mark|author-link2=Mark A. McDaniel|last3=Rohrer|first3=Doug|last4=Bjork|first4=Robert|author-link4=Robert A. Bjork|year=2008|title=Learning Styles: Concepts and Evidence|journal=Psychological Science in the Public Interest|volume=9|issue=3|pages=105–119|publisher=SAGE Publications|doi=10.1111/j.1539-6053.2009.01038.x|pmid=26162104|s2cid=2112166|doi-access=free|language=en}}</ref> Përqendrimi te kriza e riprodhueshmërisë ka nxitur përpjekje të reja në këtë disiplinë për të ritestuar gjetjet e rëndësishme.<ref name="Simmons et al. (2011)">{{Cite journal|doi=10.1177/0956797611417632|pmid=22006061|title=False-Positive Psychology|journal=Psychological Science|volume=22|issue=11|pages=1359–1366|year=2011|last1=Simmons|first1=Joseph P.|last2=Nelson|first2=Leif D.|last3=Simonsohn|first3=Uri|doi-access=free|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1177/1745691613514450|pmid=26173241|title=The Alleged Crisis and the Illusion of Exact Replication|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=9|issue=1|pages=59–71|year=2014|last1=Stroebe|first1=Wolfgang|last2=Strack|first2=Fritz|s2cid=31938129|url=https://pure.rug.nl/ws/files/12588700/postprint_Stroebe_Strack_2014.pdf|access-date=2019-07-21|archive-date=2020-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615102850/https://pure.rug.nl/ws/files/12588700/postprint_Stroebe_Strack_2014.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Në përgjigje të shqetësimeve për paragjykimin e botimit dhe {{ill|Gërmimi i të dhënave|en|data dredging|lt=gërmimin e të dhënave}} (kryerjen e një numri të madh testesh statistikore mbi shumë variabla, por raportimin vetëm të rezultateve statistikisht domethënëse), 295 revista të psikologjisë dhe mjekësisë kanë miratuar {{ill|Rishikimi kolegial|en|Scholarly peer review|lt=rishikimin kolegial pa njohur rezultatet}}, ku studimet pranohen jo në bazë të gjetjeve të tyre dhe pasi përfundojnë, por përpara se të kryhen, në bazë të rigorozitetit metodologjik të planeve eksperimentale dhe arsyetimeve teorike për analizat statistikore të propozuara, përpara mbledhjes ose analizimit të të dhënave.<ref>{{Cite web|last=Aschwanden|first=Christie|title=Psychology's Replication Crisis Has Made The Field Better|website=FiveThirtyEight|date=2018-12-06|access-date=2018-12-19|url=https://fivethirtyeight.com/features/psychologys-replication-crisis-has-made-the-field-better/|archive-date=2018-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220164524/https://fivethirtyeight.com/features/psychologys-replication-crisis-has-made-the-field-better/|url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Registered Reports|publisher=Qendër për Shkencën e Hapur|url=https://www.cos.io/initiatives/registered-reports|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521015044/https://web.archive.org/web/20210521015044/https://www.cos.io/initiatives/registered-reports|url-status=live|language=en}}</ref> Përveç kësaj, janë zhvilluar bashkëpunime në shkallë të gjerë mes studiuesve që punojnë në laboratorë të ndryshëm në vende të ndryshme. Bashkëpunëtorët i vënë rregullisht të dhënat e tyre në dispozicion të publikut, që t’i shqyrtojnë studiues të tjerë.<ref>{{Cite journal|last1=Chartier|first1=Chris|last2=Kline|first2=Melissa|last3=McCarthy|first3=Randy|last4=Nuijten|first4=Michele|last5=Dunleavy|first5=Daniel J.|last6=Ledgerwood|first6=Alison|title=The Cooperative Revolution Is Making Psychological Science Better|journal=Observer|url=https://www.psychologicalscience.org/observer/the-cooperative-revolution-is-making-psychological-science-better|volume=31|issue=10|date=December 2018|access-date=2018-12-19|archive-date=2018-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220232024/https://www.psychologicalscience.org/observer/the-cooperative-revolution-is-making-psychological-science-better|url-status=live|language=en}}</ref> Allen dhe Mehler<ref>{{Cite journal|last1=Allen|first1=Christopher|last2=Mehler|first2=David M. A.|title=Open science challenges, benefits and tips in early career and beyond|journal=PLOS Biology|publisher=Public Library of Science (PLoS)|volume=17|issue=5|date=2019-05-01|issn=1545-7885|doi=10.1371/journal.pbio.3000246|doi-access=free|s2cid=240061030|article-number=e3000246|pmid=31042704|pmc=6513108|language=en}}[https://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371/journal.pbio.3000587 Erratum] (doi: 10.1371/journal.pbio.3000587)</ref> vlerësuan se 61 për qind e studimeve pa njohje të rezultateve kanë dhënë {{ill|Rezultati zero|en|null result|lt=rezultate zero}}, krahasuar me rreth 5 deri në 20 për qind në kërkimet tradicionale. ==== Keqpërdorimi i statistikave ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Keqpërdorimi i statistikave|en|Misuse of statistics}}; {{ill|Keqpërdorimi i vlerave p|en|Misuse of p-values}}}} Disa kritikë e shohin si të pavend testimin e hipotezave statistikore. Psikologu dhe statisticieni {{ill|Jacob Cohen|en|Jacob Cohen (statistician)}} shkroi në vitin 1994 se psikologët shpesh ngatërrojnë rëndësinë statistikore me rëndësinë praktike, duke raportuar me entuziazëm siguri të madhe për fakte të parëndësishme.<ref>{{Cite journal |doi=10.1037/0003-066X.49.12.997 |title=The earth is round (p &lt; .05) |journal=American Psychologist |volume=49 |issue=12 |pages=997–1003 |year=1994 |last1=Cohen |first1=Jacob |s2cid=380942 |language=en}}</ref> Disa psikologë janë përgjigjur duke përdorur më shumë statistika të {{ill|madhësisë së efektit|en|Effect size|lt=madhësisë së efektit}}, në vend që të mbështeten vetëm te vlerat ''p''.<ref>{{Cite web|url=https://www.simplypsychology.org/effect-size.html|title=McLeod, S. (2019). What does effect size tell you?|year=2019|last1=McLeod|first1=S. A.|access-date=10 June 2021|archive-date=10 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610201001/https://www.simplypsychology.org/effect-size.html|url-status=live|language=en}}</ref> === <span class="anchor" id="WEIRD"></span>Anshmëria WEIRD === {{Hatnote|WEIRD}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|The WEIRDest People in the World|en|The WEIRDest People in the World}}; {{ill|Psikologjia kulturore|en|Cultural psychology}}; {{ill|Psikologjia indigjene|en|Indigenous psychology}}; {{ill|Psikologjia transnacionale|en|Transnational psychology}}; {{ill|Psikologjia ndërkulturore|en|Cross-cultural psychology}}}} Në vitin 2008, Arnett vuri në dukje se shumica e artikujve në revistat e Shoqatës Amerikane të Psikologjisë përqendroheshin te popullsia e SHBA-së, megjithëse shtetasit e saj përbëjnë vetëm 5% të popullsisë së botës. Ai u ankua se psikologët nuk kishin arsye të supozonin se proceset psikologjike janë universale dhe se gjetjet kërkimore mund të përgjithësohen për pjesën tjetër të popullsisë së botës.<ref name="Arnett2008">{{Cite journal |last=Arnett |first=J. J. |title=The neglected 95%: Why American psychology needs to become less American |journal=American Psychologist |volume=63 |issue=7 |pages=602–614 |year=2008 |doi=10.1037/0003-066X.63.7.602 |pmid=18855491 |s2cid=21072349 |language=en}}</ref> Në vitin 2010, Henrich, Heine dhe Norenzayan raportuan një anshmëri në kryerjen e studimeve psikologjike me pjesëmarrës nga shoqëritë «''WEIRD''» («perëndimore, të arsimuara, të industrializuara, të pasura dhe demokratike»).<ref>{{Cite journal |doi=10.1017/S0140525X0999152X |pmid=20550733 |title=The weirdest people in the world? |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=33 |issue=2–3 |pages=61–83 |year=2010 |last1=Henrich |first1=Joseph |last2=Heine |first2=Steven J. |last3=Norenzayan |first3=Ara |s2cid=220918842 |hdl=11858/00-001M-0000-0013-26A1-6 |url=https://www2.psych.ubc.ca/~henrich/pdfs/WeirdPeople.pdf |hdl-access=free |access-date=6 January 2022 |archive-date=4 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404201308/https://web.archive.org/web/20220404201308/https://www2.psych.ubc.ca/~henrich/pdfs/WeirdPeople.pdf |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Collins |first1=L. H. |last2=Machizawa |first2=S. |last3=Rice |first3=J. K. |title=Transnational Psychology of Women: Expanding International and Intersectional Approaches |publisher=American Psychological Association |location=Washington, D. C. |year=2019 |isbn=978-1-4338-3069-3 |language=en}}</ref> Henrich dhe të tjerët zbuluan se «96% e kampioneve psikologjike vijnë nga vende ku jeton vetëm 12% e popullsisë së botës» (f. 63). Artikulli solli shembuj rezultatesh që ndryshojnë ndjeshëm mes njerëzve nga shoqëritë WEIRD dhe kulturave fisnore, përfshirë {{ill|iluzionin Müller-Lyer|en|Müller-Lyer illusion}}. Arnett (2008), {{ill|Altmaier|en|Elizabeth Altmaier|lt=Altmaier}} dhe Hall (2008), si dhe Morgan-Consoli dhe të tjerët (2018), e shohin anshmërinë perëndimore në kërkim dhe teori si një problem serioz, duke marrë parasysh se psikologët po zbatojnë gjithnjë e më shumë parime psikologjike të zhvilluara në rajonet WEIRD në kërkimet e tyre, punën klinike dhe konsultimet me popullsi anembanë botës.<ref name="Arnett2008" /><ref name="AltmaierHall2008">{{Cite book |last1=Altmaier |first1=E. M. |author-link1=Elizabeth Altmaier |last2=Hall |first2=J. E. |title=Global promise: Quality assurance and accountability in professional psychology |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2008 |isbn=978-0-19-530608-8 |language=en}}</ref><ref name="MorganC2018">{{Cite journal |last1=Morgan-Consoli |first1=M. L. |last2=Inman |first2=A. G. |last3=Bullock |first3=M. |last4=Nolan |first4=S. A. |title=Framework for competencies for U.S. psychologists engaging internationally |journal=International Perspectives in Psychology: Research, Practice, Consultation |volume=7 |issue=3 |pages=174–188 |year=2018 |doi=10.1037/ipp0000090 |s2cid=159028411 |language=en}}</ref> Në vitin 2018, Rad, Martingano dhe Ginges treguan se, gati një dekadë pas artikullit të Henrichut dhe të tjerëve, mbi 80% e kampioneve të përdorura në studimet e botuara në revistën ''{{ill|Psychological Science|en|Psychological Science}}'' vinin nga shoqëritë WEIRD. Për më tepër, analiza e tyre tregoi se disa studime nuk e bënin plotësisht të ditur prejardhjen e kampioneve të tyre; autorët ofruan për redaktorët dhe recensentët një grup rekomandimesh për të zvogëluar anshmërinë WEIRD.<ref name="RadMartingano2018">{{Cite journal|last1=Rad|first1=Mostafa Salari|last2=Martingano|first2=Alison Jane|last3=Ginges|first3=Jeremy|year=2018|title=Toward a psychology of Homo sapiens: Making psychological science more representative of the human population|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=115|issue=45|pages=11401–11405|doi=10.1073/pnas.1721165115|pmid=30397114|pmc=6233089|bibcode=2018PNAS..11511401R|issn=0027-8424|doi-access=free|language=en}}</ref> === <span class="anchor" id="STRANGE"></span>Paragjykimi STRANGE === Ngjashëm me [[#WEIRD|paragjykimin WEIRD]], që nga viti 2020 studiuesit e sjelljes së kafshëve kanë filluar të theksojnë nevojën për të dokumentuar mundësinë që përfundimet e studimeve të ndikohen nga paragjykimi STRANGE (prejardhja shoqërore, kapshmëria dhe vetëpërzgjedhja, historia e rritjes, ambientimi dhe habituimi, ndryshimet natyrore në reagueshmëri, përbërja gjenetike dhe përvoja).<ref>{{Cite web |last=Preston |first=Elizabeth |date=2023-03-19 |title=A Cognitive Revolution in Animal Research |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2023/03/animal-behavioral-science-personalities/673432/ |access-date=2023-03-22 |website=The Atlantic |language=en}}</ref> === Trajnimi joshkencor për shëndetin mendor === Disa vëzhgues shohin një hendek midis teorisë shkencore dhe zbatimit të saj, veçanërisht në zbatimin e praktikave klinike të pambështetura ose të pabazuara.<ref name=Cards>{{cite book |last=Dawes |first=Robyn |title=House of Cards – Psychology and Psychotherapy Built on Myth |year=1994 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-907205-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/houseofcardspsyc00dawerich |language=en}}</ref> Kritikët thonë se është rritur numri i programeve të trajnimit për shëndetin mendor që nuk u japin pjesëmarrësve kompetencë shkencore.<ref name="Beyerstein2001">{{cite journal |citeseerx=10.1.1.462.3147 |title=Fringe Psychotherapies: The Public at Risk |first1=Barry L. |last1=Beyerstein |journal=The Scientific Review of Alternative Medicine |volume=5 |issue=2 |date=Spring 2001 |pages=70–9 |language=en}}</ref> Praktika të tilla si «[[komunikimi i lehtësuar]] për autizmin infantil»; teknikat e rikthimit të kujtesës, përfshirë punën me trupin; dhe terapi të tjera, si rilindja me frymëmarrje dhe ritrajtimi prindëror, mund të jenë të dyshimta, madje edhe të rrezikshme, pavarësisht popullaritetit të tyre.<ref>{{cite web |url=http://www.srmhp.org/0101/raison-detre.html |title=SRMHP: Our Raison d'Être |access-date=2008-07-01 |archive-date=2007-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711012403/http://www.srmhp.org/0101/raison-detre.html |url-status=live |language=en}}</ref> Megjithatë, këto praktika nuk bëjnë pjesë në praktikat kryesore që mësohen në programet e doktoratës në psikologji klinike. == Etika == Standardet etike në këtë disiplinë kanë ndryshuar me kalimin e kohës. Disa studime të famshme të së kaluarës sot konsiderohen joetike dhe në kundërshtim me kodet e vendosura, si Kodi Kanadez i Sjelljes për Kërkimet që Përfshijnë Njerëz dhe Raporti Belmont. Shoqata Amerikane e Psikologjisë ka hartuar një grup parimesh etike dhe një kod sjelljeje për profesionin.<ref name="American-Psychological-Association">American Psychological Association. (2016). Ethical principles of psychologists and code of conduct.[https://www.apa.org/ethics/code]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206013229/http://www.apa.org/ethics/code2002.html|date=2018-02-06}}</ref> Ndër standardet bashkëkohore më të rëndësishme janë pëlqimi i informuar dhe vullnetar. Pas Luftës së Dytë Botërore, [[Kodi i Nurembergut]] u hartua si pasojë e abuzimeve naziste ndaj pjesëmarrësve në eksperimente. Më vonë, shumica e vendeve dhe revistave shkencore miratuan [[Deklarata e Helsinkit|Deklaratën e Helsinkit]]. Në SHBA, [[Instituti Kombëtar i Shëndetësisë|Institutet Kombëtare të Shëndetësisë]] krijuan Bordin e Shqyrtimit Institucional më 1966 dhe më 1974 miratuan Aktin Kombëtar të Kërkimeve (HR 7724). Të gjitha këto masa i nxitën studiuesit të merrnin pëlqimin e informuar të pjesëmarrësve njerëzorë në studimet eksperimentale. Disa studime me ndikim, por etikisht të dyshimta, çuan në vendosjen e këtij rregulli; ndër to ishin studimet me radioizotope në shkollën Fernald të MIT-it dhe Harvardit, skandali i talidomidit, studimi i hepatitit në shkollën shtetërore Willowbrook, studimet e bindjes ndaj autoritetit të Stanley Milgramit dhe [[Eksperimenti i burgut në Stanford]]. === Etika me njerëzit === Kodi etik i Shoqatës Amerikane të Psikologjisë (APA) e ka zanafillën në vitin 1951, kur u botua si «Standardet etike të psikologëve». Ky kod ka udhëhequr hartimin e ligjeve për licencimin në shumicën e shteteve amerikane. Që nga miratimi, ai është ndryshuar disa herë gjatë dekadave dhe përmban si parime aspiruese, ashtu edhe standarde etike detyruese. Parimet etike dhe Kodi i Sjelljes për Psikologët i APA-së përbëhen nga pesë parime të përgjithshme, që synojnë t’i udhëzojnë psikologët drejt një praktike më etike në rastet kur nuk zbatohet ndonjë standard i caktuar. Këto parime janë: '''A. Mirëbërja dhe mosdëmtimi''' – psikologët duhet të përpiqen t’u sjellin dobi personave me të cilët punojnë dhe «të mos shkaktojnë dëm». Kjo përfshin marrjen parasysh të dobive dhe dëmeve të tërthorta që puna e tyre mund t’u shkaktojë të tjerëve për shkak të faktorëve personalë, shoqërorë, politikë ose faktorëve të tjerë. '''B. Besnikëria dhe përgjegjësia''' – njohja e besimit të publikut te profesioni dhe respektimi i standardeve etike, si dhe sqarimi i roleve për ta ruajtur këtë besim. Kjo përfshin menaxhimin e konflikteve të interesit dhe kushtimin e një pjese të kohës profesionale të psikologut për punë me kosto të ulët ose pa pagesë. '''C. Integriteti''' – ruajtja e ndershmërisë dhe saktësisë në të gjitha praktikat psikologjike, përfshirë shmangien e paraqitjeve të shtrembëruara dhe mashtrimit. Në situatat kur psikologët përdorin mashtrimin, për shembull në disa kërkime, ata duhet të shqyrtojnë domosdoshmërinë, dobitë dhe dëmet e tij, si dhe të zbusin dëmet kur është e mundur. '''D. Drejtësia''' – të kuptuarit se psikologjia duhet të jetë në dobi të të gjithëve dhe se psikologët duhet të tregojnë kujdes të veçantë për të shmangur praktikat e padrejta që burojnë nga paragjykimet ose kufizimet e ekspertizës. '''E. Respekti për të drejtat dhe dinjitetin e njerëzve''' – ruajtja e të drejtave të njerëzve gjatë punës me psikologët, përfshirë konfidencialitetin, privatësinë dhe autonominë. Psikologët duhet të marrin parasysh një sërë faktorësh, përfshirë nevojën për masa të posaçme mbrojtëse për grupet e mbrojtura, si të miturit dhe personat e burgosur, si dhe dallimet që burojnë nga faktorë të shumtë, përfshirë kulturën, racën, moshën, gjininë dhe statusin socioekonomik. Më 1989, APA-ja rishikoi politikat e saj për reklamimin dhe tarifat e referimit për të negociuar përfundimin e një hetimi nga Komisioni Federal i Tregtisë. Versioni i vitit 1992 ishte i pari që dalloi standardet etike «aspiruese» nga ato «të zbatueshme». Kodi i APA-së u rishikua sërish më 2010, për të parandaluar përdorimin e tij si justifikim për shkeljen e të drejtave të njeriut; ky ndryshim erdhi si përgjigje ndaj pjesëmarrjes së anëtarëve të APA-së në marrje në pyetje gjatë administratës së presidentit të Shteteve të Bashkuara, George W. Bush.<ref>{{Cite web |date=2010-02-24 |title=American Psychological Association amends ethics code to address potential conflicts among professional ethics, legal authority and organizational demands |url=https://www.apa.org/news/press/releases/2010/02/ethics-code |access-date=2024-11-09 |publisher=APA.org |language=en}}</ref> Anëtarët e publikut kanë pesë vjet kohë për të paraqitur ankesa etike kundër anëtarëve të APA-së pranë komitetit të etikës së saj; anëtarët e APA-së kanë tre vjet kohë.<ref name="HandbookJones2">Stanley E. Jones, "Ethical Issues in Clinical Psychology", në Weiner (red.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 8: ''Clinical Psychology''.</ref> Shoqata Kanadeze e Psikologjisë përdori kodin e APA-së deri më 1986, kur hartoi kodin e vet, të mbështetur në katër parime të ngjashme: 1) respekti për dinjitetin e personave dhe popujve, 2) përkujdesja e përgjegjshme, 3) integriteti në marrëdhënie, 4) përgjegjësia ndaj shoqërisë.<ref>{{Cite web |date=January 2017 |title=Canadian Code of Ethics for Psychologists, Fourth Edition |url=https://cpa.ca/docs/File/Ethics/CPA_Code_2017_4thEd.pdf |access-date=2024-11-09 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Pope |first=Kenneth S. |chapter=Ethical Issues in Clinical Psychology |title=The Oxford handbook of clinical psychology |publisher=Oxford University Press |year=2011 |pages=184–210 |editor-last=Barlow |editor-first=D. H. |edition=1st |doi=10.1093/oxfordhb/9780199328710.013.018 |isbn=978-0-19-932871-0 |language=en}}</ref> Federata Evropiane e Shoqatave të Psikologëve ka miratuar një kod model që mbështetet në parimet e Kodit Kanadez, duke u bazuar njëkohësisht edhe në kodin e APA-së.<ref>{{Cite web |year=2015 |title=Model Code of Ethics |url=https://www.efpa.eu/sites/default/files/2023-03/model-code-of-ethics.pdf |access-date=2024-11-09 |website=European Federation of Psychologists' Associations |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lindsay |first=G |date=1998 |title=The first decade of the Canadian Code of Ethics for Psychologists |journal=Canadian Psychology / Psychologie Canadienne |volume=39 |issue=3 |pages=242–243 |doi=10.1037/h0092313 |language=en}}</ref> Universitetet kanë komitete etike të ngarkuara me mbrojtjen e të drejtave të pjesëmarrësve në kërkime, si natyra vullnetare e pjesëmarrjes dhe privatësia, si dhe të mirëqenies së tyre, për shembull duke minimizuar shqetësimin. Komitetet etike të universiteteve vlerësojnë kërkimet e propozuara për të siguruar që studiuesit t’i mbrojnë të drejtat dhe mirëqenien e pjesëmarrësve; projekti kërkimor i një studiuesi nuk mund të zhvillohet pa miratimin e një komiteti të tillë.<ref>The American Psychological Society: [http://www.apa.org/research/responsible/index.aspx Responsible Conduct of Research]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124162156/http://www.apa.org/research/responsible/index.aspx |date=2018-11-24}}</ref> Fusha e psikologjisë përcakton gjithashtu disa kategori njerëzish që kanë nevojë për mbrojtje shtesë ose të posaçme për shkak të cenueshmërive të veçanta, pabarazisë së pushtetit ose aftësisë së kufizuar për të dhënë pëlqim të informuar. Kjo listë shpesh përfshin, por nuk kufizohet te fëmijët, personat e burgosur, gratë shtatzëna, fetuset dhe të porsalindurit njerëzorë, personat e institucionalizuar, personat me aftësi të kufizuara fizike ose mendore, si dhe personat në disavantazh arsimor ose ekonomik.<ref>45 CFR §&nbsp;46.107</ref> Disa nga çështjet më të rëndësishme etike janë detyrimi për të ushtruar profesionin vetëm brenda fushës së kompetencës, ruajtja e konfidencialitetit të pacientëve dhe shmangia e marrëdhënieve seksuale me ta. Një parim tjetër i rëndësishëm është [[pëlqimi i informuar]]: ideja se pacienti ose pjesëmarrësi në kërkim duhet ta kuptojë procedurën dhe të zgjedhë lirisht t’i nënshtrohet asaj.<ref name="HandbookJones2" /> Disa nga ankesat më të zakonshme kundër psikologëve klinikë lidhen me sjelljen e pahijshme seksuale<ref name="HandbookJones2" /> dhe shkeljen e konfidencialitetit ose të privatësisë.<ref name="HandbookJones2" /> Etika në psikologji zbatohet në të gjitha llojet e kontakteve njerëzore që psikologët kanë në kuadër të rolit të tyre profesional, përfshirë terapinë, vlerësimin, mësimdhënien, trajnimin, punën me pjesëmarrësit në kërkime, dëshmitë në gjykata dhe para organeve qeveritare, konsulencën, si dhe deklaratat për publikun ose median rreth çështjeve të psikologjisë.<ref name="American-Psychological-Association" /> === Etika me kafshët e tjera === Komitetet e etikës në universitete mbikëqyrin kërkimet me kafshë të tjera. Kërkimet me kafshë jo-njerëzore nuk mund të kryhen pa lejen e komitetit të etikës të institucionit ku punon studiuesi. Udhëzimet etike përcaktojnë se përdorimi i kafshëve jo-njerëzore për qëllime shkencore është i pranueshëm vetëm kur përfitimet e kërkimit i tejkalojnë dëmet fizike ose psikologjike që u shkaktohen kafshëve.<ref>{{cite journal | last1 = Sherwin | first1 = C.M. | last2 = Christionsen | first2 = S.B. | last3 = Duncan | first3 = I.J. | last4 = Erhard | first4 = H.W. | last5 = Lay Jr. | first5 = D.C. | last6 = Mench | first6 = J.A. | last7 = O'Connor | first7 = C.E. | last8 = Petherick | first8 = J.C. | year = 2003 | title = Guidelines for the Ethical use of animals in the applied ethology studies | journal = Applied Animal Behaviour Science | volume = 81 | issue = 3| pages = 291–305 | doi=10.1016/s0168-1591(02)00288-5 |language=en}}</ref> Psikologët mund të përdorin te kafshët disa teknika kërkimore që nuk mund të përdoren te njerëzit. Psikologu krahasues {{ill|Hari Harlou|en|Harry Harlow}} (Harry Harlow) u dënua moralisht për eksperimentet e izolimit të makakëve rezus në «gropën e dëshpërimit», në [[Universiteti i Wisconsin–Madisonit|Universitetin e Wisconsin–Madisonit]] gjatë viteve 1970.<ref>Blum 1994, f. 95; Blum 2002, f. 218–219. Blum 1994, f. 95: «… eksperimenti më i diskutueshëm që doli nga laboratori i Wisconsin-it, një pajisje të cilën Harlow këmbëngulte ta quante “gropa e dëshpërimit”.»</ref> Synimi i kërkimit ishte krijimi i një modeli shtazor të depresionit klinik. Harlow krijoi edhe atë që e quajti «raft përdhunimi», ku femrat e izoluara lidheshin në pozicionin e zakonshëm të çiftëzimit të majmunëve.<ref name="Blum 2002" /> Në vitin 1974, kritiku letrar amerikan {{ill|Uejn C. But|en|Wayne C. Booth}} (Wayne C. Booth) shkroi se «Harry Harlow dhe kolegët e tij vazhdojnë t'i torturojnë primatët jo-njerëzorë dekadë pas dekade, duke provuar gjithnjë atë që e dinim të gjithë që më parë: krijesat shoqërore mund të shkatërrohen duke u shkatërruar lidhjet e tyre shoqërore». Ai shkruan se Harlow nuk përmendi kritikat ndaj moralitetit të punës së tij.<ref>Booth, Wayne C. ''Modern Dogma and the Rhetoric of Assent'', vëllimi 5 i ''University of Notre Dame, Ward-Phillips Lectures in English Language and Literature'', University of Chicago Press, 1974, f. 114. Booth po diskuton shprehimisht këtë eksperiment. Fjalia pasuese është: «Zemërimi i tij më i fundit konsiston në vendosjen e majmunëve në “izolim” për njëzet ditë — atë që ai e quan “aparat dhome vertikale … të projektuar mbi një bazë intuitive” për të prodhuar “një gjendje pafuqie dhe pashprese, të zhytur në një pus dëshpërimi”.»</ref> Kërkimet me kafshë kanë ndikim në psikologji, megjithëse mbeten objekt debati mes akademikëve. Eksperimentimi me kafshë ka çuar në përparime mjekësore në mjekësinë njerëzore. Shumë psikologë argumentojnë se eksperimentimi me kafshë është thelbësor për përparimin njerëzor, por qeveria duhet ta rregullojë për të garantuar zbatimin e parimeve etike. == Shiko edhe == * [[Sjellja]] * [[Antropologjia]] * [[Sociologjia]] * {{ill|Neurokimia|en|Neurochemistry}} * [[Neurologjia]] * [[Farmakologjia]] * [[Psikoanaliza]] * {{ill|Neurodiversiteti|en|Neurodiversity}} * {{ill|Terapia|en|Therapy}} == Referime == {{Reflist|refs= <ref name="Blum 2002">{{cite book | last=Blum | first=Deborah | title=Love at Goon Park: Harry Harlow and the science of affection | publisher=Perseus Pub | publication-place=Cambridge, MA | year=2002 | isbn=0-7382-0278-9 | oclc=50763066 |language=en}}</ref> <ref name="Gregory 2011">{{cite book | last=Gregory | first=Robert | title=Psychological testing: history, principles, and applications |edition=Sixth | publisher=Allyn & Bacon | publication-place=Boston | year=2011 | isbn=978-0-205-78214-7 | oclc=620302854 |language=en}}</ref> <ref name="James 1890">{{cite book | last=James | first=William | author-link=William James | title=The Principles of Psychology | publisher=Harvard University Press | publication-place=Cambridge, Mass |date=1983 |orig-date=1890 | isbn=0-674-70625-0 | oclc=9557883 |language=en}}</ref> <ref name="Kozulin 1984">{{cite book | last=Kozulin | first=Alex | title=Psychology in Utopia: toward a social history of Soviet psychology | publisher=MIT Press | publication-place=Cambridge, Mass | year=1984 | isbn=0-262-11087-3 | oclc=10122631 |language=en}}</ref> <ref name="Leahey 2001">{{cite book | last=Leahey | first=Thomas | title=A history of modern psychology | edition=Third | publisher=Prentice Hall | publication-place=Upper Saddle River, NJ | year=2001 | isbn=978-0-13-017573-1 | oclc=43657139 |language=en}}</ref> <ref name="Teo 2005">{{cite book | last=Teo | first=Thomas | title=The critique of psychology: from Kant to postcolonial theory | publisher=Springer | publication-place=New York | year=2005 | isbn=978-0-387-25355-8 | oclc=209833302 |language=en}}</ref> }} === Burimet === {{Refbegin|30em}} * Baker, David B. (red.). ''The Oxford Handbook of the History of Psychology''. Oxford University Press (''Oxford Library of Psychology''), 2012. {{ISBN|978-0-19-536655-6}} * Brock, Adrian C. (red.). ''Internationalizing the History of Psychology''. New York University Press, 2006. {{ISBN|978-0-8147-9944-4}} * Cina, Carol. “Social Science for Whom? A Structural History of Social Psychology.” Disertacion doktorature, pranuar nga State University of New York at Stony Brook, 1981. * Cocks, Geoffrey. ''Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute'', botimi i dytë. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers, 1997. {{ISBN|1-56000-904-7}} * Forgas, Joseph P., Kipling Williams dhe Simon M. Laham. ''Social Motivation: Conscious and Unconscious Processes''. Cambridge University Press, 2005. {{ISBN|0-521-83254-3}} * Guthrie, Robert. ''Even the Rat was White: A Historical View of Psychology''. Botimi i dytë. Boston, Allyn and Bacon (Viacon), 1998. {{ISBN|0-205-14993-6}} * Herman, Ellen. “Psychology as Politics: How Psychological Experts Transformed Public Life in the United States 1940–1970.” Disertacion doktorature, pranuar nga Brandeis University, 1993. * Hock, Roger R. ''{{ill|Dyzet studime që ndryshuan psikologjinë|en|Forty Studies That Changed Psychology}}: Explorations Into the History of Psychological Research''. Botimi i katërt. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall, 2002. {{ISBN|978-0-13-032263-0}} * Morgan, Robert D., Tara L. Kuther dhe Corey J. Habben. ''Life After Graduate School in Psychology: Insider's Advice from New Psychologists''. New York: Psychology Press (Taylor & Francis Group), 2005. {{ISBN|1-84169-410-X}} * Severin, Frank T. (red.). ''Humanistic Viewpoints in Psychology'': A Book of Readings. New York: McGraw-Hill, 1965. ISBN * Shah, James Y. dhe Wendi L. Gardner. ''Handbook of Motivation Science''. New York: The Guilford Press, 2008. {{ISBN|978-1-59385-568-0}} * Wallace, Edwin R., IV, dhe John Gach (red.), ''History of Psychiatry and Medical Psychology''; New York: Springer, 2008; {{ISBN|978-0-387-34708-0}} * [[Bernard Weiner|Weiner, Bernard]]. ''Human Motivation''. Hoboken, NJ: Taylor and Francis, 2013. {{ISBN|978-0-8058-0711-0}} * [[Irving B. Weiner|Weiner, Irving B.]] ''Handbook of Psychology''. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, 2003. {{ISBN|0-471-17669-9}} ** Vëllimi 1: ''History of Psychology''. Donald K. Freedheim, red. {{ISBN|0-471-38320-1}} ** Vëllimi 2: ''Research Methods in Psychology''. John A. Schinka dhe Wayne F. Velicer, red. {{ISBN|0-471-38513-1}} ** Vëllimi 3: ''Biological Psychology''. Michela Gallagher dhe Randy J. Nelson, red. {{ISBN|0-471-38403-8}} ** Vëllimi 4: ''Experimental Psychology''. Alice F. Healy dhe Robert W. Proctor, red. {{ISBN|0-471-39262-6}} ** Vëllimi 8: ''Clinical Psychology''. George Stricker dhe Thomas A. Widiger, red. {{ISBN|0-471-39263-4}} {{Refend}} == Lexim i mëtejshëm == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last1=Badcock |first1=Christopher R. |year=2015 |chapter=Nature-Nurture Controversy, History of |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |publisher=Elsevier |pages=340–344 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03136-6 |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=Cascio |first1=Wayne F. |year=2015 |chapter=Industrial–Organizational Psychology: Science and Practice |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |publisher=Elsevier |pages=879–884 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.22007-2 |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=Chryssochoou |first1=Xenia |year=2015 |chapter=Social Psychology |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |publisher=Elsevier |pages=532–537 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24095-6 |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=Deakin |first1=Nicholas |year=2015 |chapter=Philosophy, Psychiatry, and Psychology |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |publisher=Elsevier |pages=31–36 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.27049-9 |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=Demetriou |first1=Andreas |year=2015 |chapter=Intelligence in Cultural, Social and Educational Context |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |publisher=Elsevier |pages=313–322 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92147-0 |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=Gelso |first1=Charles J. |year=2015 |chapter=Counseling Psychology |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |publisher=Elsevier |pages=69–72 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21073-8 |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=Henley |first1=Tracy B. |year=2015 |chapter=Psychology, History of (Early Period) |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |publisher=Elsevier |pages=406–411 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03235-9 |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=Knowland |first1=Victoria C.P. |last2=Purser |first2=Harry |last3=Thomas |first3=Michael S.C. |year=2015 |chapter=Cross-Sectional Methodologies in Developmental Psychology |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |pages=354–360 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.23235-2 |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=Louw |first1=Dap |year=2015 |chapter=Forensic Psychology |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |publisher=Elsevier |pages=351–356 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21074-X |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=McWilliams |first1=Spencer A. |year=2015 |chapter=Psychology, History of (Twentieth Century) |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |publisher=Elsevier |pages=412–417 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03046-4 |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=Pe-Pua |first1=Rogelia |year=2015 |chapter=Indigenous Psychology |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |pages=788–794 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24067-1 |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=Peterson |first1=Roger L. |last2=Peterson |first2=Donald R. |last3=Abrams |first3=Jules C. |last4=Stricker |first4=George |last5=Ducheny |first5=Kelly |year=2015 |chapter=Training in Clinical Psychology in the United States: Practitioner Model |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |pages=517–523 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21086-6 |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=Poortinga |first1=Ype H. |year=2015 |chapter=Cross-Cultural Psychology |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |pages=311–317 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24011-7 |isbn=978-0-08-097087-5 |s2cid=220686434|language=en }} * {{Cite book |last1=Smith |first1=Edward E. |year=2015 |chapter=Cognitive Psychology: History |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |pages=103–109 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03028-2 |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=Spinath |first1=Frank M. |last2=Spinath |first2=Birgit |last3=Borkenau |first3=Peter |year=2015 |chapter=Developmental Behavioral Genetics and Education |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |pages=320–325 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92009-9 |isbn=978-0-08-097087-5|language=en }} * {{Cite book |last1=Staerklé |first1=Christian |year=2015 |chapter=Political Psychology |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |publisher=Elsevier |pages=427–433 |doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24079-8 |isbn=978-0-08-097087-5 |url=https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_C7F35CD54EBA |language=en }} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.apa.org/ American Psychological Association] * [http://www.psychologicalscience.org/ Association for Psychological Science] {{Authority control}} [[Kategoria:Psikologjia| ]] [[Kategoria:Shkencat e sjelljes]] [[Kategoria:Terapia njohëse-sjellore]] [[Kategoria:Njohja]] 29efoe34lxnafmg0z8ips0ockn3ied5 0 3090 3060478 3056611 2026-10-29T22:14:57Z Leutrim.P 113691 Faqja u vendos qe te mbahet ne forumin e grisjes; https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Forumi_i_Grisjes/Arkivi_4#Qeveria 3060478 wikitext text/x-wiki {{Systems of government}} Një '''qeveri''' është sistemi ose grupi i njerëzve që qeverisin një komunitet të organizuar, në përgjithësi një [[Shteti|shtet]] . Në rastin e përkufizimit të saj të gjerë asociativ, qeveria zakonisht përbëhet nga [[Legjislatura|legjislativi]], [[Ekzekutiv (qeveria)|ekzekutivi]] dhe [[gjyqësori]] . Qeveria është një mjet me të cilin zbatohen politikat organizative, si dhe një mekanizëm për përcaktimin e politikave. Në shumë vende, qeveria ka një lloj [[Kushtetuta|kushtetute]], një deklaratë të parimeve dhe filozofisë së saj qeverisëse. Ndërsa të gjitha llojet e organizatave kanë [[Qeverisja|qeverisje]], termi ''qeveri'' shpesh përdoret më konkretisht për t'iu referuar rreth 200 [[lista e shteteve të pavarura|qeverive të pavarura kombëtare]] dhe [[Organizata qeveritare|organizatave ndihmëse]] . Llojet kryesore të [[Sistemi politik|sistemeve politike]] moderne të njohura janë [[demokracia]], [[regjimet totalitare]] dhe, të ulura midis këtyre të dyjave, [[regjimet autoritare]] me një shumëllojshmëri [[Regjimet hibride|regjimesh hibride]].<ref name="Dobratz 2015 p. 472">{{Cite book|last=Dobratz|first=B.A.|url=https://books.google.com/books?id=RoK9CgAAQBAJ&pg=PA47|title=Power, Politics, and Society: An Introduction to Political Sociology|date=2015|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-34529-9|page=47|language=en|access-date=30 pri 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230430083243/https://books.google.com/books?id=RoK9CgAAQBAJ&pg=PA47|archive-date=30 prill 2023|url-status=live}}</ref><ref name="LinzLinz2000">{{Cite book|last=Linz|first=Juan José|url=https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA143|title=Totalitarian and Authoritarian Regimes|date=2000|publisher=Lynne Rienner Publisher|isbn=978-1-55587-890-0|pages=143|language=en|oclc=1172052725|author-link=Juan José Linz|access-date=20 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422130238/https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA143|archive-date=22 prill 2023|url-status=live}}</ref> Sistemi modern i klasifikimit përfshin gjithashtu [[Monarkia|monarkitë]] si një entitet i pavarur ose si një sistem hibrid i tre kryesoreve.<ref name="Garcia-AlexanderWooCarlson2017">{{Cite book|last=Garcia-Alexander|first=Ginny|url=https://books.google.com/books?id=y-M8DwAAQBAJ&pg=PA137|title=Social Foundations of Behavior for the Health Sciences|last2=Woo|first2=Hyeyoung|last3=Carlson|first3=Matthew J.|date=2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-64950-4|pages=137–|language=en|oclc=1013825392}}</ref><ref>{{Cite web|date=8 prill 2016|title=14.2 Types of Political Systems|url=https://opentextbooks.uregina.ca/sociology/chapter/14-2-types-of-political-systems/#:~:text=The%20major%20types%20of%20political,and%20instead%20rule%20through%20fear|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022061920/https://opentextbooks.uregina.ca/sociology/chapter/14-2-types-of-political-systems/#:~:text=The%20major%20types%20of%20political,and%20instead%20rule%20through%20fear|archive-date=22 tetor 2022|access-date=20 tetor 2022|language=en}}</ref>Format historikisht të përhapura të qeverisjes përfshijnë monarkinë, [[Aristokracia|aristokracinë]], [[Timokraci|timokracinë]], [[Oligarkia|oligarkinë]], demokracinë, [[Teokracia|teokracinë]] dhe [[Tirani|tiraninë]] . Këto forma nuk janë gjithmonë reciproke ekskluzive, dhe [[Qeveri e përzier|qeveritë e përziera]] janë të zakonshme. Aspekti kryesor i çdo filozofie të qeverisjes është mënyra se si fitohet pushteti politik, ku dy format kryesore janë [[Zgjedhjet|gara elektorale]] dhe [[Pasuria trashëgimore|trashëgimia trashëgimore]]. == Përkufizime dhe etimologji == Një qeveri është [[sistemi]] për të [[Qeverisja|qeverisur]] një [[Shteti|shtet]] ose komunitet. ''[[Enciklopedia e Kolumbisë|Enciklopedia Columbia]]'' e përkufizon qeverinë si "një sistem kontrolli shoqëror, sipas të cilit e drejta për të bërë ligje dhe e drejta për t'i zbatuar ato, i jepet një grupi të caktuar në shoqëri".<ref>{{Cite book|title=Columbia Encyclopedia|title-link=Columbia Encyclopedia|date=2000|publisher=Columbia University Press|edition=6th|language=en}}</ref> Ndërsa të gjitha llojet e organizatave kanë [[Qeverisja|qeverisje]], fjala ''qeveri'' shpesh përdoret më konkretisht për t'iu referuar afërsisht 200 [[lista e shteteve të pavarura|qeverive kombëtare të pavarura]] në Tokë, si dhe organizatave të tyre ndihmëse, të tilla si [[Qeveria e shtetit|qeveritë shtetërore dhe provinciale,]] si dhe [[Pushteti vendor|qeveritë lokale]]. Fjala ''qeveri'' rrjedh nga folja greke {{Lang|grc|κυβερνάω}}[ kubernáo ] që do të thotë ''të drejtosh'' me një [[Gubernaculum (klasike)|gubernaculum]] (timon), kuptimi metaforik që vërtetohet në literaturën e [[Antikiteti klasik|antikitetit klasik]], duke përfshirë [[Anija e shtetit|Anijen e Shtetit]] të [[Platoni|Platonit]]. Në [[anglishtja britanike|anglisht britanike]], "qeveria" ndonjëherë i referohet asaj që njihet edhe si " [[Ministria (ekzekutiv kolektiv)|ministri]] " ose " [[Administrata (qeveria)|administratë]] ", dmth, politikat dhe zyrtarët qeveritarë të një [[Qeveria e koalicionit|koalicioni]] ekzekutiv ose qeverisës të caktuar. Së fundi, ''qeveria'' ndonjëherë përdoret gjithashtu në anglisht si [[Sinonimi|sinonim]] për sundimin ose qeverisjen.<ref>{{Cite web|title=Government English Definition and Meaning|url=https://www.lexico.com/en/definition/government|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220717193211/https://www.lexico.com/en/definition/government|archive-date=17 korrik 2022|access-date=2022-07-17|website=Lexico|language=en}}</ref> Në gjuhë të tjera, [[Ligj|bashkëngjitjet]] mund të kenë një shtrirje më të ngushtë, siç është [[qeveria e Portugalisë]], e cila në fakt është më e ngjashme me konceptin e [[Administrata (qeveria)|"administrimit"]] . ==Historia== === Qeveritë më të hershme === Momenti dhe vendi që u zhvillua fenomeni i qeverisjes njerëzore humbet në kohë; megjithatë, historia regjistron formimet e qeverive të hershme. Rreth 5000 vjet më parë, u shfaqën qytet-shtetet e para të vogla. Nga mijëvjeçari i tretë deri në të dytën para Krishtit, disa prej tyre ishin zhvilluar në zona më të mëdha të qeverisjes: [[Sumeri]], [[Egjipti i lashtë]], [[Qytetërimi i Luginës së Indusit|qytetërimi i Luginës së Indus]] dhe [[Lista e kulturave neolitike të Kinës|qytetërimi i Lumit të Verdhë]]. Një arsye që shpjegon shfaqjen e qeverive përfshin bujqësinë. Që nga [[Revolucioni neolitik|Revolucioni Neolitik]], bujqësia ishte një metodë efikase për të krijuar tepricë ushqimore. Kjo u mundësoi njerëzve të specializohen në aktivitete jo bujqësore. Disa prej tyre përfshinin aftësinë për të sunduar mbi të tjerët si një autoritet i jashtëm. Të tjera përfshinin eksperimentimin social me modele të ndryshme qeverisjeje. Të dyja këto aktivitete formuan bazën e qeverive.<ref name="Eagly992">{{Cite journal|last=Eagly, Alice H.|last2=Wood, Wendy|date=qershor 1999|title=The Origins of Sex Differences in Human Behavior: Evolved Dispositions Versus Social Roles|url=http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly&wood.htm|url-status=dead|journal=American Psychologist|language=en|volume=54|issue=6|pages=408–423|doi=10.1037/0003-066x.54.6.408|archive-url=https://web.archive.org/web/20000817071347/http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly&wood.htm|archive-date=17 gusht 2000}}</ref> Këto qeveri gradualisht u bënë më komplekse pasi bujqësia mbështeti popullsi më të mëdha dhe më të dendura, duke krijuar [[Kultura|ndërveprime]] të reja dhe [[çështje shoqërore|presione sociale]] që qeveria duhej t'i kontrollonte. shpjegon [[David Christian]]<blockquote>Ndërsa popullatat bujqësore u mblodhën në komunitete më të mëdha dhe më të dendura, ndërveprimet midis grupeve të ndryshme u rritën dhe presioni social u rrit derisa, në një paralele të habitshme me formimin e yjeve, u shfaqën papritmas struktura të reja, së bashku me një nivel të ri kompleksiteti. Ashtu si yjet, qytetet dhe shtetet riorganizojnë dhe aktivizojnë objektet më të vogla brenda fushës së tyre gravitacionale.</blockquote>Një shpjegim tjetër përfshin nevojën për të menaxhuar siç duhet projektet e infrastrukturës si infrastruktura ujore. Historikisht, kjo kërkonte administrim të centralizuar dhe organizim kompleks shoqëror, siç shihet në rajone si Mesopotamia.<ref name="Fukuyama-20122">{{Cite book|last=Fukuyama|first=Francis|url=https://books.google.com/books?id=i9xRAQAAMAAJ&q=origins+of+political+order+amazon|title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution|date=2012-03-27|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-374-53322-9|pages=70|language=en}}</ref> Megjithatë, ka prova arkeologjike që tregojnë suksese të ngjashme me shoqëritë komplekse më të barabarta dhe të decentralizuara.<ref>{{Cite book|last=Roosevelt, Anna C.|title=Cambridge history of the Native peoples of the Americas: South America, Volume 3|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-63075-7|editor-last=Salomon, Frank|pages=266–267|language=en|chapter=The Maritime, Highland, Forest Dynamic and the Origins of Complex Culture|editor-last2=Schwartz, Stuart B.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hxqgDcCrzjkC&pg=PA266|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624045250/https://books.google.com/books?id=hxqgDcCrzjkC&pg=PA266|archive-date=24 qershor 2016|url-status=live}}</ref> === Qeveritë moderne === Duke filluar nga fundi i shekullit të 17-të, përhapja e formave republikane të qeverisjes u rrit. [[Lufta Civile Angleze]] dhe [[Revolucioni i lavdishëm|Revolucioni i Lavdishëm]] në Angli, [[Revolucioni Amerikan]] dhe [[Revolucioni Francez]] kontribuan në rritjen e formave përfaqësuese të qeverisjes. [[Bashkimi Sovjetik]] ishte vendi i parë i madh që kishte një qeveri [[Komunizmi|komuniste]]. Që nga rënia e [[Muri i Berlinit|Murit të Berlinit]], [[demokracia liberale]] është bërë një formë edhe më e përhapur e qeverisjes.{{sfn|Kuper|Kuper|2008|p={{page needed|date=July 2022}}}} Në shekullin e nëntëmbëdhjetë dhe të njëzetë, pati një rritje të konsiderueshme në madhësinë dhe shkallën e qeverisjes në nivel kombëtar. Kjo përfshinte rregullimin e korporatave dhe zhvillimin e [[Shteti i mirëqenies|shtetit të mirëqenies]] . == Shkenca Politike == === Klasifikimi === Në shkencën politike, ka qenë prej kohësh një synim krijimi i një tipologjie ose taksonomie të [[Politikat|politikave]], pasi tipologjitë e sistemeve politike nuk janë të dukshme. {{Sfn|Lewellen|2003}} Është veçanërisht e rëndësishme në fushat e [[Shkenca politike|shkencave politike]] të [[Politika krahasuese|politikës krahasuese]] dhe [[Marrëdhëniet ndërkombëtare|marrëdhënieve ndërkombëtare]] . Ashtu si të gjitha kategoritë e dalluara brenda formave të qeverisjes, kufijtë e klasifikimeve të qeverisë janë ose të rrjedhshëm ose të keqpërcaktuar. Sipërfaqësisht, të gjitha qeveritë kanë një formë zyrtare ''[[de jure]]'' ose ideale. Shtetet e Bashkuara janë një republikë federale kushtetuese, ndërsa ish- [[Bashkimi Sovjetik]] ishte një [[Shteti socialist|republikë federale socialiste]] . Megjithatë, vetë-identifikimi nuk është objektiv, dhe siç argumentojnë Kopstein dhe Lichbach, përcaktimi i regjimeve mund të jetë i ndërlikuar, veçanërisht ''[[De fakto|de facto]]'', kur si qeveria ashtu edhe ekonomia e saj devijojnë në praktikë. {{Sfn|Kopstein|Lichbach|2005}} Për shembull, [[Voltaire|Volteri]] argumentoi se " [[Perandoria e Shenjtë Romake]] nuk është as e shenjtë, as romake, as një perandori". {{Sfn|Renna|2015}} Në praktikë, Bashkimi Sovjetik ishte një shtet i centralizuar autokratik njëpartiak nën [[Josif Stalini|Jozef Stalinin]] . Identifikimi i një forme qeverisjeje është gjithashtu i vështirë sepse shumë [[Sistemi politik|sisteme politike]] e kanë origjinën si lëvizje socio-ekonomike dhe më pas barten në qeveri nga partitë që e emërtojnë veten sipas atyre lëvizjeve; të gjitha me ideologji politike konkurruese. Përvoja me ato lëvizje në pushtet dhe lidhjet e forta që mund të kenë me forma të veçanta qeverisjeje, mund të bëjnë që ato të konsiderohen si forma qeverisjeje në vetvete. Komplikime të tjera përfshijnë moskonsensusin e përgjithshëm ose " [[Dezinformimi|shtrembërimin ose paragjykimin]] " e qëllimshëm të përkufizimeve të arsyeshme teknike të ideologjive politike dhe formave të lidhura të qeverisjes, për shkak të natyrës së politikës në epokën moderne. Për shembull: Kuptimi i "konservatorizmit" në Shtetet e Bashkuara ka pak të përbashkëta me mënyrën se si përkufizimi i fjalës përdoret diku tjetër. Siç vëren Ribuffo, "ajo që amerikanët tani e quajnë konservatorizëm, shumica e botës e quan liberalizëm ose [[Neoliberalizmi|neoliberalizëm]] "; një "konservator" në Finlandë do të etiketohej " [[Socializmi|socialist]] " në Shtetet e Bashkuara. {{Sfn|Ribuffo|2011}} Që nga vitet 1950, konservatorizmi në Shtetet e Bashkuara është lidhur kryesisht me [[Politika e djathtë|politikën e krahut të djathtë]] dhe [[Historia e Partisë Republikane (Shtetet e Bashkuara)|Partinë Republikane]] . Megjithatë, gjatë epokës së [[Ndarja racore në Shtetet e Bashkuara|segregacionit]], shumë [[Demokratët e Jugut|demokratë jugorë]] ishin konservatorë, dhe ata luajtën një rol kyç në [[Koalicioni konservator|koalicionin konservator]] që kontrolloi Kongresin nga viti 1937 deri në 1963. {{Sfn|Frederickson|2000}} {{Efn|{{harvnb|Frederickson|2000|p=12}}, quote:"...conservative southern Democrats viewed warily the potential of New Deal programs to threaten the region's economic dependence on cheap labor while stirring the democratic ambitions of the disfranchised and undermining white supremacy."}} === Dykuptimësi social-politike === Opinionet ndryshojnë nga individët në lidhje me llojet dhe pronat e qeverive që ekzistojnë. "Hijet e grisë" janë të zakonshme në çdo qeveri dhe klasifikimin e saj përkatës. Edhe demokracitë më liberale kufizojnë veprimtarinë politike rivale në një masë ose në një tjetër, ndërsa diktaturat më tiranike duhet të organizojnë një bazë të gjerë mbështetjeje duke krijuar kështu vështirësi për qeveritë e " [[Pëllumbat|pëllumbave]] " në kategori të ngushta. Shembujt përfshijnë pretendimet e [[Plutokracia|Shteteve të Bashkuara si një plutokraci]] dhe jo një demokraci pasi disa votues amerikanë besojnë se zgjedhjet po manipulohen nga [[Super PAC|Super PAC-të]] e pasura. {{Sfn|Freeland|2012}} Disa mendojnë se qeveria duhet të rikonceptohet ku në kohë ndryshimesh klimatike nevojat dhe dëshirat e individit riformohen për të gjeneruar mjaftueshmëri për të gjithë.<ref>''Governing the “Enough” in a Warming World The Discourse of “Sufficiency” from a Climate Governmentality Perspective''. Deflorian, Michel (2015) http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:839526/FULLTEXT01.pdf Retrieved 2 October 2023</ref> == Matja e qeverisjes == Cilësia e një qeverie mund të matet me [[Indeksi i efektivitetit të qeverisë|indeksin e efektivitetit të qeverisë]], i cili lidhet me [[Efikasiteti politik|efikasitetin politik]] dhe [[Kapaciteti shtetëror|kapacitetin shtetëror]] .<ref name="Guisan2">{{Cite journal|last=Guisan|first=Maria-Carmen*|date=2009|title=GOVERNMENT EFFECTIVENESS, EDUCATION, ECONOMIC DEVELOPMENT AND WELL-BEING: ANALYSIS OF EUROPEAN COUNTRIES IN COMPARISON WITH THE UNITED STATES AND CANADA, 2000-2007|url=http://www.usc.es/economet/reviews/aeid914.pdf|journal=Applied Econometrics and International Development|language=en|volume=9|issue=1|page=1|access-date=25 prill 2019}}</ref> == Format == {{main|Lista e formave të qeverisjes}}[[Platoni]] në librin e tij ''[[Republika (Platoni)|Republika]]'' i ndau qeveritë në pesë lloje themelore (katër janë forma ekzistuese dhe një është forma ideale e Platonit, e cila ekziston "vetëm në të folur"):<ref name="Abjorensen20192">{{Cite book|last=Abjorensen|first=Norman|url=https://books.google.com/books?id=cNSSDwAAQBAJ&pg=PA288|title=Historical Dictionary of Democracy|date=2019|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|isbn=978-1-5381-2074-3|pages=288–|language=en|oclc=1081354236}}</ref> * [[Aristokracia]] (sundimi me ligj dhe rendi, si mbretëritë ideale tradicionale "dashamirëse" që nuk janë tiranike) * [[Timokraci|Timokracia]] (sundim me nder dhe detyrë, si një ushtarak "dashamirës"; Sparta si shembull) * [[Oligarkia]] (sundimi nga pasuria dhe etika e bazuar në treg, si një shtet kapitalist me tregti të lirë) * [[Demokracia]] (sundimi nga liria dhe barazia e pastër, si një qytetar i lirë) * [[Tirani|Tirania]] (sundimi nga frika, si një despot) Këto pesë regjime degjenerojnë në mënyrë progresive duke filluar nga aristokracia në krye dhe tirania në fund. {{Sfn|Brill|2016}} Në ''[[Politika (Aristoteli)|Politikën]]'' e tij, Aristoteli shtjellon pesë regjimet e Platonit duke i diskutuar ato në lidhje me qeverisjen e njërit, të paktëve dhe të shumëve.<ref name="Jordović20192">{{Cite book|last=Jordović|first=Ivan|url=https://books.google.com/books?id=if7vxwEACAAJ|title=Taming Politics: Plato and the Democratic Roots of Tyrannical Man|date=2019|publisher=Franz Steiner Verlag|isbn=978-3-515-12457-7|page=intro|language=en|oclc=1107421360}}</ref> Nga kjo rrjedh klasifikimi i formave të qeverisjes sipas të cilave njerëzit kanë autoritetin për të sunduar: ose një person (një [[Autokracia|autokraci]], si monarkia), një grup i zgjedhur njerëzish (një aristokraci), ose populli në tërësi (një demokraci., të tilla si një republikë). [[Thomas Hobbes]] tha në klasifikimin e tyre:<blockquote>Dallimi i Commonwealth-ve konsiston në dallimin e [[sovranit]], ose personit përfaqësues të të gjithëve dhe të secilit prej turmës. Dhe për shkak se sovraniteti është ose në një njeri, ose në një asamble prej më shumë se një; dhe në atë asamble ose çdo njeri ka të drejtë të hyjë, ose jo secili, por disa njerëz të dalluar nga të tjerët; është e qartë se mund të ketë vetëm tre lloje të Komonuelthit. Sepse përfaqësuesi duhet të jetë një burrë, ose më shumë; dhe nëse më shumë, atëherë është bashkim i të gjithëve, ose por i një pjese. Kur përfaqësuesi është një njeri, atëherë Commonwealth është një monarki; kur një asamble e të gjitha atyre që do të mblidhen, atëherë është një demokraci, ose Komonuelth popullor; kur një asamble vetëm e një pjese, atëherë quhet aristokraci. Një lloj tjetër i Komonuelthit nuk mund të ketë asnjë: sepse ose një, ose më shumë, ose të gjithë, duhet të kenë pushtetin sovran (të cilin e kam treguar të jetë i pandashëm) i tërë</blockquote> === Sistemet politike moderne themelore === Sipas profesorit [[Yale University|të Yale,]] [[Juan José Linz|Juan José Linz,]] sot ekzistojnë tre lloje kryesore të [[Sistemi politik|sistemeve politike]]: [[Demokracia|demokracitë]], [[regjimet totalitare]] dhe, mes këtyre dyve, [[regjimet autoritare]] me [[Regjimet hibride|regjime hibride]].<ref name="LinzLinz2000" /><ref name="Michie20142">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ip_IAgAAQBAJ&pg=PA95|title=Reader's Guide to the Social Sciences|date=3 shkurt 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-93226-8|editor-last=Jonathan Michie|page=95|language=en|access-date=20 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422130238/https://books.google.com/books?id=ip_IAgAAQBAJ&pg=PA95|archive-date=22 prill 2023|url-status=live}}</ref> Një sistem tjetër klasifikimi modern përfshin [[Monarkia|monarkitë]] si një entitet i pavarur ose si një sistem hibrid i tre kryesoreve.<ref name="Garcia-AlexanderWooCarlson2017" /> Studiuesit në përgjithësi i referohen një [[Diktatura|diktature]] ose si një formë autoritarizmi ose totalitarizmi.<ref name="ToddWaller20152">{{Cite book|last=Todd|first=Allan|url=https://books.google.com/books?id=y_pfCgAAQBAJ&pg=PA10|title=History for the IB Diploma Paper 2 AuthoritariaAuthoritarian States (20th Century)|last2=Waller|first2=Sally|date=10 shtator 2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-55889-2|editor-last=Todd|editor-first=Allan|pages=10–|language=en|access-date=20 tetor 2022|editor-last2=Waller|editor-first2=Sally|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422130238/https://books.google.com/books?id=y_pfCgAAQBAJ&pg=PA10|archive-date=22 prill 2023|url-status=live}}</ref><ref name="LinzLinz2000" /><ref name="Sondrol2">{{Cite journal|last=Sondrol|first=P. C.|date=2009|title=Totalitarian and Authoritarian Dictators: A Comparison of Fidel Castro and Alfredo Stroessner|url=https://www.jstor.org/stable/157386|url-status=live|journal=Journal of Latin American Studies|language=en|volume=23|issue=3|pages=599–620|doi=10.1017/S0022216X00015868|jstor=157386|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308100323/https://www.jstor.org/stable/157386|archive-date=8 mars 2023|access-date=20 tetor 2022}}</ref> === Autokracia === Autokracia është një sistem qeverisjeje në të cilin [[Pushteti (social dhe politik)|pushteti]] suprem është i përqendruar në duart e një personi, vendimet e të cilit nuk i nënshtrohen as kufizimeve të jashtme ligjore dhe as mekanizmave të rregulluar të kontrollit popullor (përveç ndoshta kërcënimit të nënkuptuar të një [[Grusht shteti|grushti shteti]] ose në masë. [[Rebelimi|kryengritje]] ).<ref>{{Cite web|last=Johnson|first=Paul M.|title=Autocracy: A Glossary of Political Economy Terms|url=http://www.auburn.edu/~johnspm/gloss/autocracy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226063927/http://www.auburn.edu/~johnspm/gloss/autocracy%20|archive-date=26 dhjetor 2018|access-date=14 shtator 2012|publisher=Auburn.edu|language=en}}</ref> [[Monarkia absolute]] është një formë historikisht e përhapur e autokracisë, ku një [[Monarku|monark]] qeveris si një [[sovran]] i vetëm pa kufizime në [[Prerogativë mbretërore|prerogativën mbretërore]] . Shumica e monarkive absolute janë [[Monarkia e trashëguar|të trashëguara]], megjithatë disa, veçanërisht [[Selia e Shenjtë]], [[Monarki me zgjedhje|zgjidhen]] nga një [[Kolegji Zgjedhor|kolegj elektoral]] (si [[kolegji i kardinalëve]] ose [[Princi-zgjedhës|princër-zgjedhësve]] ). Forma të tjera të autokracisë përfshijnë [[Tirani|tiraninë]], [[Despotizmi|despotizmin]] dhe [[Diktatura|diktaturën]] . === Aristokracia === Aristokracia {{Efn|{{lang-grc|ἀριστοκρατία}} {{transliteration|grc|aristokratía}}, from {{lang|grc|ἄριστος}} {{transliteration|grc|[[Wikt:aristocrat#English|aristos]]}} "excellent", and {{lang|grc|κράτος}} {{transliteration|grc|[[Wikt:kratos|kratos]]}} "[[Power (social and political)|power]]".}} është një formë qeverisjeje që e vendos pushtetin në duart e një klase të vogël [[Elita|elitare]] [[Klasa sunduese|sunduese]],<ref name="OED2">q</ref> siç është një [[Fisnikëria|fisnik]] i trashëguar ose një [[kastë]] [[Privilegj social|e privilegjuar]] . Kjo klasë ushtron [[Rregulli i pakicës|sundimin e pakicës]], shpesh si një [[timokraci]] [[Pronësia e tokës|tokësore]], [[Plutokracia|plutokraci]] e pasur ose [[Oligarkia|oligarki]] . Shumë monarki ishin aristokraci, megjithëse në monarkitë moderne kushtetuese monarku mund të ketë pak fuqi efektive. Termi ''aristokraci'' mund t'i referohet gjithashtu klasave jo [[Fshatar|fshatare]], jo-shërbëtore dhe [[Burgher (klasa sociale)|joqytetase]] në [[Feudalizmi|sistemin feudal]] === Demokraci === [[File:Democracy claims.svg|thumb|upright=1.5|{{ubl|{{legend|green|Qeveritë kombëtare që vetë-identifikohen si demokraci}}|{{legend|red|Qeveritë kombëtare që nuk vetë-identifikohen si demokraci}}}}]] [[File:Electoral democracies.svg|thumb|upright=1.5|Qeveritë e njohura si "demokraci elektorale" as of 2022 nga sondazhi ''[[Liria në botë|Freedom in the World]]'' {{Efn|Conducted by American [[think tank]] [[Freedom House]], which is largely funded by the [[US government]].}}]] Demokracia është një sistem qeverisjeje ku [[Shtetësia|qytetarët]] ushtrojnë pushtetin duke [[Votoni|votuar]] dhe [[Demokracia deliberative|duke diskutuar]] . Në një [[Demokracia e drejtpërdrejtë|demokraci të drejtpërdrejtë]], qytetaria në tërësi formon drejtpërdrejt një organ qeverisës [[Demokracia pjesëmarrëse|pjesëmarrës]] dhe voton drejtpërdrejt për secilën çështje. Në [[Demokracia indirekte|demokracinë indirekte]], qytetaria qeveris në mënyrë indirekte nëpërmjet përzgjedhjes së [[Demokracia përfaqësuese|përfaqësuesve]] ose [[Votimi i deleguar|delegatëve]] nga njëri-tjetri, zakonisht me [[Zgjedhjet|zgjedhje]] ose, më rrallë, me [[Renditja|renditje]] . Këta qytetarë të përzgjedhur më pas takohen për të formuar një organ qeverisës, si një legjislaturë ose [[Juria|juri]] . Disa qeveri kombinojnë qeverisjen demokratike të drejtpërdrejtë dhe të tërthortë, ku qytetarët zgjedhin përfaqësues për të administruar qeverisjen e përditshme, duke rezervuar gjithashtu të drejtën e qeverisjes drejtpërdrejt përmes [[Iniciativa|nismave popullore]], [[Referendumi|referendumeve]] (plebishitet) dhe të [[Kujtoni zgjedhjet|drejtës për të tërhequr vëmendjen]] . Në një [[Kushtetuta|demokraci kushtetuese,]] kompetencat e shumicës ushtrohen brenda kuadrit të një demokracie përfaqësuese, por kushtetuta kufizon [[Rregulli i shumicës|sundimin e shumicës]], zakonisht nëpërmjet parashikimit nga të gjitha disa [[E drejta universale|të drejta universale]], si [[Liria e shprehjes|liria e fjalës]] ose [[Liria e asociimit|liria e organizimit]].<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'': "democracy".</ref> ==== Republikat ==== Republika është një formë qeverisjeje në të cilën vendi konsiderohet një "çështje publike" ( {{Lang-la|res publica}} ), jo shqetësimi ose pronë private e sundimtarëve, dhe ku zyrat e shteteve më pas zgjidhen ose emërohen drejtpërdrejt ose tërthorazi në vend që të trashëgohen. Populli, ose një pjesë e konsiderueshme e tyre, kanë kontrollin suprem mbi qeverinë dhe ku zyrat shtetërore zgjidhen ose zgjidhen nga njerëz të zgjedhur. Një përkufizim i thjeshtësuar i zakonshëm i një republike është një qeveri ku kreu i shtetit nuk është një monark.<ref name="WordNet2">{{Cite journal|title=republic|url=http://dictionary.reference.com/browse/republic|url-status=live|journal=WordNet 3.0|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090312065659/http://dictionary.reference.com/browse/republic|archive-date=12 mars 2009|access-date=20 mars 2009}}</ref><ref name="M-W2">[][</ref> [[Monteskjë|Montesquieu]] përfshinte të dyja [[Demokracia|demokracitë]], ku të gjithë njerëzit kanë një pjesë në sundim, dhe [[Aristokracia|aristokracitë]] ose [[Oligarkia|oligarkitë]], ku sundojnë vetëm disa nga njerëzit, si forma republikane të qeverisjes.{{sfn|Montesquieu|1748|loc=book 2, chapters 2–3}} Terma të tjerë të përdorur për të përshkruar republika të ndryshme përfshijnë [[Republika Demokratike|republikën demokratike]], [[Republika Kuvendore|republikën parlamentare]], [[Republikë gjysmë presidenciale|republikën gjysmë-presidenciale]], [[Sistemi presidencial|republikën presidenciale]], [[Republika Federale|republikën federale]], [[Republika Popullore|republikën popullore]] dhe [[republika islame|republikën islamike]] . ==== Federalizmi ==== Federalizmi është një koncept politik në të cilin një ''grup'' anëtarësh janë të lidhur së bashku me [[Besëlidhja (ligji)|një besëlidhje]] me një [[Kryesia federale|kryetar përfaqësues]] qeverisës. Termi "federalizëm" përdoret gjithashtu për të përshkruar një sistem qeverisjeje në të cilin [[sovraniteti]] ndahet në mënyrë kushtetuese midis një autoriteti qendror qeverisës dhe njësive politike përbërëse, të quajtura ndryshe shtete, provinca ose ndryshe. Federalizmi është një sistem i bazuar në parime dhe institucione demokratike në të cilat pushteti për të qeverisur ndahet ndërmjet qeverive kombëtare dhe provinciale/shtetërore, duke krijuar atë që shpesh quhet [[Federata|federatë]] .<ref>{{Cite book|last=Cane|first=Peter|title=The new Oxford companion to law|url=https://archive.org/details/newoxfordcompani0000unse|last2=Conaghan|first2=Joanne|date=2008|publisher=Oxford university press|isbn=978-0-19-929054-3|location=Oxford|language=en|chapter=Federalism}}</ref> Përkrahësit shpesh quhen [[Federalist|federalistë]] . == Degët == [[File:Separation of powers.png|thumb|upright=1.5|Ndarja e pushteteve në [[Qeveria Federale e Shteteve të Bashkuara|qeverinë amerikane]], duke demonstruar modelin ''trias politica'']]Qeveritë zakonisht organizohen në institucione të veçanta që përbëjnë degë të qeverisë secila me [[Pushteti (social dhe politik)|kompetenca]], funksione, detyra dhe përgjegjësi të veçanta. Shpërndarja e kompetencave ndërmjet këtyre institucioneve ndryshon ndërmjet qeverive, si dhe funksionet dhe numri i degëve. Një shpërndarje e pavarur, paralele e pushteteve ndërmjet degëve të qeverisë është [[ndarja e pushteteve]] . Një shpërndarje e përbashkët, e kryqëzuar ose e mbivendosur e pushteteve është [[Shkrirja e fuqive|shkrirja e pushteteve]] . Qeveritë shpesh janë të organizuara në tre degë me pushtete të veçanta: një legjislativ, një ekzekutiv dhe një gjyqësor; kjo nganjëherë quhet {{Lang|la|trias politica}}</link> model. Megjithatë, në sistemet [[Kuvendi|parlamentare]] dhe [[Sistemi gjysmë presidencial|gjysmë-presidenciale]], degët e qeverisjes shpesh kryqëzohen, duke pasur anëtarësi të përbashkët dhe funksione të mbivendosura. Shumë qeveri kanë më pak ose degë shtesë, të tilla si një [[komisioni zgjedhor|komision i pavarur zgjedhor]] ose degë [[Institucioni suprem i auditimit|auditimi]] . {{Sfn|Needler|1991}} == Sistemi partiak == Aktualisht, shumica e qeverive administrohen nga anëtarë të një [[Partitë politike|partie politike]] të krijuar në mënyrë eksplicite e cila koordinon aktivitetet e [[zyrtar|zyrtarëve]] qeveritarë të asociuar dhe [[Kandidati|kandidatëve]] për poste. Në një [[Sistemi shumëpartiak|sistem qeverisjeje shumëpartiake]], shumë parti politike kanë kapacitetin për të fituar kontrollin e zyrave qeveritare, zakonisht duke konkurruar në [[Zgjedhjet|zgjedhje]], megjithëse [[numri efektiv i partive]] mund të jetë i kufizuar. [[Qeveria e shumicës]] është një qeveri nga një ose më shumë [[Partia qeverisëse|parti qeverisëse]] që së bashku kanë një shumicë absolute të vendeve në parlament, në kontrast me një [[Qeveria e pakicës|qeveri të pakicës]] në të cilën ata kanë vetëm një shumicë vendesh dhe shpesh varen nga një marrëveshje [[Besimi-dhe-furnizimi|besimi dhe furnizimi]] me palëve të tjera. Një [[Qeveria e koalicionit|qeveri koalicioni]] është ajo në të cilën parti të shumta bashkëpunojnë për të formuar një qeveri si pjesë e një [[Marrëveshja e koalicionit|marrëveshjeje koalicioni]] . Në një qeveri me një parti një parti e vetme formon një qeveri pa mbështetjen e një koalicioni, siç është zakonisht rasti me qeveritë e shumicës, {{Sfn|Gallagher|Laver|Mair|2006}} {{Sfn|Kettle|2015}} por edhe një qeveri e pakicës mund të përbëhet nga vetëm një parti e paaftë për të gjetur një të gatshëm partner koalicioni për momentin. {{Sfn|Duxbury|2021}} Një shtet që mban vazhdimisht një qeverisje njëpartiake brenda një sistemi (nominalisht) shumëpartiak, zotëron një [[Sistemi dominant-partiak|sistem dominues partiak]] . Në një [[Shteti njëpartiak|sistem njëpartiak]] (jodemokratik) një [[Partia në pushtet|parti e vetme në pushtet]] ka të drejtën (pak a shumë) ekskluzive për të formuar qeverinë dhe formimi i partive të tjera mund të pengohet ose të jetë i paligjshëm. Në disa raste, një qeveri mund të ketë një [[jopartizanizmi|sistem jopartiak]], siç është rasti me [[Monarkia absolute|monarkinë absolute]] ose [[Demokracia jopartiake|demokracinë jopartiake]] . == Hartat == Demokracia është forma më e popullarizuar e qeverisjes me më shumë se gjysma e kombeve në botë që janë demokraci - 97 nga 167 kombe që nga viti 2021.<ref name="IDEA2">[https://www.idea.int/gsod/sites/default/files/2021-11/the-global-state-of-democracy-2021_0.pdf The Global State of Democracy 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809193024/https://www.idea.int/gsod/sites/default/files/2021-11/the-global-state-of-democracy-2021_0.pdf |date=9 gusht 2022 }} , International Institute for Democracy and Electoral Assistance</ref> Megjithatë, bota po bëhet më autoritare me një të katërtën e popullsisë së botës nën qeveritë [[Rrëshqitja demokratike|e prapambetura në mënyrë demokratike]] .<ref name="IDEA2" /> [[File:EIU Democracy Index 2017.svg|left|upright=2.75|thumb|Indeksi i Demokracisë nga Economist Intelligence Unit, 2017.<ref>{{Cite web|title=Democracy Index 2017 – Economist Intelligence Unit|url=http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2017.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201221004840/http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2017.pdf|archive-date=21 dhjetor 2020|access-date=17 shkurt 2018|website=EIU.com|language=en}}</ref> ---- {{col-begin}} {{col-break}} '''Full Democracies''' {{legend|#006837|9–10}} {{legend|#1a9850|8–9}} {{col-break}} '''Flawed Democracies''' {{legend|#66bd63|7–8}} {{legend|#a6d96a|6–7}} {{col-break}} '''Hybrid Regimes''' {{legend|#fee08b|5–6}} {{legend|#fdae61|4–5}} {{col-break}} '''Authoritarian Regimes''' {{legend|#f46d43|3–4}} {{legend|#d73027|2–3}} {{legend|#a50026|0–2}} {{col-end}}]] [[File:Blank Map World Secondary Political Divisions.svg|thumb|left|upright=2.75|Nivelet administrative botërore të shkallës së parë dhe të dytë]] [[File:Map of unitary and federal states.svg|left|upright=2.75|thumb|Një hartë botërore që dallon vendet e botës si federata (të gjelbërta) nga shtetet unitare (blu). ---- {{legend|#0000b0|[[Shteti unitar]]}} {{legend|#00e000|[[Federata]]}}]] {{clear}} == Referime == {{Notelist}} == Referime == {{Reflist}} ===Biblografia=== {{Refbegin|colwidth=30em|indent=yes}} * {{Cite journal|last=Brill|first=Sara|date=2016|title=Political Pathology in Plato's Republic|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/apeiron-2015-0003/html|journal=Apeiron|language=en|volume=49|issue=2|pages=127–161|doi=10.1515/apeiron-2015-0003|issn=2156-7093|s2cid=148505083|access-date=4 gusht 2022|archive-date=27 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221027215252/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/apeiron-2015-0003/html|url-status=live}} * {{Cite book|last=Brock|first=Roger|url=https://books.google.com/books?id=QCSGircE9WwC|title=Greek Political Imagery from Homer to Aristotle|date=2013|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-4725-0218-6|location=London|language=en|oclc=1040413173|access-date=14 korrik 2022|archive-date=9 nëntor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231109175722/https://books.google.com/books?id=QCSGircE9WwC|url-status=live}} * {{Cite book|last=Christian|first=David|url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri|title=Maps of Time: an Introduction to Big History|date=2004|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-24476-4|location=Berkeley, CA|language=en|oclc=966003275|url-access=registration}} * {{Cite news|last=Duxbury|first=Charlie|date=29 nëntor 2021|title=Magdalena Andersson named Swedish prime minister (again)|language=en|work=Politico|url=https://www.politico.eu/article/magdalena-andersson-sweden-prime-minister-again-resignation|url-status=live|access-date=2022-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220415130747/https://www.politico.eu/article/magdalena-andersson-sweden-prime-minister-again-resignation/|archive-date=15 prill 2022}} * {{Cite book|last=Frederickson|first=Kari|title=The Dixiecrat Revolt and the End of the Solid South, 1932–1968|url=https://archive.org/details/dixiecratrevolte0000fred|date=2000|publisher=University of North Carolina Press|isbn=978-0-8078-4910-1|location=Chapel Hill|language=en|oclc=475254808}} * {{Cite book|last=Freeland|first=Chrystia|title=Plutocrats: the Rise of the New Global Super-Rich and the Fall of Everyone Else|title-link=Plutocrats (book)|date=2012|publisher=Allen Lane|isbn=978-1-84614-252-9|location=London|language=en|oclc=795857028|author-link=Chrystia Freeland}} * {{Cite book|last1=Gallagher|first1=Michael|title=Representative Government in Western Europe|url=https://archive.org/details/representativego0000gall_x3l9|last2=Laver|first2=M.|last3=Mair|first3=P.|date=2006|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0070366848|edition=4th|location=New York|language=en|oclc=906939909}} * {{Cite book|last=Haider-Markel|first=Donald P.|title=The Oxford Handbook of State and Local Government|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_x1t9|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957967-9|location=Oxford, UK|language=en|oclc=904484428}} * {{Cite news|last=Kettle|first=Martin|date=17 prill 2015|title=Coalition and minority governments are not so unusual in UK elections; The first-past-the-post system has led to fewer one-party majority governments in Britain than might be expected -- only half of all those in the 20th century|language=en|work=Guardian|url=https://link.gale.com/apps/doc/A410102999/ITOF?u=wikipedia&sid=bookmark-ITOF&xid=fe0349d5|url-status=live|access-date=2022-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730081416/https://go.gale.com/ps/i.do?p=ITOF&u=wikipedia&id=GALE%7CA410102999&v=2.1&it=r&sid=bookmark-ITOF&asid=fe0349d5|archive-date=30 korrik 2022|via=Gale General OneFile}} * {{Cite book|title=Comparative politics: interests, identities, and institutions in a changing global order|date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521708400|editor-last=Kopstein|editor-first=Jeffrey|edition=2nd|location=Cambridge, UK|language=en|oclc=1293165230|editor-last2=Lichbach|editor-first2=Mark}} * {{Cite book|title=The Social Science Encyclopedia|date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-47635-5|editor-last=Kuper|editor-first=Adam|location=London|language=en|oclc=789658928|editor-last2=Kuper|editor-first2=Jessica}} * {{Cite book|last=Lewellen|first=Ted C.|url=https://books.google.com/books?id=gwJBNWbrXeIC|title=Political Anthropology: An Introduction|date=2003|publisher=Praeger|isbn=978-0-89789-891-1|edition=3rd|location=Westport, CT|language=en|oclc=936497371|access-date=20 maj 2020|archive-date=9 nëntor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231109175725/https://books.google.com/books?id=gwJBNWbrXeIC|url-status=live}} * {{Cite book|last=Montesquieu|title=The Spirit of the Laws|title-link=The Spirit of Law|date=1748|language=en|author-link=Montesquieu}} * {{Cite book|last=Needler|first=Martin C.|title=The Concepts of Comparative Politics|url=https://archive.org/details/conceptsofcompar0000unse|date=1991|publisher=Praeger|isbn=978-0-275-93653-2|location=New York|language=en|oclc=925042067}} * {{Cite journal|last=Renna|first=Thomas|date=shtator 2015|title=The Holy Roman Empire was neither holy, nor Roman, nor an empire|journal=Michigan Academician|language=en|volume=42|issue=1|pages=60–75|doi=10.7245/0026-2005-42.1.60}} * {{Cite journal|last=Ribuffo|first=Leo P.|date=2011|title=20 Suggestions for Studying the Right now that Studying the Right is Trendy|journal=Historically Speaking|language=en|volume=12|issue=1|pages=2–6|doi=10.1353/hsp.2011.0013|s2cid=144367661}} * {{Cite book|last1=Smelser|first1=Neil J.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Baltes|first2=Paul B.|date=2001|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-043076-8|location=New York|language=en|oclc=43548228}} {{Refend}} == Lexo më shumë == * {{Cite book|last1=de Mesquita|first1=Bruce Bueno|title=The Dictator's Handbook: Why Bad Behavior is Almost Always Good Politics|url=https://archive.org/details/dictatorshandboo0000buen|last2=Smith|first2=Alastair|date=2012|publisher=[[PublicAffairs]]|isbn=978-1610390446|location=New York|language=en|oclc=1026803822|author-link=Bruce Bueno de Mesquita}} * {{Cite book|last1=de Mesquita|first1=Bruce Bueno|title=The Logic of Political Survival|title-link=The Logic of Political Survival|last2=Smith|first2=Alastair|last3=Siverson|first3=Randolph M.|last4=Morrow|first4=James D.|date=2003|publisher=[[MIT Press]]|isbn=978-0262025461|location=Cambridge, Massachusetts|language=en|oclc=475265120|author-link=Bruce Bueno de Mesquita|author-link4=James D. Morrow}} * {{Cite book|last=Dobson|first=William J.|title=The Dictator's Learning Curve: Inside the Global Battle for Democracy|url=https://archive.org/details/dictatorslearnin0000dobs|date=2013|publisher=Anchor|isbn=978-0307477552|location=New York|language=en|oclc=849820048|author-link=William J. Dobson}} * {{Cite book|last1=Friedrich|first1=Carl J.|url=https://archive.org/details/totalitariandict0000frie|title=Totalitarian Dictatorship and Autocracy|last2=Brzezinski|first2=Zbigniew K.|date=1966|publisher=Frederick A. Praeger|isbn=978-0674895652|edition=2nd|location=New York|language=en|oclc=826626632|author-link2=Zbigniew Brzezinski|orig-date=1965|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Krader|first=Lawrence|url=https://books.google.com/books?id=rIyZAAAAIAAJ|title=Formation of the State|date=1968|publisher=Prentice-Hall|isbn=0133294900|series=Foundations of Modern Anthropology|location=Englewood Cliffs, New Jersey|language=en|oclc=266086412}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Government, Forms of}} [[Kategoria:Qeveri]] [[Kategoria:Terminologji politike]] izk5udud2am1zld2adbwln40x1if9x6 0 6918 3060556 2495081 2026-10-30T09:32:08Z Fallbackintoreality 102113 /* Vdekje */ 3060556 wikitext text/x-wiki '''28 tetori''' është dita e 301-të e [[Kalendari gregorian|kalendarit gregorian]] (dita e 302-t në [[Vit i brishtë|vitin e brishtë]]) - kështu që deri në fund të vitit kanë mbetur edhe 64 ditë. {{Tabelamuajve}}{{Muaj 31|shtator|tetor|nëntor}} == Ngjarje == * [[306]] - [[Maksentiusi]] u shpall [[Perandori i Romës|Peramdor i Romës]]. * [[312]] - [[Constantini I]] mundi [[Maksentiusi]]n dhe u shpall [[Perandori i Romës|Peramdor i Romës]]. * [[1444|1443]] - [[Skënderbeu|Gjergj Kastriot Skënderbeu]] ngre flamurin shqiptar në [[Kruja|Krujë]]. * [[1531]] - Imami [[Ahmad ibn Ibrihim al-Ghazi]] përsëri mund armatën e [[Lebna Dengel]], [[Perandori i Etiopisë|Perandor i Etiopisë]]. * [[1918]] - [[Çekosllovakia]] fiton pavarësinë pas shkatërrimit të Perandorisë Austro-Hungareze * [[1636]] - Themelohet shkolla e parë amerikane e edukimit të lartë - [[Universiteti Harvard]]. * [[1868]] - [[Thomas Edison]] aplikoi për patentën e tijë të parë. * [[1912 në Shqipëri|1912]] - [[Ismail Qemali]] ngre flamurin shqiptar ne [[Vlora|Vlorë]] dhe shpall pavarësinë. * [[1948]] - Kimisti zviceran [[Paul Hermann Müller|Paul Müller]] fitoi [[Çmimi Nobel|Çmimin Nobel]] . * [[1972]] - Fluturon aeroplani i parë [[Airbus]] [[A300]]. * [[1985]] - [[Mikhail Gorbachev]] bëhet sekretar gjeneral i [[Partia Komuniste|Partisë Komuniste]] në [[BRSS|Bashkimin Sovjetik]]. *[[1994 ]]- Presidenti amerikan, [[Bill Clinton]], viziton [[Kuvajti]]n, ku bën me dije se deri në Krishtlindje të gjithë trupat do të kthehen në shtëpi. * [[1998]] - Aeroplani i "Air China" rrëmbehet dhe dërgohet në Tajvan nga piloti Yuan Bin. Ai ishte i nervozuar për pagën dhe kushtet e punës. == Lindje == * [[1955]] - [[Bill Gates]], pronari i Microsoft * [[1967]] - [[Julia Roberts]], aktore amerikane * 1984 - Arbër Hitaj, gazetar shqiptar == Vdekje == * [[1704]] - [[John Locke]], filozof anglez * [[1740]] - [[Ana, mbretreshë e Rusisë]] * [[1998]] - [[Ted Hughes]], shkrimtar britanez * [[2026]] - [[Patrick Stewart]], aktor anglez<ref>{{Cite web |date=2026-10-29 |title=Vdiq aktori i “Star Trek” dhe “X-Men” |url=https://www.koha.net/showbiz/vdiq-aktori-i-star-trek-dhe-x-men |access-date=2026-10-30 |website=KOHA.net |language=sq}}</ref> == Festa dhe përvjetore == [[Kategoria:Tetor]] f2k354hcabknkqtsnszl5l74211xyeq 0 7294 3060476 2894415 2026-10-29T22:14:14Z Leutrim.P 113691 3060476 wikitext text/x-wiki Kjo është '''[[lista e filmave]] të [[Kosovës]]'''. {{TOC}} == A == *[[Antigona]] == B == *[[Burgu i Mërgimit]] == M == *[[Mahala Jonë]] *[[Mahmutovit dhe Rexhepovit]] == Nj == *[[Një Milion Euro]] == S == *[[Sandokan]] == T == *[[Të dua Shqip]] *[[Treshi Përseshi]] *[[Tre vetë kapërcejnë malin]] == Z == *[[Zotëri Dollari]] == Shiko edhe == *[[Kosovafilmi]] *[[Puntorët e filmit nga Kosova]] {{Lista e filmave}} {{film-cung}} [[Kategoria:Filma shqip| ]] [[Kategoria:Lista të filmave]] oougd5u9vu1hzlr9n0i0lf6vccgs6l6 0 13051 3060371 3059253 2026-10-29T15:05:59Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 2 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060371 wikitext text/x-wiki {{Short description|Kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Francës}} {{Use British English|date=July 2018}} {{Use dmy dates|date=August 2024}} {{Infobox French commune |name = Parisi |commune = [[Kryeqyteti]]{{efn|Gjithashtu [[Komunat e Francës|komunë]], [[Qarqet e Francës|qark]] dhe [[Departamentet e Francës|departament]].}} |image = {{Multiple image |border = infobox |perrow = 1/3/2/1 |total_width = 290 |caption_align = center |image1 = La Tour Eiffel vue de la Tour Saint-Jacques, Paris août 2014 (2).jpg |caption1 = [[Kulla Eiffel]] dhe [[Lumi i Senës]] nga {{ill|Kulla Saint-Jacques|en|Tour Saint-Jacques}} |image2 = Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg |caption2 = [[Katedralja Notre-Dame de Paris|Notre-Dame]] |image3 = Basilique du Sacré-Cœur de Montmartre, Paris 18e 140223 2.jpg |caption3 = {{ill|Bazilika Sacré-Cœur|en|Sacré-Cœur, Paris}} |image4 = Panthéon - Paris V (FR75) - 2025-03-29 - 1.jpg |caption4 = [[Panteoni, Paris|Panteoni]] |image5 = Arc de Triomphe HDR 2007.jpg |caption5 = {{ill|Harku i Triumfit|en|Arc de Triomphe}} |image6 = Paris Opera full frontal architecture, May 2009 sky.JPG |caption6 = {{lang|fr|{{ill|Pallati Garnier|en|Palais Garnier}}|italic=no}} |image7 = Louvre Courtyard, Looking West.jpg |caption7 = [[Muzeu i Luvrit|Luvri]] }} |image coat of arms = Armoiries de la ville de Paris (1949).svg |image flag = Drapeau des armes de la ville de Paris.svg |image_blank_emblem = Ville_de_Paris_logo.svg{{!}}class=skin-invert-image |blank_emblem_type = [[Logoja|Logo]] |city motto = {{lang|la|{{ill|Fluctuat nec mergitur|en|Fluctuat nec mergitur}}}}<br />«I përplasur nga dallgët, por kurrë i fundosur» |arrondissement = Paris |canton = |subdivisions entry = [[Ndarja administrative|Nënndarjet]] |subdivisions = 20 [[Qarqet e Parisit|qarqe]] |INSEE = 75056 |postal code = 75001–75020, 75116 |demonym = Parisian(s) ([[Gjuha angleze|en]]) ''Parisien(s)'' (mashk.), ''Parisienne(s)'' (fem.) ([[Gjuha frënge|fr]]), ''Parigot(s)'' (mashk.), ''Parigote(s)'' (fem.) (fr, bisedore) |mayor = {{ill|Emmanuel Grégoire|en|Emmanuel Grégoire}}<ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/france/live/2026/03/22/french-municipal-elections-follow-results-live_6751701_7.html|title=French municipal elections, as it happened: Socialist Emmanuel Grégoire wins Paris mayor race|work=Le Monde|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2026-05-05|language=fr}}</ref> |term = 2026–2032 |party = {{ill|Partia Socialiste (Francë)|en|Socialist Party (France)}} |intercommunality = {{ill|Metropoli i Parisit të Madh|en|Grand Paris}} |coordinates = {{Coord|48|51|24|N|2|21|08|E|type:city(2100000)_region:FR-75C|format=dms|display=it}} |elevation m = 78 |elevation min m = 28 |elevation max m = 131 |area km2 = 105,4 |footnotes = <ref name="Comparateur de territoires.INSEE">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Département: Paris (75); Unité urbaine: Paris (00851); Région: Île-de-France (11); Aire d'attraction des villes: Paris (001) |website=insee.fr |publisher={{ill|Instituti Kombëtar i Statistikave dhe Studimeve Ekonomike|en|Institut national de la statistique et des études économiques}} |date=2026-06-25 |access-date=2026-07-02 |language=fr}}</ref> |population = 2.047.602 |population ranking = [[Lista e qyteteve evropiane sipas popullsisë brenda kufijve të qytetit|i 9-ti]] në Evropë<br />i pari në Francë |population date = Jan 2026<ref name="Pop.Paris">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8721456 |title=Estimation de la population au 1ᵉʳ Janvier 2026 – Séries par région, département, sexe et âge |website=insee.fr |publisher={{ill|Instituti Kombëtar i Statistikave dhe Studimeve Ekonomike|en|Institut national de la statistique et des études économiques}} |date=2026-01-13 |access-date=2026-02-08 |language=fr}}</ref> |urban area km2 = 2.824,2 |urban area date = <ref name="Comparateur de territoires.INSEE" /> |urban pop = 11.013.774<ref name="Comparateur de territoires.INSEE" /> |urban pop date = 2023 |metro area km2 = 18.940,7 |metro area date = <ref name="Comparateur de territoires.INSEE" /> |metro area pop = 13.320.752<ref name="Comparateur de territoires.INSEE" /> |metro area pop date = 2023 |demographics_type2 = Prodhimi i Brendshëm Bruto {{nobold|(nominal, 2024)}} |demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 region [nama_10r_3gdp] |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/bookmark/7a2120f6-c128-4704-9d1a-7e5f6b912e8a?lang=en&createdAt=2026-02-24T10:29:08Z |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> |demographics2_title1 = Qyteti kryeqytet |demographics2_info1 = [[Euro|€]]279,938 miliardë |demographics2_title2 = Zona metropolitane |demographics2_info2 = [[Euro|€]]865,652 miliardë |website = {{Official URL}} |pushpin_relief = yes }} '''Parisi'''{{efn|{{small|Anglisht:}} {{IPAc-en|ˈ|p|æ|r|ɪ|s}} {{respell|PARR|iss}};<ref>{{Cite web |title=Paris |url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/paris |website=Longman Dictionary of Contemporary English Online |access-date=2025-10-31 |language=en}}</ref> {{IPA|fr|paʁi|lang|audio=Paris Pronunciation in French by James Tamim.ogg}}}} është [[kryeqyteti]] dhe [[Lista e komunave në Francë me mbi 20.000 banorë|qyteti më i madh]] i [[Franca|Francës]], me një popullsi të vlerësuar të qytetit prej 2,04 milionë banorësh në një sipërfaqe prej {{convert|105.4|km2|sqmi|abbr=on}}, në janar 2026,<ref name="Pop.Paris" /> dhe një popullsi metropolitane prej 13,3 milionë banorësh (2023). I vendosur përgjatë [[Lumi i Senës|Senës]], në qendër të rajonit [[Île-de-France]], ai është zona më e madhe metropolitane dhe qyteti i katërt më i populluar në [[Bashkimi Evropian|Bashkimin Evropian]] (BE). Parisi ka nofkën «Qyteti i Dritës», kryesisht për shkak të rolit të tij udhëheqës në [[Epoka e Iluminizmit|Epokën e Iluminizmit]]. Nga ana administrative, Parisi ndahet në njëzet [[Qarqet e Parisit|qarqe]], secili me identitetin e vet kulturor. [[Rikonstruksioni i Parisit nga Haussmann]], që krijoi bulevarde, parqe dhe vepra publike të reja, lindi qytetin modern të njohur si «[[Parisi, kryeqyteti i shekullit XIX|kryeqyteti i shekullit XIX]]». Parisi është një nyje e rëndësishme hekurudhore, rrugore dhe e transportit ajror; në vitin 2024, [[Aeroporti Charles de Gaulle]] ishte aeroporti më i ngarkuar i BE-së. Parisi ka një nga sistemet më të qëndrueshme të transportit në botë dhe qyteti është njëri nga vetëm dy qytetet që e kanë fituar dy herë [[Çmimi i Transportit të Qëndrueshëm|Çmimin e Transportit të Qëndrueshëm]]. [[Metroja e Parisit|Metroja]] e tij, e zbukuruar me elemente të [[Arti i ri|Artit të Ri]], është kthyer në simbol të qytetit. Parisi njihet për muzetë dhe monumentet e tij arkitekturore: [[Muzeu i Luvrit|Luvri]] është muzeu më i madh dhe më i vizituar në botë; [[Musée d'Orsay]], {{ill|Musée Marmottan Monet|en|Musée Marmottan Monet}} dhe {{ill|Musée de l'Orangerie|en|Musée de l'Orangerie}} njihen për koleksionet e tyre të artit [[Impresionizmi|impresionist francez]], ndërsa {{lang|fr|{{ill|Musée National d'Art Moderne|en|Musée National d'Art Moderne}}|italic=no}}, {{ill|Musée Rodin|en|Musée Rodin}} dhe {{ill|Musée Picasso|en|Musée Picasso}} njihen për koleksionet e tyre të artit [[Arti modern|modern]] dhe [[Arti bashkëkohor|bashkëkohor]]. Pjesë të qytetit përgjatë Senës janë përfshirë në listën e [[UNESCO]]-s si [[Vende të trashëgimisë botërore|Vend i Trashëgimisë Botërore]] që nga viti 1991. [[Presidenti i Francës]] dhe të dy dhomat e [[Parlamenti francez|Parlamentit francez]] ndodhen në Paris. Në Paris gjenden disa organizata të [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombeve të Bashkuara]], përfshirë UNESCO-n, si dhe organizata të tjera ndërkombëtare, si [[Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik|OECD-ja]], {{ill|Byroja Ndërkombëtare e Peshave dhe Masave|en|International Bureau of Weights and Measures}} (në {{ill|Saint-Cloud|en|Saint-Cloud}}in fqinj), [[Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë]], {{ill|Organizata Ndërkombëtare e Frankofonisë|en|Organisation internationale de la Francophonie}}, {{ill|Federata Ndërkombëtare për të Drejtat e Njeriut|en|International Federation for Human Rights}} dhe [[Fédération Internationale de l'Automobile|Federata Ndërkombëtare e Automobilizmit]], si dhe institucione evropiane si [[Agjencia Hapësinore Evropiane]], {{ill|Autoriteti Bankar Evropian|en|European Banking Authority}} dhe {{ill|Autoriteti Evropian i Letrave me Vlerë dhe i Tregjeve|en|European Securities and Markets Authority}}. Qyteti [[Sporti në Paris|pret shumë veprimtari sportive]], si {{ill|French Open|en|French Open}}, dhe është shtëpia e klubit të [[futbolli]]t {{ill|Paris Saint-Germain|en|Paris Saint-Germain F.C.}} dhe klubit të [[Rugbi union|rugbit union]] {{ill|Stade Français|en|Stade Français}}. Parisi ka pritur gjithashtu tri herë [[Lojërat Olimpike Verore]], në [[Lojërat Olimpike Verore 1900|1900]], [[Lojërat Olimpike Verore 1924|1924]] dhe [[Lojërat Olimpike Verore 2024|2024]]. == Etimologjia == Oppidumi i lashtë që i përgjigjet qytetit të sotëm të Parisit u përmend për herë të parë në mesin e shekullit I p.e.s. nga [[Jul Çezari]], me emrin ''Lutetia Parisiorum'' («{{ill|Lutetia|en|Lutetia}} e Parisëve»), dhe më pas dëshmohet si ''Parision'' në shekullin V e.s., e pastaj si ''Paris'' në vitin 1265.{{Sfn|Nègre|1990|p=155}}<ref name="Falileyev" /> Gjatë periudhës romake, qyteti njihej zakonisht në latinisht si {{lang|la|Lutetia}}; emri interpretohet si i prejardhur ose nga rrënja kelte ''*lukot-'' («mi»), ose nga ''*luto-'' («kënetë, moçal»).{{Sfn|Lambert|1994|p=38}}{{Sfn|Delamarre|2003|p=211}}<ref name="Falileyev" /> Emri ''Paris'' rrjedh nga banorët e hershëm të qytetit, Parisët, një fis galik i epokës së hekurit dhe periudhës romake.{{Sfn|Delamarre|2003|p=247}} Kuptimi i etnonimit galik mbetet i debatueshëm. Sipas Xavier Delamarre, ai mund të rrjedhë nga rrënja kelte ''pario-'' («kazan»).{{Sfn|Delamarre|2003|p=247}} Alfred Holder e interpretoi emrin si «prodhuesit» ose «komandantët», duke e krahasuar me fjalën uellsisht ''peryff'' («zot, komandant»); të dyja mund të rrjedhin nga një formë proto-kelte e rindërtuar si ''*kwar-is-io-''.{{Sfn|Busse|2006|p=199}} Një tjetër propozim vjen nga Pierre-Yves Lambert, i cili sugjeroi përkthimin e ''Parisii'' si «populli i shtizës», duke e lidhur elementin e parë me fjalën irlandeze të vjetër ''carr'' («shtizë»), të prejardhur nga një formë më e hershme ''*kwar-sā''.<ref name="Falileyev">{{Harvnb|Falileyev|2010}}, zërat ''Parisii'' dhe ''Lutetia''.</ref> Banorët e qytetit quhen në anglisht ''Parisians'' dhe në frëngjisht ''Parisiens'' ({{IPA|fr|paʁizjɛ̃||Parisien2.ogg}}). Në mënyrë përçmuese quhen edhe ''Parigots'' ({{IPA|fr|paʁiɡo||Parigot.ogg}}).{{sfn|Dottin|2018|p=535}} == Historia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e Parisit|en|History of Paris}}}} === Origjina === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lutetia|en}}}} [[Skeda:ParisiiCoins.jpg|thumb|Monedha ari të prera nga Parisët, shekulli I p.e.s.]] Populli i Parisëve banonte në zonën e Parisit rreth mesit të shekullit III p.e.s.{{sfn|Cunliffe|2004|p=201}} Një nga rrugët kryesore tregtare veri-jug të zonës kalonte Senën nëpërmjet Île de la Cité, e cila u kthye gradualisht në një qendër të rëndësishme tregtare.{{sfn|Lawrence|Gondrand|2010|p=25}} Parisët tregtonin me shumë qytete buzë lumenjve, disa prej të cilave ndodheshin deri në Gadishullin Iberik, dhe prenin monedhat e tyre.{{sfn|Schmidt|2009|pp=65–70}} [[Jul Çezari]] e pushtoi [[Pellgu i Parisit|pellgun e Parisit]] për [[Republika Romake|Republikën Romake]] në vitin 52 p.e.s. dhe nisi vendosjen romake në Bregun e Majtë të Parisit.{{sfn|Schmidt|2009|pp=88–104}} Qyteti romak fillimisht quhej Lutetia, ose, me emrin e plotë, ''Lutetia Parisiorum'', «Lutetia e Parisëve»; në frëngjishten moderne, ''Lutèce''. Ai u bë një qytet i begatë me forum, banja, tempuj, teatro dhe një [[Amfiteatri|amfiteatër]].{{sfn|Schmidt|2009|pp=154–167}} Në fund të [[Perandoria Romake Perëndimore|Perandorisë Romake Perëndimore]], qyteti njihej si ''Parisius'', një emër latin që më vonë u bë ''Paris'' në frëngjisht.{{Sfn|Meunier|2014|p=12}} [[Krishtërimi]] u përhap në mesin e shekullit III e.s. nga Shën Denisi, peshkopi i parë i Parisit. Sipas legjendës, pasi refuzoi të hiqte dorë nga besimi përpara pushtuesve romakë, atij iu pre koka në kodrën që u njoh si ''Mons Martyrum'' (latinisht «Kodra e Martirëve»), e më vonë si «Montmartre». Prej andej, ai eci pa kokë drejt veriut të qytetit. Vendi ku ra dhe u varros u bë një faltore e rëndësishme fetare, Bazilika e Saint-Denis-it, ku janë varrosur shumë mbretër francezë.{{sfn|Schmidt|2009|pp=210–211}} [[Skeda:FranceEnglandCard2 052.jpg|thumb|Muri i Filipit II August, muri më i vjetër i qytetit të Parisit]] [[Klovi I|Klovi, mbreti i frankëve]], mbreti i parë i dinastisë merovinge, e bëri qytetin kryeqytet në vitin 508.<ref>Patrick Boucheron, et al., eds. ''France in the World: A New Global History'' (2019), fq. 81–86.</ref> Me nisjen e sundimit frank mbi Galinë, frankët u vendosën gradualisht në Paris dhe lindën dialektet frankiene të parisienëve. Fortifikimi i Île de la Cité nuk arriti ta pengonte plaçkitjen nga vikingët më 845. Megjithatë, rëndësia strategjike e Parisit — urat e të cilit pengonin kalimin e anijeve — u vërtetua nga mbrojtja e suksesshme gjatë rrethimit të Parisit të viteve 885–886. Për këtë mbrojtje, konti i atëhershëm i Parisit (''comte de Paris''), Odo i Francës, u zgjodh mbret i Francës Perëndimore.{{sfn|Jones|1994|p=48}} Me dinastinë kapetiane, e cila nisi me zgjedhjen më 987 të Hugues Capet-it, kontit të Parisit dhe dukës së frankëve (''duc des Francs''), si mbret i Francës Perëndimore të bashkuar, Parisi u bë gradualisht qyteti më i madh dhe më i begatë i Francës.{{sfn|Schmidt|2009|pp=210–211}} === Nga Mesjeta e Lartë dhe e Vonë deri te Luigji XIV === {{Hatnote|Shiko gjithashtu: {{ill|Parisi në Mesjetë|en|Paris in the Middle Ages}} · {{ill|Parisi në shekullin e 16-të|en|Paris in the 16th century}} · {{ill|Parisi në shekullin e 17-të|en|Paris in the 17th century}}}} [[Skeda:Palais de la Cite.jpg|alt=Palais de la Cité dhe Sainte-Chapelle, të para nga Bregu i Majtë, sipas Très Riches Heures du duc de Berry (muaji qershor) (1410)|thumb|[[Palais de la Cité]] dhe {{ill|Sainte-Chapelle-i|en|Sainte-Chapelle}}, të parë nga Bregu i Majtë, sipas ''{{ill|Très Riches Heures du duc de Berry|en|Très Riches Heures du duc de Berry}}'', qershor 1410]] Deri në fund të shekullit të 12-të, Parisi ishte bërë kryeqyteti politik, ekonomik, fetar dhe kulturor i Francës.{{sfn|Lawrence|Gondrand|2010|p=27}} {{ill|Maurice de Sully|en|Maurice de Sully}}, peshkopi i Parisit, nisi ndërtimin e katedrales së {{ill|Notre-Dame-it|en|Notre Dame de Paris}} më 1163; ajo u përfundua pas 182 vjetësh.<ref name="NotreDame">{{Cite news |last=Fourny |first=Marc |date=2012-12-12 |title=Les dix secrets de Notre-Dame de Paris |trans-title=The ten secrets of the Notre Dame Cathedral |url=https://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809181752/http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php |archive-date=2018-08-09 |access-date=2025-08-27 |work=Le Point |language=fr}}</ref> Pas mbushjes, rreth shekullit të 10-të, të zonës moçalore ndërmjet lumit [[Lumi i Senës|Senë]] dhe krahut të tij verior më të ngadaltë, tashmë të tharë, qendra kulturore e Parisit nisi të zhvendosej në Bregun e Djathtë.{{sfn|Bussmann|1985|p=22}} Më 1137, një treg i ri i qytetit (sot {{ill|Les Halles|en|Les Halles}}) zuri vendin e dy tregjeve më të vogla në Île de la Cité dhe në {{ill|Place de Grève (Place de l'Hôtel de Ville)|en|Place de l'Hôtel-de-Ville – Esplanade de la Libération}}.{{sfn|de Vitriaco|Hinnebusch|1972|p=262}} Në këtë të fundit gjendej selia e shoqatës së tregtarëve të lumit në Paris. Më vonë, kjo organizatë u bë qeveria e parë bashkiake e Parisit, fillimisht jozyrtarisht, por zyrtarisht në vitet pasuese. Në fund të shekullit të 12-të, {{ill|Filipi Augusti|en|Philip II of France}} zgjeroi fortesën e [[Louvre|Luvrit]] për ta mbrojtur qytetin nga sulmet lumore prej perëndimit, ndërtoi muret e para të qytetit ndërmjet viteve 1190 dhe 1215, rindërtoi urat në të dy anët e ishullit qendror dhe shtroi rrugët kryesore.{{sfn|Sarmant|2012|pp=36–40}} Më 1190, ai e shndërroi ish-shkollën katedrale të Parisit në një bashkësi studentësh dhe mësuesish, e cila u bë [[Universiteti i Parisit]] dhe tërhoqi studentë nga e gjithë Evropa.{{sfn|Sarmant|2012|pp=28–29}}{{sfn|Lawrence|Gondrand|2010|p=27}} Me 200.000 banorë më 1328, Parisi, tashmë kryeqyteti i Francës, ishte qyteti më i populluar i Evropës. Për krahasim, Londra kishte 80.000 banorë më 1300.<ref name="ParisDigest">{{Cite web |url=https://www.parisdigest.com/history/paris_history.htm |title=Paris history facts |date=2018 |publisher=Paris Digest |access-date=2018-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906195637/https://www.parisdigest.com/history/paris_history.htm |archive-date=2018-09-06 |url-status=live |language=en}}</ref> Rreth vitit 1340, qyteti kishte ndërmjet 250.000 dhe 300.000 banorë.<ref>{{Cite web |last=G. Nichols |first=Stephen |title=Paris |url=https://web.english.upenn.edu/~dwallace/europe/nodes/paris.html |access-date=2026-04-05 |website=web.english.upenn.edu |language=en}}</ref> Në fillim të shekullit të 14-të, në qytetet e Evropës urbane ishte grumbulluar aq shumë papastërti sa qytetet franceze dhe italiane po emërtonin rrugë sipas jashtëqitjeve njerëzore. Në Parisin mesjetar, disa emra rrugësh frymëzoheshin nga ''merde'', fjala frënge për «mut».<ref>John Kelly, ''"The Great Mortality"'' (2005). pp 42</ref> [[Skeda:P1030887 Paris IV hôtel de Sens rwk.JPG|alt=|thumb|[[Hôtel de Sens]], rreth shekujve 15–16, ish-rezidenca e kryepeshkopit të Sensit]] Gjatë [[Lufta njëqindvjeçare|Luftës njëqindvjeçare]], Parisi u pushtua nga {{ill|forcat burgunde, aleate të Anglisë|en|Burgundian State}}, më 1418, përpara se të pushtohej plotësisht nga anglezët, kur {{ill|Henri V i Anglisë|en|Henry V of England}} hyri në kryeqytetin francez më 1420;<ref>Du Fresne de Beaucourt, G., ''Histoire de Charles VII'', Tome I: ''Le Dauphin'' (1403–1422), Librairie de la Société bibliographiqque, 35 Rue de Grenelle, Paris, 1881, pp. 32 & 48</ref> përpjekja e [[Zhan d'Ark]]ës për ta çliruar qytetin më 1429{{sfn|Fierro|1996|pp=52–53}} nuk e pengoi pushtimin anglez të vazhdonte deri më 1436. Në fund të shekullit të 16-të, gjatë {{ill|Luftërave fetare franceze|en|French Wars of Religion}}, Parisi ishte bastion i {{ill|Lidhjes Katolike|en|Catholic League (French)}}, organizatorëve të {{ill|masakrës së Shën Bartolomeut|en|St. Bartholomew's Day massacre}} më 24 gusht 1572, gjatë së cilës u vranë mijëra protestantë francezë.<ref name="BritannicaMassacre">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/516821/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |title=Massacre of Saint Bartholomew's Day |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |access-date=2014-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504150458/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/516821/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |archive-date=2015-05-04 |url-status=live |language=en}}</ref>{{sfn|Bayrou|1994|pp=121–130}} Konfliktet përfunduan kur pretenduesi për fronin {{ill|Henri IV|en|Henry IV of France}}, pasi u konvertua në katolicizëm për të hyrë në kryeqytet, hyri në qytet më 1594 për të marrë kurorën e Francës. Gjatë mbretërimit të tij, ky mbret bëri disa përmirësime në kryeqytet: përfundoi ndërtimin e urës së parë të pambuluar të Parisit, me trotuare anash, {{ill|Urën e Re|en|Pont Neuf}}; ndërtoi një shtesë të Luvrit, duke e lidhur atë me {{ill|Pallatin e Tuileries|en|Tuileries Palace}}; dhe krijoi sheshin e parë rezidencial të Parisit, Place Royale, që sot quhet {{ill|Place des Vosges|en|Place des Vosges}}. Megjithë përpjekjet e Henrit IV për të lehtësuar qarkullimin në qytet, rrugët e ngushta të Parisit kontribuuan në vrasjen e tij pranë tregut të {{ill|Les Halles|en|Les Halles}} më 1610.{{sfn|Fierro|1996|p=577}} Gjatë shekullit të 17-të, [[Kardinali Richelieu]], kryeministri i {{ill|Luigjit XIII|en|Louis XIII}}, ishte i vendosur ta bënte Parisin qytetin më të bukur të Evropës. Ai ndërtoi pesë ura të reja, një kishëz të re për {{ill|Kolegjin e Sorbonës|en|College of Sorbonne}} dhe një pallat për vete, {{ill|Palais-Cardinalin|en|Palais-Royal}}. Pas vdekjes së Richelieu-së më 1642, pallati u riemërua {{ill|Palais-Royal|en|Palais-Royal}}.{{sfn|Fierro|1996|p=582}} [[Skeda:Plan de Paris en 1657.JPG|thumb|''Lutetia Parisiorum vulgo Paris, Plan de Paris en 1657'', hartë e Parisit më 1657, nga [[Jan Janssonius]]]] Për shkak të kryengritjeve pariziane gjatë luftës civile të {{ill|Fronde-s|en|Fronde}}, [[Luigji XIV]] e zhvendosi oborrin e tij në pallatin e ri të {{ill|Versajës|en|Palace of Versailles}} më 1682. Ndonëse nuk ishte më kryeqyteti i Francës, artet dhe shkencat në qytet lulëzuan, me Comédie-Française, Akademinë e Pikturës dhe {{ill|Akademinë Franceze të Shkencave|en|French Academy of Sciences}}. Për të dëshmuar se qyteti ishte i sigurt nga sulmet, mbreti urdhëroi prishjen e {{ill|mureve të qytetit|en|City walls of Paris}} dhe zëvendësimin e tyre me bulevarde të rrethuara me pemë, që do të bëheshin ''[[Boulevards of Paris#The grands boulevards|Bulevardet e Mëdha]]'' (''Grands Boulevards'').{{Sfn|Combeau|2003|pp=42–43}} Gjurmë të tjera të mbretërimit të tij ishin {{ill|Collège des Quatre-Nations|en|Collège des Quatre-Nations}}, {{ill|Place Vendôme|en|Place Vendôme}}, {{ill|Place des Victoires|en|Place des Victoires}} dhe {{ill|Les Invalides|en|Les Invalides}}.{{sfn|Fierro|1996|pp=590–591}} Që nga shekulli i 17-të, Parisi ka qenë një nga qendrat kryesore botërore të [[Financa|financës]], [[Diplomacia|diplomacisë]], tregtisë, [[Kultura|kulturës]], modës dhe [[Gastronomia|gastronomisë]].<ref name="BritannicaParis">{{Cite web |date=2026-04-28 |title=Paris national capital, France |url=https://www.britannica.com/place/Paris |website=britannica |language=en}}</ref> === Shekujt XVIII dhe XIX === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Parisi në shekullin XVIII|en|Paris in the 18th century}} · {{ill|Parisi gjatë Perandorisë së Dytë|en|Paris during the Second Empire}} · {{ill|Rindërtimi i Parisit nga Haussmann|en|Haussmann's renovation of Paris}}}} Popullsia e Parisit u rrit nga rreth 400.000 banorë më 1640 në 650.000 më 1780.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=yKsYAAAAYAAJ |last1=Durant |first1=Will |last2=Durant |first2=Ariel |title=The Story of Civilization XI The Age of Napoleon |date=1975 |publisher=Simon & Schuster |page=3 |access-date=2016-02-11 |isbn=978-0-671-21988-8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161229054200/https://books.google.com/books/about/The_Story_of_Civilization_The_age_of_Nap.html?id=yKsYAAAAYAAJ |archive-date=2016-12-29 |url-status=live |language=en}}</ref> Një bulevard i ri, i quajtur {{ill|Champs-Élysées|en|Champs-Élysées}}, e zgjeroi qytetin drejt perëndimit deri te {{ill|Sheshi Charles de Gaulle|en|Place Charles de Gaulle|lt=sheshi Charles de Gaulle}} (Étoile),{{Sfn|Combeau|2003|pp=45–47}} ndërsa lagjja punëtore e {{ill|Faubourg Saint-Antoine|en|Faubourg Saint-Antoine}} në anën lindore të qytetit u mbipopullua gjithnjë e më shumë me punëtorë të varfër migrantë nga rajone të tjera të Francës.{{sfn|Sarmant|2012|pp=129–133}} Roli i Parisit në [[Arsimi në Francë|arsim]] dhe në {{ill|Shkenca dhe teknologjia në Francë|en|Science and technology in France|lt=shkencë e teknologji}} bëri që qyteti të njihej si «Qyteti i Dritës» gjatë [[Epoka e Iluminizmit|Epokës së Iluminizmit]], në shekullin XVIII.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Paris |url=https://www.britannica.com/place/Paris |access-date=2022-08-08 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=2022-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827145809/https://web.archive.org/web/20220827145809/https://www.britannica.com/place/Paris |url-status=live |language=en }}</ref>{{efn|''la Ville Lumière''}} [[Skeda:Prise de la Bastille.jpg|alt=|thumb|Sulmi ndaj [[Bastilja|Bastiljes]] më 14 korrik 1789, nga {{ill|Jean-Pierre Houël|en|Jean-Pierre Houël}}]] Në verën e vitit 1789, Parisi u bë skena qendrore e [[Revolucioni Francez|Revolucionit Francez]]. Më 14 korrik, një turmë pushtoi arsenalin në {{ill|Les Invalides|en|Les Invalides}}, duke marrë mijëra armë, me të cilat sulmoi Bastiljen, një simbol kryesor i autoritetit mbretëror. Këshilli i parë i pavarur i qytetit, i njohur si {{ill|Komuna e Parisit (1789–1795)|en|Paris Commune (1789–1795)|lt=Komuna e Parisit}}, u mblodh në ''{{ill|Hôtel de Ville i Parisit|en|Hôtel de Ville, Paris}}'' dhe më 15 korrik zgjodhi kryetar bashkie, astronomin [[Jean Sylvain Bailly]].{{sfn|Paine|1998|p=453}} [[Luigji XVI]] dhe familja mbretërore u sollën në Paris dhe u burgosën në Pallatin Tuileries. Më 1793, ndërsa revolucioni po bëhej gjithnjë e më radikal, mbreti, mbretëresha dhe kryetari i bashkisë u ekzekutuan me [[Gijotina|gijotinë]] gjatë [[Mbretërimi i Terrorit|Mbretërimit të Terrorit]], bashkë me më shumë se 16.000 të tjerë në mbarë Francën.{{sfn|Fierro|1996|p=674}} Pronat e aristokracisë dhe të kishës u shtetëzuan, ndërsa kishat e qytetit u mbyllën, u shitën ose u shkatërruan.{{sfn|Sarmant|2012|p=144}} Parisin e qeverisën njëra pas tjetrës disa fraksione revolucionare, deri më [[Grushti i shtetit i 18 brumerit|9 nëntor 1799]] (''coup d'état du 18 brumaire''), kur [[Napoleoni Bonaparti]] mori pushtetin si Konsulli i Parë.{{sfn|Sarmant|2012|p=147}} Popullsia e Parisit ishte pakësuar me 100.000 banorë gjatë Revolucionit, por pas vitit 1799 u rrit me 160.000 banorë të rinj, duke arritur në 660.000 më 1815.{{sfn|Sarmant|2012|p=148}} Napoleoni e zëvendësoi qeverinë e zgjedhur të Parisit me një prefekt që i raportonte drejtpërdrejt atij. Ai nisi të ngrinte monumente për lavdinë ushtarake, ndër të cilat [[Harku i Triumfit]], dhe përmirësoi infrastrukturën e lënë pas dore të qytetit me shatërvanë të rinj, [[Kanali i Ourcq|kanalin e Ourcq-ut]], [[Varrezat Père-Lachaise|varrezat Père Lachaise]] dhe urën e parë metalike të qytetit, {{ill|Urën e Arteve|en|Pont des Arts}}. [[Harku i Triumfit]] u përfundua më në fund më 1836.{{sfn|Sarmant|2012|p=148}} [[Skeda:Louis-Emile Durandelle, The Eiffel Tower - State of the Construction, 1888.jpg|thumb|Kulla Eiffel në ndërtim, në nëntor 1888, i mahniti parisienët dhe botën me modernitetin e saj.]] Gjatë [[Restaurimi i Burbonëve në Francë|Restaurimit]], urave dhe shesheve të Parisit iu rikthyen emrat e para Revolucionit; [[Revolucioni i Korrikut]] më 1830, i përkujtuar me [[Kolona e Korrikut|Kollonën e Korrikut]] në [[Sheshi i Bastiljes|sheshin e Bastiljes]], solli në pushtet monarkun kushtetues [[Luigji Filipi I|Luigjin Filipin I]]. Linja e parë hekurudhore drejt Parisit u hap më 1837, duke shënuar fillimin e një periudhe migrimi masiv nga [[Provincat e Francës|provincat]] drejt qytetit.{{sfn|Sarmant|2012|p=148}} Më 1848, Luigji Filip u rrëzua nga një kryengritje popullore në rrugët e Parisit. Pasardhësi i tij, [[Napoleoni III]], së bashku me prefektin e sapoemëruar të Senës, {{ill|Georges-Eugène Haussmann|en|Georges-Eugène Haussmann}}, ndërmorën një projekt të madh punimesh publike për ndërtimin e bulevardeve të gjera, një opere të re, një tregu qendror, ujësjellësve të rinj, kanalizimeve dhe parqeve, përfshirë {{ill|Bois de Boulogne|en|Bois de Boulogne}} dhe {{ill|Bois de Vincennes|en|Bois de Vincennes}}.{{sfn|De Moncan|2012|pp=7–35}} Më 1860, Napoleoni III aneksoi qytezat përreth dhe krijoi tetë rajone të reja administrative, duke i dhënë Parisit kufijtë e tij të sotëm.{{sfn|De Moncan|2012|pp=7–35}} Gjatë [[Lufta Franko-Prusiane|Luftës Franko-Prusiane]] (1870–1871), [[ushtria prusiane]] e rrethoi Parisin. Pas disa muajsh bllokade, urie dhe më pas bombardimesh prusiane, qyteti u detyrua të dorëzohej më 28 janar 1871. Pasi mori pushtetin në Paris më 28 mars, një qeveri revolucionare e njohur si [[Komuna e Parisit (ngjarje historike)|Komuna e Parisit]] qeverisi për dy muaj, para se të shtypej me egërsi nga ushtria franceze gjatë «[[Java e Përgjakshme|Javës së Përgjakshme]]» në fund të majit 1871.{{sfn|Rougerie|2014|p=118}} Në fund të shekullit XIX, Parisi priti dy ekspozita të mëdha ndërkombëtare: Ekspozita Universale e vitit 1889, ku u paraqit Kulla Eiffel e sapondërtuar, u mbajt për të shënuar njëqindvjetorin e Revolucionit Francez; ndërsa Ekspozita Universale e vitit 1900 i dha Parisit [[Ura Alexandre III|urën Alexandre III]], [[Grand Palais]], {{lang|fr|[[Petit Palais]]|italic=no}} dhe linjën e parë të [[Metroja e Parisit|metrosë së Parisit]].{{sfn|Fraser|Spalding|2011|p=117}} Parisi u bë laboratori i [[Natyralizmi në letërsi|natyralizmit]] ([[Émile Zola]]) dhe i simbolizmit ([[Charles Baudelaire]] dhe {{ill|Paul Verlaine|en|Paul Verlaine}}), si dhe i [[impresionizmi]]t në art ({{ill|Gustave Courbet|en|Courbet}}, {{ill|Édouard Manet|en|Manet}}, [[Klod Monet|Monet]] dhe {{ill|Pierre-Auguste Renoir|en|Renoir}}).{{sfn|Fierro|1996|pp=490–491}} === Shekujt XX dhe XXI === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Parisi gjatë Belle Époque|en|Paris in the Belle Époque}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Parisi gjatë Luftës së Parë Botërore|en|Paris during the First World War}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Parisi midis dy luftërave (1919–1939)|en|Paris between the Wars (1919–1939)}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Parisi në Luftën e Dytë Botërore|en|Paris in World War II}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Historia e Parisit (1946–2000)|en|History of Paris (1946–2000)}}}} Deri në vitin 1901, popullsia e Parisit ishte rritur në rreth 2.715.000 banorë.{{Sfn|Combeau|2003|p=61}} Në fillim të shekullit, artistë nga e gjithë bota, përfshirë [[Pablo Picasso]], {{ill|Modiljanin|en|Amedeo Modigliani}} dhe [[Henri Matisse]], u vendosën në Paris. Qyteti ishte vendlindja e {{ill|Fovizmi|en|Fauvism|lt=fovizmit}}, [[kubizmi]]t dhe {{ill|Arti abstrakt|en|Abstract art|lt=artit abstrakt}},{{Sfn|Fierro|1996|p=497}}<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=3hYBzRzZ0kcC |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118065327/https://books.google.com/books/about/Bohemian_Paris.html?id=3hYBzRzZ0kcC |url-status=dead |title=Bohemian Paris: Picasso, Modigliani, Matisse, and the Birth of Modern Art |first=Dan |last=Franck |date=2007-12-01 |publisher=Open Road + Grove/Atlantic |via=Google Books |isbn=978-0-8021-9740-5 |language=en}}</ref> ndërsa shkrimtarë si [[Marcel Proust]] po eksploronin qasje të reja ndaj letërsisë.{{Sfn|Fierro|1996|p=491}} Gjatë [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]], Parisi nganjëherë gjendej në vijën e frontit; 600 deri në 1.000 taksi të Parisit luajtën një rol të vogël, por tejet të rëndësishëm simbolik, duke transportuar 6.000 ushtarë drejt frontit në [[Beteja e Parë e Marnës|Betejën e Parë të Marnës]]. Qyteti u bombardua gjithashtu nga {{ill|zeppelinët|en|Zeppelin}} dhe u godit nga artileria gjermane me rreze të gjatë veprimi, përfshirë {{ill|Topi i Parisit|en|Paris Gun|lt=Topin e Parisit}}.{{Sfn|Fierro|1996|p=750}} Në vitet pas luftës, të njohura si ''{{ill|Les Années Folles|en|Paris between the Wars (1919–1939)}}'', Parisi vazhdoi të ishte një qendër tërheqëse për shkrimtarë, muzikantë dhe artistë nga e gjithë bota, përfshirë [[Ernest Hemingway]], [[Igor Stravinski]], [[Xhejms Xhois]], {{ill|Josephine Baker|en|Josephine Baker}}, {{ill|Eva Kotchever|en|Eva Kotchever}}, {{ill|Henry Miller|en|Henry Miller}}, [[Anaïs Nin]], {{ill|Sidney Bechet|en|Sidney Bechet}}<ref>{{harvnb|Shack|2001}}</ref> dhe [[Salvador Dalí]].<ref name=Meisler>{{Cite web |last1=Meisler |first1=Stanley |title=The Surreal World of Salvador Dalí |url=http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/ |website=Smithsonian.com |publisher=Smithsonian Magazine |access-date=2014-07-12 |date=April 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518170614/http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/ |archive-date=2014-05-18 |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitet pas [[Konferenca e Paqes në Paris (1919)|konferencës së paqes]], qyteti u bë gjithashtu shtëpi për një numër gjithnjë e më të madh studentësh dhe aktivistësh nga [[Perandoria koloniale franceze|kolonitë franceze]] dhe vende të tjera të Azisë e Afrikës. Disa prej tyre më vonë u bënë udhëheqës të vendeve të tyre, si [[Ho Chi Minh]], [[Zhou Enlai]] dhe {{ill|Léopold Sédar Senghor|en|Léopold Sédar Senghor}}.<ref>Goebel, [http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/anti-imperial-metropolis-interwar-paris-and-seeds-third-world-nationalism?format=HB#contentsTabAnchor ''Anti-Imperial Metropolis''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150904011013/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/anti-imperial-metropolis-interwar-paris-and-seeds-third-world-nationalism?format=HB#contentsTabAnchor |date=2015-09-04}}.</ref> [[Skeda:The Liberation of Paris, 25 - 26 August 1944 HU66477.jpg|thumb|Gjenerali [[Charles de Gaulle]] në Champs-Élysées, duke festuar çlirimin e Parisit më 26 gusht 1944]] Më 14 qershor 1940, ushtria gjermane hyri në Paris, i cili ishte shpallur «[[qytet i hapur]]».{{Sfn|Sarmant|2012|p=217}} Më 16–17 korrik 1942, me urdhër të gjermanëve, policia dhe xhandarmëria franceze arrestuan 12.884 hebrenj, përfshirë 4.115 fëmijë, dhe i mbajtën për pesë ditë në {{ill|''Vel d'Hiv''|en|Vel' d'Hiv Roundup}}, prej nga u transportuan me tren në kampin e shfarosjes në [[Kampi i përqendrimit i Aushvicit|Aushvic]]. Asnjë nga fëmijët nuk u kthye.{{Sfn|Fierro|1996|p=637}}{{Sfn|Sarmant|2012|p=218}} Më 25 gusht 1944, qyteti u çlirua nga {{ill|Divizioni i 2-të i blinduar francez|en|2nd Armored Division (France)}} dhe {{ill|Divizioni i 4-të i këmbësorisë|en|4th Infantry Division (United States)}} i [[Ushtria e Shteteve të Bashkuara|Ushtrisë së Shteteve të Bashkuara]]. Gjenerali [[Charles de Gaulle]] udhëhoqi një turmë të madhe dhe të emocionuar përgjatë Champs-Élysées drejt Notre-Dame de Paris dhe mbajti një fjalim entuziast nga {{ill|Hôtel de Ville|en|Hôtel de Ville, Paris}}.{{Sfn|Fierro|1996|pp=242–243}} Parisi u përfshi në [[Lufta Algjeriane|Luftën Algjeriane]] për pavarësi, e cila u zhvillua gjatë viteve 1950 dhe 1960. Në gusht 1961, {{ill|Fronti Nacionalçlirimtar|en|National Liberation Front (Algeria)}} pro pavarësisë (FLN) shënjestroi dhe vrau 11 policë të Parisit, çka çoi në vendosjen e një shtetrrethimi për myslimanët e Algjerisë, të cilët në atë kohë ishin shtetas francezë. Më 17 tetor 1961, një protestë e paautorizuar, por paqësore, e algjerianëve kundër shtetrrethimit shkaktoi {{ill|përplasje të dhunshme|en|1961 Paris massacre}} midis policisë dhe demonstruesve, ku u vranë të paktën 40 persona. Organizata kundër pavarësisë {{ill|Organisation armée secrète|en|Organisation armée secrète}} (OAS) kreu një seri bombardimesh në Paris gjatë viteve 1961 dhe 1962.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/17/france-remembers-algerian-massacre |title=France remembers Algerian massacre 50 years on |author=Kim Willsher |newspaper=The Guardian |access-date=2014-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026114936/http://www.theguardian.com/world/2014/10/20141026114936/http://www.theguardian.com/world/2011/oct/17/france-remembers-algerian-massacre |archive-date=2014-10-26 |url-status=live |date=2011-10-17 |language=en}}</ref>{{Sfn|Fierro|1996|p=658}} Në maj të vitit 1968, studentët protestues pushtuan [[Sorbona|Sorbonën]] dhe ngritën barrikada në {{ill|Lagjja Latine|en|Latin Quarter, Paris|lt=Lagjen Latine}}. Mijëra punëtorë parizianë iu bashkuan studentëve dhe lëvizja u shndërrua në një grevë të përgjithshme dyjavore. Mbështetësit e qeverisë fituan zgjedhjet e qershorit me shumicë dërrmuese. Ngjarjet e majit 1968 në Francë çuan në ndarjen e [[Universiteti i Parisit|Universitetit të Parisit]] në 13 kampuse të pavarura.{{sfn|Sarmant|2012|p=226}} Në vitin 1975, Asambleja Kombëtare ia ndryshoi Parisit statusin, duke ia përafruar atë me statusin e qyteteve të tjera franceze, dhe më 25 mars 1977, [[Zhak Shirak]]u u bë kryetari i parë i zgjedhur i Parisit që nga viti 1793.{{sfn|Fierro|1996|p=260}} [[Tour Montparnasse|Kulla Maine-Montparnasse]], ndërtesa më e lartë e qytetit, me 57 kate dhe {{cvt|210|m|ft|0|abbr=off}} lartësi, u ndërtua nga viti 1969 deri më 1973. Ajo ngjalli shumë polemika dhe mbetet ndërtesa e vetme në qendër të qytetit me më shumë se 32 kate.{{sfn|Sarmant|2012|p=222}} Popullsia e Parisit ra nga 2.850.000 banorë më 1954 në 2.152.000 më 1990, ndërsa familjet e klasës së mesme u shpërngulën në periferi.{{sfn|Combeau|2003|pp=107–108}} U ndërtua një rrjet hekurudhor periferik, {{ill|RER|en|Réseau Express Régional}}, për ta plotësuar metronë; autostrada rrethore e qytetit, Périphérique, përfundoi më 1973.{{sfn|Bell|de-Shalit|2011|p=247}} Bregu i [[Lumi i Senës|Senës]] në qendër të qytetit, ku ndodhen [[Muzeu i Luvrit]] dhe Kulla Eiffel, u përfshi në listën e [[Trashëgimia Botërore e UNESCO-s|vendeve të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s]] më 1991.<ref name="unesco">{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/600 |title=Paris, Banks of the Seine |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization |access-date=17 October 2021 |archive-date=9 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509014712/http://whc.unesco.org/en/list/600/ |url-status=live |language=en}}</ref> Shumica e presidentëve të Republikës së Pestë Franceze të pasluftës donin të linin gjurmën e tyre në Paris nëpërmjet monumenteve të reja; presidenti [[Georges Pompidou]] nisi projektin e {{ill|Qendrës Georges Pompidou|en|Centre Georges Pompidou}} (1977), ndërsa [[Valéry Giscard d'Estaing]] nisi projektin e [[Musée d'Orsay|Muzeut d’Orsay]] (1986). Presidenti [[François Mitterrand]] urdhëroi ndërtimin e {{ill|Operës së Bastijës|en|Opéra Bastille}} (1985–1989), të selisë së re të ''[[Bibliothèque nationale de France|Bibliotekës Kombëtare të Francës]]'' (1996), të {{ill|Harku i La Défense|en|Arche de la Défense}} (1985–1989) në {{ill|La Défense|en|La Défense}}, si edhe të [[Piramida e Luvrit|Piramidës së Luvrit]] me oborrin e saj nëntokësor (1983–1989). [[Jacques Chirac|Zhak Shiraku]] (2006) realizoi {{ill|Muzeun e Quai Branly-t – Jacques Chirac|en|Musée du Quai Branly – Jacques Chirac}}.{{sfn|Sarmant|2012|pp=226–230}} Në fillim të shekullit XXI, popullsia e Parisit nisi të rritej sërish ngadalë, ndërsa gjithnjë e më shumë të rinj u shpërngulën në qytet. Më 2011 ajo arriti në 2,25 milionë banorë. Në mars 2001, [[Bertrand Delanoë]] u bë kryetari i parë socialist i qytetit; ai u rizgjodh në mars 2008.<ref>{{cite web |title=City Mayors: Bertrand Delanoe – Mayor of Paris |url=http://www.citymayors.com/mayors/paris_mayor.html |website=www.citymayors.com |access-date=16 August 2023 |archive-date=7 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207082344/http://www.citymayors.com/mayors/paris_mayor.html |url-status=live |language=en}}</ref> Bertrand Delanoë e shndërroi gjithashtu një pjesë të autostradës përgjatë bregut të majtë të Senës në një shëtitore urbane dhe park, Promenade des Berges de la Seine, të cilën e përuroi në qershor 2013.<ref>{{cite journal |url=http://www.lemoniteur.fr/133-amenagement/article/actualite/21534070-les-berges-de-seine-rendues-aux-parisiens |title=Les berges de Seine rendues aux Parisiens |journal=Le Moniteur |date=19 June 2013 |access-date=2 December 2014 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220195103/http://www.lemoniteur.fr/133-amenagement/article/actualite/21534070-les-berges-de-seine-rendues-aux-parisiens |archive-date=20 December 2014 |url-status=dead}}</ref> [[Skeda:Marche hommage Charlie hebdo et aux victimes des attentats de janvier 2015 (17).jpg|thumb|Protestues në Place de la République, Paris, më 11 janar 2015, gjatë {{ill|Marshimet republikane|en|Republican marches}} pas {{ill|Sulmi ndaj Charlie Hebdo|en|Charlie Hebdo shooting}}]] Më 2007, presidenti [[Nicolas Sarkozy]] nisi projektin [[Parisi i Madh|Grand Paris]], për ta lidhur më ngushtë Parisin me qytetet përreth në rajon. Pas shumë ndryshimeve, zona e re, e quajtur Metropoli i Grand Paris-it, me 6,7 milionë banorë, u krijua më 1 janar 2016.<ref name="Lichfield">{{cite news |title=Sarko's €35bn rail plan for a 'Greater Paris' |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/sarkos-euro35bn-rail-plan-for-a-greater-paris-1676196.html |date=29 April 2009 |newspaper={{ill|The Independent|en|The Independent}} |access-date=12 June 2009 |location=London |first=John |last=Lichfield |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502102151/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/sarkos-euro35bn-rail-plan-for-a-greater-paris-1676196.html |archive-date=2 May 2009 |url-status=live |language=en}}</ref> Qyteti i Parisit dhe qeveria kombëtare i miratuan planet për {{ill|Grand Paris Express|en|Grand Paris Express}} katër vjet më vonë, me gjatësi gjithsej {{cvt|205|km|mi|abbr=off}} të linjave të automatizuara të metrosë që do të lidhin Parisin, tre departamentet më të brendshme përreth Parisit, aeroportet dhe stacionet e [[TGV|trenave të shpejtësisë së lartë (TGV)]], me një kosto të vlerësuar prej 35 miliardë eurosh.<ref name="metro">{{cite magazine |url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/EUR265bn-grand-paris-metro-expansion-programme-confirmed.html |title=€26.5bn Grand Paris metro expansion programme confirmed |date=2013-03-12 |access-date=2013-04-24 |magazine=Railway Gazette International |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318205908/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/EUR265bn-grand-paris-metro-expansion-programme-confirmed.html |archive-date=2013-03-18 |url-status=live}}</ref> Sistemi parashikohet të përfundojë deri në vitin 2030.<ref>{{cite web |url=http://www.societedugrandparis.fr/#projet |title=Le Metro du Grand Paris |publisher=Site of Grand Paris Express |language=fr |access-date=2014-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714020412/http://www.societedugrandparis.fr/#projet |archive-date=2011-07-14 |url-status=live}}</ref>{{Update after|2030}} Në janar 2015, në rajonin e Parisit, veçanërisht në Paris, ndodhën një {{ill|seri sulmesh|en|January 2015 Île-de-France attacks|lt=seri sulmesh}}; më i rëndi ishte {{ill|sulmi me armë zjarri në zyrat|en|Charlie Hebdo shooting|lt=sulmi me armë zjarri në zyrat}} e revistës {{ill|Charlie Hebdo|en}}. Në sulme humbën jetën 17 persona; përgjegjësinë e mori përsipër [[Al-Kaeda në Gadishullin Arabik]].<ref>{{Cite web |url=http://www.cnn.com/2015/01/21/europe/2015-paris-terror-attacks-fast-facts/index.html |title=2015 Charlie Hebdo Attacks Fast Facts |last=Library |first=C.N.N. |website=CNN |date=2015-01-21 |access-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623154608/http://www.cnn.com/2015/01/21/europe/2015-paris-terror-attacks-fast-facts/index.html |archive-date=2017-06-23 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/14/attentats-terroristes-les-questions-que-vous-nous-avez-le-plus-posees_4554653_4355770.html |work=Le Monde |date=2015-01-15 |access-date=2015-01-15 |title=Attentats terroristes : les questions que vous nous avez le plus posées |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114153341/http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/14/attentats-terroristes-les-questions-que-vous-nous-avez-le-plus-posees_4554653_4355770.html |archive-date=2015-01-14 |url-status=live}}</ref> Rreth 1,5 milionë njerëz marshuan në Paris në një shenjë solidariteti kundër terrorizmit dhe në mbështetje të lirisë së fjalës.<ref>{{cite web |url=http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/01/11/25002-20150111ARTFIG00086-les-politiques-s-affichent-a-la-marche-republicaine.php |title=Les politiques s'affichent à la marche républicaine |work=Le Figaro |date=2015-01-11 |access-date=2015-01-11 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150111213532/http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/01/11/25002-20150111ARTFIG00086-les-politiques-s-affichent-a-la-marche-republicaine.php |archive-date=2015-01-11 |url-status=live}}</ref> Në nëntor ndodhën sërish {{ill|sulme terroriste|en|November 2015 Paris attacks}}, të cilat i mori përsipër [[Shteti Islamik|ISIS-i]];<ref>{{Cite news |title=Islamic State claims Paris attacks that killed 127 |url=https://www.reuters.com/article/us-france-shooting-idUSKCN0T22IU20151114 |newspaper=Reuters |date=2015-11-14 |access-date=2015-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114014250/http://www.reuters.com/article/2015/11/14/us-france-shooting-idUSKCN0T22IU20151114 |archive-date=2015-11-14 |url-status=live |language=en}}</ref> në to u vranë 130 persona dhe u plagosën mbi 350.<ref>{{Cite web |date=2015-11-20 |title=Paris attacks death toll rises to 130 |website=RTÉ.ie |url=https://www.rte.ie/news/2015/1120/747897-paris/ |language=en |access-date=2021-11-08 |archive-date=2019-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423123908/https://www.rte.ie/news/2019/04/23/1045201-paris-attacks/ |url-status=live}}</ref> Me synimin për t'i kufizuar {{ill|pasojat e ndryshimeve klimatike|en|Effects of climate change}} nën 2&nbsp;°C, më 22 prill 2016, në Paris, 196 shtete të [[Konventa Kuadër e Kombeve të Bashkuara për Ndryshimet Klimatike|Konventës Kuadër të Kombeve të Bashkuara për Ndryshimet Klimatike]] nënshkruan [[Marrëveshja e Parisit për Klimën|Marrëveshjen e Parisit për Klimën]].<ref>{{cite web |date=2016-04-22 |title='Today is an historic day,' says Ban, as 175 countries sign Paris climate accord |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=53756#.VxqAYGNpr-Y |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629105154/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=53756#.VxqAYGNpr-Y |archive-date=2017-06-29 |access-date=2023-06-26 |work=United Nations |language=en}}</ref> Vitin pasues, miliarderi {{ill|François Pinault|en|François Pinault}} mori me qira për 50 vjet [[Bursa e Tregtisë (Paris)|Bursën e Tregtisë]], ndërtesë historike që do të shndërrohej në muze të artit bashkëkohor nën drejtimin e arkitektit [[Japonezët|japonez]] [[Tadao Ando]].<ref>{{Cite web |last=designboom |first=philip stevens I. |date=2017-06-30 |title=tadao ando to transform paris' historic stock exchange into art museum for françois pinault |url=https://www.designboom.com/architecture/tadao-ando-paris-pinault-collection-bourse-de-commerce-museum-06-29-2017/ |access-date=2025-07-08 |website=designboom {{!}} architecture & design magazine |language=en}}</ref> Ndërtimi u vonua nga [[Pandemia COVID-19|pandemia e COVID-19]]; muzeu u rihap në maj 2021.<ref>{{Cite web |last=Rees |first=Lucy |date=2021-05-10 |title=François Pinault's Major Contemporary Art Museum Finally Opens in Paris |url=https://galeriemagazine.com/francois-pinault-bourse-de-commerce/ |access-date=2025-07-08 |website=Galerie Magazine |language=en}}</ref> Më 15 prill 2019, Katedralja e Notre-Dame-it u përfshi nga zjarri, i cili nisi nën strehën e çatisë së saj<ref name="Notre-Dame">{{Cite web |date=2022-04-13 |title=Notre-Dame Cathedral Fire {{!}} Before & After the Fire |url=https://www.friendsofnotredamedeparis.org/notre-dame-cathedral/fire/ |access-date=2025-07-08 |website=www.friendsofnotredamedeparis.org |language=en}}</ref> dhe përfshiu {{ill|majën|en|spire}} dhe pjesën më të madhe të çatisë. Zjarrfikësit arritën ta vinin zjarrin nën kontroll, duke shpëtuar strukturën kryesore, përfshirë kullat e kambanave dhe dritaret në formë trëndafili; nuk pati të lënduar.<ref name="Notre-Dame" /> Katedralja u rihap më 7 dhjetor 2024.<ref>{{Cite web |title=How the Iconic Notre Dame Cathedral Was Rebuilt After the Devastating 2019 Fire |url=https://people.com/how-notre-dame-cathedral-was-rebuilt-after-2019-fire-8757844 |access-date=2025-07-08 |website=People.com |language=en}}</ref> Për nga lidhjet ndërkombëtare, në vitin 2024 Parisi ishte një nga tetë qytetet në botë të klasifikuara si qytete «Alpha+» nga {{ill|Rrjeti i Kërkimit për Globalizimin dhe Qytetet Botërore|en|Globalization and World Cities Research Network}}.<ref>{{Cite web |title=World Cities 2024 |url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2024/ |access-date=2025-07-08 |website=GaWC |language=en}}</ref> == Gjeografia == {{Hatnote|Artikuj kryesorë: {{ill|Gjeografia e Parisit|en|Geography of Paris}}, {{ill|Klima e Parisit|en|Climate of Paris}}}} [[Skeda:Paris, France ESA24382977.jpeg|thumb|Një imazh satelitor i Parisit i vitit 2022, nga misioni [[Sentinel-2]] i ESA-së]] Parisi ndodhet në pjesën veriore-qendrore të Francës, në harkun e lumit [[Lumi i Senës|Senës]], i cili kthen drejt veriut. Në harkun e lumit ndodhen dy ishuj, {{ill|Ishulli Saint-Louis|en|Île Saint-Louis}} dhe më i madhi, {{ill|Ishulli i Qytetit|en|Île de la Cité}}, që përbëjnë pjesën më të vjetër të Parisit. Grykëderdhja e lumit në [[Kanali i la Manshit|Kanalin e La Manshit]] ndodhet rreth {{Cvt|233|mi}} në drejtim të rrjedhës nga Parisi. Qyteti shtrihet gjerësisht në të dy brigjet e lumit.<ref name=City>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/443621/Paris |title=Paris |access-date=2013-07-04 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707083834/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/443621/Paris |archive-date=2013-07-07 |url-status=live |language=en}}</ref> Në përgjithësi, Parisi është relativisht i rrafshët dhe pika më e ulët ndodhet {{Cvt|35|m}} mbi nivelin e detit. Qyteti ka disa kodra të spikatura; më e larta është {{ill|Montmartre|en|Montmartre}}, me lartësi {{Cvt|130|m|ft|0}}.{{Sfn|Blackmore|McConnachie|2004|p=153}} Pa përfshirë parqet periferike të {{ill|Bois de Boulogne|en|Bois de Boulogne}} dhe {{ill|Bois de Vincennes|en|Bois de Vincennes}}, Parisi mbulon një sipërfaqe vezake prej rreth {{Cvt|87|km2}}, të kufizuar nga unaza rrugore {{Cvt|35|km|adj=on}}, {{ill|Bulevardi Périphérique|en|Boulevard Périphérique}}.{{Sfn|Lawrence|Gondrand|2010|p=69}} Aneksimi i fundit i madh i territoreve periferike nga Parisi, në vitin 1860, i dha qytetit formën e sotme dhe krijoi 20 arrondissement-et, lagje bashkiake të renditura në spirale në drejtim të akrepave të orës. Nga sipërfaqja prej {{Cvt|78|km2}} më 1860, kufijtë e qytetit u zgjeruan pak, duke arritur {{Cvt|86.9|km2}} në vitet 1920. Më 1929, parqet pyjore Bois de Boulogne dhe Bois de Vincennes iu aneksuan qytetit, duke e çuar sipërfaqen e tij në rreth {{Cvt|105|km2}}.<ref>{{cite web |website=Mairie de Paris |url=http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748 |title=Key figures for Paris |publisher=Paris.fr |date=2007-11-15 |access-date=2009-05-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090306220509/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748 |archive-date=2009-03-06 |language=en}}</ref> Zona metropolitane ka një sipërfaqe prej {{Cvt|2300|km2}}.<ref name="City" /> === Klima === [[Skeda:Paris raining autumn cityscape (8252181936).jpg|thumb|Vjeshtë në {{interlanguage link|Avenue Raphaël|fr}}, Paris]] Parisi ka një {{ill|klimë oqeanike|en|Oceanic climate|lt=klimë oqeanike}} (sipas {{ill|klasifikimit klimatik Köppen|en|Köppen climate classification|lt=klasifikimit klimatik Köppen}}: ''Cfb''),<ref>{{Cite report |title=Undulating patterns of Hysteresis loops in diurnal seasonality of air temperature in Urban Heat Island effect: Insights from Paris and Madrid |last1=Dharmasthala |first1=Suman |last2=Hari |first2=Vittal |last3=Kumar |first3=Rohini |date=2025-07-17 |eprint=2507.13075 |language=en}}</ref> tipik për Evropën Perëndimore.<ref>{{Cite journal |last1=Brimblecombe |first1=Peter |last2=Richards |first2=Jenny |date=2023-07-20 |title=Köppen climates and Scheffer index as indicators of timber risk in Europe (1901–2020) |journal=Heritage Science |language=en |volume=11 |issue=1 |pages=150 |doi=10.1186/s40494-023-00992-7 |issn=2050-7445 |doi-access=free}}</ref> Ky lloj klime karakterizohet nga dimra të freskët dhe vera të ngrohta, me temperatura mesatare ndërmjet {{Cvt|15|and|25|°C|°F}} në korrik.{{Sfn|Lawrence|Gondrand|2010|p=309}}<ref>{{Cite web |title=JetStream Max: Addition Köppen-Geiger Climate Subdivisions |url=https://www.noaa.gov/jetstream/global/climate-zones/jetstream-max-addition-k-ppen-geiger-climate-subdivisions |access-date=2025-08-26 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration |language=en}}</ref> Çdo vit ka disa ditë kur temperatura kalon {{Cvt|32|C}}. Ndonjëherë ndodhin periudha më të gjata me vapë më të madhe, si vala e të nxehtit e vitit 2003, kur temperaturat kaluan {{Cvt|30|°C}} për javë të tëra, arritën {{Cvt|40|°C}} në disa ditë dhe rrallë binin gjatë natës.{{Sfn|Goldstein|2005|p=8}} Moti në pranverë dhe vjeshtë është përgjithësisht i butë gjatë ditës dhe i freskët natën, por i paqëndrueshëm.<ref>{{cite web |url=http://en.parisinfo.com/practical-paris/useful-info/climate |title=Climate in Paris |publisher=Paris Convention and Visitors Bureau |website=ParisInfo |access-date=2013-06-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205162747/http://en.parisinfo.com/practical-paris/useful-info/climate |archive-date=2014-12-05 |language=en}}</ref> Në dimër ka pak diell, ditët janë të freskëta dhe netët të ftohta, por përgjithësisht temperatura mbetet mbi pikën e ngrirjes, me temperatura të ulëta rreth {{Cvt|3|°C}}.<ref>{{cite web |author=Courtney Traub |date=2018-01-31 |url=https://www.tripsavvy.com/visiting-paris-in-the-winter-1618789 |title=Visiting Paris in the Winter: A Complete Guide |website=tripsavvy |access-date=2018-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011030400/https://web.archive.org/web/20171011030400/https://www.tripsavvy.com/visiting-paris-in-the-winter-1618789 |archive-date=2017-10-11 |url-status=live |language=en}}</ref> Ngricat e lehta gjatë natës janë mjaft të zakonshme, por temperatura rrallë bie nën {{Cvt|-5|°C}}. Në Paris ndonjëherë bie pak borë ose {{ill|reshje të shkurtra bore|en|Snow flurry}}, me ose pa grumbullim bore.<ref>{{cite web |author=Kelby Carr |date=2017-11-30 |url=https://www.tripsavvy.com/weather-in-france-1517972#step4 |title=Weather in France – Climate and Temperatures of French Cities |website=tripsavvy |access-date=2018-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100742/https://www.tripsavvy.com/weather-in-france-1517972#step4 |archive-date=2018-02-28 |url-status=live |language=en}}</ref> Në verë moti është i ngrohtë, me temperaturë mesatare {{Cvt|22|°C}} dhe mesatarisht 8 orë diell në ditë.<ref>{{Cite web |title=Paris weather |url=https://www.metoffice.gov.uk/weather/travel/holiday-weather/europe/france/paris |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414203219/https://weather.metoffice.gov.uk/travel/holiday-weather/europe/france/paris |archive-date=2025-04-14 |access-date=2025-08-27 |website=Met Office |language=en}}</ref> Parisi ka reshje mesatare vjetore prej {{Cvt|641|mm|in|1}}, të shpërndara në mënyrë të njëtrajtshme gjatë gjithë vitit, kryesisht si shi i lehtë. {{As of|2025|post=,}} temperatura më e lartë e regjistruar ishte {{Cvt|42.6|°C}}, më 25 korrik 2019.<ref>{{cite web |title=42.6 °C à Paris : record absolu de chaleur battu ! |url=http://www.meteofrance.fr/actualites/74506889-42-4-c-a-paris-record-absolu-de-chaleur-battu |website=meteofrance.fr |publisher=Météo France |access-date=2019-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725135102/http://www.meteofrance.fr/actualites/74506889-42-4-c-a-paris-record-absolu-de-chaleur-battu |archive-date=2019-07-25 |url-status=live |language=fr}}</ref> Temperatura më e ulët ishte {{Cvt|-23.9|°C}}, më 10 dhjetor 1879.<ref name="climate">{{cite web |url=http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076&portlet_id=10579 |title=Géographie de la capitale – Le climat |publisher=Institut National de la Statistique et des Études Économiques |via=Paris.fr |access-date=2006-05-24 |language=fr |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061003225432/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076&portlet_id=10579 |archive-date=2006-10-03}}</ref> == Administrimi == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Administrimi i Parisit|en|Administration of Paris}}}} === Qeverisja e qytetit === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Arrondissements e Parisit|en|Arrondissements of Paris}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Kryetari i Parisit|en|Mayor of Paris}}}} [[Skeda:Paris plan jms.png|thumb|Hartë e [[arrondissements e Parisit]]]] Për pothuajse gjithë historinë e tij të gjatë, me përjashtim të disa periudhave të shkurtra, Parisi u qeveris drejtpërdrejt nga përfaqësuesit e mbretit, perandorit ose presidentit të Francës. Në vitin 1974, Asambleja Kombëtare i dha Parisit autonomi bashkiake.{{sfn|Fierro|1996|p=334}} Kryetari i parë modern i zgjedhur i Parisit ishte [[Zhak Shirak]], i zgjedhur në mars 1977; ai u bë kryetari i parë i qytetit që nga viti 1871 dhe i katërti që nga viti 1794. Kryetari aktual është {{ill|Emmanuel Grégoire|en|Emmanuel Grégoire}}, anëtar i {{ill|Partia Socialiste (Francë)|en|Socialist Party (France)|lt=Partisë Socialiste (Francë)}}, i zgjedhur në [[Zgjedhjet bashkiake të Parisit 2026|zgjedhjet bashkiake të vitit 2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2026/03/29/emmanuel-gregoire-intronise-a-la-mairie-de-paris-pour-prendre-la-succession-d-anne-hidalgo_6675217_823448.html|website=Le Monde|title=Emmanuel Grégoire intronisé à la Mairie de Paris pour prendre la succession d'Anne Hidalgo|access-date=2026-04-05|language=fr}}</ref> [[Skeda:Paris, Hôtel de Ville -- 2014 -- 1714.jpg|thumb|{{ill|Hôtel de Ville|en|Hôtel de Ville, Paris}}, ose bashkia e qytetit]] Kryetari i Parisit zgjidhet në mënyrë {{ill|zgjedhjeje të tërthortë|en|Indirect election|lt=të tërthortë}} nga votuesit e Parisit. Votuesit e secilës prej 20 lagjeve bashkiake të qytetit zgjedhin anëtarët e ''Conseil de Paris'' (Këshillit të Parisit), i cili zgjedh kryetarin. Këshilli përbëhet nga 163 anëtarë. Çdo lagjeje bashkiake i caktohen disa vende, në varësi të popullsisë: nga 10 anëtarë për lagjet bashkiake me popullsinë më të vogël, deri në 34 për atë me popullsinë më të madhe. Këshilli zgjidhet me {{ill|përfaqësim proporcional|en|Proportional representation}}, përmes {{ill|listave të mbyllura|en|Closed list|lt=listave të mbyllura}} dhe një {{ill|sistemi me dy raunde|en|Two-round system}}.<ref name="Election Code – Article L260">{{Cite web|url=http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070239&idArticle=LEGIARTI000006353607&dateTexte=20141108|title=Code électoral – Article L260|language=fr|trans-title=Election Code – Article L260|date=1983-03-13|publisher=Legifrance|access-date=2014-11-07|archive-date=2014-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225102129/http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070239&idArticle=LEGIARTI000006353607&dateTexte=20141108|url-status=live}}</ref> Listat partiake që fitojnë një {{ill|shumicë absolute|en|Majority}} në raundin e parë, ose të paktën një {{ill|shumicë relative|en|Plurality (voting)|lt=shumicë relative}} në raundin e dytë, fitojnë automatikisht gjysmën e vendeve të një lagjeje bashkiake. Gjysma tjetër e vendeve shpërndahet proporcionalisht ndërmjet të gjitha listave që marrin të paktën 5% të votave, duke përdorur {{ill|metodën e mesatareve më të larta|en|Highest averages method}}.<ref name="Election Code – Article L260" /> Kjo siguron që partia ose koalicioni fitues të ketë gjithmonë shumicën e vendeve, edhe nëse nuk merr shumicën absolute të votave.<ref name="Pariscouncil">{{Cite web|title=Election Preview: France Municipal Elections 2014 – Part I|url=https://welections.wordpress.com/2014/03/22/election-preview-france-municipal-elections-2014-part-i/|website=World Elections|date=2014-03-22|access-date=2017-01-04|archive-date=2016-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011211513/https://welections.wordpress.com/2014/03/22/election-preview-france-municipal-elections-2014-part-i/|url-status=live|language=en}}</ref> Përpara [[Zgjedhjet bashkiake të Parisit 2020|zgjedhjeve bashkiake të vitit 2020]], secila prej 20 lagjeve bashkiake të Parisit kishte bashkinë e vet dhe një këshill të zgjedhur drejtpërdrejt ({{lang|fr|conseil d'arrondissement}}), i cili zgjidhte kryetarin e lagjes bashkiake.{{sfn|Shales|2007|p=16}} Këshilli i çdo lagjeje bashkiake përbëhet nga anëtarë të Conseil de Paris dhe nga anëtarë që shërbejnë vetëm në këshillin e lagjes bashkiake. Numri i nënkryetarëve në çdo lagje bashkiake ndryshon sipas popullsisë. Në vitin 1996 kishte 20 kryetarë lagjesh bashkiake dhe 120 nënkryetarë.{{sfn|Fierro|1996|p=334}} Krijimi i {{ill|Paris Centre|en|Paris Centre}}, një njësi e bashkuar administrative me një kryetar të vetëm që mbulon katër lagjet bashkiake të para, hyri në fuqi me zgjedhjet e vitit 2020. 16 lagjet bashkiake të tjera vazhdojnë të kenë kryetarët e tyre.<ref>{{Cite web|url=https://www.paris.fr/pages/regroupement-des-4-premiers-arrondissements-le-secteur-paris-centre-sera-cree-le-6-avril-7384|title=Regroupement des 4 premiers arrondissements : le secteur Paris Centre sera créé le 11 juillet|work=Paris.fr|date=2020-06-12|access-date=2023-11-15|archive-date=2023-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114161037/https://www.paris.fr/pages/regroupement-des-4-premiers-arrondissements-le-secteur-paris-centre-sera-cree-le-6-avril-7384|url-status=live|language=fr}}</ref> === Métropole du Grand Paris === [[Skeda:Établissements publics territoriaux du Grand Paris et trois départements.svg|thumb|Hartë e Metropolit të Parisit të Madh dhe territoreve të tij qeverisëse]] Në janar 2016 u krijua [[Parisi i Madh|Métropole du Grand Paris]]. Ajo është një strukturë administrative për bashkëpunimin ndërmjet qytetit të Parisit dhe periferive më të afërta. Ajo përfshin qytetin e Parisit, komunat e tre departamenteve të periferive të brendshme, [[Hauts-de-Seine]], Seine-Saint-Denis dhe [[Val-de-Marne]], si dhe shtatë komuna të periferive të jashtme, përfshirë [[Argenteuil]] në Val d'Oise dhe Paray-Vieille-Poste në [[Essonne]], të cilat u përfshinë për të mbuluar aeroportet kryesore të Parisit. Metropoli mbulon 814&nbsp;km² (314 sq mi). Në vitin 2015 kishte 6.945 milionë banorë.<ref>{{Cite web|url=https://www.legifrance.gouv.fr/eli/decret/2015/9/30/RDFB1519847D/jo/texte|title=Décret n° 2015-1212 du 30 septembre 2015 constatant le périmètre fixant le siège et désignant le comptable public de la métropole du Grand Paris|access-date=2018-02-27|publisher=Legifrance|language=fr|trans-title=Decree n° 2015-1212 of 30 September 2015 noting the perimeter fixing the seat and designating the public accountant of the metropolis of Greater Paris|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100706/https://www.legifrance.gouv.fr/eli/decret/2015/9/30/RDFB1519847D/jo/texte|archive-date=2018-02-28|url-status=live}}</ref><ref name="lemoniteur1">{{Cite journal|author=Nathalie Moutarde|url=http://www.lemoniteur.fr/article/la-metropole-du-grand-paris-verra-le-jour-le-1er-janvier-2016-29110917|journal=Le Moniteur|date=2015-07-17|title=La métropole du Grand Paris verra le jour le 1er janvier 2016|trans-title=The metropolis of Greater Paris will be born 1 January 2016|language=fr|access-date=2015-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208162156/http://www.lemoniteur.fr/article/la-metropole-du-grand-paris-verra-le-jour-le-1er-janvier-2016-29110917|archive-date=2015-12-08|url-status=live}}</ref> Struktura e re administrohet nga një Këshill Metropolitan me 210 anëtarë, të cilët nuk zgjidhen drejtpërdrejt, por caktohen nga këshillat e komunave anëtare. Deri në vitin 2020, kompetencat e saj kryesore do të përfshinin planifikimin urban, strehimin dhe mbrojtjen e mjedisit.<ref name="MGP" /><ref name="lemoniteur1" /> Në janar 2016, {{ill|Patrick Ollier|en|Patrick Ollier}} u zgjodh presidenti i parë i këshillit metropolitan. Megjithëse Metropoli ka një popullsi prej afro shtatë milionë banorësh dhe përbën 25 për qind të PBB-së së Francës, ai ka një buxhet shumë të vogël: vetëm 65 milionë euro, krahasuar me tetë miliardë euro të qytetit të Parisit.<ref>{{Cite web|url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2016/01/22/du-grand-paris-a-la-metropole-du-grand-paris_4851596_823448.html?xtmc=du_grand_paris_a_la_metropole_du_grand_paris&xtcr=1|author=Manon Rescan|date=2016-01-22|trans-title=From Greater Paris to Greater Paris Metropolis|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171010075732/http://www.lemonde.fr/politique/article/2016/01/22/du-grand-paris-a-la-metropole-du-grand-paris_4851596_823448.html?xtmc=du_grand_paris_a_la_metropole_du_grand_paris&xtcr=1|url-status=dead|archive-date=2017-10-10|title=Du Grand Paris à la Métropole du Grand Paris|access-date=2016-01-30|work=Le Monde|language=fr}}</ref> === Qeverisja rajonale === [[Rajonet e Francës|Rajoni]] i Île-de-France, që përfshin Parisin dhe komunat përreth, qeveriset nga {{ill|Këshilli Rajonal i Île-de-France|en|Regional Council of Île-de-France}}, i përbërë nga 209 anëtarë që përfaqësojnë komunat e ndryshme. Në dhjetor 2015, lista e kandidatëve të Unionit të së Djathtës, një koalicion i partive të qendrës dhe të djathta, e udhëhequr nga {{ill|Valérie Pécresse|en|Valérie Pécresse}}, fitoi ngushtë zgjedhjet rajonale, duke mposhtur një koalicion socialistësh dhe ekologjistësh. Socialistët e kishin qeverisur rajonin për shtatëmbëdhjetë vjet. Këshilli rajonal ka 121 anëtarë nga Unioni i së Djathtës, 66 nga Unioni i së Majtës dhe 22 nga Fronti Kombëtar i ekstremit të djathtë.<ref name="regional">{{cite web |url=http://www.iledefrance.fr/fil-actus-region/regionales-2015-chiffres-cles-du-scrutin |title=Régionales 2015 : les chiffres clés du scrutin |language=fr |trans-title=Rezultatet e zgjedhjeve rajonale të vitit 2015 |publisher=Regional Council of Île-de-France |date=2015-12-15 |access-date=2015-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219075856/http://www.iledefrance.fr/fil-actus-region/regionales-2015-chiffres-cles-du-scrutin |archive-date=2015-12-19 |url-status=live}}</ref> === Qeveria kombëtare === [[Skeda:Secretary Pompeo Arrives to Meet with French Foreign Minister Le Drian in Paris (50610423656).jpg|thumb|Pallati Élysée, rezidenca zyrtare e [[Presidenti i Francës|Presidentit të Francës]]]] Si kryeqytet i Francës, Parisi është selia e [[Qeveria e Francës|qeverisë kombëtare të Francës]]. Për pushtetin ekzekutiv, dy zyrtarët kryesorë kanë secili rezidencën e vet zyrtare, e cila shërben edhe si zyrë. [[Presidenti i Francës|Presidenti i Republikës Franceze]] banon në {{ill|Pallati Élysée|en|Élysée Palace}}.<ref name="elysee">{{cite web |url=http://www.elysee.fr/la-presidence/le-palais-de-l-elysee-et-son-histoire-2/ |title=Le Palais de L'Élysée et son histoire |language=fr |trans-title=Pallati Élysée dhe historia e tij |publisher=Elysee.fr |access-date=2013-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170519171226/http://www.elysee.fr/la-presidence/le-palais-de-l-elysee-et-son-histoire-2 |archive-date=2017-05-19 |url-status=live}}</ref> Selia e [[Kryeministri i Francës|Kryeministrit]] ndodhet në {{ill|Hôtel Matignon|en|Hôtel Matignon}}.<ref name="matignon">{{cite web |url=http://franceintheus.org/spip.php?article633 |publisher=Embassy of France, Washington |title=Matignon Hotel |date=2007-12-01 |access-date=2013-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405081105/http://franceintheus.org/spip.php?article633 |archive-date=2017-04-05|language=en }}</ref>{{sfn|Knapp|Wright|2006|pp=93–94}} Ministritë e qeverisë ndodhen në pjesë të ndryshme të qytetit, shumë prej tyre pranë Hôtel Matignon.{{sfn|Borrus|2012|p=288}} Të dy dhomat e {{ill|Parlamentit francez|en|French Parliament}} ndodhen në bregun e majtë të Senës. Dhoma e sipërme, [[Senati i Francës|Senati]], mblidhet në {{ill|Pallati i Luksemburgut|en|Palais du Luxembourg}}. Dhoma e poshtme, më e rëndësishme, [[Asambleja Kombëtare e Francës|Asambleja Kombëtare]], mblidhet në {{ill|Pallati Bourbon|en|Palais Bourbon}}. [[Lista e presidentëve të Senatit të Francës|Presidenti i Senatit]], zyrtari i dytë më i lartë publik në Francë, pas Presidentit të Republikës, banon në Petit Luxembourg, një ndërtesë ndihmëse më e vogël e Pallatit të Luksemburgut.<ref name="petit-luxembourg">{{cite web |url=http://www.senat.fr/presidence/hotel.html |title=A la découverte du Petit Luxembourg |language=fr |trans-title=Njohje me Petit Luxembourg |publisher=Senat.fr |access-date=2013-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617015850/http://www.senat.fr/presidence/hotel.html |archive-date=2013-06-17}}</ref> [[Skeda:Conseil d'Etat Paris WA.jpg|thumb|Pallati-Royal, rezidenca e Këshillit të Shtetit]] Gjykatat më të larta të Francës ndodhen në Paris. {{ill|Gjykata e Kasacionit e Francës|en|Court of Cassation (France)}}, gjykata më e lartë në sistemin gjyqësor, e cila shqyrton çështjet penale dhe civile, ndodhet në {{ill|Pallati i Drejtësisë në Paris|en|Palais de Justice, Paris}}, në ishullin Île de la Cité.<ref name="cassation">{{cite web |url=http://www.courdecassation.fr/institution_1/visite_cour_11/introduction_74.html |language=fr |title=Introduction |work=Cour de Cassation [Gjykata e Kasacionit] |access-date=2013-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515150732/http://courdecassation.fr/institution_1/visite_cour_11/introduction_74.html |archive-date=2013-05-15}}</ref> Këshilli i Shtetit, i cili i jep këshilla juridike pushtetit ekzekutiv dhe shërben si gjykata më e lartë administrative, duke gjykuar mosmarrëveshjet kundër organeve publike, ndodhet në {{ill|Pallati-Royal|en|Palais-Royal}}, në {{ill|rrethin e parë të Parisit|en|1st arrondissement of Paris}}.<ref name="conseil-etat">{{cite web |url=http://www.conseil-etat.fr/fr/histoire-patrimoine-1/ |language=fr |publisher=Conseil d'Etat |title=Histoire & Patrimoine |trans-title=Historia dhe trashëgimia |access-date=2013-04-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410103133/http://www.conseil-etat.fr/fr/histoire-patrimoine-1 |archive-date=2013-04-10}}</ref> Këshilli Kushtetues, një organ këshillimor me autoritet përfundimtar mbi kushtetutshmërinë e ligjeve dhe dekreteve qeveritare, mblidhet në krahun Montpensier të Pallatit-Royal.<ref name="conseil-constitutionnel">{{cite web |url=http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank/pdf/conseil-constitutionnel-5206.pdf |title=Le siège du Conseil constitutionnel |publisher=Conseil Constitutionnel |trans-title=Selia e Këshillit Kushtetues |language=fr |date=2011-09-16 |access-date=2013-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140323125504/http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank/pdf/conseil-constitutionnel-5206.pdf |archive-date=2014-03-23}}</ref> Parisi dhe rajoni i tij presin selitë e disa organizatave ndërkombëtare, përfshirë [[UNESCO]]-n, Organizatën për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik, {{ill|Dhomën Ndërkombëtare të Tregtisë|en|International Chamber of Commerce}}, {{ill|Klubin e Parisit|en|Paris Club}}, [[Agjencia Hapësinore Evropiane|Agjencinë Hapësinore Evropiane]], [[Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë|Agjencinë Ndërkombëtare të Energjisë]], {{ill|Organizata Ndërkombëtare e Frankofonisë|en|Organisation internationale de la Francophonie}}, Institutin e Bashkimit Evropian për Studime të Sigurisë, {{ill|Byroja Ndërkombëtare e Peshave dhe Masave|en|International Bureau of Weights and Measures}} dhe {{ill|Federata Ndërkombëtare për të Drejtat e Njeriut|en|International Federation for Human Rights}}. === Forcat e policisë === [[Skeda:Gendarmerie BMW R1100RT.jpg|thumb|Motoçiklistë të [[Xhandarmëria Kombëtare|Xhandarmërisë Kombëtare]]]] Siguria e Parisit është kryesisht përgjegjësi e {{ill|Prefektura e Policisë së Parisit|en|Prefecture of Police of Paris}}, një nënndarje e {{ill|Ministria e Brendshme e Francës|en|Minister of the Interior (France)}}. Ajo mbikëqyr njësitë e {{ill|Policia Kombëtare Franceze|en|National Police (France)}} që patrullojnë qytetin dhe tri departamentet fqinje. Gjithashtu është përgjegjëse për ofrimin e shërbimeve të urgjencës, përfshirë {{ill|Brigada e Zjarrfikësve të Parisit|en|Paris Fire Brigade}}. Selia e saj ndodhet në {{ill|Sheshi Louis Lépine|en|Place Louis Lépine}} në {{ill|Ishulli i Qytetit|en|Île de la Cité}}.<ref name="Presentation_Generale">{{Cite web |url=http://www.police-nationale.interieur.gouv.fr/Presentation-generale |title=Présentation générale |trans-title=Prezantim i përgjithshëm |publisher=Police nationale — Ministère de l'intèrieur [Policia Kombëtare — Ministria e Brendshme] |language=fr |access-date=2014-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308061047/http://www.police-nationale.interieur.gouv.fr/Presentation-generale |archive-date=2013-03-08 |url-status=live}}</ref> Nën prefekturë shërbejnë 43.800 oficerë dhe ajo ka një flotë me mbi 6.000 automjete, përfshirë makina policie, motoçikleta, makina zjarrfikëse, varka dhe helikopterë.<ref name="Presentation_Generale" /> Policia Kombëtare ka një njësi të posaçme për kontrollin e trazirave dhe të turmave, si dhe për sigurinë e ndërtesave publike, të quajtur ''Compagnies républicaines de sécurité'' (CRS). Furgonët e agjentëve të CRS-së shihen shpesh në qendër të Parisit gjatë demonstratave dhe veprimtarive publike. Policinë e mbështet [[Forcat e Armatosura Franceze|Xhandarmëria Kombëtare]], një degë e Forcave të Armatosura Franceze. Operacionet e saj policore mbikëqyren nga {{ill|Ministria e Brendshme|en|Interior ministry}}.<ref>{{Cite web |url=http://www.gendarmerie.interieur.gouv.fr |title=Accueil |language=fr |trans-title=Faqja kryesore |publisher=Gendarmerie nationale — Ministère de l'intèrieur [Xhandarmëria Kombëtare — Ministria e Brendshme] |access-date=2014-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101226055256/http://www.gendarmerie.interieur.gouv.fr/ |archive-date=2010-12-26 |url-status=live}}</ref> Kriminaliteti në Paris është i ngjashëm me atë të shumicës së qyteteve të mëdha. Krimet e dhunshme janë relativisht të rralla në qendër të qytetit. Dhuna politike është e pazakontë, ndonëse në Paris dhe qytete të tjera franceze mund të zhvillohen njëkohësisht demonstrata shumë të mëdha. Këto demonstrata, të menaxhuara zakonisht nga një prani e fortë policore, mund të përballen me kundërshti dhe të përshkallëzohen në dhunë.<ref>{{Cite web |title=France |website=Travel.State.Gov |publisher=U.S. Department of State |url=https://travel.state.gov/content/passports/en/country/france.html |language=en |access-date=2017-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404010203/https://travel.state.gov/content/passports/en/country/france.html |archive-date=2017-04-04 |url-status=live}}</ref> == Peizazhi urban == [[Skeda:Tour Eiffel 360 Panorama.jpg|1600px|Panoramë 360-gradëshe e Parisit nga Kulla Eiffel. Lumi i Senës rrjedh nga verilindja në jugperëndim, nga e djathta në të majtë]] === Urbanizmi dhe arkitektura === {{Hatnote|Shiko gjithashtu: {{ill|Arkitektura e Parisit|en|Architecture of Paris}} · {{ill|Rindërtimi i Parisit nga Haussmann|en|Haussmann's renovation of Paris}} · {{ill|Ndërtesat fetare në Paris|en|Religious buildings in Paris}} · {{ill|Lista e ndërtesave më të larta në rajonin e Parisit|en|List of tallest buildings in the Paris region}}}} [[Skeda:Rue de Rivoli at night, Paris August 2013.jpg|thumb|Rruga Rivoli]] [[Skeda:Paris Place des Vosges 02.jpg|thumb|Sheshi Vosges, sheshi më i vjetër i planifikuar në Paris]] Parisi është një nga të paktat kryeqytete botërore që rrallë është shkatërruar nga katastrofat ose luftërat. Për këtë arsye, edhe historia e tij më e hershme pasqyrohet në hartën e rrugëve, ndërsa sundimtarët e njëpasnjëshëm kanë lënë gjurmët e tyre arkitekturore në kryeqytet. Kjo ka krijuar një pasuri të akumuluar monumentesh dhe ndërtesash të mbushura me histori, bukuria e të cilave i ka dhënë Parisit një pjesë të madhe të reputacionit që gëzon sot.<ref>{{Cite journal |title=Paris Street Evolution |journal=Scientific Reports |date=2013-07-08 |volume=3 |issue=1 |page=2153 |doi=10.1038/srep02153 |doi-access=free |last1=Barthelemy |first1=Marc |last2=Bordin |first2=Patricia |last3=Berestycki |first3=Henri |last4=Gribaudi |first4=Maurizio |pmid=23835429 |s2cid=11824030 |pmc=3703887 |issn=2045-2322 |language=en}}</ref> Në fillesat e tij, para Mesjetës, Parisi përbëhej nga disa ishuj dhe brigje ranore në një kthesë të [[Lumi i Senës|lumit të Senës]]. Nga këta, sot kanë mbetur dy: {{ill|Ishulli Saint-Louis|en|Île Saint-Louis}} dhe {{ill|Ishulli i Qytetit|en|Île de la Cité}}. Një i tretë është {{ill|Ishulli i Mjellmave|en|Île aux Cygnes}}, i krijuar artificialisht më 1827. Parisi modern i detyrohet shumë planit të qendrës dhe harmonisë arkitekturore të tij [[Napoleoni III|Napoleonit III]] dhe prefektit të Senës, {{ill|Georges-Eugène Haussmann|en|Georges-Eugène Haussmann}}. Midis viteve [[Rindërtimi i Parisit nga Haussmann|1853 dhe 1870, ata rindërtuan qendrën e qytetit]], krijuan bulevardet e gjera dhe sheshet ku ato kryqëzoheshin, vendosën fasada të njëtrajtshme përgjatë bulevardeve dhe kërkuan që fasadat të ndërtoheshin me gurin karakteristik krem në gri të Parisit. Ata ndërtuan parqet kryesore përreth Parisit qendror.<ref>De Moncan, Patrice, ''Le Paris de Haussmann'', Les Éditions de Mecene, Paris, {{ISBN|978-2-907970-98-3}}</ref> Dendësia e lartë e banimit në qendër e bën Parisin shumë të ndryshëm nga shumica e qyteteve të tjera të mëdha perëndimore.{{Sfn|Braimoh|Vlek|2008|p=12}} Rregullat e urbanizmit në Paris kanë qenë nën kontroll të rreptë që nga fillimi i shekullit XVII,<ref name="plan_hauteurs">{{Cite web |url=http://www.paris.fr/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21647 |title=Plan des hauteurs |access-date=2014-11-01 |language=fr |publisher=Paris.fr |website=Mairie de Paris |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140410225515/http://www.paris.fr/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21647 |archive-date=2014-04-10}}</ref> veçanërisht për sa u përket vijës së ndërtimit përgjatë rrugëve, lartësisë së ndërtesave dhe shpërndarjes së tyre.<ref name="plan_hauteurs" /> {{Cvt|210|m}} e lartë, {{ill|Kulla Montparnasse|en|Tour Montparnasse}} ishte ndërtesa më e lartë në Paris dhe Francë nga viti 1973 deri më 2011,<ref>{{Cite web |url=http://paris-a-la-carte-version-pl.paris.fr/carto/mapping/ |title=Plan Local d'Urbanisme – Règlement à la parcelle |website=Mairie de Paris |access-date=2010-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822194654/http://paris-a-la-carte-version-pl.paris.fr/carto/mapping |archive-date=2010-08-22 |url-status=live |language=fr}}</ref> kur rekordin e mori {{ill|Kulla First|en|Tour First}} në lagjen {{ill|La Défense|en|La Défense}} të komunës [[Courbevoie]]. === Banimi === [[Skeda:Front de Seine - Paris 15.jpg|thumb|Zhvillimi Front de Seine përgjatë lumit [[Lumi i Senës|Senës]]]] Në vitin 2018, rruga e banimit më e shtrenjtë në Paris, sipas çmimit mesatar për metër katror, ishte {{ill|Avenue Montaigne|en|Avenue Montaigne}}, me 22.372 euro për metër katror.<ref>''Challenges'', www. Challenges.fr, 3 korrik 2018.</ref> Në vitin 2011, numri i banesave në qytetin e Parisit ishte 1.356.074. Prej tyre, 1.165.541 (85,9 për qind) ishin banesa kryesore, 91.835 (6,8 për qind) ishin banesa dytësore, ndërsa 7,3 për qind e mbetur ishin të pabanuara.<ref name="insee_logement">{{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=LOG&millesime=2011&typgeo=DEP&search=75 |title=Chiffres Cléfs Logements (2011) – Département de Paris (75) |publisher=INSEE |date=2011 |access-date=1 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904011013/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=LOG&millesime=2011&typgeo=DEP&search=75 |archive-date=4 September 2015 |url-status=live|language=fr }}</ref> Gjashtëdhjetë e dy për qind e ndërtesave datojnë nga viti 1949 ose më herët, ndërsa 20 për qind janë ndërtuar midis viteve 1949 dhe 1974. Tetëmbëdhjetë për qind e ndërtesave të Parisit janë ndërtuar pas vitit 1974.<ref name="notaires_idf">{{cite web |url=http://www.notaires.paris-idf.fr/sites/default/files/deux_decennies_dimmobilier_final.pdf |title=Un territoire ancien et de petite taille |publisher=www.notaires.paris-idf.fr |date=February 2012 |access-date=1 November 2014 |language=fr |page=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101214159/http://www.notaires.paris-idf.fr/sites/default/files/deux_decennies_dimmobilier_final.pdf |archive-date=1 November 2014 |url-status=dead}}</ref> Dy të tretat e 1,3 milionë banesave të qytetit janë garsoniere ose apartamente me dy dhoma. Mesatarisht, në çdo banesë të Parisit jetojnë 1,9 persona, shifër që ka mbetur e pandryshuar që nga vitet 1980 dhe është më e ulët se mesatarja prej 2,33 personash për banesë në rajonin e [[Ishull-i-Francës|Île-de-France]]. Vetëm 33 për qind e banorëve kryesorë të Parisit janë pronarë të banesës ku jetojnë, kundrejt 47 për qind në rajonin më të gjerë të Île-de-France. Shumica e popullsisë së Parisit jeton me qira.<ref>{{cite web |url=http://www.notaires.paris-idf.fr/sites/default/files/deux_decennies_dimmobilier_final.pdf |title=Un territoire ancien et de petite taille |publisher=www.notaires.paris-idf.fr |date=February 2012 |access-date=1 November 2014 |language=fr |page=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101214159/http://www.notaires.paris-idf.fr/sites/default/files/deux_decennies_dimmobilier_final.pdf |archive-date=1 November 2014 |url-status=dead}}</ref> Në vitin 2017, banesat sociale ose publike përbënin 19,9 për qind të banesave të Parisit. Shpërndarja e tyre ndryshon shumë në qytet: nga 2,6 për qind e banesave në arrondissement-in e pasur të 7-të, deri në 39,9 për qind në arrondissement-in e 19-të.<ref>''Le Logement Parisien en Chiffres'', Agence Départementale de l'information sur le logement de Paris, tetor 2017.</ref> Në shkurt 2019, një OJQ e Parisit kreu numërimin e saj vjetor të personave të pastrehë në të gjithë qytetin. Ajo numëroi 3.641 persona të pastrehë në Paris, prej të cilëve 12 për qind ishin gra. Më shumë se gjysma kishin qenë të pastrehë për më shumë se një vit. Gjithsej 2.885 jetonin në rrugë ose në parqe, 298 në stacionet e trenit dhe të metrosë, ndërsa 756 në forma të tjera strehimi të përkohshëm. Kjo ishte një rritje prej 588 personash krahasuar me vitin 2018.<ref>''Le Monde'', 18 mars 2019.</ref> === Periferitë === [[Skeda:Paris, France, September 24, 2016 SkySat.jpg|thumb|Parisi perëndimor në vitin 2016, fotografuar nga sateliti SkySat]] [[Skeda:West of Paris seen from Tour Montparnasse - 2019-09-18.jpg|thumb|Parisi perëndimor, parë nga Kulla Montparnasse, 2019]] Përveç shtimit në shekullin XX të {{ill|Bois de Boulogne|en|Bois de Boulogne}}, {{ill|Bois de Vincennes|en|Bois de Vincennes}} dhe heliportit të Parisit, kufijtë administrativë të Parisit kanë mbetur të pandryshuar që nga viti 1860. Departamenti më i madh administrativ i [[Lumi i Senës|Senës]] qeveriste Parisin dhe periferitë e tij që nga krijimi më 1790, por rritja e popullsisë periferike e kishte vështirësuar funksionimin e tij si njësi e vetme. Për të trajtuar këtë problem, njësia mëmë «District de la région parisienne» («rrethi i rajonit të Parisit») u riorganizua në disa departamente të reja duke filluar nga viti 1968: Parisi u bë departament më vete, ndërsa administrimi i periferive të tij u nda mes tri departamenteve të reja që e rrethonin. Rrethi i rajonit të Parisit u riemërua «[[Île-de-France]]» më 1977, por emri i shkurtuar «rajoni i Parisit» përdoret ende gjerësisht sot për të përshkruar Île-de-France dhe, në mënyrë të paqartë, të gjithë aglomerimin e Parisit.<ref>{{Cite web |url=http://www.driea.ile-de-france.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chapitre5_de_Breve_histoire_de_amenagement_de_Paris_DREIF_Auteur_Claude_Cottour_cle0344bc.pdf |title=Une brève histoire de l'aménagement de Paris et sa région Du District à la Région Île-de-France |access-date=2014-11-26 |publisher=DRIEA Île-de-France |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20170101005621/http://www.driea.ile-de-france.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chapitre5_de_Breve_histoire_de_amenagement_de_Paris_DREIF_Auteur_Claude_Cottour_cle0344bc.pdf |archive-date=2017-01-01 |url-status=live}}</ref> Masat e planifikuara prej kohësh për bashkimin e Parisit me periferitë e tij nisën në janar 2016, kur u krijua {{ill|Metropoli i Parisit të Madh|en|Grand Paris}}.<ref name="MGP">{{Cite web |url=http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070633&idArticle=LEGIARTI000028528695&dateTexte=vig |title=Code général des collectivités territoriales – Article L5219-1 |access-date=2015-11-29 |publisher=Legifrance |language=fr |trans-title=Kodi i përgjithshëm i njësive territoriale |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070633&idArticle=LEGIARTI000028528695&dateTexte=vig |archive-date=2016-01-01 |url-status=live}}</ref> Shkëputja e Parisit nga periferitë e tij, veçanërisht mungesa e transportit periferik, u bë gjithnjë e më e dukshme me rritjen e aglomerimit të Parisit. {{ill|Paul Delouvrier|en|Paul Delouvrier}} premtoi ta zgjidhte mosmarrëveshjen mes Parisit dhe periferive kur u bë drejtues i rajonit të Parisit më 1961.{{sfn|Masson|1984|p=536}} Dy nga projektet e tij më ambicioze për rajonin ishin ndërtimi i pesë «qyteteve të reja» periferike (''villes nouvelles''){{sfn|Yarri|2008|p=407}} dhe rrjeti hekurudhor periferik {{ill|RER|en|Réseau Express Régional}}.{{sfn|Gordon|2006|pp=46–47}} Shumë lagje të tjera periferike banimi (''grands ensembles'') u ndërtuan nga vitet 1960 deri në vitet 1970, për të ofruar një zgjidhje me kosto të ulët për një popullsi që po rritej me shpejtësi.{{sfn|Castells|1983|p=75}} Fillimisht, këto lagje kishin banorë nga shtresa të ndryshme shoqërore,{{sfn|Tomas|Blanc|Bonilla|IERP|2003|p=237}} por pak banorë i zotëronin vërtet banesat e tyre. Rritja ekonomike i bëri ato të përballueshme për shtresat e mesme vetëm duke filluar nga vitet 1970.<ref name="villes nouvelles">{{Cite web |url=http://www.laburba.fr/app/download/7815645/Article+villes+nouvelles.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326035711/http://www.laburba.fr/app/download/7815645/Article%2Bvilles%2Bnouvelles.pdf |archive-date=2016-03-26 |title=Les Politiques Nationales du Logement et le Logement dans les Villes Nouvelles |publisher=Laburba.fr |access-date=2014-11-25 |page=6 |url-status=dead |language=fr}}</ref> Cilësia e dobët e ndërtimit dhe vendosja e çrregullt e këtyre lagjeve në hapësirat ekzistuese urbane kontribuuan në braktisjen e tyre nga banorët që mund të shpërnguleshin diku tjetër, si dhe në popullimin e tyre sërish nga njerëz me më pak burime financiare.<ref name="villes nouvelles" /> Këto zona, të quajtura ''quartiers sensibles'' («lagje të ndjeshme»), ndodhen në veriun dhe lindjen e Parisit, veçanërisht përreth lagjeve Goutte d'Or dhe Belleville. Në veri të Parisit, ato përqendrohen kryesisht në departamentin Seine-Saint-Denis dhe, në një masë më të vogël, në lindje, në departamentin Val-d'Oise. Zona të tjera me vështirësi gjenden në luginën e [[Lumi i Senës|Senës]], në Évry dhe Corbeil-Essonnes (Essonne), në Mureaux e Mantes-la-Jolie (Yvelines), si dhe të shpërndara mes lagjeve të banesave sociale të krijuara nga nisma politike e Paul Delouvrier për «qytetet e reja» më 1961.<ref>{{Cite web |url=http://sig.ville.gouv.fr/atlas/ZUS/ |title=Atlas des Zones urbaines sensibles (Zus) |access-date=2014-11-10 |website=SIG du secretariat générale du SIV |publisher=Ministère de l'Egalité des Territoires et du Logement |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816133325/http://sig.ville.gouv.fr/atlas/ZUS/ |archive-date=2017-08-16 |url-status=dead}}</ref> Sociologjia urbane e aglomerimit të Parisit i ngjan në thelb asaj të Parisit të shekullit XIX: të pasurit jetojnë në perëndim dhe jugperëndim, ndërsa shtresat e mesme dhe punëtore në veri dhe lindje. Zonat e mbetura janë kryesisht të klasës së mesme, me ishuj të pasur të shpërndarë në vende me rëndësi historike, sidomos në Saint-Maur-des-Fossés në lindje dhe Enghien-les-Bains në veri të Parisit.<ref>{{Cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=20&ref_id=20529&page=alapage/alap414/alap414_carte.htm#carte1 |title=Une forte hétérogénéité des revenus en Île-de-France |publisher=INSEE |access-date=2014-11-26 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229014922/http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=20&ref_id=20529&page=alapage%2Falap414%2Falap414_carte.htm#carte1 |archive-date=2014-12-29 |url-status=live}}</ref> == Demografia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Demografia e Parisit|en|Demographics of Paris}}}} [[Skeda:Paris population pyramid.svg|thumb|Piramida e popullsisë së qytetit të Parisit në vitin 2022]] Popullsia e qytetit të Parisit ishte 2.102.650 banorë në janar 2023, nga 2.165.423 në janar 2022. Nga viti 2013 deri më 2023, popullsia u pakësua me 122.919 banorë, ose rreth pesë për qind. Kryetarja e Bashkisë së Parisit, [[Anne Hidalgo]], deklaroi se kjo tregonte «çdensifikimin» e qytetit, duke krijuar më shumë hapësira të gjelbra dhe më pak mbipopullim.<ref>"Paris Population Shrank By 122,000 Over Past Decade", ''Forbes Magazine'', 24 February 2023 |language=en</ref><ref>«Paris n'attire plus comme autrefois: année apres année, Paris perd des habitants», ''Le Parisien'', 30 December 2021 |language=fr</ref> Pavarësisht rënies, Parisi mbetet qyteti me dendësinë më të madhe të popullsisë në Evropë, me 252 banorë për hektar, pa përfshirë parqet.<ref name="Le Monde, 22 January 2019">''Le Monde'', 22 January 2019 |language=fr</ref> Kjo rënie i atribuohet pjesërisht uljes së lindshmërisë, largimit të banorëve të shtresës së mesme dhe humbjes së mundshme të banesave në Paris për shkak të qiradhënieve afatshkurtra për turistët.<ref>«Paris perd ses habitants, la faute à la démographie et aux... meublés touristiques pour la Ville», ''Le Parisien'', 28 December 2017 |language=fr</ref> Parisi është bashkia e katërt më e madhe në Bashkimin Evropian për nga popullsia, pas [[Berlini]]t, [[Madridi]]t dhe [[Roma|Romës]], si dhe qyteti i 34-të me dendësinë më të madhe të popullsisë në botë {{As of|2020|lc=y}}.<ref name="worldatlas-pop">{{Cite web |date=2020-10-04 |title=The World's Most Densely Populated Cities |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-world-s-most-densely-populated-cities.html |access-date=2022-03-04 |website=WorldAtlas |archive-date=2022-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319082523/https://www.worldatlas.com/articles/the-world-s-most-densely-populated-cities.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sipas Eurostatit, Parisi (6,5 milionë banorë) renditet pas Londrës (8 milionë) dhe përpara Berlinit (3,5 milionë), bazuar në popullsinë e vitit 2012 të qyteteve që Eurostati i quan «qytete qendrore të auditimit urban».<ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/cache/RCI/#?vis=nuts2.labourmarket&lang=en |title=Statistics on European cities |publisher=Eurostat |access-date=2014-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141114142816/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained/index.php/Statistics_on_European_cities |archive-date=2014-11-14 |url-status=live |language=en}}</ref> Popullsia e Parisit sot është më e ulët se kulmi historik prej 2,9 milionë banorësh në vitin 1921. Arsyet kryesore janë pakësimi i ndjeshëm i madhësisë së familjeve dhe shpërngulja masive e banorëve drejt periferive nga viti 1962 deri më 1975. Ndër faktorët që ndikuan në shpërngulje ishin [[Deindustrializimi|çindustrializimi]], qiratë e larta, [[gentrifikimi]] i shumë lagjeve qendrore, shndërrimi i hapësirave të banimit në zyra dhe rritja e mirëqenies së familjeve që punonin. Humbja e popullsisë së Parisit u ndal përkohësisht në fillim të shekullit XXI. Popullsia u rrit nga 2.125.246 banorë në vitin 1999 në 2.240.621 në vitin 2012, përpara se të binte sërish nga viti 2012 deri më 2023.<ref>«Paris n'attire plus comme autrefois: année apres année, Paris perd des habitants», ''Le Parisien'', 30 December 2021 |language=fr</ref><ref name="pophis">{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-75056#tableau-POPREF_G1 |title=Population municipale entre 1968 et 2023: Commune de Paris (75056) |author=Institut National de la Statistique et des Études Économiques |date=2026-06-25 |language=fr |author-link=INSEE }}</ref> Parisi është qendra e një zone të ndërtuar që shtrihet përtej kufijve të tij, e njohur zakonisht si ''agglomération parisienne'' dhe e përcaktuar statistikisht si ''unité urbaine'' (një masë e [[Zona urbane|zonës urbane]]). Me 11.013.774 banorë në vitin 2023, aglomeracioni i Parisit ishte zona urbane më e madhe në Bashkimin Evropian.<ref name="Comparateur de territoires.INSEE" /> Veprimtaria e udhëtarëve që punojnë në qytet shtrihet edhe më larg, në ''aire d'attraction de Paris'' (zonë funksionale, një metodë statistikore e krahasueshme me një {{ill|zonë metropolitane|en|metropolitan area}}),<ref name="FU">{{cite web |url=https://www.insee.fr/en/metadonnees/definition/c2173 |title=Functional areas – Definition |publisher={{ill|INSEE|en|INSEE}} |access-date=2022-06-17 |archive-date=2022-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409035813/https://www.insee.fr/en/metadonnees/definition/c2173 |url-status=live |language=en }}</ref> e cila kishte 13.320.752 banorë në vitin 2023,<ref name="Comparateur de territoires.INSEE" /> ose 19,6% të popullsisë së Francës,<ref>{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8999101?geo=FE-1#ancre-POP_T2 |title=Population en historique depuis 1968: France entière |author=INSEE |access-date=2026-07-01 |language=fr |author-link=INSEE }}</ref> dhe ishte zona metropolitane më e madhe në [[Eurozona|Eurozonë]].<ref name="urbaneurope">{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-statistical-books/-/KS-01-16-691 |title=Urban Europe — Statistics on cities, towns and suburbs |date=2016 |access-date=2020-09-11 |archive-date=2020-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012194422/https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-statistical-books/-/KS-01-16-691 |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitin 2012, Komuna e Parisit ishte qyteti me dendësinë më të madhe të popullsisë në Bashkimin Evropian. Brenda kufijve të qytetit, në zonën statistikore NUTS-3, kishte 21.616 banorë për kilometër katror, përpara Inner London West, ku kishte 10.374 banorë për kilometër katror. Në të njëjtin regjistrim, tri departamentet që kufizohen me Parisin, [[Hauts-de-Seine]], Seine-Saint-Denis dhe [[Val-de-Marne]], kishin dendësi popullsie mbi 10.000 banorë për kilometër katror dhe renditeshin ndër dhjetë zonat me dendësinë më të madhe të popullsisë në BE.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Population_statistics_at_regional_level |title=Population statistics at regional level |publisher=Eurostat |date=2015-03-25 |access-date=2015-04-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150407164439/http://ec.europa.eu/eurostat/statistics_explained/index.php/Population_statistics_at_regional_level |archive-date=2015-04-07 |language=en}}</ref>{{Verifiko burimin|date=June 2019 |reason=Old data, 2012 does not match with report date (March 2014). The current report could be different.}} === Migrimi === Sipas ligjit francez, personat e lindur në vende të huaja pa shtetësi franceze në lindje përkufizohen si emigrantë. Në regjistrimin e popullsisë të vitit 2012, 135.853 banorë të qytetit të Parisit ishin emigrantë nga [[Evropa]], 112.369 nga [[Magrebi]], 70.852 nga [[Afrika nën-Sahariane]] dhe [[Egjipti]], 5.059 nga [[Turqia]], 91.297 nga [[Azia]], pa përfshirë Turqinë, 38.858 nga [[Amerika]] dhe 1.365 nga Paqësori Jugor ([[Oqeania]]).<ref>{{Cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=IMG1B&millesime=2012&niveau=2&nivgeo=DEP&codgeo=75 |title=Les immigrés par sexe, âge et pays de naissance – Département de Paris (75) |trans-title=Emigrantët sipas gjinisë, moshës dhe vendit të lindjes – Departamenti i Parisit (75) |work=Insee |access-date=2015-11-19 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=IMG1B&millesime=2012&niveau=2&nivgeo=DEP&codgeo=75 |archive-date=2016-01-01 |url-status=dead}}</ref> Në Rajonin e Parisit, 590.504 banorë ishin emigrantë nga Evropa, 627.078 nga Magrebi, 435.339 nga Afrika nën-Sahariane dhe Egjipti, 69.338 nga Turqia, 322.330 nga Azia pa përfshirë Turqinë, 113.363 nga Amerika dhe 2.261 nga Paqësori Jugor.<ref>{{Cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=IMG1B&millesime=2012&niveau=2&nivgeo=REG&codgeo=11 |title=Les immigrés par sexe, âge et pays de naissance – Région d'Île-de-France (11) |trans-title=Emigrantët sipas gjinisë, moshës dhe vendit të lindjes – Rajoni Île-de-France (11) |work=Insee |access-date=2015-11-19 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=IMG1B&millesime=2012&niveau=2&nivgeo=REG&codgeo=11 |archive-date=2016-01-01 |url-status=dead}}</ref> Në vitin 2012, në qytetin e Parisit (Ville de Paris) jetonin 8.810 shtetas britanikë dhe 10.019 shtetas të Shteteve të Bashkuara; në të gjithë Rajonin e Parisit ([[Ishull-i-Francës]]) jetonin 20.466 shtetas britanikë dhe 16.408 shtetas të Shteteve të Bashkuara.<ref>{{Cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=NAT1&millesime=2012&niveau=3&nivgeo=REG&codgeo=11 |title=Population par sexe, âge et nationalité – Région d'Île-de-France (11) |trans-title=Popullsia sipas gjinisë, moshës dhe shtetësisë – Rajoni Île-de-France (11) |work=Insee |access-date=2015-11-20 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=NAT1&millesime=2012&niveau=3&nivgeo=REG&codgeo=11 |archive-date=2016-01-01 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=NAT1&millesime=2012&niveau=3&nivgeo=DEP&codgeo=75 |title=Population par sexe, âge et nationalité – Département de Paris (75) |trans-title=Popullsia sipas gjinisë, moshës dhe shtetësisë – Departamenti i Parisit (75) |work=Insee |author-link=INSEE |access-date=2015-11-20 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=NAT1&millesime=2012&niveau=3&nivgeo=DEP&codgeo=75 |archive-date=2016-01-01 |url-status=dead}}</ref> Në vitet 2020–2021, rreth 6 milionë njerëz, ose 41% e popullsisë së Rajonit të Parisit, ishin ose emigrantë (21%), ose kishin të paktën një prind emigrant (20%). Këto shifra nuk përfshijnë francezët e lindur në Francën Përtejdetare dhe pasardhësit e tyre të drejtpërdrejtë.<ref>{{Cite web |title=Localisation des immigrés et des descendants d'immigrés |trans-title=Vendndodhja e emigrantëve dhe pasardhësve të emigrantëve |language=fr |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6793282?sommaire=6793391 |work=Insee |archive-url=https://web.archive.org/web/20231012045430/https://www.insee.fr/fr/statistiques/6793282?sommaire=6793391 |archive-date=2023-10-12 |url-status=live |access-date=2023-09-28}}</ref> === Feja === {{Hatnote|Shiko gjithashtu: {{ill|Ndërtesat fetare në Paris|en|Religious buildings in Paris}}}} [[Skeda:Le sacre coeur.jpg|thumb|{{ill|Sacré-Cœur|en|Sacré-Cœur, Paris}} në {{ill|Montmartre|en|Montmartre}}]] Në fillim të shekullit të njëzetë, Parisi ishte qyteti më i madh katolik në botë.<ref>{{Cite book |title=Catholicism and Politics in Argentina, 1810–1960 |first=Austen |last=Ivereigh |date=2016 |isbn=978-1-349-13618-6 |page=76 |publisher=Springer |quote=Buenos Aires was the second largest Catholic city in the world (after Paris) |language=en}}</ref> Të dhënat e regjistrimit të popullsisë në Francë nuk përmbajnë informacion për përkatësinë fetare.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=mPibBQAAQBAJ&pg=PA188 |title=After Integration: Islam, Conviviality and Contentious Politics in Europe |last1=Burchardt |first1=Marian |last2=Michalowski |first2=Ines |date=2014-11-26 |publisher=Springer |isbn=978-3-658-02594-6 |language=en |access-date=2017-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171001032126/https://books.google.fr/books?id=mPibBQAAQBAJ&pg=PA188 |archive-date=2017-10-01 |url-status=live}}</ref> Në një anketë të vitit 2011 nga {{ill|Instituti Francez i Opinionit Publik|en|Institut français d'opinion publique}}, një organizatë franceze e studimit të opinionit publik, 61 për qind e banorëve të Rajonit të Parisit (Île-de-France) u identifikuan si katolikë romakë. Në të njëjtën anketë, 7 për qind e banorëve u identifikuan si myslimanë, 4 për qind si protestantë, 2 për qind si hebrenj dhe 25 për qind si jofetarë. Në vitet 2012 dhe 2013, u vlerësua se në qytetin e Parisit kishte afro 500.000 myslimanë.<ref>{{Cite web |url=http://archive.francesoir.fr/actualite/societe/dalil-boubakeur-%E2%80%9Cil-faut-doubler-nombre-mosquees-en-france%E2%80%9D-54083.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128112504/http://archive.francesoir.fr/actualite/societe/dalil-boubakeur-%E2%80%9Cil-faut-doubler-nombre-mosquees-en-france%E2%80%9D-54083.html |url-status=live |archive-date=2015-01-28 |title=Intervistë me Dalil Boubakeur |work=Le Soir |language=fr |access-date=2015-11-13}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Riou |first1=Mathilde |title=Le manque de mosquée en Ile-de-France |url=http://france3-regions.francetvinfo.fr/paris-ile-de-france/2013/04/29/le-manque-de-mosquee-en-ile-de-france-243225.html |access-date=2017-11-17 |work=France 3 |date=2013-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117174949/http://france3-regions.francetvinfo.fr/paris-ile-de-france/2013/04/29/le-manque-de-mosquee-en-ile-de-france-243225.html |archive-date=2017-11-17 |url-status=live |language=fr}}</ref> Në vitin 2014, popullsia hebraike e Rajonit të Parisit vlerësohej në 282.000 banorë, përqendrimi më i madh i hebrenjve në botë jashtë [[Izraeli]]t dhe Shteteve të Bashkuara.<ref>{{Cite web |url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/details.cfm?StudyID=776 |title=World Jewish Population 2014 |author=Berman Jewish Databank |access-date=2015-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104100328/http://www.jewishdatabank.org/Studies/details.cfm?StudyID=776 |archive-date=2015-11-04 |url-status=live |language=en}}</ref> == Ekonomia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ekonomia e Parisit|en|Economy of Paris}}}} [[Skeda:La Défense depuis l'Arc de Triomphe Janvier 2023 (cropped).jpg|thumb|{{ill|La Défense|en|La Défense}}, zona më e madhe e përqendruar e biznesit në Evropë, e vendosur në perëndim të Parisit<ref name="France.fr">{{cite web |url=https://www.france.fr/en/paris/list/paris-what-to-do-what-to-see |title=La Défense, Europe's largest business district |publisher=France.fr |access-date=2013-01-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530043643/http://www.france.fr/en/paris-capital-region/la-defense-europes-largest-business-district |archive-date=2013-05-30 |language=en}}</ref>]] [[Skeda:Italiens12.jpg|thumb|Selia e {{ill|BNP Paribas|en|BNP Paribas}}, grupi më i madh bankar në Evropë, në {{ill|Boulevard des Italiens|en|Boulevard des Italiens}}<ref>{{cite web |url=https://www.statista.com/statistics/269845/largest-banks-in-the-world-by-total-assets/ |title=Largest banks worldwide as of December 2021, by assets |date=2022-08-29 |website=statista.com |publisher=Statista |access-date=2023-03-21 |archive-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810163936/https://www.statista.com/statistics/269845/largest-banks-in-the-world-by-total-assets/ |url-status=live |language=en}}</ref>]] [[Skeda:Hotel de la vaupaliere54.jpg|thumb|Selia e [[Axa]]-s në Hôtel de La Vaupalière]] [[Skeda:Campus Evergreen.jpg|thumb|Selia e {{lang|fr|[[Crédit Agricole]]|italic=no}} në {{ill|Montrouge|en|Montrouge}}, në jug të Parisit<ref name="sieges">{{cite web |website=Crédit Agricole |title=De Las Cases à Jean Jaurès : Crédit Agricole S.A. à travers ses sièges |date=2011 |url=https://www.credit-agricole.com/pdfPreview/189647 |access-date=2023-07-25 |archive-date=2023-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230725035725/https://www.credit-agricole.com/pdfPreview/189647 |url-status=live |language=fr}}</ref>]] Ekonomia e qytetit të Parisit mbështetet kryesisht te shërbimet dhe tregtia. Nga 390.480 ndërmarrjet në Paris, 80,6 për qind merren me tregti, transport dhe shërbime të ndryshme, 6,5 për qind me ndërtim dhe 3,8 për qind me industri.<ref>{{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=COM-75056 |publisher=INSEE |title=Department of Paris; Complete Dossier |access-date=2015-11-25 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307200924/http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=COM-75056 |archive-date=2016-03-07 |url-status=live}}</ref> E njëjta pamje paraqitet edhe në [[Rajonet e Francës|rajonin e Parisit]] ([[Île-de-France]]): 76,7 për qind e ndërmarrjeve merren me tregti dhe shërbime, ndërsa 3,4 për qind me industri.<ref>{{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=REG-11 |publisher=INSEE |title=Île-de-France Region – Complete dossier |access-date=2015-11-25 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316053531/http://www.insee.fr/fr/themes/dossier_complet.asp?codgeo=REG-11 |archive-date=2016-03-16 |url-status=live}}</ref> Në regjistrimin e popullsisë të vitit 2012, 59,5% e vendeve të punës në rajonin e Parisit ishin në shërbimet e tregut (12,0% në tregtinë me shumicë dhe pakicë, 9,7% në shërbimet profesionale, shkencore dhe teknike, 6,5% në informacion dhe komunikim, 6,5% në transport dhe magazinim, 5,9% në financa dhe sigurime, 5,8% në shërbime administrative dhe mbështetëse, 4,6% në akomodim dhe shërbime ushqimore dhe 8,5% në shërbime të tjera të tregut), 26,9% në shërbime jashtë tregut (10,4% në veprimtari të shëndetit njerëzor dhe punës sociale, 9,6% në administratën publike dhe mbrojtje dhe 6,9% në arsim), 8,2% në prodhim dhe shërbimet utilitare (6,6% në prodhim dhe 1,5% në shërbimet utilitare), 5,2% në ndërtim dhe 0,2% në bujqësi.<ref>{{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=EMP2&millesime=2012&niveau=3&nivgeo=REG&codgeo=11 |publisher=INSEE |title=EMP2 – Emplois au lieu de travail par sexe, statut et secteur d'activité économique – Région d'Île-de-France (11) |access-date=2015-11-26 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=EMP2&millesime=2012&niveau=3&nivgeo=REG&codgeo=11 |archive-date=2016-01-01 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/agregatnaf2008/agregatnaf2008.htm |publisher=INSEE |title=La nomenclature agrégée – NA, 2008 |access-date=2015-11-26 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219154702/http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures%2Fagregatnaf2008%2Fagregatnaf2008.htm |archive-date=19 dhjetor 2015 |url-status=live}}</ref> Në vitin 2010, rajoni i Parisit kishte 5,4 milionë punonjës me rrogë, nga të cilët 2,2 milionë ishin të përqendruar në 39 ''pôles d'emplois'' (zona punësimi) ose zona biznesi. Më e madhja prej tyre për nga numri i punonjësve njihet në frëngjisht si QCA, ose ''quartier central des affaires'' (zona qendrore e biznesit). Në vitin 2010, ajo ishte vendi i punës për 500.000 punonjës me rrogë, rreth 30 për qind e punonjësve me rrogë në Paris dhe 10 për qind e atyre në [[Île-de-France]]. Sektorët më të mëdhenj të veprimtarisë në zonën qendrore të biznesit ishin financat dhe sigurimet (16 për qind e punonjësve të zonës) dhe shërbimet e biznesit (15 për qind). Në këtë zonë gjenden gjithashtu shumë dyqane të mëdha, zona tregtare, hotele e restorante, si dhe zyra qeveritare dhe ministri. <ref name="INSEE">{{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=20718 |title=En Île-de-France, 39 poles d'emploi structurent l'economie régionale |publisher=INSEE |language=fr |access-date=2015-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=20718 |archive-date=2016-01-01 |url-status=live}}</ref> Distrikti i dytë më i madh i biznesit për nga numri i të punësuarve është {{ill|La Défense|en|La Défense}}, në perëndim të qytetit. Në vitin 2010, aty punonin 144.600 persona, prej të cilëve 38 për qind në financë dhe sigurime dhe 16 për qind në shërbime mbështetëse për bizneset. Dy zona të tjera të rëndësishme, [[Neuilly-sur-Seine]] dhe {{ill|Levallois-Perret|en|Levallois-Perret}}, janë zgjatime të distriktit të biznesit të Parisit dhe të La Défense. Një zonë tjetër, që përfshin [[Boulogne-Billancourt]], {{ill|Issy-les-Moulineaux|en|Issy-les-Moulineaux}} dhe pjesën jugore të distriktit të 15-të, është qendër e veprimtarisë mediatike dhe të teknologjisë së informacionit.<ref name="INSEE" /> Në vitin 2021, të gjitha kompanitë kryesore franceze të renditura në {{ill|''Fortune'' Global 500|en|Fortune Global 500}} e kishin selinë në rajonin e Parisit. Gjashtë prej tyre ndodheshin në distriktin qendror të biznesit të qytetit të Parisit, katër pranë qytetit, në departamentin [[Hauts-de-Seine]], tri në {{ill|La Défense|en|La Défense}} dhe një në [[Boulogne-Billancourt]]. Disa kompani, si [[Société Générale|Societe Generale]], kanë zyra si në Paris, ashtu edhe në {{ill|La Défense|en|La Défense}}. Rajoni i Parisit është rajoni kryesor i Francës për veprimtarinë ekonomike, me një [[Prodhimi i Brendshëm Bruto|PBB]] prej 865 miliardë [[euro]]sh, nga të cilat 280 miliardë euro i përkisnin qytetit të Parisit.<ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 3 regions |website=ec.europa.eu |language=en |access-date=2024-01-01 |archive-date=2024-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101045308/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10r_3gdp/default/table |url-status=live}}</ref> Në vitin 2021, PBB-ja e tij ishte më e larta ndër rajonet metropolitane të BE-së, ndërsa PBB-ja për frymë, e llogaritur sipas barazisë së fuqisë blerëse (PPP), renditej e teta ndër më të lartat.<ref>{{cite web |date=2023-02-21 |title=Regional gross domestic product (PPS per inhabitant) by NUTS 2 regions |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/TGS00005/default/table?lang=en |access-date=2023-06-13 |website=ec.europa.eu |language=en |archive-date=2023-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613192346/https://web.archive.org/web/20230613192346/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/TGS00005/default/table?lang=en |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=20&ref_id=21341#trois |publisher=Insee |title=L'Île-de-France, une des régions les plus riches d'Europe |language=fr |access-date=2014-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904011013/http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=20&ref_id=21341#trois |archive-date=2015-09-04 |url-status=live}}</ref><ref name="McKinsey">{{cite magazine |url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025 |title=The Most Dynamic Cities of 2025 |magazine=Foreign Policy |language=en |access-date=2014-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120828041241/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/08/13/the_most_dynamic_cities_of_2025 |archive-date=2012-08-28 |url-status=live}}</ref> Ndërsa në vitin 2019 popullsia e rajonit të Parisit përbënte 18,8 për qind të popullsisë së Francës metropolitane,<ref name="Pop.Paris" /> PBB-ja e rajonit përbënte 32 për qind të PBB-së së Francës metropolitane.<ref>{{cite web |date=2023-02-15 |title=GDP in value (current prices) – Metropolitan France |url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/010751746 |access-date=2023-06-13 |website=www.insee.fr |language=en |archive-date=2023-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816202919/https://web.archive.org/web/20230816202919/https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/010751746 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=2023-02-15 |title=GDP in value (current prices) – Île-de-France |url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/010751748 |access-date=2023-06-13 |website=www.insee.fr |language=en |archive-date=2023-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816222906/https://web.archive.org/web/20230816222906/https://web.archive.org/web/20230816222906/https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/010751748 |url-status=live}}</ref> Ekonomia e rajonit të Parisit është zhvendosur gradualisht nga industria drejt shërbimeve me vlerë të lartë të shtuar ([[Shërbimet financiare|financë]], shërbime të teknologjisë së informacionit) dhe prodhimit të teknologjisë së lartë (elektronikë, optikë, hapësirë ajrore etj.).<ref name="INSEE 201210">{{cite web |url=http://www.ile-de-france.gouv.fr/content/download/5429/38877/file/L’industrie%20en%20Ile-de-France%20–%20Principaux%20indicateurs%20régionaux.pdf |title=L'Industrie en Île-de-France, Principaux Indicateurs Régionaux |publisher=INSEE |language=fr |access-date=2014-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223184616/http://www.ile-de-france.gouv.fr/content/download/5429/38877/file/L%E2%80%99industrie%20en%20Ile-de-France%20%E2%80%93%20Principaux%20indicateurs%20r%C3%A9gionaux.pdf |archive-date=2015-02-23 |url-status=live}}</ref> Veprimtaria ekonomike më e përqendruar e rajonit zhvillohet në departamentin qendror [[Hauts-de-Seine]] dhe në distriktin e biznesit La Défense, në periferi të qytetit. Kjo e vendos qendrën ekonomike të Parisit në perëndim të qytetit, në trekëndëshin ndërmjet {{ill|Pallati Garnier|en|Palais Garnier}}, ''La Défense'' dhe {{ill|Val de Seine|en|Val de Seine}}.<ref name="INSEE 201210" /> Megjithëse ekonomia e Parisit dominohet nga shërbimet dhe punësimi në prodhim ka rënë ndjeshëm, rajoni mbetet qendër e rëndësishme prodhimi, veçanërisht për aeronautikën, automobilat dhe industritë ekologjike.<ref name="INSEE 201210" /> Në sondazhin mbarëbotëror të kostos së jetesës të vitit 2017, të kryer nga {{ill|Economist Intelligence Unit|en|Economist Intelligence Unit}} dhe bazuar në një anketim të bërë në shtator 2016, Parisi u rendit qyteti i shtatë më i shtrenjtë në botë dhe i dyti më i shtrenjtë në Evropë.<ref>Economist Intelligence Unit Worldwide Cost of Living Survey, based in September 2016 data, retrieved July 2017.</ref> Në vitin 2018, Parisi ishte qyteti më i shtrenjtë në botë, së bashku me [[Singapori]]n dhe [[Hong Kong]]un.<ref>{{cite web |title=Classement.Singapour, Hong Kong, Paris : le trio des villes les plus chères du monde |url=https://www.courrierinternational.com/article/classement-singapour-hong-kong-paris-le-trio-des-villes-les-plus-cheres-du-monde |website=courrierinternational.com |publisher=Courrier International |date=2019-03-20 |language=fr |access-date=2019-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327081301/https://www.courrierinternational.com/article/classement-singapour-hong-kong-paris-le-trio-des-villes-les-plus-cheres-du-monde |archive-date=2019-03-27 |url-status=live}}.</ref> [[Station F]] është një {{ill|inkubator biznesi|en|business incubator}} për ndërmarrjet e reja, i njohur si hapësira më e madhe në botë për startup-e.<ref>{{cite news |last1=Medeiros |first1=João |title=Station F, the world's largest startup campus opens in Paris |url=https://www.wired.co.uk/article/station-f |access-date=2017-08-21 |magazine=Wired |date=2017-06-29 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821085053/http://web.archive.org/web/20170821085053/http://web.archive.org/web/20170821085053/http://web.archive.org/web/20170821085053/http://www.wired.co.uk/article/station-f |archive-date=2017-08-21 |url-status=live}}</ref> Në vitin 2022, Parisi ishte qyteti me koston e nëntë më të lartë të jetesës në botë.<ref>{{cite news |title=The world's most, and least, expensive cities |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2022/11/30/the-worlds-most-and-least-expensive-cities |access-date=2022-12-01 |issn=0013-0613 |language=en |archive-date=2022-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221201044121/https://web.archive.org/web/20221201044121/https://web.archive.org/web/20221201044121/https://web.archive.org/web/20221201044121/https://www.economist.com/graphic-detail/2022/11/30/the-worlds-most-and-least-expensive-cities |url-status=live}}</ref> === Punësimi dhe të ardhurat === [[Skeda:Median income of Paris and inner ring (2018) named.svg|thumb|Të ardhurat mediane në Paris dhe në departamentet përreth, 2018. Të ardhura të larta me të kuqe, të ulëta me të verdhë.]] Në vitin 2007, shumica e punonjësve me pagë në Paris zinin 370.000 vende pune në shërbimet e bizneseve, të përqendruara në zonat veriperëndimore të arrondissement-eve të 8-të, 16-të dhe 17-të.<ref name="AlapageINSEE">{{Cite press release |url=http://www.insee.fr/fr/insee_regions/idf/themes/alapage/alap288/alapage288.pdf |title=Île-de-France – A la Page Nº288 – INSEE 2007 |date=November 2007 |access-date=2014-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229014929/http://www.insee.fr/fr/insee_regions/idf/themes/alapage/alap288/alapage288.pdf |archive-date=2014-12-29 |url-status=live |language=fr}}</ref> Kompanitë e shërbimeve financiare të Parisit janë përqendruar në zonën e bankave dhe sigurimeve të arrondissement-eve qendrore-perëndimore të 8-të dhe 9-të.<ref name="AlapageINSEE" /> Zona e dyqaneve të mëdha në arrondissement-et e 1-rë, 6-të, 8-të dhe 9-të punëson dhjetë për qind të punonjësve të Parisit, kryesisht gra; 100.000 prej tyre punojnë në tregtinë me pakicë.<ref name="AlapageINSEE" /> Katërmbëdhjetë për qind e parizianëve punonin në hotele e restorante dhe në shërbime të tjera për individët.<ref name="AlapageINSEE" /> Nëntëmbëdhjetë për qind e punonjësve të Parisit punojnë për shtetin, në administratë ose arsim. Shumica e punonjësve të shëndetësisë dhe të shërbimeve sociale në Paris punojnë në spitale dhe në shërbimet e strehimit social, të përqendruara në arrondissement-et periferike të 13-të, 14-të, 18-të, 19-të dhe 20-të.<ref name="AlapageINSEE" /> Jashtë Parisit, zona e {{ill|La Défense|en|La Défense}} në departamentin perëndimor të Hauts-de-Seine, e specializuar në financë, sigurime dhe kërkime shkencore, punëson 144.600 veta.<ref name="INSEE 201210" /> Sektori audiovizual në Seine-Saint-Denis-in verilindor ka 200 kompani mediatike dhe 10 studio të mëdha filmike.<ref name="INSEE 201210" /> Prodhimi industrial në Paris përqendrohet kryesisht në rrethinat e tij. Parisi ka rreth 75.000 punonjës në prodhim, shumica e të cilëve punojnë në industrinë e tekstileve, veshjeve, artikujve prej lëkure dhe këpucëve.<ref name="INSEE 201210" /> Në vitin 2015, 800 kompanitë e hapësirës ajrore të rajonit të Parisit punësonin 100.000 veta.<ref name="INSEE 201210" /> Katërqind kompani të industrisë së automobilave punësojnë 100.000 punonjës të tjerë. Shumë prej tyre janë përqendruar në departamentin e {{ill|Yvelines|en|Yvelines}}, rreth fabrikave të Renault-së dhe PSA-Citroën-it. Vetëm ky departament punëson 33.000 veta.<ref name="INSEE 201210" /> Në vitin 2014, industria si e tërë pësoi humbje të mëdha, me mbylljen e një fabrike të madhe montimi të Citroën-it në [[Aulnay-sous-Bois]].<ref name="INSEE 201210" /> Departamenti jugor i [[Essonne]] është i specializuar në shkencë dhe teknologji.<ref name="INSEE 201210" /> [[Val-de-Marne]] juglindor, me tregun e madh të shitjes me shumicë të ushqimeve në {{ill|Rungis|en|Marché international de Rungis}}, është i specializuar në përpunimin e ushqimeve dhe në prodhimin e pijeve.<ref name="INSEE 201210" /> Rënia e prodhimit industrial në rajonin e Parisit po zëvendësohet shpejt nga industritë ekologjike, të cilat punësojnë rreth 100.000 veta.<ref name="INSEE 201210" /> Të ardhurat janë më të larta në pjesën perëndimore të Parisit dhe në rrethinat perëndimore sesa në pjesët veriore dhe lindore të zonës urbane.<ref>{{Cite web |title=Structure et distribution des revenus, inégalité des niveaux de vie en 2013 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/2388413 |website=insee.fr |access-date=2017-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620170141/https://www.insee.fr/fr/statistiques/2388413 |archive-date=2017-06-20 |url-status=live |language=fr}}</ref> Ndonëse Parisi ka disa nga lagjet më të pasura në Francë, ai ka edhe disa nga më të varfrat, kryesisht në anën lindore të qytetit. Në vitin 2012, 14 për qind e familjeve në Paris fitonin më pak se 977&nbsp;€ në muaj, kufiri zyrtar i varfërisë. Njëzet e pesë për qind e banorëve të arrondissement-it të 19-të jetonin nën kufirin e varfërisë. Në lagjen më të pasur të Parisit, arrondissement-in e 7-të, shtatë për qind jetonin nën kufirin e varfërisë.<ref>{{Cite web |url=http://www.metronews.fr/paris/des-quartiers-de-paris-compteraient-plus-de-40-de-pauvres/mnaB!OVs3O27zkRe6/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140406124836/http://www.metronews.fr/paris/des-quartiers-de-paris-compteraient-plus-de-40-de-pauvres/mnaB!OVs3O27zkRe6/ |archive-date=2014-04-06 |title=Neighborhoods of Paris with more than 40 percent living below poverty line |publisher=Metronews |language=fr |access-date=2013-11-28}}</ref> Shkalla e papunësisë në Paris në tremujorin e katërt të vitit 2021 ishte gjashtë për qind, krahasuar me 7,4 për qind në të gjithë Francën. Kjo ishte shkalla më e ulët në trembëdhjetë vjet.<ref>Reuters, “France unemployment hits 13-year low”, 18 February 2022</ref><ref>Të dhënat e INSEE-së, publikuar më 1 prill 2022</ref> === Turizmi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Turizmi në Paris|en|Tourism in Paris}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Pikat e referimit në Paris|en|Landmarks in Paris}} · {{ill|Lagjet historike të Parisit|en|Historical quarters of Paris}} · {{ill|Lista e atraksioneve turistike në Paris|en|List of tourist attractions in Paris}}}} [[Skeda:Visiter le Louvre en été ! (4787187477).jpg|thumb|upright=0.75|[[Luvri]], muzeu i artit më i vizituar në botë]] Në vitin 2024, Parisi u konsiderua për të katërtin vit radhazi qyteti më tërheqës në botë, sipas Indeksit të Destinacioneve të Qyteteve Globale të Euromonitorit. Megjithatë, sipas numrit të turistëve që vinin nga vende të tjera, renditej vetëm në vendin e nëntë.<ref>{{Cite web |title=Euromonitor International reveals world's Top 100 City Destinations for 2024 |url=https://www.euromonitor.com/press/press-releases/december-2024/euromonitor-international-reveals-worlds-top-100-city-destinations-for-2024 |website=Euromonitor International |date=2024-12-04 |access-date=2025-04-04 |language=en}}</ref> Turizmi në rajonin e Parisit vazhdoi të rimëkëmbhej në vitin 2022, duke arritur në 44&nbsp;milionë vizitorë, 95&nbsp;për qind më shumë se në vitin 2021, por ende 13&nbsp;për qind më pak se në vitin 2019.<ref name="pro.visitparisregion.com">{{Cite web |url=https://pro.visitparisregion.com/chiffres-du-tourisme/conjoncture/bilans/bilan-de-l-annee-touristique-2022-a-paris-ile-de-france-mars-2023 |title=Bilan de l'année touristique 2022 à Paris Île-de-France (mars 2023) |trans-title=Përmbledhje e vitit turistik 2022 në Paris dhe Île-de-France (mars 2023) |website=pro.visitparisregion.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325170709/https://pro.visitparisregion.com/chiffres-du-tourisme/conjoncture/bilans/bilan-de-l-annee-touristique-2022-a-paris-ile-de-france-mars-2023 |archive-date=2023-03-25 |url-status=live |date=2023-03-20 |language=fr}}</ref> {{ill|{{ill|Metropoli i Parisit të Madh|en|Grand Paris}}|en|Grand Paris}}, që përfshin Parisin dhe tri departamentet përreth, priti një numër rekord prej 38&nbsp;milionë vizitorësh në vitin 2019, sipas regjistrimeve në hotele.<ref name="KeyFigures">{{Cite web |url=https://press.parisinfo.com/key-figures |title=Tourism in Paris – Key Figures 2020 |publisher=Paris Convention and Visitors Bureau |website=press.parisinfo.com |access-date=2021-09-10 |archive-date=2021-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910112723/https://press.parisinfo.com/key-figures |url-status=dead |language=en}}</ref> Mes tyre kishte 12,2&nbsp;milionë vizitorë francezë. Ndër vizitorët e huaj, numri më i madh vinte nga Shtetet e Bashkuara (2,6&nbsp;milionë), Mbretëria e Bashkuar (1,2&nbsp;milionë), Gjermania (981&nbsp;mijë) dhe Kina (711&nbsp;mijë).<ref name="KeyFigures" /> Në vitin 2018, Parisi ishte destinacioni i dytë më i ngarkuar ajror në botë, me 19,10&nbsp;milionë vizitorë, pas Bangkokut (22,78&nbsp;milionë), por përpara Londrës (19,09&nbsp;milionë).<ref>{{Cite web |last=Rosen |first=Eric |title=The World's Most-Visited City Is Bangkok |url=https://www.forbes.com/sites/ericrosen/2019/09/04/the-worlds-most-visited-city-is-bangkok/ |work=[[Forbes]] |date=2019-09-04 |access-date=2019-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914054101/https://www.forbes.com/sites/ericrosen/2019/09/04/the-worlds-most-visited-city-is-bangkok/ |archive-date=2019-09-14 |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitin 2016, 393.008 punonjës në Parisin e Madh, ose 12,4&nbsp;për qind e fuqisë punëtore gjithsej, punonin në sektorë të lidhur me turizmin, si hotelet, shërbimi ushqimor, transporti dhe koha e lirë. Atraksionet kryesore kulturore të Parisit në vitin 2022 ishin [[Musée du Louvre]] (7,7&nbsp;milionë vizitorë), [[Kulla Eiffel]] (5,8&nbsp;milionë vizitorë), [[Musée d'Orsay]] (3,27&nbsp;milionë vizitorë) dhe {{ill|Qendra Pompidou|en|Centre Pompidou}} (3&nbsp;milionë vizitorë).<ref name="pro.visitparisregion.com" /> Në vitin 2019, Parisi i Madh kishte 2.056 hotele, përfshirë 94 hotele me pesë yje, me gjithsej 121.646 dhoma.<ref name="KeyFigures" /> Po atë vit, përveç hoteleve, në Parisin e Madh kishte 60.000 banesa të regjistruara në {{ill|Airbnb|en|Airbnb}}.<ref name="KeyFigures" /> Sipas ligjit francez, qiramarrësit e këtyre njësive duhet të paguajnë taksën turistike të Parisit. Në vitin 2016, kompania i pagoi bashkisë 7,3&nbsp;milionë euro.<ref>{{Cite news |last=Vidalon |first=Dominique |date=2017-07-05 |title=Hoteliers welcome Paris decision forcing Airbnb hosts to register rentals |url=https://www.reuters.com/article/business/hoteliers-welcome-paris-decision-forcing-airbnb-hosts-to-register-rentals-idUSL8N1JW2DD/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414215702/https://www.reuters.com/article/business/hoteliers-welcome-paris-decision-forcing-airbnb-hosts-to-register-rentals-idUSL8N1JW2DD/ |archive-date=2025-04-14 |work=Reuters |quote=It paid back to French authorities 7.3 million euros in tourist taxes in 2016. |language=en}}</ref> Një pjesë fare e vogël e vizitorëve të huaj vuan nga [[Sindroma e Parisit]], kur përjetimet e tyre nuk përputhen me pritshmëritë.<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6197921.stm |title='Paris Syndrome' strikes Japanese |work=BBC News |access-date=2009-11-04 |last=Wyatt |first=Caroline |date=2006-12-20 |archive-date=2009-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091031110724/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6197921.stm |url-status=live |language=en}}</ref> == Kultura == === Piktura dhe skulptura === {{Kryesor|Arti në Paris}} [[Skeda:Renoir, Pierre-Auguste - Dance at Le Moulin de la Galette, 1876.jpg|thumb|[[Pierre-Auguste Renoir]], ''{{ill|Bal du moulin de la Galette|en|Bal du moulin de la Galette}}'', 1876, vaj mbi kanavacë, 131 × 175&nbsp;cm, [[Musée d'Orsay]]]] Për shekuj me radhë, Parisi ka tërhequr artistë nga e gjithë bota. Si rrjedhojë, qyteti ka fituar reputacionin e «Qytetit të Artit».{{sfn|Montclos|2003}} Artistët italianë patën ndikim të madh në zhvillimin e artit në Paris gjatë shekujve XVI dhe XVII, veçanërisht në skulpturë dhe reliev. Piktura dhe skulptura u bënë krenari e monarkisë franceze, dhe familja mbretërore franceze porositi shumë artistë parizianë që të zbukuronin pallatet e saj gjatë periudhës së {{ill|barokut dhe klasicizmit francez|en|French Baroque and Classicism}}. Skulptorë si {{ill|François Girardon|en|François Girardon|lt=Girardon}}, {{ill|Antoine Coysevox|en|Antoine Coysevox|lt=Coysevox}} dhe {{ill|Nicolas Coustou|en|Nicolas Coustou|lt=Coustou}} fituan reputacion si artistët më të shquar në oborrin mbretëror të Francës së shekullit XVII. {{ill|Pierre Mignard|en|Pierre Mignard}} u bë piktori i parë i mbretit [[Luigji XIV]] gjatë kësaj periudhe. Në vitin 1648 u themelua ''{{ill|Akademia Mbretërore e Pikturës dhe Skulpturës|en|Académie royale de peinture et de sculpture}}'', për t'iu përgjigjur interesimit të madh për art në kryeqytet.{{sfn|Michelin|2011}} Parisi përjetoi kulmin e tij artistik në shekullin XIX dhe në fillim të shekullit XX, kur në qytet u vendosën koloni artistësh dhe u hapën shkolla arti të lidhura me disa prej piktorëve më të shquar të kohës: {{ill|Henri de Toulouse-Lautrec|en|Henri de Toulouse-Lautrec}}, {{ill|Édouard Manet|en|Édouard Manet}}, [[Klod Monet]], {{ill|Berthe Morisot|en|Berthe Morisot}}, [[Paul Gauguin]], [[Pierre-Auguste Renoir]] e të tjerë. Parisi ishte qendër e zhvillimit të [[romanticizmi]]t në art, me piktorë si {{ill|Théodore Géricault|en|Théodore Géricault|lt=Géricault}}.{{sfn|Michelin|2011}} Lëvizjet e [[impresionizmi]]t, {{ill|Art Nouveau|en|Art Nouveau}}, {{ill|simbolizmit në arte|en|Symbolism (arts)}}, {{ill|fovizmit|en|Fauvism|lt=Fovizmi}}, [[kubizmi]]t dhe {{ill|Art Déco|en|Art Deco}} u zhvilluan të gjitha në Paris.{{sfn|Michelin|2011}} Në fund të shekullit XIX, shumë artistë nga provincat franceze dhe nga e gjithë bota u dyndën në Paris për të ekspozuar veprat e tyre në sallonet dhe ekspozitat e shumta dhe për t'u bërë të njohur.{{sfn|Perry|1995|p=19}} Artistë si [[Pablo Picasso]], [[Henri Matisse]], [[Vincent van Gogh]], [[Paul Cézanne]], {{ill|Jean Metzinger|en|Jean Metzinger}}, {{ill|Albert Gleizes|en|Albert Gleizes}}, {{ill|Henri Rousseau|en|Henri Rousseau}}, [[Marc Chagall]] dhe {{ill|Amedeo Modigliani|en|Amedeo Modigliani}} u lidhën me Parisin. Skulptorët më të shquar që krijuan reputacion në Paris në epokën moderne janë [[Frederik August Bartoldi]] ([[Statuja e Lirisë]]), [[Auguste Rodin]], {{ill|Camille Claudel|en|Camille Claudel}}, {{ill|Antoine Bourdelle|en|Antoine Bourdelle}}, {{ill|Paul Landowski|en|Paul Landowski}} (''{{ill|Krishti Shëlbues|en|Christ the Redeemer (statue)}}'' në [[Rio de Zhaneiro]]) dhe {{ill|Aristide Maillol|en|Aristide Maillol}}. {{ill|Epoka e Artë|en|Belle Époque}} e {{ill|Shkollës së Parisit|en|School of Paris}} përfundoi mes dy luftërave botërore. === Muzetë === {{Kryesor|Lista e muzeve në Paris}} [[Skeda:MuseeOrsay 20070324.jpg|thumb|[[Musée d'Orsay]]]] [[Skeda:Musée du quai Branly.jpg|thumb|{{ill|Musée du Quai Branly|en|Musée du Quai Branly – Jacques Chirac}}]] [[Muzeu i Luvrit|Luvri]] priti 2,8 milionë vizitorë në vitin 2021,<ref>{{Cite news |title="Visitor Figures 2021", "The Art Newspaper", 5 January 2022.|language=en}}</ref> duke ruajtur vendin si {{ill|muzeu më i vizituar në botë|en|List of most-visited museums}}. Thesaret e tij përfshijnë ''[[Mona Liza]]'', statujën ''{{ill|Venusi i Milosit|en|Venus de Milo}}'' dhe ''[[Liria në barrikada]]''. Muzeu i dytë më i vizituar, me 1,5 milionë vizitorë në vitin 2021, ishte {{ill|Qendra Georges Pompidou|en|Centre Georges Pompidou}}, e njohur edhe si Beaubourg, ku ndodhet {{lang|fr|{{ill|Musée National d'Art Moderne|en|Musée National d'Art Moderne}}|italic=no}}. Pas tij, me 1,4 milionë vizitorë, renditej {{ill|Muzeu Kombëtar i Historisë Natyrore|en|National Museum of Natural History, France}}. Ai është i njohur për artefaktet e dinosaurëve, koleksionet minerale dhe Galerinë e Evolucionit.<ref>{{Cite web |url=https://parisjetaime.com/ |title=Le Tourisme a Paris – Chiffres Cles -Edition 2021 |publisher=Office de Tourisme et des Congrès de Paris |date=2022 |language=fr}}</ref> [[Musée d'Orsay]], ku ekspozohen vepra arti të shekullit XIX dhe vepra të [[impresionistët francezë|impresionistëve francezë]], pati një milion vizitorë. Në Paris ndodhet një nga muzetë më të mëdhenj të shkencës në Evropë, {{ill|Cité des sciences et de l'industrie|en|Cité des sciences et de l'industrie}} (984.000 vizitorë në vitin 2020), si dhe një nga më të vjetrit, {{ill|Musée des Arts et Métiers|en|Musée des Arts et Métiers}} (i hapur më 1794). Muzetë e tjerë më të vizituar në vitin 2021 ishin {{ill|Fondation Louis Vuitton|en|Fondation Louis Vuitton}} (691.000 vizitorë), {{ill|Musée du Quai Branly – Jacques Chirac|en|Musée du Quai Branly – Jacques Chirac}}, me art dhe kultura autoktone nga Afrika, Azia, Oqeania dhe Amerika (616.000); {{ill|Musée Carnavalet|en|Musée Carnavalet}} (Historia e Parisit) (606.000); dhe {{lang|fr|[[Petit Palais]]|italic=no}}, muzeu i artit i qytetit të Parisit (518.000).<ref>{{Cite web |url=https://parisjetaime.com/ |title=Le Tourisme a Paris – Chiffres Cles -Edition 2021 |publisher=Office de Tourisme et des Congrès de Paris |date=2022 |language=fr}}</ref> {{ill|Musée de l'Orangerie|en|Musée de l'Orangerie}}, pranë Luvrit dhe Orsay-t, ekspozon gjithashtu vepra të impresionistëve dhe postimpresionistëve, përfshirë shumicën e pikturave të mëdha murale të Klod Monetit, ''{{ill|Zambakët e ujit|en|Water Lilies (Monet series)}}''. {{ill|Musée national du Moyen Âge|en|Musée national du Moyen Âge}}, ose Muzeu i Klunit, paraqet {{ill|artin mesjetar|en|Medieval art}}. {{ill|Muzeu Guimet|en|Guimet Museum}}, ose ''Musée national des arts asiatiques'', ka një nga koleksionet më të mëdha të artit aziatik në Evropë. Ka gjithashtu muze të rëndësishëm kushtuar artistëve të veçantë, përfshirë {{ill|Musée Picasso|en|Musée Picasso}}, {{ill|Musée Rodin|en|Musée Rodin}} dhe {{ill|Musée national Eugène Delacroix|en|Musée national Eugène Delacroix}}. Historia ushtarake e Francës paraqitet përmes ekspozitave në {{ill|Musée de l'Armée|en|Musée de l'Armée}}, te {{ill|Les Invalides|en|Les Invalides}}. Krahas muzeve kombëtare, të drejtuara nga {{ill|Ministria e Kulturës e Francës|en|Ministry of Culture (France)}}, Bashkia e Parisit administron 14 muze, përfshirë Muzeun Carnavalet, kushtuar historisë së Parisit, {{ill|Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris|en|Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris}}, {{ill|Palais de Tokyo|en|Palais de Tokyo}}, {{ill|Shtëpinë e Viktor Hygos|en|Maison de Victor Hugo}}, {{ill|Shtëpinë e Balzakut|en|Maison de Balzac}} dhe [[Katakombet e Parisit]].<ref>{{Cite web |url=http://www.paris.fr/musees |title=Municipal museums |publisher=Mairie de Paris |access-date=23 nëntor 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141123165959/http://www.paris.fr/musees |archive-date=7 shtator 2013 |url-status=live |language=en}}</ref> Ka gjithashtu muze privatë me rëndësi. Muzeu i artit bashkëkohor i Fondacionit Louis Vuitton, i projektuar nga arkitekti {{ill|Frank Gehry|en|Frank Gehry}}, u hap në tetor 2014 në {{ill|Bois de Boulogne|en|Bois de Boulogne}}. === Teatri === {{Hatnote|Shih gjithashtu: {{ill|Teatri i Francës|en|Theatre of France}}}} [[Skeda:Bastille Opera House - Paris, 2011.jpg|thumb|{{ill|Opéra Bastille|en|Opéra Bastille}}]] Shtëpitë më të mëdha të operës në Paris janë Opéra Garnier e shekullit XIX (historikisht, {{ill|Opera e Parisit|en|Opéra National de Paris}}) dhe modernia {{ill|Opéra Bastille|en|Opéra Bastille}}. Opéra Garnier anon nga baletet dhe operat më klasike. Opera e Parisit ofron një repertor të përzier veprash klasike dhe moderne.{{Sfn|Lawrence|Gondrand|2010|p=178}} Në mesin e shekullit XIX kishte edhe tri shtëpi të tjera opere aktive dhe konkurruese: Opéra-Comique (që ekziston ende), Théâtre-Italien dhe Théâtre Lyrique (tani {{ill|Théâtre de la Ville|en|Théâtre de la Ville}}).{{Sfn|Schumacher|1996|p=60}} {{ill|Philharmonie de Paris|en|Philharmonie de Paris}}, salla moderne e koncerteve simfonike të Parisit, u hap në janar 2015. Një tjetër pikë e rëndësishme muzikore është {{ill|Théâtre des Champs-Élysées|en|Théâtre des Champs-Élysées}}, ku u zhvilluan shfaqjet e para të {{ill|Ballets Russes|en|Ballets Russes}} më 1913. [[Skeda:CFfacadePlacedelOpera.png|thumb|{{ill|Comédie-Française|en|Comédie-Française}} (Salla Richelieu)]] Teatri ka zënë tradicionalisht një vend të rëndësishëm në kulturën pariziane, dhe shumë nga aktorët e tij më të njohur sot janë edhe yje të televizionit francez. Teatri më i vjetër dhe më i famshëm i Parisit është {{ill|Comédie-Française|en|Comédie-Française}}, i themeluar më 1680. I drejtuar nga Qeveria e Francës, ai vë në skenë kryesisht klasikë francezë në Sallën Richelieu, në {{ill|Pallati-Royal|en|Palais-Royal}}.{{Sfn|Fierro|1996|p=1173}} Teatre të tjera të njohura janë {{ill|Odéon-Théâtre de l'Europe|en|Odéon-Théâtre de l'Europe}}, institucion shtetëror dhe pikë e rëndësishme teatrore; Théâtre Mogador; dhe {{ill|Théâtre de la Gaîté-Montparnasse|en|Théâtre de la Gaîté-Montparnasse}}.<ref>{{Cite book |title=Who's Where |url=https://books.google.com/books?id=Tj4WAQAAIAAJ |access-date=2 korrik 2013 |date=1961 |page=304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907162159/http://books.google.com/books?id=Tj4WAQAAIAAJ |archive-date=7 shtator 2013 |url-status=live |language=en}}</ref> Sallat e muzikës dhe [[kabareja|kabaretë]] janë institucione të njohura pariziane. ''{{ill|Moulin Rouge|en|Moulin Rouge}}'' u hap më 1889 dhe u bë vendlindja e kërcimit {{ill|kankan|en|Cancan}}. Ai ndihmoi të bëheshin të famshëm këngëtarët {{ill|Mistinguett|en|Mistinguett}} dhe [[Édith Piaf]], si dhe piktori {{ill|Henri de Toulouse-Lautrec|en|Henri de Toulouse-Lautrec}}, i cili krijoi postera për lokalin. Më 1911, salla e vallëzimit Olympia Paris shpiku shkallët madhështore si skenë për shfaqjet e saj, duke konkurruar me rivalin e saj të madh, ''{{ill|Folies Bergère|en|Folies Bergère}}''. {{ill|Casino de Paris|en|Casino de Paris}} priti shumë këngëtarë të njohur francezë, përfshirë {{ill|Mistinguett|en|Mistinguett}}, {{ill|Maurice Chevalier|en|Maurice Chevalier}} dhe {{ill|Tino Rossi|en|Tino Rossi}}. Salla të tjera të njohura pariziane të muzikës përfshijnë ''{{ill|Le Lido|en|Le Lido}}'', në Champs-Élysées, e hapur më 1946; dhe {{ill|Crazy Horse Saloon|en|Crazy Horse (cabaret)}}, me shfaqje striptizi, vallëzimi dhe magjie, e hapur më 1951. Sot në Paris ka rreth gjashtë salla muzike, të frekuentuara kryesisht nga vizitorët e qytetit.{{Sfn|Fierro|1996|pp=1005–1006}} === Letërsia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Shkrimtarët në Paris|en|Writers in Paris}}}} [[Skeda:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|thumb|upright=0.75|[[Victor Hugo]]]] Libri i parë i shtypur në Francë, ''Epistolae'' («Letra»), nga Gasparinus de Bergamo, u botua në Paris më 1470, në shtypshkronjën e themeluar nga Johann Heynlin. Që atëherë, Parisi ka qenë qendra e industrisë botuese franceze, vendbanim i disa prej shkrimtarëve dhe poetëve më të njohur të botës, si dhe mjedisi i shumë veprave klasike të letërsisë franceze. Parisi u bë kryeqyteti i pranuar i letërsisë franceze vetëm në shekullin XVII, me autorë si Boileau, [[Pierre Corneille]], La Fontaine, [[Molieri]], [[Zhan Rasin|Racine]], [[Charles Perrault]]<ref>{{Cite web |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k108017c.r=Labyrinte+de+Versailles+Perrault.langEN |title=scan of the book at the Bibliothèque nationale de France |publisher=Gallica.bnf.fr |date=2007-10-15 |access-date=2014-03-24 |archive-date=2013-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130612140924/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k108017c.r=Labyrinte+de+Versailles+Perrault.langEN |url-status=live |language=en}}</ref> — disa prej tyre të ardhur nga provincat — si dhe me themelimin e {{lang|fr|{{ill|Académie française|en|Académie française}}|italic=no}}.{{Sfn|Fierro|1996|p=488}} Në shekullin XVIII, jeta letrare e Parisit përqendrohej te kafenetë dhe sallonet; atë e mbizotëruan [[Voltaire]], [[Zhan Zhak Ruso|Jean-Jacques Rousseau]], Pierre de Marivaux dhe Pierre Beaumarchais. Gjatë shekullit XIX, Parisi ishte shtëpia dhe subjekt i disa prej shkrimtarëve më të mëdhenj të Francës, mes tyre [[Charles Baudelaire]], Stéphane Mallarmé, Mérimée, [[Alfred de Musset]], [[Marcel Proust]], [[Émile Zola]], [[Alexandre Dumas]], [[Gustave Flaubert]], Guy de Maupassant dhe [[Honore de Balzak|Honoré de Balzac]]. ''[[Kurrizoja i Notre-Dame-it]]'' e Victor Hugo-s frymëzoi restaurimin e vendit ku zhvillohet ngjarja, [[Katedralja Notre-Dame de Paris|Notre-Dame de Paris]].<ref>{{Cite web |url=http://www.adoremus.org/1099-Rose.html |title=Notre Dame Renovations |access-date=2013-07-04 |publisher=Adoremus Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20130207134139/http://www.adoremus.org/1099-Rose.html |archive-date=2013-02-07 |url-status=live |language=en}}</ref> Një tjetër vepër e Hugos, ''[[Të mjerët]]'', përshkruan ndryshimet shoqërore dhe trazirat politike në Paris në fillim të viteve 1830.<ref>{{Cite web |url=http://www.gutenberg.org/files/135/135-h/135-h.htm |title=Les Miserables |work=Preface |date=1862 |access-date=2013-07-04 |publisher=Gutenberg Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20131011091018/http://www.gutenberg.org/web/20131011091018/http://www.gutenberg.org/files/135/135-h/135-h.htm |archive-date=2013-10-11 |url-status=live |language=en}}</ref> Një nga shkrimtarët francezë më të dashur, [[Jules Verne]], punoi në Théâtre Lyrique dhe në bursën e Parisit, ndërsa kërkimet për tregimet e tij i bënte në Bibliotekën Kombëtare.<ref>{{Cite news |title=Jules Verne |url=https://www.britannica.com/biography/Jules-Verne |access-date=2024-04-18 |work=Encyclopaedia Britannica |language=en}}</ref> Në shekullin XX, bashkësia letrare e Parisit u dallua për figura si {{ill|Colette|en|Colette}}, [[André Gide]], [[François Mauriac]], {{ill|André Malraux|en|André Malraux}}, [[Albert Camus]] dhe, pas Luftës së Dytë Botërore, [[Simone de Beauvoir]] e [[Jean-Paul Sartre]]. Në periudhën mes dy luftërave, qyteti ishte shtëpia e shumë shkrimtarëve të rëndësishëm të huaj, mes tyre [[Ernest Hemingway]], [[Samuel Beckett]], [[Miguel Ángel Asturias]], {{ill|Alejo Carpentier|en|Alejo Carpentier}} dhe {{ill|Arturo Uslar Pietri|en|Arturo Uslar Pietri}}. Fituesi i [[Çmimi Nobel për Letërsi|Çmimit Nobel për Letërsi]] më 2014, [[Patrick Modiano]], e bazoi pjesën më të madhe të veprës së tij letrare në përshkrimin e qytetit gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe viteve 1960–1970.<ref>{{Cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2014/bio-bibl.html |title=Official site of the Nobel Prize |access-date=2014-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216224108/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2014/bio-bibl.html |archive-date=2014-12-16 |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitet 1970, 80 për qind e shtëpive botuese në gjuhën frënge gjendeshin në Paris.<ref>Fierro, 1996, p. 840.</ref> Qyteti ka edhe librari të vogla. Vetëm në arrondissement-in e 5-të ka rreth 150 librari, si dhe 250 tezga të tjera librash përgjatë Senës. Ligji francez i mbron libraritë e vogla të Parisit nga konkurrenca e shitësve që ofrojnë zbritje: librat, madje edhe librat elektronikë, nuk mund të shiten me çmim më shumë se pesë për qind nën çmimin e kapakut të caktuar nga botuesi.<ref>«The French Still Flock to Bookstores», ''New York Times'', 20 qershor 2012</ref> === Muzika === {{Hatnote|Artikuj kryesorë: {{ill|Muzika në Paris|en|Music in Paris}} dhe {{ill|Historia e muzikës në Paris|en|History of music in Paris}}}} [[Skeda:Olympia facade.jpg|thumb|upright=0.75|Salla e muzikës [[Olympia (Paris)|Olympia]]]] Në fund të shekullit të 12-të, në Notre-Dame u krijua një shkollë e [[Polifonia|polifonisë]]. Ndër truvërët e Francës veriore, një grup aristokratësh parizianë u bënë të njohur për poezitë dhe këngët e tyre. Edhe trubadurët e jugut të Francës ishin të pëlqyer. Gjatë mbretërimit të {{ill|Françesku I i Francës|en|Francis I of France}}, në epokën e [[Muzika e Rilindjes Evropiane|muzikës së Rilindjes]], lahuta u bë popullore në oborrin francez. Familja mbretërore franceze dhe oborrtarët «argëtoheshin me maskarada, balete, valle alegorike, recitale, opera dhe komedi», ndërsa u krijua një shtypshkronjë kombëtare muzikore.{{sfn|Michelin|2011}} Gjatë epokës së [[Muzika baroke|barokut]], ndër kompozitorët e shquar ishin {{ill|Jean-Baptiste Lully|en|Jean-Baptiste Lully}}, {{ill|Jean-Philippe Rameau|en|Jean-Philippe Rameau}} dhe {{ill|François Couperin|en|François Couperin}}.{{sfn|Michelin|2011}} [[{{ill|Konservatori i Parisit|en|Conservatoire de Paris}}|''Conservatoire de Musique de Paris'']] u themelua më 1795.{{sfn|Damschroeder|Williams|1990|p=157}} Deri më 1870, Parisi ishte bërë një qendër e rëndësishme e muzikës simfonike, baletit dhe operës. Ndër kompozitorët e epokës së {{ill|Muzika romantike|en|Romantic music|lt=romantizmit}} përfshihen [[Hector Berlioz]], {{ill|Charles Gounod|en|Charles Gounod}}, {{ill|Camille Saint-Saëns|en|Camille Saint-Saëns}}, {{ill|Léo Delibes|en|Léo Delibes}} dhe {{ill|Jules Massenet|en|Jules Massenet}}, ndër të tjerë.{{sfn|Michelin|2011}} ''[[Carmen]]'' e {{ill|Georges Bizet|en|Georges Bizet}} u shfaq për herë të parë më 1875 dhe u bë një nga operat më të njohura në {{ill|Kanoni perëndimor|en|Western canon|lt=kanonin klasik perëndimor}}.<ref name="McClary">[https://books.google.com/books?id=UNGaPmlHFzgC&pg=PA120 ''Georges Bizet: Carmen''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326164803/https://books.google.com/books?id=UNGaPmlHFzgC&pg=PA120 |date=2023-03-26 }}, Susan McClary, f. 120</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=p27gT7VcuNUC&pg=PA146 |title=The Essential Canon of Classical Music |first=David |last=Dubal |page=346 |date=2003 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4668-0726-6 |access-date=2016-01-09 |archive-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201223150/https://books.google.com/books?id=p27gT7VcuNUC&pg=PA146 |url-status=live |language=en}}</ref> Ndër kompozitorët [[Impresionizmi në muzikë|impresionistë]] që krijuan vepra të reja për piano, orkestër, opera, muzikë dhome dhe forma të tjera muzikore, spikasin veçanërisht [[Claude Debussy]], {{ill|Erik Satie|en|Erik Satie}} dhe {{ill|Maurice Ravel|en|Maurice Ravel}}. Disa kompozitorë të lindur jashtë Francës, si [[Frederik Shopen]], [[Franz Liszt]], {{ill|Jacques Offenbach|en|Jacques Offenbach}}, [[Niccolò Paganini]] dhe [[Igor Stravinski]], u vendosën në Paris ose dhanë kontribut të rëndësishëm atje, si me veprat, ashtu edhe me ndikimin e tyre. {{ill|Bal-musette|en|Bal-musette}} është një stil i muzikës dhe i vallëzimit francez që u bë fillimisht popullor në Paris në vitet 1870; deri më 1880, Parisi kishte rreth 150 salla vallëzimi.{{sfn|Dregni|2004|p=19}} Klientët kërcenin {{ill|Bourrée|en|Bourrée}} nën shoqërimin e {{ill|Cabrette|en|Cabrette|lt=kabretës}} (një gajde me fryrje nëpërmjet shakullit, e quajtur lokalisht «musette») dhe vielle à roue ({{ill|Hurdy-gurdy|en|Hurdy-gurdy|lt=viellës me rrotë}}) në kafenetë dhe baret e qytetit. Muzikantët parizianë dhe italianë që luanin fizarmonikë përvetësuan këtë stil dhe u vendosën në baret e rajonit të Auvergne-s.{{sfn|Dregni|2008|p=32}} Parisi u bë një qendër e rëndësishme e [[Jazz|xhazit]] dhe ende tërheq muzikantë xhazi nga e gjithë bota në klubet dhe kafenetë e tij.{{sfn|Mroue|2006|p=260}} Parisi është atdheu shpirtëror i [[Xhazi cigan|xhazit cigan]]; shumë prej xhazmenëve parizianë që u zhvilluan në gjysmën e parë të shekullit të 20-të e nisën duke luajtur Bal-musette në qytet.{{Sfn|Dregni|2008|p=32}} [[Django Reinhardt]] u bë i famshëm në Paris dhe, në vitet 1930 dhe 1940, interpretoi me violinistin {{ill|Stéphane Grappelli|en|Stéphane Grappelli}} dhe grupin e tyre {{ill|Quintette du Hot Club de France|en|Quintette du Hot Club de France}}.<ref name="Gjazz">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/travel/2010/mar/03/jazz-bars-paris-django-reinhardt |title=Best Gypsy jazz bars in Paris |work=The Guardian |date=2010-03-03 |access-date=2013-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320040950/http://www.theguardian.com/travel/2010/mar/03/jazz-bars-paris-django-reinhardt |archive-date=2014-03-20 |url-status=live |language=en}}</ref> [[Skeda:Moulin Rouge, Paris April 2011.jpg|thumb|{{ill|Moulin Rouge|en|Moulin Rouge}} ka pritur shumë këngëtarë, ndër ta parizianen [[Édith Piaf]]]] Menjëherë pas luftës, lagjja {{ill|Saint-Germain-des-Prés|en|Saint-Germain-des-Prés}} dhe lagjja e afërt Saint-Michel u bënë shtëpi e shumë klubeve të vogla të xhazit, përfshirë Caveau des Lorientais, Club Saint-Germain, Rose Rouge, Vieux-Colombier dhe më të famshmin, {{ill|Le Tabou|en|Le Tabou}}. Ato i njohën parizianët me muzikën e {{ill|Claude Luter|en|Claude Luter}}, {{ill|Boris Vian|en|Boris Vian}}, Sydney Bechet, {{ill|Mezz Mezzrow|en|Mezz Mezzrow}} dhe {{ill|Henri Salvador|en|Henri Salvador}}. Shumica e klubeve u mbyllën deri në fillim të viteve 1960, pasi shijet muzikore u zhvendosën drejt rok en rollit.{{Sfn|Bezbakh|2004|p=872}} Disa nga muzikantët më të mirë {{ill|Manouche|en|Manouche}} në botë mund të gjenden duke luajtur natën në kafenetë e qytetit.<ref name="Gjazz" /> Ndër lokalet më të njohura të xhazit janë New Morning, Le Sunset, La Chope des Puces dhe Bouquet du Nord.{{sfn|Mroue|2006|p=260}}<ref name="Gjazz" /> Në Paris zhvillohen disa festivale vjetore, përfshirë {{ill|Festivali i Xhazit në Paris|en|Paris Jazz Festival}} dhe festivali i rokut {{ill|Rock en Seine|en|Rock en Seine}}.<ref>{{cite web |title=Rock en Seine '13 |url=http://www.efestivals.co.uk/festivals/rockenseine/2013/ |publisher=Efestivals.co.uk |access-date=2013-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513220755/http://www.efestivals.co.uk/festivals/rockenseine/2013 |archive-date=2013-05-13 |url-status=live |language=en}}</ref> {{ill|Orchestre de Paris|en|Orchestre de Paris}} u krijua më 1967.<ref name=andante>{{cite web |author=Andante |date=2004 |title=Orchestre de Paris |publisher=Andante.com |url=http://www.andante.com/article/article.cfm?id=23207 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312035555/http://www.andante.com/article/article.cfm?id=23207 |archive-date=2007-03-12 |access-date=2013-07-03 |url-status=dead |language=en}}</ref> [[Édith Piaf]] konsiderohet gjerësisht këngëtarja kombëtare e {{ill|shansonit|en|Chanson}} francez dhe një nga yjet më të mëdhenj ndërkombëtarë të Francës.<ref name="yahoomusicbio">{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/edith-piaf-mn0000150629/biography |title=Édith Piaf biography |website=AllMusic |first=Steve |last=Huey |access-date=2015-12-22 |language=en}}</ref> Parisi ka një skenë të madhe të {{ill|Hip hopi francez|en|French hip hop|lt=hip hopit francez}}. Kjo muzikë u bë popullore gjatë viteve 1980.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/10/14/is-france-becoming-too-american/hip-hop-a-la-francaise-29 |title=Hip-Hop à la Française |work=[[The New York Times]] |date=2013-10-15 |access-date=2015-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151209163816/http://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/10/14/is-france-becoming-too-american/hip-hop-a-la-francaise-29 |archive-date=2015-12-09 |url-status=live |language=en}}</ref> === Kinemaja === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e filmave që zhvillohen në Paris|en|List of films set in Paris}}}} [[Skeda:Cinématographe Lumière Poster.jpg|thumb|Poster për filmin e vitit 1895 të vëllezërve Lumière, ''[[Kopshtari i lagur (film)|L'Arroseur Arrosé]]'', komedia më e hershme dhe filmi i parë që paraqiti një histori të trilluar]] Industria e filmit lindi në Paris, kur Auguste dhe Louis Lumière projektuan filmin e parë për një publik që kishte paguar hyrjen, në Grand Café, më 28 dhjetor 1895.<ref>{{Cite web |url=https://www.universalis.fr/encyclopedie/presentation-du-cinematographe-lumiere/ |title=PRÉSENTATION DU CINÉMATOGRAPHE LUMIÈRE |first=Encyclopædia |last=Universalis |website=Encyclopædia Universalis |date=2002-03-27 |access-date=2022-05-14 |language=fr |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011041100/https://www.universalis.fr/encyclopedie/presentation-du-cinematographe-lumiere/ |url-status=live}}</ref> Shumë salla koncertesh dhe vallëzimi të Parisit u shndërruan në kinema kur ky medium u bë popullor, duke nisur nga vitet 1930. Sot, salla më e madhe e kinemasë në Paris ndodhet në teatrin {{ill|Grand Rex|en|Grand Rex}} dhe ka 2.700 vende.<ref>{{cite web |title=The Grand Rex … and its Etoiles |url=http://www.english.rfi.fr/visiting-france/20101024-grand-rex-and-its-etoiles |website=RFI |date=2010-10-24 |access-date=2015-10-05 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007024417/http://www.english.rfi.fr/visiting-france/20101024-grand-rex-and-its-etoiles |archive-date=2015-10-07 |url-status=live}}</ref> Që nga vitet 1990 janë ndërtuar kinema të mëdha multipleks. Ndër më të mëdhatë janë UGC Ciné Cité Les Halles, me 27 salla, MK2 Bibliothèque, me 20 salla, dhe UGC Ciné Cité Bercy, me 18 salla.<ref>{{cite web |title=Le Cinéma à Paris |url=http://www.paris.fr/services-et-infos-pratiques/culture-et-patrimoine/cinema/le-cinema-a-paris-2347 |publisher=Paris.fr |access-date=2015-10-05 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016022258/https://web.archive.org/web/20151016022258/http://www.paris.fr/services-et-infos-pratiques/culture-et-patrimoine/cinema/le-cinema-a-paris-2347 |archive-date=2015-10-16 |url-status=live}}</ref> Parizianët priren të ndjekin të njëjtat prirje të shikimit të filmave si banorët e shumë qyteteve të mëdha të botës, ku kinematë mbizotërohen kryesisht nga filmat e Hollivudit. {{ill|Kinemaja franceze|en|Cinema of France}} renditet menjëherë pas tyre, me regjisorë të njohur si {{ill|Claude Lelouch|en|Claude Lelouch}}, [[Jean-Luc Godard]] dhe [[Luc Besson]], si dhe me zhanrin më komik e popullor, ku një shembull është regjisori {{ill|Claude Zidi|en|Claude Zidi}}.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/tamil/news-interviews/2-Tamil-Films-in-1st-SAFF-in-Paris/articleshow/17781374.cms |title=2 Tamil Films in 1st SAFF in Paris |date=2012-12-27 |access-date=2013-07-02 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114061103/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-27/news-interviews/36021870_1_tamil-films-screen-films-south-asian-films |archive-date=2013-11-14 |work=The Times of India |url-status=live}}</ref> === <span class="anchor" id="Cuisine"></span>Restorantet dhe kuzhina === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Kuzhina franceze|en|French cuisine}}}} [[Skeda:Le Zimmer, restaurant in Paris.jpg|thumb|Le Zimmer, në [[Place du Châtelet]]]] Që nga fundi i shekullit XVIII, Parisi është i famshëm për restorantet dhe ''{{ill|kuzhinën e lartë|en|haute cuisine}}'', ku ushqimi përgatitet me kujdes dhe paraqitet me mjeshtëri. La Taverne Anglaise, e hapur më 1786 në galeritë e [[Pallati-Royal|Pallatit-Royal]], nga {{ill|Antoine Beauvilliers|en|Antoine Beauvilliers}}, u bë model për restorantet luksoze të Parisit që pasuan. Restoranti {{ill|Le Grand Véfour|en|Le Grand Véfour}}, në Pallatin-Royal, daton nga e njëjta periudhë.{{sfn|Fierro|1996|pp=1136–1138}} Restorantet e famshme pariziane të shekullit XIX, përfshirë Café de Paris, {{ill|Rocher de Cancale|en|Au Rocher de Cancale}}, {{ill|Café Anglais|en|Café Anglais}}, {{ill|Maison Dorée|en|Maison dorée (Paris)}} dhe Café Riche, ndodheshin kryesisht pranë teatrove në {{ill|Boulevard des Italiens|en|Boulevard des Italiens}}. Disa prej restoranteve më të njohura të Parisit sot u shfaqën gjatë ''{{ill|Belle Époque|en|Belle Époque}}'', përfshirë {{ill|Maxim's|en|Maxim's Paris}} në Rue Royale, {{ill|Ledoyen|en|Ledoyen}} në kopshtet e {{ill|Champs-Élysées|en|Champs-Élysées}}, dhe {{ill|Tour d'Argent|en|Tour d'Argent}} në Quai de la Tournelle.{{sfn|Fierro|1996|p=1137}} Sot, falë popullsisë kozmopolite të Parisit, në qytet gjenden kuzhinat e të gjitha rajoneve të Francës dhe pothuajse të gjitha kuzhinat kombëtare të botës; qyteti ka më shumë se 9.000 restorante.{{sfn|Dominé|2014}} {{ill|Michelin Guide|en|Michelin Guide}} ka qenë një udhëzues standard për restorantet franceze që nga viti 1900 dhe çmimin e tij më të lartë, tre yje, ua jep restoranteve më të mira në Francë. Më 2018, nga 27 restorantet në Francë me tre yje Michelin, dhjetë ndodheshin në Paris. Mes tyre ka restorante që shërbejnë kuzhinë klasike franceze, si {{ill|L'Ambroisie|en|L'Ambroisie}}, dhe të tjera me menu jo tradicionale, si {{ill|L'Astrance|en|L'Astrance}}, që ndërthur kuzhinat franceze dhe aziatike. Disa nga kuzhinierët më të famshëm të Francës, përfshirë {{ill|Pierre Gagnaire|en|Pierre Gagnaire}}, {{ill|Alain Ducasse|en|Alain Ducasse}}, {{ill|Yannick Alléno|en|Yannick Alléno}} dhe {{ill|Alain Passard|en|Alain Passard}}, kanë restorante me tre yje në Paris.<ref>''Le Monde'', 2 shkurt 2015</ref><ref>{{cite web |url=https://restaurant.michelin.fr |title=Michelin Guide |publisher={{ill|Michelin Guide|en|Michelin Guide}} |access-date=2014-11-23 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20141125110232/http://restaurant.michelin.fr/ |archive-date=2014-11-25 |url-status=live}}</ref> [[Skeda:Lesdeuxmagots.jpg|thumb|{{lang|fr|[[Les Deux Magots]]|italic=no}}, kafene në Boulevard Saint-Germain]] Parisi ka edhe disa lloje të tjera vendesh tradicionale për të ngrënë. [[Kafeneja]] mbërriti në Paris në shekullin XVII dhe, në shekullin XVIII, kafenetë pariziane u bënë qendra të jetës politike dhe kulturore të qytetit. {{ill|Café Procope|en|Café Procope}}, në Bregun e Majtë, daton nga kjo periudhë. Në shekullin XX, kafenetë e Bregut të Majtë, veçanërisht {{ill|Café de la Rotonde|en|Café de la Rotonde}} dhe {{ill|Le Dôme Café|en|Le Dôme Café}} në Montparnasse, si dhe {{ill|Café de Flore|en|Café de Flore}} dhe {{lang|fr|[[Les Deux Magots]]|italic=no}} në Boulevard Saint-Germain, të gjitha ende në veprim, ishin vende të rëndësishme takimi për piktorët, shkrimtarët dhe filozofët.{{sfn|Fierro|1996|p=1137}} Një [[bistro]] është një lloj lokali, i përcaktuar lirshëm si restorant lagjeje me dekor e çmime modeste, klientelë të rregullt dhe atmosferë të këndshme. Bistrot e mirëfillta po bëhen gjithnjë e më të rralla në Paris, për shkak të rritjes së kostove, konkurrencës dhe ndryshimit të zakoneve të të ngrënit të parizianëve.{{sfn|Fierro|1996|p=715}} Një {{ill|brasserie|en|Brasserie}} fillimisht ishte një tavernë pranë një birrarie, ku shërbeheshin birrë dhe ushqim në çdo orë. Pas Ekspozitës së Parisit të vitit 1867, ajo u bë një lloj i popullarizuar restoranti ku shërbeheshin birrë dhe pije të tjera nga gra të reja të veshura me kostumin tradicional që lidhej me pijen. Sot, brasseritë, si kafenetë, shërbejnë ushqim dhe pije gjatë gjithë ditës.{{sfn|Fierro|1996|p=773}} === Moda === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Moda në Paris|en|Fashion in Paris}}}} [[Skeda:Magdalena Frackowiak.jpg|thumb|upright=0.75|[[Magdalena Frackowiak]] në {{ill|Javën e Modës në Paris|en|Paris Fashion Week|lt=Javën e Modës në Paris}}, vjeshtë 2011]] Që prej shekullit XIX, Parisi ka qenë një {{ill|Kryeqyteti i modës|en|fashion capital|lt=kryeqytet ndërkombëtar i modës}}, veçanërisht në fushën e {{ill|Moda e lartë|en|haute couture|lt=modës së lartë}} (veshje të qepura me porosi për klientë privatë).<ref>{{Cite web |last1=Carr-Allinson |first1=Rowena |title=11 Ways to Look like a Local in Paris |url=http://www.iexplore.com/destinations/paris/how-to-look-like-a-local-in-paris |website=iExplore.com |publisher=Inside-Out Media |access-date=2016-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924211810/http://www.iexplore.com/destinations/paris/how-to-look-like-a-local-in-paris |archive-date=2016-09-24 |url-status=live |language=en}}</ref> Në Paris ndodhen disa nga shtëpitë më të mëdha të modës në botë, përfshirë Dior dhe [[Chanel]], si edhe shumë stilistë të tjerë të njohur e bashkëkohorë, si {{ill|Karl Lagerfeld|en|Karl Lagerfeld}}, {{ill|Yves Saint Laurent|en|Yves Saint Laurent (designer)}}, [[Givenchy]] dhe {{ill|Christian Lacroix|en|Christian Lacroix}}. Java e Modës në Paris, që mbahet në janar dhe korrik në {{ill|Karuseli i Luvrit|en|Carrousel du Louvre|lt=Karuselin e Luvrit}} dhe në vende të tjera të njohura të qytetit, është një nga katër ngjarjet kryesore të kalendarit ndërkombëtar të modës.<ref>{{Cite book |last1=Bradford |first1=Julie |title=Fashion Journalism |publisher=Routledge |date=2014 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=H2xeBAAAQBAJ&pg=PA129 |isbn=978-1-136-47536-8 |access-date=2015-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=H2xeBAAAQBAJ&pg=PA129 |archive-date=2016-01-01 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |first=Susan |last=Dillon |title=The Fundamentals of Fashion Management |publisher=A&C Black |date=2011 |page=115 |url=https://books.google.com/books?id=3XFMAQAAQBAJ&pg=PA115 |isbn=978-2-940411-58-0 |access-date=2015-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=3XFMAQAAQBAJ&pg=PA115 |archive-date=2016-01-01 |url-status=live |language=en}}</ref> Parisi është gjithashtu selia e kompanisë më të madhe të kozmetikës në botë, [[L'Oréal]], si edhe e tre prej pesë prodhuesve kryesorë globalë të aksesorëve luksozë të modës: [[Louis Vuitton]], Hermès dhe Cartier.<ref>{{Cite web |url=http://www.insidermonkey.com/blog/top-8-luxury-brands-in-the-world-317665/7/ |publisher=Insidermonkey.com |title=Global ranking of manufacturers of luxury goods |access-date=2015-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119134339/http://www.insidermonkey.com/blog/top-8-luxury-brands-in-the-world-317665/7/ |archive-date=2015-01-19 |url-status=live |language=en}}</ref> Shumica e stilistëve të mëdhenj të modës i kanë sallonet e tyre përgjatë {{ill|Avenue Montaigne|en|Avenue Montaigne}}, midis {{ill|Champs-Élysées|en|Champs-Élysées}} dhe Senës. === Fotografia === Shpikësi {{ill|Nicéphore Niépce|en|Nicéphore Niépce}} realizoi fotografinë e parë të përhershme mbi një pllakë kallaji të lëmuar në Paris, më 1825. Më 1839, {{ill|Louis Daguerre|en|Louis Daguerre}} patentoi {{ill|Daguerreotipi|en|Daguerreotype}}, i cili u bë forma më e përhapur e fotografisë deri në vitet 1860.<ref>{{harvnb|Michelin|2011}}</ref> Puna e {{ill|Étienne-Jules Marey|en|Étienne-Jules Marey}} në vitet 1880 kontribuoi ndjeshëm në zhvillimin e fotografisë moderne. Fotografia zuri një vend qendror në veprimtarinë surrealiste pariziane, përmes veprave të {{ill|Man Ray|en|Man Ray}} dhe {{ill|Maurice Tabard|en|Maurice Tabard}}.<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/hd/phsr/hd_phsr.htm Department of Photographs, ''Photography and Surrealism'', Heilbrunn Timeline of Art History] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150213005005/http://www.metmuseum.org/toah/hd/phsr/hd_phsr.htm |date=2015-02-13}}, The Metropolitan Museum of Art, New York, 2000.</ref><ref>{{harvnb|Hazan|2011|p=362}}</ref> Shumë fotografë u bënë të njohur për fotografitë e tyre të Parisit, ndër ta {{ill|Eugène Atget|en|Eugène Atget}}, i njohur për pamjet e rrugëve; [[Robert Doisneau]], i njohur për fotografitë plot humor të njerëzve dhe skenave të tregut (ku ''Le baiser de l'hôtel de ville'' u bë ikonike për vizionin romantik të Parisit); {{ill|Marcel Bovis|en|Marcel Bovis}}, i njohur për skenat e natës; Jacques-Henri Lartigue; dhe {{ill|Henri Cartier-Bresson|en|Henri Cartier-Bresson}}.<ref>{{harvnb|Michelin|2011}}</ref> Arti i posterit u bë gjithashtu një formë e rëndësishme arti në Paris në fund të shekullit XIX, falë punës së {{ill|Henri de Toulouse-Lautrec|en|Henri de Toulouse-Lautrec}}, {{ill|Jules Chéret|en|Jules Chéret}}, {{ill|Eugène Grasset|en|Eugène Grasset}}, [[Adolphe Willette]], {{ill|Pierre Bonnard|en|Pierre Bonnard}}, Georges de Feure, Henri-Gabriel Ibels, Paul Gavarni dhe Alphonse Mucha.<ref>{{harvnb|Michelin|2011}}</ref> === Media === [[Skeda:Siège Figaro, 14 boulevard Haussmann, Paris 9e.jpg|thumb|upright=0.75|E themeluar më 1826, ''{{ill|Le Figaro|en|Le Figaro}}'' konsiderohet ende një {{ill|gazetë me status të veçantë|en|Newspaper of record}}.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Le Figaro |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |date=2023-10-02 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/206556/Le-Figaro |access-date=2023-07-25 |archive-date=2014-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113062553/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/206556/Le-Figaro |url-status=live |language=en}}</ref>]] Parisi dhe rrethinat e tij të afërta janë seli e shumë gazetave, revistave dhe botimeve, përfshirë ''[[Le Monde]]'', ''{{ill|Le Figaro|en|Le Figaro}}'', ''{{ill|Libération|en|Libération}}'', ''Le Nouvel Observateur'', ''{{ill|Le Canard enchaîné|en|Le Canard enchaîné}}'', ''{{ill|La Croix|en|La Croix}}'', ''Le Parisien'' (në {{ill|Saint-Ouen|en|Saint-Ouen, Seine-Saint-Denis}}), ''Les Échos'', ''{{ill|Paris Match|en|Paris Match}}'' ([[Neuilly-sur-Seine]]), ''Réseaux & Télécoms'', [[Reuters]] France, ''l'Équipe'' ([[Boulogne-Billancourt]]) dhe ''L'Officiel des Spectacles''.<ref>{{cite web |url=http://french.about.com/od/newspapers/French_and_Francophone_Newspapers_and_Magazines.htm |title=French and Francophone Publications |work=About.com French Language |publisher=French.about.com |access-date=2013-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513093151/http://french.about.com/web/20130513093151/http://french.about.com/od/newspapers/French_and_Francophone_Newspapers_and_Magazines.htm |archive-date=2013-05-13 |url-status=live |language=en}}</ref> Dy gazetat më prestigjioze të Francës, ''Le Monde'' dhe ''Le Figaro'', janë qendrat kryesore të industrisë botuese parisiene.<ref>{{cite web |url=http://about-france.com/french-newspapers.htm |title=Paris's Top Newspapers |publisher=About-France.com |access-date=2013-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628080310/http://web.archive.org/web/20130628080310/http://about-france.com/french-newspapers.htm |archive-date=2013-06-28 |url-status=live |language=en}}</ref> {{ill|Agence France-Presse|en|Agence France-Presse}} është agjencia më e vjetër e lajmeve në Francë që vazhdon të jetë në veprim dhe e ka selinë në Paris. {{ill|France 24|en|France 24}} është kanal televiziv lajmesh, në pronësi dhe nën administrimin e qeverisë franceze. France Diplomatie, në pronësi dhe nën administrimin e {{ill|Ministrisë së Punëve të Jashtme dhe Çështjeve Evropiane|en|Ministry of Foreign and European Affairs (France)}}, merret vetëm me lajmet dhe ngjarjet diplomatike. Rrjeti televiziv më i ndjekur në Francë, {{ill|TF1|en|TF1}}, ndodhet në [[Boulogne-Billancourt]] pranë Parisit. {{ill|France 2|en|France 2}}, {{ill|France 3|en|France 3}}, {{ill|Canal+|en|Canal+ (French TV channel)}}, {{ill|France 5|en|France 5}}, {{ill|M6|en|M6 (TV channel)}} ([[Neuilly-sur-Seine]]), [[Arte (TV)|Arte]], D8, {{ill|W9|en|W9 (TV channel)}}, NT1, {{ill|NRJ 12|en|NRJ 12}}, {{ill|La Chaîne parlementaire|en|La Chaîne parlementaire}}, {{ill|France 4|en|France 4}}, {{ill|BFM TV|en|BFM TV}} dhe {{ill|Gulli|en|Gulli}} janë stacione të tjera që ndodhen në kryeqytet dhe përreth tij. {{ill|Radio France|en|Radio France}}, transmetuesi publik radiofonik i Francës, së bashku me kanalet e tij të ndryshme, e ka selinë në {{ill|rrethin e 16-të të Parisit|en|16th arrondissement of Paris}}. {{ill|Radio France Internationale|en|Radio France Internationale}}, një tjetër transmetues publik, është gjithashtu me seli në qytet. Parisi është gjithashtu selia e {{ill|La Poste|en|La Poste (France)}}, operatorit kombëtar postar të Francës. === Festat dhe festivalet === [[Dita e Bastijës|{{ill|Dita e Bastijës|en|Bastille Day}}]], festa më e madhe e qytetit, përkujton marrjen e Bastijës më 1789. Çdo vit, më 14 korrik, zhvillohet një paradë ushtarake në {{ill|Champs-Élysées|en|Champs-Élysées}}, nga [[Harku i Triumfit]] deri te {{ill|Sheshi i Konkordit|en|Place de la Concorde}}. Në program përfshihen një fluturim demonstrues mbi Champs-Élysées nga {{ill|Patrouille de France|en|Patrouille de France}}, parakalimi i njësive dhe pajisjeve ushtarake, si dhe një shfaqje fishekzjarrësh në mbrëmje; më spektakolarja mbahet te Kulla Eiffel.<ref>{{harvnb|BlackmoreMcConnachie|2004|p=204}}</ref> Festivale të tjera vjetore janë {{ill|Paris-Plages|en|Paris-Plages}}, një veprimtari festive verore gjatë së cilës Bregu i Djathtë i Senës shndërrohet përkohësisht në plazh;<ref>{{harvnb|BlackmoreMcConnachie|2004|p=204}}</ref> {{ill|Ditët Evropiane të Trashëgimisë|en|European Heritage Days}} (''Journées du Patrimoine''), [[Fête de la Musique]], Techno Parade, ''Nuit Blanche'', ''Cinéma au clair de lune'', ''Printemps des rues'', ''Festival d'automne'' dhe ''Fête des jardins''. {{ill|Karnavali i Parisit|en|Paris Carnival}}, një nga festivalet më të vjetra në Paris, daton që nga Mesjeta. === Bibliotekat === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Bibliotekat në Paris|en|Libraries in Paris}}}} [[Skeda:Salle de lecture Bibliotheque Sainte-Genevieve n01.jpg|thumb|{{ill|Biblioteka Sainte-Geneviève|en|Sainte-Geneviève Library}}]] ''[[Bibliothèque nationale de France]]'' (BnF) administron biblioteka publike në Paris, ndër to Bibliotekën François Mitterrand, Bibliotekën Richelieu, Louvois, Bibliotekën Opéra dhe {{ill|Bibliotekën e Arsenalit|en|Bibliothèque de l'Arsenal}}.<ref>{{Cite web |url=http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/version_anglaise.htm?ancre=english.htm |title=How to find us |work=Bibliothèque nationale de France |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051016135133/http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/version_anglaise.htm?ancre=english.htm |archive-date=2005-10-16 |language=en}}</ref> {{ill|Biblioteka Forney|en|Bibliothèque Forney}}, në lagjen Marais, i kushtohet arteve dekorative; {{ill|Biblioteka e Arsenalit|en|Bibliothèque de l'Arsenal}} zë një ish-ndërtesë ushtarake dhe ka një koleksion të madh të letërsisë franceze; ndërsa {{ill|Biblioteka historike e qytetit të Parisit|en|Bibliothèque historique de la ville de Paris}}, gjithashtu në Marais, strehon shërbimin e kërkimeve historike të Parisit. {{ill|Biblioteka Sainte-Geneviève|en|Sainte-Geneviève Library}}, e projektuar nga {{ill|Henri Labrouste|en|Henri Labrouste}} dhe e ndërtuar në mesin e shekullit XIX, përmban një sektor me libra dhe dorëshkrime të rralla.<ref name=Woodward2006>{{Cite news |last=Woodward |first=Richard B. |title=At These Parisian Landmarks, Shhh Is the Word |url=https://www.nytimes.com/2006/03/05/travel/05journeys.html |access-date=2013-07-04 |newspaper=The New York Times |date=2006-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141214124549/http://www.nytimes.com/2006/03/05/travel/05journeys.html |archive-date=2014-12-14 |url-status=live |language=en}}</ref> {{ill|Biblioteka Mazarine|en|Bibliothèque Mazarine}} është biblioteka publike më e vjetër në Francë. {{ill|Médiathèque Musicale Mahler|en|Médiathèque Musicale Mahler}} u hap në vitin 1986 dhe përmban koleksione që lidhen me muzikën. Biblioteka François Mitterrand (me nofkën ''Très Grande Bibliothèque'') u përfundua në vitin 1994, sipas projektit të {{ill|Dominique Perrault|en|Dominique Perrault}}, dhe përmban katër kulla prej qelqi.<ref name="Woodward2006" /> Në Paris ka disa biblioteka dhe arkiva akademike. {{ill|Biblioteka e Sorbonës|en|Bibliothèque de la Sorbonne}} është biblioteka universitare më e madhe në Paris. Përveç vendndodhjes në [[Sorbona|Sorbonë]], ajo ka degë në Malesherbes, Clignancourt-Championnet, Michelet-{{ill|Instituti i Artit dhe Arkeologjisë|en|Institut d'Art et d'Archéologie}}, Serpente-Maison de la Recherche dhe Institut des Etudes Ibériques.<ref>{{Cite web |title=Paris-Sorbonne libraries |url=http://www.english.paris-sorbonne.fr/libraries/ |publisher=Paris-Sorbonne University |access-date=2013-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703101116/http://www.english.paris-sorbonne.fr/libraries/ |archive-date=2013-07-03 |url-status=live |language=en}}</ref> Biblioteka Farmaceutike Ndëruniversitare, Biblioteka e Universitetit Leonardo da Vinci, Biblioteka e Shkollës së Minierave të Parisit dhe Biblioteka e Universitetit René Descartes janë biblioteka të tjera akademike.<ref name=nd.edu>{{Cite web |title=French Libraries and Archives |url=http://www.library.nd.edu/help/study-abroad/France.shtml |publisher=University of Notre Dame, Hesburgh Libraries |access-date=2013-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017053726/http://library.nd.edu/help/study-abroad/France.shtml |archive-date=2013-10-17 |language=en}}</ref> == Sporti == {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Futbolli në Paris|en|Football in Paris}}}} [[Skeda:Le Paris Saint-Germain reçoit l'AS Monaco au Parc en Coupe de France le 26 avril 2017.jpg|thumb|[[Parc des Princes]], stadiumi i Paris Saint-Germainit]] Klubet kryesore sportive të Parisit janë klubi i [[futbolli]]t Paris Saint-Germain (PSG)<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Michael |date=2024-10-01 |title=London has several major football clubs. Why does Paris only have one? |url=https://www.nytimes.com/athletic/5805559/2024/10/01/london-paris-football-clubs-comparison/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250827122114/https://www.nytimes.com/athletic/5805559/2024/10/01/london-paris-football-clubs-comparison/ |archive-date=2025-08-27 |access-date=2025-08-27 |website=The Athletic |language=en}}</ref> dhe klubet e [[Rugbi union|rugbit union]], {{ill|Stade Français|en|Stade Français}} dhe {{ill|Racing 92|en|Racing 92}}.<ref>{{Cite web |last=Henson |first=Mike |date=2025-02-05 |title=Rugby union in France: How Massy changed the game in Paris |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/cwyewly51n6o |access-date=2025-08-27 |website=BBC Sport |language=en-GB}}</ref> {{ill|Stade de France|en|Stade de France}}, me kapacitet prej 80.000 vendesh, u ndërtua për [[Kampionati Botëror i Futbollit 1998|Kampionatin Botëror të Futbollit 1998]] dhe ndodhet menjëherë në veri të Parisit, në komunën e [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis-it]].<ref>{{harvnb|Lawrence|Gondrand|2010|pp=300–301}}</ref> Përdoret për futboll, rugby union dhe atletikë. Aty luan [[Kombëtarja franceze e futbollit]] në ndeshje miqësore dhe në kualifikueset e turneve madhorë; aty zhvillohen ndeshjet në shtëpi të [[Kombëtarja franceze e rugbit union|Kombëtares franceze të rugbit union]] në [[Kampionati i Gjashtë Kombeve|Kampionatin e Gjashtë Kombeve]], si dhe disa ndeshje të rëndësishme të ekipit të rugbit Stade Français.<ref>{{harvnb|Lawrence|Gondrand|2010|pp=300–301}}</ref> Qyteti dhe periferitë e afërta kanë disa klube të tjera profesioniste dhe amatore futbolli, përfshirë {{ill|Paris FC|en|Paris FC}} dhe {{ill|Red Star FC|en|Red Star FC}}.<ref>{{Cite web |date=2025-05-02 |title=Paris FC join PSG in Ligue 1 for 1st time in 46 yrs |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/44971242/paris-fc-promotion-psg-ligue-1-1st-1979-france |access-date=2025-08-27 |website=ESPN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-05-03 |title=The football club founded by Jules Rimet battles its way back |url=https://www.bbc.com/news/magazine-36195987 |access-date=2025-08-27 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> {{ill|Rugby league|en|Rugby league}} nuk është aq popullor në Paris sa në pjesë të tjera të Francës. Megjithatë, kryeqyteti ka pritur disa ngjarje madhore në historinë e këtij sporti që nga ndeshja e parë në vend, një ndeshje demonstrimi në dhjetor 1933 midis ekipit kombëtar të [[Australia në rugbi league|Australisë]] dhe një përzgjedhjeje britanike të {{ill|Rugby Football League|en|Rugby Football League}}. [[Kupa e Botës në Rugby League]] u zhvillua për herë të parë më [[Kupa e Botës në Rugby League 1954|1954]], kur [[Parc des Princes]] priti ndeshjen hapëse dhe finalen, në të cilën {{ill|Franca në rugbi league|en|France national rugby league team|lt=Franca}} doli e dyta pas {{ill|Britania e Madhe në rugbi league|en|Great Britain national rugby league team|lt=Britanisë së Madhe}}. Parc des Princes-i i rindërtuar më vonë u përdor për një ndeshje të fazës së grupeve të [[Kupa e Botës në Rugby League 1972|Kupës së Botës në Rugby League 1972]]. Një seksion i rugbit league i PSG-së u krijua për të marrë pjesë në {{ill|Super League|en|Super League}}.<ref>{{cite web |date=2025-03-25 |title=Locations of League: Paris |url=https://www.totalrl.com/locations-of-league-paris/ |access-date=2025-04-24 |publisher=TotalRugbyLeague |language=en}}</ref> Më 2006, {{ill|Catalans Dragons|en|Catalans Dragons}} u bë ekipi i parë francez që hyri në sistemin britanik të rugby league, pas tërheqjes së PSG-së.<ref>{{cite web |url=https://www.wigantoday.net/sport/rugby-league/wigan-warriors/wigan-warriors-and-catalans-dragons-progress-paris-plans-for-2026-5074136 |title=Wigan Warriors and Catalans Dragons progress Paris plans for 2026 |work=Wigan Today |last=Darbyshire |first=Drew |date=2025-04-08 |access-date=2025-05-15 |language=en}}</ref> [[Skeda:Tour de france 2010 - Champs Elysées n10.jpg|thumb|Tour de France 2010 në {{ill|Champs-Élysées|en|Champs-Élysées}}]] Parisi ishte qyteti i parë që priti dy herë [[Lojërat Olimpike Verore]] dhe i dyti që i priti tri herë, më 1900, 1924 dhe [[Lojërat Olimpike Verore 2024|2024]].<ref>{{Cite web |date=2024-07-17 |title=From Paris to Tahiti: All to know about the Olympics 2024 venues |url=https://www.aljazeera.com/sports/2024/7/17/location-events-history-all-to-know-about-the-paris-2024-olympics-venues |access-date=2025-08-26 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Qyteti ka pritur gjithashtu finalet e [[Kampionati Botëror i Futbollit 1938|Kampionatit Botëror të Futbollit 1938]], [[Kampionati Botëror i Futbollit 1998|Kampionatit Botëror të Futbollit 1998]], Kupës së Botës në Rugby 2007 dhe [[Finalja e Kupës së Botës në Rugby 2023|Kupës së Botës në Rugby 2023]], në Stade de France. Parisi ka pritur finalet e Kampionatit Evropian të UEFA-s më 1960, 1984 dhe 2016.<ref>{{Cite web |date=2023-01-01 |title=EURO 2016: All you need to know |url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/025a-0ec0db63e375-e3d06be8c923-1000--euro-2016-all-you-need-to-know/ |access-date=2024-06-06 |publisher=[[UEFA]] |language=en}}</ref> Parisi ka pritur gjashtë finale të [[UEFA Liga e Kampionëve|Ligës së Kampionëve të UEFA-s]], përfshirë atë të vitit 2022.<ref>{{Cite web |date=2025-06-10 |title=UEFA Champions League Finals 1956–2025 |url=https://www.rsssf.org/ec/ec1stats.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815010722/https://www.rsssf.org/ec/ec1stats.html |archive-date=2025-08-15 |access-date=2025-08-27 |website=[[RSSSF]] |language=en}}</ref> Etapa e fundit e [[Tour de France]] përfundon në Paris; që nga viti 1975, gara ka përfunduar në {{ill|Champs-Élysées|en|Champs-Élysées}}.<ref>{{cite web |url=http://www.letour.fr/le-tour/2013/us/overall-route.html |title=2013 route |work=Le Tour |access-date=2013-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130517063542/http://www.letour.fr/le-tour/2013/us/overall-route.html |archive-date=2013-05-17 |url-status=dead |language=en}}</ref> Në Paris zhvillohen çdo vit dy turne tenisi: {{ill|French Open|en|French Open}}, që luhet çdo vit në fushat me [[terren balte të kuq]] të {{ill|Stade Roland Garros|en|Stade Roland Garros}},<ref>{{cite web |title=Roland-Garros |url=http://www.rolandgarros.com/en_FR/ |publisher=Roland Garros |access-date=2013-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130415075857/http://www.rolandgarros.com/en_FR/ |archive-date=2013-04-15 |url-status=live |language=en}}</ref> një nga katër turnetë [[Grand Slam (tenis)|Grand Slam]] të turit botëror profesionist të tenisit, dhe {{ill|Paris Masters|en|Paris Masters}}, që mbahet në arenën Bercy.<ref>{{Cite web |last=Schwager-Patel |first=Nischal |date=2024-10-25 |title=Paris Masters 2024: Preview, full schedule, and how to watch live men's tour action with crucial ATP Finals ranking points available |url=https://www.olympics.com/en/news/paris-masters-2024-preview-schedule-watch |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108115447/https://www.olympics.com/en/news/paris-masters-2024-preview-schedule-watch |archive-date=2024-11-08 |access-date=2025-08-27 |website=Olympics |language=en}}</ref> Ekipet e basketbollit {{ill|Levallois SCB|en|Levallois Sporting Club Basket}} dhe {{ill|Paris Basket Racing|en|Paris Basket Racing}} u bashkuan më 2007 për të krijuar klubin {{ill|Metropolitans 92|en|Metropolitans 92}}, i cili zhvillon disa nga ndeshjet e tij në {{ill|Stade Pierre de Coubertin|en|Stade Pierre de Coubertin (Paris)}}.<ref>{{cite web |url=http://equipement.paris.fr/stade-pierre-de-coubertin-3024 |title=Stade Pierre de Coubertin (Paris) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713191550/http://equipement.paris.fr/stade-pierre-de-coubertin-3024 |archive-date=2017-07-13 |publisher=Équipement-Paris |access-date=2017-04-04 |language=fr}}</ref> Në Paris luan gjithashtu {{ill|Paris Basketball|en|Paris Basketball}} në basketboll,<ref>{{Cite web |date=2025-06-19 |title=EuroCup |url=https://www.euroleaguebasketball.net/eurocup/teams/paris-basketball/prs/ |access-date=2025-08-27 |website=Euroleague Basketball |language=en-GB}}</ref> {{ill|Paris Saint-Germain|en|Paris Saint-Germain Handball}} në [[hendboll]]<ref>{{Cite web |title=Histoire {{!}} Club {{!}} PSG Handball |url=http://www.psghand.fr/fr/club/histoire-33.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115142149/http://www.psghand.fr/fr/club/histoire-33.html |archive-date=2016-01-15 |access-date=2025-08-27 |website=www.psghand.fr |language=fr-FR}}</ref> dhe {{ill|Paris Musketeers|en|Paris Musketeers}} në [[Futboll Amerikan|futboll amerikan]].<ref>{{Cite web |title=Paris Football Team {{!}} The Paris Football Team is an American football franchise of the European League of Football, based in Paris, France. |url=https://www.parisfootballteam.com/ |access-date=2022-09-23 |language=en-US |archive-date=2022-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923203752/https://www.parisfootballteam.com/ |url-status=live}}</ref> == Infrastruktura == === Transporti === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Transporti në Paris|en|Transport in Paris}}}} [[Skeda:Eurostar Paris Gare du Nord Station, 8 October 2011.jpg|thumb|Stacioni hekurudhor {{ill|Gare du Nord|en|Gare du Nord}} është më i ngarkuari në Evropë.]] Parisi është një nyje e rëndësishme e transportit hekurudhor, rrugor dhe ajror. {{ill|Île-de-France Mobilités|en|Île-de-France Mobilités}} (IDFM) mbikëqyr rrjetin e transportit në rajon.<ref name="stif">{{cite web |url=http://www.stif-idf.fr |title=Le web des voyageurs franciliens |author=Syndicat des Transports d'Île-de-France (STIF) |access-date=2006-04-10 |language=fr |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060411124843/http://www.stif-idf.fr/ |archive-date=2006-04-11}}</ref> Sindikata bashkërendon transportin publik. [[Grupi RATP|RATP]] operon 347 linja [[autobus]]ësh, [[Métroja e Parisit|Métro-n]], tetë linja tramvaji dhe pjesë të RER-it. [[SNCF]] operon linjat hekurudhore periferike, një linjë tramvaji dhe pjesë të tjera të RER-it. Konsorciumi i operatorëve privatë {{ill|Optile|en|Optile}} administron 1.176 linja autobusësh.<ref>{{cite web |url=http://www.optile.com/notre-mission/ |title=Optile en bref |publisher=Optile |access-date=2015-11-27 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208081030/http://www.optile.com/notre-mission/ |archive-date=2015-12-08 |url-status=live}}</ref> Parisi ka një nga sistemet më të [[Transporti i qëndrueshëm|qëndrueshme të transportit]] në botë<ref name="ICLEI">{{cite web |last1=Zhang |first1=Yiqian |title=Paris leads the way for sustainable urban mobility |url=https://sustainablemobility.iclei.org/paris-leads-the-way-for-sustainable-mobility/ |website=ICLEI – Sustainable Mobility, 2024 |date=2019-11-26 |access-date=2024-01-07 |language=en |archive-date=2024-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107143059/https://sustainablemobility.iclei.org/paris-leads-the-way-for-sustainable-mobility/ |url-status=live }}</ref> dhe është njëra prej vetëm dy qyteteve që e kanë marrë dy herë Çmimin e Transportit të Qëndrueshëm, më 2008 dhe 2023.<ref>{{cite web |title=Paris, France Honored with the 2023 Sustainable Transport Award |url=https://www.itdp.org/2023/01/10/paris-2023-sustainable-transport-award/ |website=Institute for Transportation & Development Policy |date=2023-01-10 |access-date=2024-01-07 |language=en |archive-date=2024-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107142955/https://web.archive.org/web/20240107142955/https://web.archive.org/web/20240107142955/https://www.itdp.org/2023/01/10/paris-2023-sustainable-transport-award/ |url-status=live }}</ref> Në vitet 2022–2023, 53,3% e udhëtimeve në Paris u kryen në këmbë, 30% me transport publik, 11,2% me biçikleta dhe 4,3% me automjete.<ref>{{cite news |title=Bikes overtake cars as means of transport in Paris |url=https://www.thelocal.fr/20240412/bikes-overtake-cars-as-means-of-transport-in-paris |access-date=2024-05-15 |agency=The Local |publisher=AFP |date=2024-04-12 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515153251/https://www.thelocal.fr/20240412/bikes-overtake-cars-as-means-of-transport-in-paris |archive-date=2024-05-15}}</ref><ref>{{cite news |last1=Frost |first1=Rosie |title=Cycling is now more popular than driving in the centre of Paris, study finds |url=https://www.euronews.com/green/2024/04/12/cycling-is-now-more-popular-than-driving-in-the-centre-of-paris-study-finds |access-date=2024-05-15 |agency=Euronews |date=2024-04-12 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619165308/https://www.euronews.com/green/2024/04/12/cycling-is-now-more-popular-than-driving-in-the-centre-of-paris-finds |archive-date=2024-06-19}}</ref> Parisi ka ndaluar automjetet më ndotëse në disa zona kyçe<ref>{{cite web |title=5 reasons the world looks to Europe's cities |url=https://www.eib.org/en/stories/future-european-cities |access-date=2021-06-07 |website=European Investment Bank |language=en |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607154103/https://www.eib.org/en/stories/future-european-cities |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=McMahon |first=Jeff |title=How Bike Lanes Are Transforming Paris |url=https://www.forbes.com/sites/jeffmcmahon/2019/12/28/how-bike-lanes-are-transforming-paris/ |access-date=2021-06-07 |website=Forbes |language=en |archive-date=2021-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607154047/https://www.forbes.com/sites/jeffmcmahon/2019/12/28/how-bike-lanes-are-transforming-paris/ |url-status=live}}</ref> dhe po dyfishon korsitë e biçikletave. Koncepti i [[qytetit 15-minutësh]] u krijua nga {{ill|Carlos Moreno|en|Carlos Moreno (urbanist)}}, profesor nga Parisi, dhe filloi të zbatohej nga kryetarja e bashkisë [[Anne Hidalgo]].<ref>{{cite web |last1=Maassen |first1=Anne |title=Paris' Vision for a '15-Minute City' Sparks a Global Movement |url=https://www.wri.org/insights/paris-15-minute-city |website=World Resources Institute |date=2023-01-25 |access-date=2025-04-04 |language=en}}</ref> ==== Ecja ==== Parisi është një qytet shumë i përshtatshëm për të ecur dhe synon të rrisë pjesën e udhëtimeve në këmbë mbi <ref>{{cite news |last1=Limb |first1=Lottie |date=2024-06-16 |title=The time of the whole car city is over': How is Paris encouraging walking and cycling? |url=https://www.euronews.com/green/2024/06/16/the-time-of-the-whole-car-city-is-over-how-is-paris-encouraging-walking-and-cycling |access-date=2025-04-04 |agency=Euronews |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Peters |first1=Adele |date=2024-05-09 |title=How Paris became a 15-minute city |url=https://www.fastcompany.com/91119919/how-paris-became-a-15-minute-city |access-date=2025-04-04 |website=Fast Company |language=en}}</ref> 53% të të gjitha udhëtimeve në vitin 2024.<ref>{{cite web |last1=Walker |first1=Jim |title=Why walking and public transport must be integrated |url=https://www.uitp.org/news/why-walking-and-public-transport-must-be-integrated/ |website=The International Association for Public Transport |access-date=2025-04-04 |language=en}}</ref> Numri i udhëtimeve në këmbë në metropolin Parisi i Madh u rrit me 50% nga viti 2000 deri më 2018.<ref>{{cite web |author1=Apur |title=Mobility changes in Greater Paris -Grand Paris- Historical trends, current and emerging developments |url=https://www.apur.org/en/our-works/mobility-changes-greater-paris-grand-paris-historical-trends-current-and-emerging-developments |website=Apur, the Paris Urbanism Agency |date=2021-06-08 |access-date=2025-04-04 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422223632/https://www.apur.org/en/our-works/mobility-changes-greater-paris-grand-paris-historical-trends-current-and-emerging-developments |archive-date=22 prill 2025 |url-status=dead}}</ref> ==== Hekurudhat ==== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e stacioneve hekurudhore të Parisit|en|List of Paris railway stations}}}} {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Metroja e Parisit|en|Paris Métro}}, {{ill|RER|en|Réseau Express Régional}}, {{ill|Transilien|en}}, {{ill|Tramvajet në Île-de-France|en|Tramways in Île-de-France}}}} [[Skeda:Paris - Station de métro Abbesses - PA00086748 - 001.jpg|thumb|[[Metroja e Parisit]] është rrjeti më i ngarkuar i metrosë në Bashkimin Evropian.]] Si nyjë qendrore e rrjetit kombëtar hekurudhor, gjashtë stacionet kryesore të Parisit ({{ill|Gare du Nord|en}}, {{ill|Gare de l'Est|en}}, {{ill|Gare de Lyon|en}}, {{ill|Gare d'Austerlitz|en}}, {{ill|Gare Montparnasse|en}} dhe {{ill|Gare Saint-Lazare|en}}) dhe një stacion më i vogël (Gare de Bercy) lidhen me tri rrjete: linjat e [[Hekurudha me shpejtësi të lartë|hekurudhës me shpejtësi të lartë]] ({{ill|TGV inOui|en|TGV inOui}}, {{ill|TGV Lyria|en}}, {{ill|TGV Ouigo|en|Ouigo}}, {{ill|Eurostar|en}}, {{ill|Intercity Express|en}} dhe {{ill|Frecciarossa|en}}), trenat me shpejtësi të zakonshme ({{ill|Intercités|en}}, {{ill|Ouigo Train Classique|en|Ouigo}}, {{ill|Intercités de nuit|en}}, {{ill|European Sleeper|en}} dhe {{ill|Transport express régional|en|Transport express régional}} (TER)), si dhe hekurudhat periferike ({{ill|Transilien|en}}). Transilien është rrjeti i trenave të udhëtarëve që i shërben rajonit të Parisit, përmes 9 linjave, 392 stacioneve dhe {{cvt|1,294|km|mi|1}} shinash. Që nga përurimi i linjës së parë në vitin 1900, rrjeti i metrosë së Parisit është zgjeruar dhe është bërë sistemi më i përdorur i transportit lokal në qytet. Në vitin 2015, ai transportonte rreth 5,23 milionë pasagjerë në ditë.<ref>{{cite web |url=http://www.ratp.fr/en/ratp/c_5043/metro/ |title=Métro2030, notre nouveau métro de Paris |publisher=RATP |access-date=2015-11-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095822/http://www.ratp.fr/en/ratp/c_5043/metro/ |archive-date=2016-01-01 |language=fr}}</ref> Ka 16 linja, 321 stacione (405 ndalesa) dhe {{cvt|245.6|km|mi|1}} shina. Krahas tij është rrjeti rajonal ekspres, RER-i, pesë linjat, 257 ndalesat dhe {{cvt|602|km|mi|0}} shinat e të cilit e lidhin Parisin me pjesë më të largëta të zonës urbane. Me mbi 1,4 milionë pasagjerë në ditë, {{ill|RER A|en|RER A}} është linja më e ngarkuar e metrosë në Evropë. Rajonit të [[Ishull-i-Francës|Île-de-France]] i shërben një rrjet hekurudhor i lehtë, tramvaji. I hapur në vitin 1992, sot funksionojnë pesëmbëdhjetë linja, që shtrihen në {{convert|196.6|km|mi}} dhe kanë 283 stacione. ==== Ajri ==== [[Skeda:CDG P1020431.JPG|thumb|Në vitin 2023, {{ill|Aeroporti Charles de Gaulle|en|Charles de Gaulle Airport}} ishte aeroporti i tretë më i ngarkuar në Evropë dhe i njëmbëdhjeti më i ngarkuar në botë.]]<ref>{{cite web|url=https://www.panynj.gov/content/dam/airports/statistics/statistics-general-info/annual-atr/ATR_2023.pdf|title=2023 Airport Traffic Report|work=Port Authority of New York and New Jersey|date=April 2024|page=32|language=en}}</ref> Parisit i shërbejnë tre aeroporte ndërkombëtare tregtare: Aeroporti Charles de Gaulle, {{as of|2018|lc=y}} aeroporti i tretë më i ngarkuar në Evropë,<ref>{{Cite news |url=https://www.usatoday.com/story/travel/flights/todayinthesky/2018/04/09/list-worlds-20-busiest-airports-2017/498552002/ |title=List: The world's 20 busiest airports (2017) |work=USA Today |access-date=2018-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625213204/https://www.usatoday.com/story/travel/flights/todayinthesky/2018/04/09/list-worlds-20-busiest-airports-2017/498552002/ |archive-date=2018-06-25 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.airport-world.com/news/general-news/6601-aci-figures-reveal-the-world-s-busiest-passenger-and-cargo-airports.html |title=ACI reveals the world's busiest passenger and cargo airports |date=2018-04-09 |work=Airport World |access-date=2018-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628125151/http://www.airport-world.com/news/general-news/6601-aci-figures-reveal-the-world-s-busiest-passenger-and-cargo-airports.html |archive-date=2018-06-28 |url-status=live |language=en}}</ref> [[Aéroport de Paris-Orly|Aeroporti Paris-Orly]] dhe [[Aeroporti Beauvais–Tillé]]. Në vitin 2019, këto tri aeroporte regjistruan gjithsej 112 milionë pasagjerë,<ref>{{cite web |url=http://www.developpement-durable.gouv.fr/sites/default/files/Bulletin_Statistique_2014.pdf |title=Bulletin statistique, trafic aérien commercial – année 2014 |page=15 |publisher=Direction générale de l'Aviation civile |access-date=2015-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329083555/http://www.developpement-durable.gouv.fr/sites/default/files/Bulletin_Statistique_2014.pdf |archive-date=2017-03-29 |url-status=live |language=fr}}</ref> duke i bërë ato sistemin e pestë më të ngarkuar të aeroporteve në botë për nga trafiku i pasagjerëve. Ekziston gjithashtu një aeroport për aviacionin e përgjithshëm, Aeroporti Paris–Le Bourget, historikisht aeroporti më i vjetër i Parisit dhe më i afërti me qendrën e qytetit, i cili tani përdoret vetëm për fluturime private biznesi dhe shfaqje ajrore. Aeroporti Charles de Gaulle, i vendosur në skajin e periferive veriore të Parisit, u hap për trafikun tregtar në vitin 1974 dhe u bë aeroporti më i ngarkuar i Parisit në vitin 1993.<ref>{{cite news |url=http://www.side.developpement-durable.gouv.fr/EXPLOITATION/DEFAULT/doc/IFD/IFD_REFDOC_TEMIS_0077449/trafic-aeroportuaire-1986-2012-flux-de-trafic-commercial-1986-2012 |title=Trafic aéroportuaire 1986–2013 |pages=15–17 |publisher=Direction générale de l'Aviation civile |access-date=2015-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170444/http://www.side.developpement-durable.gouv.fr/EXPLOITATION/DEFAULT/doc/IFD/IFD_REFDOC_TEMIS_0077449/trafic-aeroportuaire-1986-2012-flux-de-trafic-commercial-1986-2012 |archive-date=2017-04-05 |url-status=live |language=fr}}</ref> Në vitin 2023, ai ishte aeroporti i katërt më i ngarkuar në botë për nga trafiku ndërkombëtar dhe shërben si qendër kryesore për transportuesin kombëtar, [[Air France]].{{sfn|Lawrence|Gondrand|2010|pp=278–283}} Aeroporti Beauvais–Tillé, i vendosur {{cvt|69|km|abbr=off}} në veri të qendrës së Parisit, përdoret nga linjat ajrore çarter dhe ato me kosto të ulët. ==== Autostradat ==== [[Skeda:Boulevard Périphérique vu depuis Boulevard Auteuil - Paris XVI (FR75) - 2021-08-11 - 3.jpg|thumb|Boulevard Périphérique]] Parisi është nyja më e rëndësishme e rrjetit francez të autostradave dhe rrethohet nga tri autostrada unazore: Périphérique,<ref>{{harvnb|Lawrence|Gondrand|2010|p=69}}</ref> që ndjek përafërsisht gjurmën e fortifikimeve të shekullit XIX rreth Parisit; autostrada A86 në periferitë e brendshme; dhe autostrada Francilienne në periferitë e jashtme. Parisi ka një rrjet të gjerë rrugor, me mbi {{Cvt|2000|km|mi|0}} autostrada dhe rrugë të shpejta. ==== Rrugët ujore ==== Rajoni i Parisit është zona më aktive e transportit ujor në Francë. Pjesa më e madhe e mallrave trajtohet nga Portet e Parisit, në terminalet e vendosura përreth qytetit. Lumenjtë Loire, [[Lumi i Rinit|Rini]], [[Lumi i Ronës|Rona]], Meuse dhe Scheldt mund të arrihen nëpërmjet kanaleve që lidhen me Senën, mes tyre Canal Saint-Martin, Canal Saint-Denis dhe Canal de l'Ourcq.<ref>{{harvnb|Jefferson|2009|p=114}}</ref> ==== Çiklizmi ==== [[Skeda:Station Velib DSC 3497.JPG|thumb|Vélib' në Place de la Bastille]] {{As of|2025}} Parisi kishte {{Cvt|1565|km}} shtigje dhe rrugë për biçikleta. Këto përfshijnë ''piste cyclable'', korsi biçikletash të ndara nga trafiku tjetër me pengesa fizike, dhe ''bande cyclable'', korsi biçikletash të shënuara me vijë të lyer në rrugë.<ref>{{Cite web |title=Le chiffre : 1 565 kilomètres d'aménagements cyclables à Paris |url=https://www.lessentiel.fr/paris/notre-ville/2025-10-07/le-chiffre-1-565-kilometres-damenagements-cyclables-paris-7907 |date=2025-10-07 |author=Quentin Robardet |website=l'Essentiel Paris |language=fr}}</ref> Rreth {{Cvt|29|km}} korsi autobusësh të shënuara posaçërisht janë të hapura edhe për çiklistët dhe kanë barriera mbrojtëse kundër hyrjes së automjeteve.<ref>{{harvnb|Hart|2004|p=355}}</ref> Çiklistët kanë të drejtë të lëvizin në të dy drejtimet në disa rrugë njëkahëshe. Parisi ka një sistem për ndarjen e biçikletave të quajtur Vélib', me mbi 20.000 biçikleta publike të shpërndara në 1.800 stacione parkimi.<ref>{{harvnb|Rand|2010|p=165}}</ref> === Energjia elektrike === {{Hatnote|Shiko gjithashtu: {{ill|Sektori i energjisë elektrike në Francë|en|Electricity sector in France}}}} Në vitin 2012, rreth 50% e energjisë elektrike të prodhuar në [[Île-de-France]] vinte nga termocentralet e bashkëprodhimit. Burime të tjera energjie përfshinin energjinë termike (35%), djegien e mbetjeve (9% — termocentralet e bashkëprodhimit sigurojnë gjithashtu ngrohje për qytetin), gazin e metanit (5%), hidroenergjinë (1%) dhe energjinë diellore (0,1%).<ref name="prod_electrique_IDF">{{Cite web |url=http://www.driee.ile-de-france.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Seminaire_du_6_mars_2012_-_Presentations_Approvisionnement_electrique_du_Grand_Paris__cle2dcb2f-1.pdf |title=La production électrique en IdF |publisher=La DRIEE – Prefet de la région d'Île-de-France |access-date=2015-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007034916/http://www.driee.ile-de-france.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Seminaire_du_6_mars_2012_-_Presentations_Approvisionnement_electrique_du_Grand_Paris__cle2dcb2f-1.pdf |archive-date=2015-10-07 |url-status=live |language=fr}}</ref> Një e katërta e ngrohjes qendrore të qytetit pritet të vijë nga një central në Saint-Ouen-sur-Seine, që djeg një përzierje 50/50 të qymyrit dhe peletave të drurit.<ref>{{Cite web |url=http://www.globalwoodmarketsinfo.com/paris-to-import-wood-pellets-from-the-us/ |title=Paris to be heated with US wood pellets |work=Global Wood Markets Info |access-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312072201/http://www.globalwoodmarketsinfo.com/paris-to-import-wood-pellets-from-the-us/ |archive-date=2016-03-12 |url-status=live |date=2016-03-11 |language=en}}</ref> === Uji dhe kanalizimet === [[Skeda:Ile de la Cite from Pont de la Tournelle.jpg|thumb|Sena, {{ill|Île de la Cité|en|Île de la Cité}} dhe një bateau-mouche]] Në periudhën e hershme të historisë së tij, Parisi kishte vetëm lumenjtë Sena dhe Bièvre si burime uji. Nga viti 1809, Canal de l'Ourcq i sillte Parisit ujë nga lumenjtë më pak të ndotur në verilindje të kryeqytetit.<ref>{{Cite web |url=http://www.paris.fr/pratique/musees-expos/musee-des-egouts/visite-publique-des-egouts-de-paris/rub_9691_stand_5943_port_23931 |title=Historique des égouts |access-date=2013-06-18 |language=fr |publisher=Paris.fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20140410232647/http://www.paris.fr/pratique/musees-expos/musee-des-egouts/visite-publique-des-egouts-de-paris/rub_9691_stand_5943_port_23931 |archive-date=2014-04-10 |url-status=dead}}</ref> Nga viti 1857, inxhinieri civil Eugène Belgrand, nën drejtimin e [[Napoleoni III|Napoleonit III]], mbikëqyri ndërtimin e një sërë ujësjellësish të rinj, që sillnin ujë nga vende përreth qytetit në disa rezervuarë.<ref>{{harvnb|Burchell|1971|p=93}}</ref> Që atëherë, sistemi i ri i rezervuarëve u bë burimi kryesor i ujit të pijshëm për Parisin. Uji nga sistemi i vjetër, i pompuar në nivelet e poshtme të po atyre rezervuarëve, u përdor më pas për pastrimin e rrugëve të Parisit. Ky sistem vazhdon të jetë një pjesë e rëndësishme e rrjetit të furnizimit me ujë të qytetit. Sot, Parisi ka mbi {{Cvt|2400|km|mi|0}} kanalizime nëntokësore.<ref name="sewers">{{Cite web |url=http://www.paris.fr/portail/Environnement/Portal.lut?page_id=1313&document_type_id=5&document_id=2158&portlet_id=3139 |title=Les égouts parisiens |website=Mairie de Paris |access-date=2006-05-15 |language=fr |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061003225317/http://www.paris.fr/portail/Environnement/Portal.lut?page_id=1313&document_type_id=5&document_id=2158&portlet_id=3139 |archive-date=2006-10-03}}</ref> Ndotja e [[Ndotja e ajrit|ajrit]] në Paris, e matur sipas lëndës së grimcuar (PM10), është më e larta në Francë: 38&nbsp;μg/m³.<ref>[http://www.linternaute.com/actualite/monde/classement-des-villes-selon-pollution-de-l-air/ Ndotja e ajrit në Paris] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120924012702/http://www.linternaute.com/actualite/monde/classement-des-villes-selon-pollution-de-l-air/ |date=2012-09-24 }} sipas L'internaute</ref> Parisi ka një nga nivelet më të larta të ndotjes nga dioksidi i azotit në BE.<ref>{{Cite web |date=2021-12-24 |title=Air pollution in Europe: These are the worst-hit cities to live in |url=https://www.euronews.com/green/2021/12/24/air-pollution-new-report-shows-which-european-cities-have-the-worst-air-quality |access-date=2022-04-01 |website=euronews |language=en |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401104131/https://www.euronews.com/green/2021/12/24/air-pollution-new-report-shows-which-european-cities-have-the-worst-air-quality |url-status=live}}</ref> === Parqet dhe kopshtet === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Lista e parqeve dhe kopshteve në Paris|en|List of parks and gardens in Paris}} dhe {{ill|Historia e parqeve dhe kopshteve të Parisit|en|History of Parks and Gardens of Paris}}}} [[Skeda:Parc des Buttes-Chaumont, 22 April 2007.jpg|thumb|Lëndinat e {{ill|Parc des Buttes-Chaumont|en|Parc des Buttes-Chaumont}} në një ditë me diell]] Parisi ka më shumë se 421 parqe dhe kopshte bashkiake, që mbulojnë mbi 3.000 hektarë dhe përmbajnë më shumë se 250.000 pemë.{{Sfn|Jarrassé|2007|p=6}} Dy nga kopshtet më të vjetra dhe më të famshme të Parisit janë {{ill|Kopshti i Tuileries|en|Tuileries Garden}}, krijuar më 1564 për {{ill|Pallatin e Tuileries|en|Tuileries Palace}} dhe rikonceptuar nga André Le Nôtre midis viteve 1664 dhe 1672,{{sfn|Lawrence|Gondrand|2010|p=125}} si dhe Kopshti i Luksemburgut, i ndërtuar më 1612 për Pallatin e Luksemburgut nga Marie de' Medici, i cili sot është selia e Senatit të Francës.{{sfn|Lawrence|Gondrand|2010|p=208}} ''{{ill|Kopshti i Bimëve|en|Jardin des plantes}}'' ishte kopshti i parë botanik në Paris, i krijuar më 1626.<ref name="Jardin des Plantes">{{cite web |title=Le Jardin de Plantes |url=http://www.mnhn.fr/museum/foffice/tous/tous/guidePratique/lieuxVisiter/LieuxAVisiter/FLieuAVisiter.xsp?AE_ID=214&INFO_ID=21&LIEU_ID=158&MAN_ID=273&SITE_ID=10&i=1&idx=6&nav=liste |access-date=2013-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615203149/http://www.mnhn.fr/museum/foffice/tous/tous/guidePratique/lieuxVisiter/LieuxAVisiter/FLieuAVisiter.xsp?i=1&nav=liste&INFO_ID=21&SITE_ID=10&AE_ID=214&LIEU_ID=158&idx=6&MAN_ID=273 |archive-date=2013-06-15 |url-status=live |language=fr}}</ref> Midis viteve 1853 dhe 1870, perandori [[Napoleoni III]] dhe drejtori i parë i qytetit për parqet dhe kopshtet, Jean-Charles Adolphe Alphand, krijuan {{ill|Bois de Boulogne|en|Bois de Boulogne}}, {{ill|Bois de Vincennes|en|Bois de Vincennes}}, {{ill|Parc Montsouris|en|Parc Montsouris}} dhe Parc des Buttes-Chaumont, të vendosura në katër anët e horizontit rreth Parisit, si edhe shumë parqe, sheshe dhe kopshte më të vogla në lagjet e qytetit.{{Sfn|Jarrassé|2007|pp=122–161}} Që nga viti 1977, qyteti ka krijuar 166 parqe të reja, ndër më të dalluarit {{ill|Parc de la Villette|en|Parc de la Villette}} (1987), Parc André Citroën (1992), {{ill|Parc de Bercy|en|Parc de Bercy}} (1997) dhe Parc Clichy-Batignolles (2007).{{Sfn|Jarrassé|2007|pp=242–256}} Një nga parqet më të reja, Promenade des Berges de la Seine (2013), ka kopshte lundruese. === Varrezat === [[Skeda:Catacombes De Paris.jpg|thumb|Katakombet e Parisit mbajnë eshtrat e rreth 6 milionë njerëzve.]] Gjatë periudhës romake, varreza kryesore e Parisit gjendej në periferi të vendbanimit në bregun e majtë të lumit. Kjo ndryshoi me përhapjen e krishterimit katolik, kur pothuajse çdo kishë në qendër të qytetit kishte varreza të bashkëlidhura, të përdorura nga famullitë e saj. Me rritjen e Parisit, shumë prej tyre, veçanërisht varreza më e madhe e qytetit, Varreza e të Pafajshmëve të Shenjtë, u mbushën përtej kapacitetit. Pasi varrosjet brenda qytetit u ndaluan më 1786, përmbajtja e të gjitha varrezave famullitare të Parisit u transferua në një pjesë të rinovuar të guroreve të Parisit, në vendin e sotëm Denfert-Rochereau në rajonin e 14-të.{{sfn|Whaley|2012|p=101}}{{sfn|Broadwell|2007|p=92}} Pas krijimit provizor të disa varrezave të vogla periferike, prefekti Nicolas Frochot, nën Napoleon Bonapartin, dha një zgjidhje më përfundimtare: krijimin e tri varrezave të mëdha pariziane jashtë kufijve të qytetit.{{sfn|Ayers|2004|p=271}} Të hapura më 1804, ato ishin varrezat e Père Lachaise, Montmartre, Montparnasse dhe, më vonë, Passy. Në fillim të shekullit XX u krijuan varreza të reja periferike. Më të mëdhatë prej tyre janë Cimetière parisien de Saint-Ouen, Cimetière parisien de Pantin, e njohur edhe si Cimetière parisien de Pantin-Bobigny, Cimetière parisien d'Ivry dhe Cimetière parisien de Bagneux.<ref name="Les 20 cimetières Parisiens">{{cite web |title=Les 20 cimetières Parisiens |url=http://www.paris.fr/cimetieres |publisher=Paris.fr |access-date=2017-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170430/http://www.paris.fr/cimetieres |archive-date=2017-04-05 |url-status=live |language=fr}}</ref> Ndër personat e famshëm të varrosur në varrezat e Parisit janë [[Oscar Wilde]], [[Frederik Shopen]], [[Jim Morrison]], [[Édith Piaf]] dhe Serge Gainsbourg.<ref name="Les célébrités du cimetière du Père Lachaise à Paris">{{cite web |title=Les célébrités du cimetière du Père Lachaise à Paris |url=https://www.oui.sncf/article/les-tombes-de-celebrites-au-cimetiere-du-pere-lachaise-106832 |website=www.oui.sncf |date=2018-11-07 |language=fr |access-date=2020-04-20 |archive-date=2020-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414034945/https://www.oui.sncf/article/les-tombes-de-celebrites-au-cimetiere-du-pere-lachaise-106832 |url-status=live}}</ref> === Arsimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Arsimi në Paris|en|Education in Paris}}}} [[Skeda:Chapelle Sainte-Ursule de la Sorbonne, Paris 001.jpg|upright=0.75|thumb|[[Universiteti i Sorbonës]]]] [[Skeda:Chateau, HEC Paris, Jouy-en-Josas, Southwest view 20160501 2.jpg|upright=0.75|thumb|[[HEC Paris]]]] Në vitin 2009, rreth 40 për qind e parisienëve kishin një diplomë të nivelit ''licence'' ose më të lartë, përqindja më e lartë në Francë.<ref>{{Cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=base-indic-cc-dipl-form |title=Indicateurs départementaux et régionaux sur les diplômes et la formation en 2009 |publisher=INSEE |access-date=2013-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910144530/http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=base-indic-cc-dipl-form |archive-date=2013-09-10 |url-status=live |language=fr}}</ref> 13 për qind nuk kishin diplomë, përqindja e tretë më e ulët në Francë. Arsimi në Paris dhe në rajonin e Île-de-France punëson rreth 330.000 persona, 170.000 prej të cilëve janë mësues dhe profesorë; ata japin mësim për rreth 2,9 milionë nxënës dhe studentë në afërsisht 9.000 shkolla e institucione të arsimit fillor, të mesëm dhe të lartë.<ref name="idf_education">{{Cite web |url=http://www.idf.pref.gouv.fr/donnees/enseignement.htm |author=La Préfecture de la Région d'Île-de-France |title=L'enseignement |access-date=2007-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070824203147/http://www.idf.pref.gouv.fr/donnees/enseignement.htm |archive-date=2007-08-24 |language=fr}}</ref> [[Universiteti i Parisit]], i themeluar në shekullin XII, shpesh quhet [[Universiteti i Parisit|Sorbonë]], sipas njërit prej kolegjeve të tij origjinale mesjetare. Në vitin 1970, pas {{ill|Demonstratat studentore në Francë të vitit 1968|en|May 68|lt=demonstratave studentore të vitit 1968}}, ai u nda në {{ill|Lista e universiteteve dhe institucioneve në rajonin e Parisit|en|List of universities and institutions in the Paris region|lt=trembëdhjetë universitete autonome}}. Sot, shumica e kampuseve ndodhen në {{ill|Lagjja Latine|en|Latin Quarter, Paris|lt=Lagjen Latine}}, ku ndodhej universiteti i vjetër, ndërsa të tjerat janë të shpërndara nëpër qytet dhe në periferi.{{Sfn|Combeau|2013|pp=213–214}} Rajoni i Parisit ka përqendrimin më të madh në Francë të ''grandes écoles'' — institucione të specializuara të arsimit të lartë, jashtë strukturës së universiteteve publike ose brenda saj. Universitetet publike prestigjioze zakonisht konsiderohen ''grands établissements''. Shumica e ''grandes écoles'' u zhvendosën në periferitë e Parisit gjatë viteve 1960 dhe 1970, në kampuse të reja shumë më të mëdha se ato të vjetrat, brenda qytetit të mbipopulluar të Parisit. [[École normale supérieure]] dhe [[Universiteti Paris Sciences et Lettres|Universiteti PSL]] kanë mbetur në rrugën Ulm, në {{ill|Rrethi i 5-të i Parisit|en|5th arrondissement of Paris|lt=rrethin e 5-të}}.<ref>{{Cite web |url=http://www.ens.fr/spip.php?article171&lang=en |title=Contact and Maps |access-date=2013-06-18 |language=fr |publisher=École Normale Supérieure |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130607052638/http://www.ens.fr/spip.php?article171&lang=en |archive-date=2013-06-07}}</ref> Parisi është qendër e universiteteve prestigjioze në shkencë dhe teknologji ([[Conservatoire national des arts et métiers]], [[Instituti Politeknik i Parisit]], {{ill|Universiteti Paris Cité|en|Paris Cité University}}, [[Université Paris-Saclay]], [[Universiteti i Sorbonës]]); në shkenca politike ([[Instituti i Studimeve Politike i Parisit]]);<ref>{{Cite web |url=https://www.planetegrandesecoles.com/classement-qs-2024-politics |author=Planête grandes écoles |title=Classement QS 2024 : Sciences Po devient la 2ème meilleure université mondiale en "Politics" |date=2024-04-16 |access-date=2024-05-08 |language=fr}}</ref> në menaxhim ([[HEC Paris]],<ref>{{Cite web |title=Maps and Directions |url=https://www.hec.edu/en/maps-and-directions |access-date=2026-09-07 |website=HEC Paris |language=en}}</ref> [[ESSEC Business School]], [[ESCP Business School]], [[INSEAD]]);<ref>{{Cite web |url=https://rankings.ft.com/rankings/2954/european-business-school-rankings-2023 |author=[[Financial Times]] |title=European Business School Rankings 2023 |access-date=2024-05-08 |language=en}}</ref> si edhe në [[Arkeologjia|arkeologji]], {{ill|Historia e artit|en|art history|lt=histori arti}}, [[Antropologjia|antropologji]] dhe [[Epigrafia|epigrafi]] ({{ill|École du Louvre|en|École du Louvre}}), si dhe në studime shumëdisiplinore ([[Universiteti Paris Sciences et Lettres]]).<ref>{{Cite web |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2023 |author={{ill|Renditja akademike e universiteteve botërore|en|Academic Ranking of World Universities|lt=ARWU}} |title=2023 Academic Ranking of World Universities |access-date=2024-05-08 |language=en}}</ref> === Kujdesi shëndetësor === [[Skeda:Hôtel-Dieu de Paris, February 7, 2013.jpg|thumb|upright=0.9|{{ill|Hôtel-Dieu de Paris|en|Hôtel-Dieu de Paris}} është spitali më i vjetër në Paris.]] Kujdesi shëndetësor dhe shërbimet mjekësore të urgjencës në qytetin e Parisit dhe në periferi të tij ofrohen nga Assistance publique – Hôpitaux de Paris (AP-HP), një sistem publik spitalor që punëson mbi 90.000 persona, përfshirë mjekë, personel mbështetës dhe administratorë, në 44 spitale.<ref name="hospital" /> Ky është sistemi më i madh spitalor në Evropë. Spitalet pranojnë mbi 5,8 milionë vizita pacientësh në vit.<ref name="hospital">{{Cite web |url=http://rapport-activite.aphp.fr/activite_ambulatoire.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327062949/http://rapport-activite.aphp.fr/activite_ambulatoire.php |archive-date=2014-03-27 |title=Rapport Annuel 2008 |publisher=Rapport Activite |access-date=2013-04-21 |language=fr |url-status=dead}}</ref> Një nga spitalet më të njohura është {{ill|Hôtel-Dieu|en|Hôtel-Dieu de Paris}}, i themeluar në vitin 651; ai është spitali më i vjetër në Paris dhe më i vjetri në botë që vazhdon të jetë në funksion,<ref>{{Cite web |url=http://www.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/people/hoteldieu.aspx |title=Hotel Dieu |publisher=London Science Museum |access-date=2013-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508100917/http://www.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/people/hoteldieu.aspx |archive-date=2013-05-08 |url-status=live}}</ref> ndonëse ndërtesa e tanishme është rezultat i rindërtimit të vitit 1877. Spitale të tjera janë {{ill|Spitali Pitié-Salpêtrière|en|Pitié-Salpêtrière Hospital}}, një nga më të mëdhenjtë në Evropë, Hôpital Cochin, spitali Bichat–Claude Bernard, Hôpital Européen Georges-Pompidou, spitali Bicêtre, spitali Beaujon, {{ill|Instituti Curie|en|Curie Institute (Paris)}}, spitali Lariboisière, spitali Necker–Enfants Malades, Hôpital Saint-Louis, Hôpital de la Charité dhe American Hospital of Paris. == Marrëdhëniet ndërkombëtare == === Organizatat ndërkombëtare === [[UNESCO|Organizata e Kombeve të Bashkuara për Arsim, Shkencë dhe Kulturë]] (UNESCO) e ka selinë në Paris që prej nëntorit 1958. Parisi është gjithashtu selia e Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik (OECD).<ref>{{cite web |url=https://www.oecd.org/en/careers/submit.htm |title=Where we are |publisher=oecd.org |language=en |access-date=2016-08-30}}</ref> Në Paris ndodhen selitë e [[Agjencia Hapësinore Evropiane|Agjencisë Hapësinore Evropiane]], [[Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë|Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë]], {{ill|Autoriteti Evropian i Letrave me Vlerë dhe i Tregjeve|en|European Securities and Markets Authority}} dhe {{ill|Autoriteti Bankar Evropian|en|European Banking Authority}}. === Qytete binjake === {{Hatnote|Shih gjithashtu: {{ill|Lista e qyteteve binjake dhe qyteteve motra në Francë|en|List of twin towns and sister cities in France}}}} Që prej prillit 1956, Parisi është binjakëzuar në mënyrë ekskluzive dhe reciproke me [[Roma|Romën]], në Itali.<ref name=IR>{{cite web |title=Les pactes d'amitié et de coopération |url=https://api-site.paris.fr/images/74497 |publisher=Paris |language=fr |date=September 2015 |access-date=2021-12-14 |archive-date=2021-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308095626/https://api-site.paris.fr/images/74497 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Twinning Rome – Paris |language=fr |url=http://www.comune.roma.it/PCR/resources/cms/documents/Gemellaggio_Roma_Parigi.pdf |date=1956-01-30 |access-date=2018-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181113084709/https://www.comune.roma.it/PCR/resources/cms/documents/Gemellaggio_Roma_Parigi.pdf |archive-date=2018-11-13 |url-status=live}}<br />{{cite web |title=Roma – Relazioni Internazionali Bilaterali |url=http://www.comune.roma.it/pcr/it/relaz_int_sadi.page |language=it |publisher=Commune Roma |access-date=2016-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709150804/http://www.comune.roma.it/pcr/it/relaz_int_sadi.page |archive-date=2016-07-09 |url-status=live}}</ref> <blockquote> ''Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris.'' {{In lang|fr}}<br /> ''Solo Parigi è degna di Roma; solo Roma è degna di Parigi.'' {{In lang|it}}<br /> «Vetëm Parisi është i denjë për Romën; vetëm Roma është e denjë për Parisin.» </blockquote><ref>{{cite web |url=http://www.comune.roma.it/pcr/it/relaz_int_sadi.page |title=Dichiarazione congiunta Roma – Parigi – (2014) |format=PDF |location=Rome |date=2014-10-01 |publisher=Commune Roma |language=fr |work=Roma – Relazioni Internazionali Bilaterali |access-date=2016-09-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709150804/http://www.comune.roma.it/pcr/it/relaz_int_sadi.page |archive-date=2016-07-09}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8139&document_type_id=5&document_id=29903&portlet_id=18784 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608151440/http://www.paris.fr/english/paris-a-city-with-an-international-profile/international-action-cooperation/twinning-with-rome/rub_8139_stand_29903_port_18784 |url-status=dead |archive-date=2011-06-08 |title=Twinning with Rome |language=en |access-date=2010-05-27}}</ref><ref name="Paris1">{{cite web |url=http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587&document_type_id=5&document_id=16468&portlet_id=14974 |work=Mairie de Paris |title=Les pactes d'amitié et de coopération |language=fr |access-date=2007-10-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162140/http://paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587&document_type_id=5&document_id=16468&portlet_id=14974 |archive-date=2007-10-11}}</ref><ref name="Paris2">[https://web.archive.org/web/20081225090448/http://www.v1.paris.fr/EN/city_government/international/special_partners.asp Special partners]</ref><ref>{{cite web |url=https://www.paris.fr/pages/plan-du-site-7215 |work=Mairie de Paris |title=Plan du site |language=fr |access-date=2026-02-08}}</ref> === Marrëdhënie të tjera === Parisi ka marrëveshje miqësie dhe bashkëpunimi me:<ref name="IR" /> {{Div col|colwidth=15em}} *[[Algjer]], 2003 *[[Amani]], 1987 *[[Amsterdami]], 2013 *[[Athina]], 2000 *[[Pekini]], 1997 *[[Bejruti]], 1992 *[[Berlini]], 1987 *[[Brazzaville]], 2015 *[[Buenos Aires]], 1999 *[[Kajro]], 1985 *{{ill|Kasablanka|en|Casablanca}}, 2004 *[[Çikago]], 1996 *[[Kopenhaga]], 2005 *[[Dakari]], 2011 *[[Doha]], 2010 *[[Gjeneva]], 2002 *[[Stambolli]], 2009 *[[Xhakarta]], 1995 *{{ill|Jeriko|en|Jericho}}, 2009 *[[Kinshasa]], 2014 *[[Kioto]], 1958 *[[Lisbona]], 1998 *[[Londra]], 2001 *[[Madridi]], 2000 *[[Qyteti i Meksikës]], 1999 *[[Montevideo]], 2013 *[[Montreali]], 2006 *[[Moska]], 1992 *[[Phnom Penh]], 2007 *{{ill|Porto Alegri|en|Porto Alegre}}, 2001 *[[Praga]], 1997 *[[Kebeku (qytet)|Qyteti i Kebekut]], 1996 *[[Rabati]], 2004 *[[Ramallahu]], 2011 *[[Rio de Zhaneiro]], 2009 *[[Riadi]], 1997 *[[Shën Petersburgu]], 1997 *[[Sana]], 1987 *[[San Francisko]], 1996 *[[Santiago]], 1997 *[[Sao Paulo]], 2004 *[[Seuli]], 1991 *[[Sofja]], 1998 *[[Sidnej]], 1998 *[[Tbilisi]], 1997 *[[Tel Aviv-Jafa]], 2010 *[[Tokio]], 1982 *[[Tunis]], 2004 *[[Varshava]], 1999 *[[Uashington D.C.]], 2000 *[[Jerevani]], 1998 {{Div col end}} == Në kulturën popullore == Parisi ka qenë mjedis i shumë filmave, serialeve televizive dhe formave të tjera të medias, përfshirë serialin e Netflix-it [[Emili në Paris]] dhe serialin vizatimor për fëmijë me superheronj ''Miraculous Ladybug''. == Shiko edhe == {{Portal|France|Cities}} *{{ill|Arti i ri në Paris|en|Art Nouveau in Paris}} *{{ill|Arti art deco në Paris|en|Art Deco in Paris}} *{{ill|Grupi C40 i Lidershipit për Klimën në Qytete|en|C40 Cities Climate Leadership Group}} *{{ill|Ekspozita Ndërkombëtare e Arteve Moderne Industriale dhe Dekorative|en|International Exposition of Modern and Decorative Arts}}, e mbajtur në Paris më 1925 *{{ill|Megaqyteti|en|Megacity}} *{{ill|Përmbledhje e Francës|en|Outline of France}} *{{ill|Përmbledhje e Parisit|en|Outline of Paris}} *[[Sindroma e Parisit]] *{{ill|Regjistrat famullitarë dhe civilë në Paris|en|Parish and Civil Registers in Paris}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == === Citimet === <references> <!-- Nga en.wiki: unused<ref name="TIP2017">{{cite web |title=Tourism in Paris, Key Figures (2017) |url=https://press.parisinfo.com/key-figures/key-figures/Tourism-in-Paris-Key-Figures-2017 |publisher=Paris Convention and Visitors Bureau}}</ref> --> </references> === Burimet === {{refbegin|40em}} *{{cite book |last=Ayers |first=Andrew |title=The Architecture of Paris |date=2004 |publisher=Axel Mendes |url=https://books.google.com/books?id=0eJxj9Xos_UC |isbn=978-3-930698-96-7 |access-date=2020-08-22 |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123205256/https://books.google.com/books?id=0eJxj9Xos_UC |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Bayrou |first=François |title=Henri IV: le roi libre |language=fr |url=https://books.google.com/books?id=bZVLPwAACAAJ |date=1994 |publisher=le Grand livre du mois |isbn=978-2-7028-3282-0 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=bZVLPwAACAAJ |url-status=live}} *{{cite book |last1=Bell |first1=Daniel A. |last2=de-Shalit |first2=Avner |date=2011 |title=The Spirit of Cities: Why the Identity of a City Matters in a Global Age |url=https://books.google.com/books?id=iRrglOH4kKkC&pg=PA247 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-3972-8 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=iRrglOH4kKkC&pg=PA247 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Bezbakh |first=Pierre |title=Petit Larousse de l'histoire de France |language=fr |date=2004 |publisher=Larousse |isbn=978-2-03-505369-5}} *{{cite book |last1=Blackmore |first1=Ruth |last2=McConnachie |first2=James |title=Rough Guide Paris Directions |url=https://books.google.com/books?id=8ixR236aqQoC&pg=PA153 |date=2004 |publisher=Rough Guides |isbn=978-1-84353-317-7 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=8ixR236aqQoC&pg=PA153 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Borrus |first=Kathy |title=Five Hundred Buildings of Paris |url=https://books.google.com/books?id=i8KuR2TxJY4C&pg=PA288 |date=2012 |publisher=Black Dog & Leventhal Publishers |isbn=978-1-60376-267-0 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=i8KuR2TxJY4C&pg=PA288 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |editor-last1=Braimoh |editor-first1=Ademola K. |editor-last2=Vlek |editor-first2=Paul L. G. |title=Land Use and Soil Resources |url=https://books.google.com/books?id=uV7Jp9Iz1hsC&pg=PA212 |date=2008 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4020-6778-5 |pages=212– |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=uV7Jp9Iz1hsC&pg=PA212 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Broadwell |first=Valerie |title=City of Light, City of Dark: Exploring Paris Below |url=https://books.google.com/books?id=N9cPFcaOKBwC&pg=PA92 |date=2007 |publisher=Valerie Broadwell |isbn=978-1-4257-9022-6 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=N9cPFcaOKBwC&pg=PA92 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Burchell |first=S.C. |title=Imperial Masquerade: The Paris of Napoleon III |url=https://archive.org/details/imperialmasquera00burc |url-access=registration |date=1971 |publisher=Atheneum |language=en}} *{{Cite book |last=Busse |first=Peter E. |url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC |title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-440-0 |editor-last=Koch |editor-first=John T. |pages=195–200 |language=en |chapter=Belgae |access-date=2020-05-31 |archive-date=2020-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819063413/https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC |url-status=live}} *{{cite book |first=Klaus |last=Bussmann |title=Paris and the Ile de France |url=https://books.google.com/books?id=1nYnAQAAMAAJ |date=1985 |publisher=Webb & Bower |isbn=978-0-86350-038-1 |access-date=2018-07-06 |archive-date=2020-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522201443/https://books.google.com/books?id=1nYnAQAAMAAJ |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Castells |first=Manuel |title=The City and the Grassroots: A Cross-Cultural Theory of Urban Social Movements |url=https://books.google.com/books?id=rUbZLcYsA_QC&pg=PA75 |date=1983 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-05617-6 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=rUbZLcYsA_QC&pg=PA75 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Combeau |first=Yvan |title=Histoire de Paris |date=2013 |publisher=Presses Universitaires de France |isbn=978-2-13-060852-3 |language=fr |url-access=registration |url=https://archive.org/details/histoiredeparis0000comb}} *{{cite book |last=Combeau |first=Yvan |title=Histoire de Paris |url=https://books.google.com/books?id=uVmfGAAACAAJ |date=2003 |publisher=Presses universitaires de France |language=fr |isbn=978-2-13-053865-3 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=uVmfGAAACAAJ |url-status=live}} *{{cite book |last=Cunliffe |first=Barry |url=https://books.google.com/books?id=3lkEgdtOvGEC&q=Iron+Age+Communities+in+Britain&pg=PA201 |edition=4th |title=Iron Age communities in Britain : an account of England, Scotland and Wales from the seventh century BC until the Roman conquest |date=2004 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-34779-2 |access-date=2020-11-18 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417203913/https://books.google.com/books?id=3lkEgdtOvGEC&q=Iron+Age+Communities+in+Britain&pg=PA201 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last1=Damschroeder |first1=David |last2=Williams |first2=David Russell |title=Music Theory from Zarlino to Schenker: A Bibliography and Guide |url=https://books.google.com/books?id=yAw3PBpdEw4C&pg=PA157 |date=1990 |publisher=Pendragon Press |isbn=978-0-918728-99-9 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=yAw3PBpdEw4C&pg=PA157 |url-status=live |language=en}} *{{Cite book |last=Delamarre |first=Xavier |title=Dictionnaire de la langue gauloise: Une approche linguistique du vieux-celtique continental |date=2003 |publisher=Errance |isbn=978-2-87772-369-5 |language=fr}} *{{cite book |last=De Moncan |first=Patrice |title=Le Paris d'Haussmann |language=fr |date=2012 |publisher=Les Editions du Mecene |location=Paris |isbn=978-2-907970-98-3}} *{{cite book |last=Dominé |first=André |title=Culinaria France |publisher=Könemann Verlagsgesellschaft mbh |date=2014 |location=Cologne |isbn=978-3-8331-1129-7 |language=fr}} *{{cite book |last=Dottin |first=George |title=La Langue Gauloise : Grammaire, Textes et Glossaire |url=https://archive.org/details/lalanguegauloise00dottuoft |location=Paris |publisher=C. Klincksieck |year=2018 |orig-date=1920 |isbn=978-2-05-100208-0 |language=fr}} *{{cite book |last=Dregni |first=Michael |title=Django : The Life and Music of a Gypsy Legend: The Life and Music of a Gypsy Legend |url=https://books.google.com/books?id=3t8SLVloJjsC&pg=PA19 |date=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-803743-9 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=3t8SLVloJjsC&pg=PA19 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Dregni |first=Michael |title=Gypsy Jazz : In Search of Django Reinhardt and the Soul of Gypsy Swing: In Search of Django Reinhardt and the Soul of Gypsy Swing |url=https://books.google.com/books?id=smcDVbulh1gC&pg=PA32 |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-804262-4 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=smcDVbulh1gC&pg=PA32 |url-status=live |language=en}} *{{Cite book |last=Falileyev |first=Alexander |title=Dictionary of Continental Celtic Place-names: A Celtic Companion to the Barrington Atlas of the Greek and Roman World |publisher=CMCS |date=2010 |isbn=978-0-9557182-3-6 |language=en}} *{{cite book |last=Fierro |first=Alfred |title=Histoire et dictionnaire de Paris |language=fr |publisher=Lafont |date=1996 |isbn=978-0-7859-9300-1}} *{{cite book |last=Franck |first=Dan |title=Bohemian Paris: Picasso, Modigliani, Matisse, and the Birth of Modern Art |url=https://books.google.com/books?id=3hYBzRzZ0kcC |date=2003 |publisher=Grove/Atlantic |isbn=978-0-8021-3997-9 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=3hYBzRzZ0kcC |url-status=live |ref=none |language=en}} *{{cite book |last1=Fraser |first1=Benjamin |last2=Spalding |first2=Steven D. |title=Trains, Culture, and Mobility: Riding the Rails |url=https://books.google.com/books?id=fUOY8941RjMC&pg=PA117 |date=2011 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-6749-6 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=fUOY8941RjMC&pg=PA117 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Goebel |first=Michael |title=Anti-Imperial Metropolis: Interwar Paris and the Seeds of Third World Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=LNMmCgAAQBAJ |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-07305-0 |access-date=2017-09-07 |archive-date=2020-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522201207/https://books.google.com/books?id=LNMmCgAAQBAJ |url-status=live |ref=none |language=en}} *{{cite book |last=Goldstein |first=Natalie |title=Droughts And Heat Waves: A Practical Survival Guide |url=https://books.google.com/books?id=CPZuf6gxIBAC&pg=PP8 |date=2005 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=978-1-4042-0536-9 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=CPZuf6gxIBAC&pg=PP8 |url-status=live |language=en}} *{{Cite book |last=Gordon |first=David |title=Planning Twentieth Century Capital Cities |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=978-0-415-28061-7 |language=en}} *{{cite book |last=Haine |first=W. Scott |title=The World of the Paris Café: Sociability Among the French Working Class, 1789–1914 |url=https://books.google.com/books?id=65r1hSAq-dQC&pg=PA144 |date=1998 |publisher=JHU Press |isbn=978-0-8018-6070-6 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=65r1hSAq-dQC&pg=PA144 |url-status=live |ref=none |language=en}} *{{cite book |last=Hart |first=Alan |title=Going to Live in Paris: How to Live and Work in France's Great Capital |url=https://books.google.com/books?id=4pNBaIocHNUC&pg=PA355 |date=2004 |publisher=How To Books Ltd |isbn=978-1-85703-985-6 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=4pNBaIocHNUC&pg=PA355 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Hazan |first=Eric |title=The Invention of Paris: A History in Footsteps |url=https://books.google.com/books?id=og_RDdEdHz4C&pg=PA362 |date=2011 |publisher=Verso Books |isbn=978-1-84467-800-6 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=og_RDdEdHz4C&pg=PA362 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Jefferson |first=David |title=Through the French Canals |url=https://books.google.com/books?id=0khM9JqazzUC |isbn=978-1-4081-0381-4 |date=2009 |publisher=A&C Black |edition=12th |access-date=2020-08-22 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417210028/https://books.google.com/books?id=0khM9JqazzUC |url-status=live |language=en}} *{{Cite book |url=https://archive.org/details/cambridgeillustr00jone |url-access=registration |quote=west francia kingdom. |title=The Cambridge Illustrated History of France |last=Jones |first=Colin |date=1994 |page=[https://archive.org/details/cambridgeillustr00jone/page/48 48] |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66992-4 |language=en}} *{{cite book |last=Jarrassé |first=Dominique |title=Grammaire des jardins parisiens: de l'héritage des rois aux créations contemporaines |url=https://books.google.com/books?id=5HxGAQAAIAAJ |date=2007 |publisher=Parigramme |isbn=978-2-84096-476-6 |language=fr |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=5HxGAQAAIAAJ |url-status=live}} *{{cite book |last1=Knapp |first1=Andrew |last2=Wright |first2=Vincent |title=The Government and Politics of France |url=https://archive.org/details/governmentpoliti0000knap |url-access=registration |date=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-35732-6 |language=en}} *{{Cite book |last=Lambert |first=Pierre-Yves |title=La langue gauloise: description linguistique, commentaire d'inscriptions choisies |date=1994 |publisher=Errance |isbn=978-2-87772-089-2|language=fr }} *{{cite book |last1=Lawrence |first1=Rachel |last2=Gondrand |first2=Fabienne |title=Paris (City Guide) |publisher=Insight Guides |location=London |date=2010 |edition=12th |isbn=978-981-282-079-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/paris0000unse_b2o4 |language=en}} *{{Cite book |last=Masson |first=Jean-Louis |title=Provinces, départements, régions: l'organisation administrative de la France |publisher=Fernand Lanore |date=1984 |language=fr}} *{{cite book |last=Meunier |first=Florian |title=Le Paris du Moyen Âge |date=2014 |publisher=Éditions Ouest-France |isbn=978-2-7373-6217-0 |language=fr}} *{{cite book |author=Michelin |title=Paris Green Guide Michelin 2012–2013 |url=https://books.google.com/books?id=P945gwAL-oAC&pg=PT105 |date=2011 |publisher=Michelin |isbn=978-2-06-718220-2 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=P945gwAL-oAC&pg=PT105 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Montclos |first=Jean-Marie Perouse De |title=Paris, City of Art |url=https://books.google.com/books?id=OCJ2QgAACAAJ |date=2003 |publisher=Harry N. Abrams |isbn=978-0-86565-226-2 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=OCJ2QgAACAAJ |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Mroue |first=Haas |title=Frommer's Memorable Walks in Paris |url=https://books.google.com/books?id=-nUVnF1rPXoC&pg=PA8 |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-03712-6 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=-nUVnF1rPXoC&pg=PA8 |url-status=live |language=en}} *{{Cite book |last=Nègre |first=Ernest |title=Toponymie générale de la France |date=1990 |publisher=Librairie Droz |isbn=978-2-600-02883-7|language=fr }} *{{cite book |last=Paine |first=Thomas |title=Rights of Man, Common Sense, and Other Political Writings |url=https://books.google.com/books?id=YU_o6E572uIC&pg=PA453 |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-283557-4 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=YU_o6E572uIC&pg=PA453 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Perry |first=Gillian |title=Women Artists and the Parisian Avant-garde: Modernism and 'feminine Art' Art, 1900 to the Late 1920s |url=https://books.google.com/books?id=wg4NAQAAIAAJ&pg=PA19 |date=1995 |publisher=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-4165-5 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=wg4NAQAAIAAJ&pg=PA19 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Rand |first=Tom |title=Kick the Fossil Fuel Habit: 10 Clean Technologies to Save Our World |url=https://books.google.com/books?id=DCYf7F5erwYC&pg=PA165 |date=2010 |publisher=Greenleaf Book Group |isbn=978-0-9812952-0-6 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=DCYf7F5erwYC&pg=PA165 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Rougerie |first=Jacques |title=La Commune de 1871 |language=fr |date=2014 |publisher=Presses universitaires de France |location=Paris |isbn=978-2-13-062078-5}} *{{cite book |last=Sarmant |first=Thierry |title=Histoire de Paris: politique, urbanisme, civilisation |language=fr |url=https://books.google.com/books?id=ZM4XNQEACAAJ |date=2012 |publisher=Editions Gisserot |isbn=978-2-7558-0330-3 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=ZM4XNQEACAAJ |url-status=live}} *{{cite book |last=Schmidt |first=Joël |title=Lutèce: Paris, des origines à Clovis |language=fr |url=https://books.google.com/books?id=Li5xQgAACAAJ |date=2009 |publisher=Perrin |isbn=978-2-262-03015-5 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=Li5xQgAACAAJ |url-status=live}} *{{cite book |last=Schumacher |first=Claude |title=Naturalism and Symbolism in European Theatre 1850–1918 |url=https://books.google.com/books?id=tanPYs6ArLIC&pg=PA60 |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-23014-8 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=tanPYs6ArLIC&pg=PA60 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Shack |first=William A. |title=Harlem in Montmartre, A Paris Jazz Story between the Great Wars |publisher=University of California Press |date=2001 |isbn=978-0-520-22537-4 |language=en}} *{{cite book |last=Shales |first=Melissa |title=Paris |url=https://books.google.com/books?id=FYPU8V_oWz8C&pg=PA17 |date=2007 |publisher=New Holland Publishers |isbn=978-1-84537-661-1 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=FYPU8V_oWz8C&pg=PA17 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last1=Tomas |first1=François |last2=Blanc |first2=Jean-Noël |last3=Bonilla |first3=Mario |author4=IERP |title=Les grands ensembles: une histoire qui continue |url=https://books.google.com/books?id=CTX7h9H8DJEC&pg=PA237 |date=2003 |publisher=Université de Saint-Étienne |isbn=978-2-86272-260-3 |page=237 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=CTX7h9H8DJEC&pg=PA237 |url-status=live |language=fr}} *{{cite book |first1=Jacobus |last1=de Vitriaco |first2=John Frederick |last2=Hinnebusch |title=The Historia Occidentalis of Jacques de Vitry |url=https://books.google.com/books?id=Rlua0N-AQNgC&pg=PA262 |date=1972 |publisher=Saint-Paul |id=GGKEY:R8CJPKJJK4D |access-date=2017-04-10 |archive-date=2017-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170411065259/https://books.google.com/books?id=Rlua0N-AQNgC&pg=PA262 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Whaley |first=Joachim |title=Mirrors of Mortality (Routledge Revivals): Social Studies in the History of Death |url=https://books.google.com/books?id=JIksZtWqrd0C&pg=PT101 |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-81060-2 |access-date=2015-10-25 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101095821/https://books.google.com/books?id=JIksZtWqrd0C&pg=PT101 |url-status=live |language=en}} *{{cite book |last=Yarri |first=Monique |url=https://books.google.com/books?id=Ce9VUj5pRMUC&q=delouvrier+%22villes+nouvelles%22 |title=Rethinking the French City: Architecture, Dwelling, and Display After 1968 |publisher=Editions Rodopi B.V. |location=Amsterdam, New York |date=2008 |isbn=978-90-420-2500-4 |access-date=2020-11-18 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417203904/https://books.google.com/books?id=Ce9VUj5pRMUC&q=delouvrier+%22villes+nouvelles%22 |url-status=live |language=en}} {{refend}} == Lexime të mëtejshme == {{Hatnote|Bibliografia e Parisit: {{ill|Bibliografia e Parisit|en|Bibliography of Paris}}}} {{Refbegin|40em}} *{{cite book |first=Vincent |last=Cronin |title=Paris on the Eve, 1900–1914 |publisher=HarperCollins |location=New York |date=1989 |isbn=978-0-312-04876-1 |url=https://archive.org/details/parisoneve19001900cron |author-link=Vincent Cronin |language=en}} *{{cite book |first=Vincent |last=Cronin |title=Paris: City of Light, 1919–1939 |publisher=HarperCollins |location=New York |date=1994 |isbn=978-0-00-215191-7 |language=en}} *{{cite book |first=Jean |last=Favier |title=Paris |publisher=Fayard |date=1997 |isbn=978-2-213-59874-1 |language=fr}} *{{cite book |first=Jacques |last=Hillairet |title=Connaissance du Vieux Paris |publisher=Rivages |date=2005 |isbn=978-2-86930-648-6 |language=fr}} *{{cite book |first=Colin |last=Jones |title=Paris: The Biography of a City |publisher=Penguin Viking |location=New York |date=2004 |isbn=978-0-670-03393-5 |url=https://archive.org/details/parisbiographyof00jone |language=en}} *{{cite book |first=Bernard |last=Marchand |title=Paris, histoire d'une ville : XIXe-XXe siècle |publisher=Le Seuil |location=Paris |date=1993 |isbn=978-2-02-012864-3 |language=fr}} *{{cite book |first=Rosemary |last=Wakeman |title=The Heroic City: Paris, 1945–1958 |publisher=University of Chicago Press |date=2009 |isbn=978-0-226-87023-6 |language=en}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{In lang|fr}} {{Departamentet e Francës}} {{Authority control}} [[Kategoria:Paris| ]] [[Kategoria:Kryeqytete në Evropë]] [[Kategoria:Vende pelegrinazhi katolike]] [[Kategoria:Qytete në Francë]] [[Kategoria:Qytete në Île-de-France]] [[Kategoria:Shokët e Çlirimit]] [[Kategoria:Departamentet e Île-de-France]] [[Kategoria:Kultura e Evropës]] [[Kategoria:Kultura e Francës]] [[Kategoria:Gallia Lugdunensis]] [[Kategoria:Vendbanime të themeluara në shekullin e 3-të p.e.s.]] [[Kategoria:Prefekturat e Francës]] [[Kategoria:Megaqytete]] r0n2gk28oujbymbzz3ack5ef27h4o37 0 15899 3060559 3051042 2026-10-30T09:37:58Z Fallbackintoreality 102113 /* */ Bauza ka ndërruar jetë këtë javë. 3060559 wikitext text/x-wiki {{Infobox personazhi | name = Bugs Bunny | series = [[Looney Tunes]]/[[Merrie Melodies]] | image = FB-111 Bugs Bunny Nose Art.jpeg | first = ''[[Porky's Hare Hunt]]''<br/> (personazh paraprak)<ref name="Adamson">{{Cite book|title=Bugs Bunny: 50 Years and Only One Grey Hare|first=Joe|last=Adamson|year=1990|publisher=Henry Holt|language=en|isbn=0-8050-1855-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/bugsbunnyfiftyye0000adam}}</ref><br />''[[A Wild Hare]]'' (personazh zyrtar)<ref name="Adamson"/> | creator = '''Prototype'''<br>[[Ben Hardaway]]<br>[[Cal Dalton]]<br>[[Charles Thorson]]<br>'''Zyrtar'''<br>[[Tex Avery]]<br>[[Chuck Jones]]<br>[[Bob Givens]]<br>[[Robert McKimson]] | designer = [[Cal Dalton]]<br>[[Charles Thorson]] (1939–1940)<br>'''Official'''<br>[[Bob Givens]] (1940–1943)<br>[[Robert McKimson]] (1943–) | species = [[Lepur]]<ref name="Bugs' true species">{{cite web|url=https://entertainment.howstuffworks.com/bugs-bunny-rabbit-or-hare.htm|title=Is Bugs Bunny a Rabbit or a Hare?|date=30 nëntor 2016|access-date=20 tetor 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709194225/https://entertainment.howstuffworks.com/bugs-bunny-rabbit-or-hare.htm|archive-date=9 korrik 2017|url-status=live}}</ref><ref name="Biography on differences between hares and rabbits">{{cite web|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2014/12/141219-rabbits-hares-animals-science-mating-courtship|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220122938/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/12/141219-rabbits-hares-animals-science-mating-courtship/|url-status=dead|archive-date=20 dhjetor 2014|title=What's the Difference Between Rabbits and Hares?|access-date=20 tetor 2018|language=en}}</ref> | gender = Mashkull | significant_other = [[Lola Bunny]] (të dashur) | relatives = [[Clyde Bunny]] (nip)<br>Ace Bunny (pasardhës) | voice = [[Mel Blanc]] (1938–1989)<br />[[Jeff Bergman]] (1990–1993, 1997–1998, 2002–2004, 2007, 2011–present)<br />[[Greg Burson]] (1990–2000)<br />[[Billy West]] (1996–2006)<br />[[Joe Alaskey]] (1997–2011)<br />[[Sam Vincent (dublues)|Sam Vincent]] (''[[Baby Looney Tunes]]''; 2001–2006)<br />[[Eric Bauza]] (2018–2026) {{ubl|'''Shqip:'''|Dritan Boriçi (Looney Tunes, Bang Bang)|Ronald Saro (Looney Tunes, Tring Tring)|Devis Muka (2014-tani)}} }} '''Bugs Bunny''' (shqipëruar: ''Bags Bani'') është një personazh vizatimor i krijuar në fund të viteve 1930 nga [[Warner Bros. Cartoons]] (atëkohë i quajtur [[Leon Schlesinger|Leon Schlesinger Productions]]) dhe u [[Dublimi|dublua]] fillimisht nga [[Mel Blanc]].<ref name="BTVA">{{cite web|url=http://www.behindthevoiceactors.com/Mel-Blanc/|title=Mel Blanc|accessdate=2013-02-05|publisher=Behind the Voice Actors|language=en}}</ref> Bags njihet më së miri për rolet e tij në filmat e shkurtër të animuara të ''[[Looney Tunes]]'' dhe ''[[Merrie Melodies]]'', të prodhuar nga Warner Bros. Versionet e hershme të personazhit u shfaqën për herë të parë në ''[[Porky's Hare Hunt]]'' (1938) dhe filma të shkurtër pasues përpara se tiparet përfundimtare të personazhit të Bags të debutonin në ''[[A Wild Hare]]'' (1940).<ref name="Adamson"/> Bugs është një lepur gri [[Antropomorfizmi|antropomorf]], i famshëm për personalitetin e tij të relaksuar, pasiv, të çlirët dhe dinak. Ai karakterizohet edhe nga një theks me prejardhje nga [[Anglishtja e Nju Jorkut|Bruklini]] dhe shprehja e tij ikonike "Eh... Ç'kemi, shef?". Ai zakonisht portretizohet si një mashtrues, duke tejkaluar armiqtë si [[Elmer Fudd]] dhe [[Yosemite Sam]], si dhe figura të ndryshme autoriteti dhe kriminelë. Ai zhvillon një rivalitet miqësor me [[Daffy Duck]]. Përmes popullaritetit të tij gjatë [[Epoka e artë e animacionit amerikan|epokës së artë të animacionit amerikan]], Bags u bë një [[Ikona kulturore|ikonë kulturore]] amerikane dhe nuskë zyrtare e Warner Bros..<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=17874931|title=Bugs Bunny: The Trickster, American Style|publisher=NPR|work=[[Weekend Edition]] Sunday|date=6 janar 2008|access-date=10 prill 2011|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628223732/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=17874931|archive-date=28 qershor 2011|url-status=live}}</ref> Bugs luajti në më shumë se 160 filma të shkurtër të prodhuar midis viteve 1940 dhe 1964.<ref>{{cite book|last1=Lenburg|first1=Jeff|title=The Encyclopedia of Animated Cartoons|date=1999|publisher=Checkmark Books|isbn=0-8160-3831-7|access-date=6 qershor 2020|language=en|url=https://archive.org/details/isbn_9780816038312/page/58/mode/2up|pages=58–62}}</ref> Që atëherë ai është shfaqur në filma artistikë, shfaqje televizive, komikë dhe media të tjera. Ai është shfaqur në më shumë filma se çdo personazh tjetër vizatimor, është personaliteti i nëntë më i portretizuar i filmit në botë<ref name="Guinness">{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/records-1/most-portrayed-character-in-film/|title=Most Portrayed Character in Film1|website=[[Guinness World Records]]|date=maj 2011|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204104441/http://www.guinnessworldrecords.com/records-1/most-portrayed-character-in-film|archive-date=4 shkurt 2012}}</ref> dhe ka yllin e tij në [[Hollywood Walk of Fame]].<ref name="Hollywood">{{cite web|title=Bugs Bunny|url=http://www.walkoffame.com/bugs-bunny|publisher=Hollywood Chamber of Commerce|access-date=28 qershor 2012|archive-date=21 prill 2020|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200421135148/https://walkoffame.com/bugs-bunny/|url-status=live}}</ref> == Historia == Një prototip lepuri Bugs me disa nga personalitetet e një Bugs të finalizuar, megjithëse dukej shumë ndryshe, u shfaq fillimisht në filmin ''[[Porky's Hare Hunt]]'', i cili u publikua më 30 prill 1938. Ai u drejtua nga [[Ben Hardaway|Ben "Bugs" Hardaway]] dhe një regjisor i pakredituar, [[Cal Dalton]] (i cili ishte përgjegjës për dizajnin fillestar të lepurit). Ky vizatim ka një komplot pothuajse identik me ''[[Porky's Duck Hunt]]'' (1937), i cili kishte prezantuar [[Daffy Duck]]. [[Porky Pig]] është përsëri në rolin e një gjahtari që ndjek një pre budallaqe i cili është më i interesuar ta çmendë ndjekësin e tij dhe më pak i interesuar të arratiset. Lepuri i bardhë kishte një kokë ovale dhe një trup pa formë. Në karakterizim, ai ishte "një bufon rural". [[Mel Blanc]] i dha personazhit një zë dhe të qeshura shumë të ngjashme me ato që përdori më vonë për [[Woody Woodpecker]]. Ai ishte i zhurmshëm, i çmendur me një të qeshur të çuditshme dhe të ngjirur. Personazhi i lepurit ishte aq popullor me audiencën sa stafi i Termite Terrace vendosi ta përdorte përsëri.<ref name="Brittanica">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/eb/article-9095426/Bugs-Bunny|title='Bugs Bunny'&#39|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Britannica.com|access-date=20 shtator 2009|archive-date=3 qershor 2008|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080603234611/http://www.britannica.com/eb/article-9095426/Bugs-Bunny|url-status=live}}</ref> Lepuri rikthehet në ''[[Prest-O Change-O]]'' (1939), me regji nga [[Chuck Jones]], ku ai është lepuri shtëpiak i personazhit të padukshëm Sham-Fu Magjistarit. Dy qen, duke ikur nga kapësi i qenve vendas, hyjnë në shtëpinë e pronarit të munguar të lepurit. Lepuri i ngacmon ata, por në fund mposhtet nga më i madhi nga të dy qentë. Ky version i lepurit ishte i ftohtë, elegant dhe i kontrolluar. Ai e ruajti të qeshurën e fortë, por përndryshe ishte i heshtur. Shfaqja e tretë e lepurit vjen në ''[[Hare-um Scare-um]]'' (1939), me regji përsëri nga Dalton dhe Hardaway. Ky vizatim - i pari në të cilin ai përshkruhet si një lepur gri në vend të një lepuri të bardhë - është gjithashtu i shquar si roli i parë i lepurit si këngëtar. [[Charlie Thorson]], animatori kryesor në film, i dha personazhit një emër. Ai kishte shkruar "Bugs's Bunny" në fletën e modelit që vizatoi për Hardaway.<ref name="Brittanica"/><ref name="Barrier">{{cite book|title=Hollywood Cartoons: American Animation in Its Golden Age|last=Barrier|first=Michael|date=6 nëntor 2003|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-516729-0|page=672}}</ref> Në materialin promovues për vizatimin, duke përfshirë një kuti shtypi të mbijetuar të vitit 1939, emri në fletën e modelit u ndryshua për t'u bërë emri i vetë lepurit: "Bugs" Bunny (thonjat u përdorën vetëm, herë pas here, deri në vitin 1944).<ref>{{cite news|last=Beck|first=Jerry|url=http://www.cartoonbrew.com/classic/rare-1938-looney-tunes-book-found|title=Leading the Animation Conversation » Rare 1939 Looney Tunes Book found!|publisher=[[Cartoon Brew]]|date=3 prill 2008|access-date=20 shtator 2009|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216141745/http://www.cartoonbrew.com/classic/rare-1938-looney-tunes-book-found|archive-date=16 dhjetor 2008|url-status=dead}}</ref> Në ''[[Elmer's Candid Camera]]'' (1940), lepuri takon për herë të parë [[Elmer Fudd]]. Këtë herë lepuri duket më shumë si Bagsi i sotëm, më i gjatë dhe me një fytyrë të ngjashme, por duke ruajtur zërin më primitiv. Dizajni i personazhit Elmer në ''Candid Camera'' është gjithashtu i ndryshëm: më i gjatë dhe më i shëndoshë në fytyrë sesa modeli modern, megjithëse zëri i personazhit [[Arthur Q. Bryan]] është tashmë i vendosur. === Debutimi zyrtar === Ndërsa ''[[Porky's Hare Hunt]]'' ishte filmi i parë vizatimor i Warner Bros. që paraqiti atë që do të bëhej Bugs Bunny, ''[[A Wild Hare]]'', me regji nga [[Tex Avery]] dhe i publikuar më 27 korrik 1940, konsiderohet gjerësisht si filmi i parë vizatimor zyrtar i Bugs Bunny.<ref name="Adamson"/><ref>[[Michael Barrier (historian)|Barrier, Michael]] (2003), [https://www.amazon.com/dp/0195167295 ''Hollywood Cartoons: American Animation in Its Golden Age''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107054433/http://www.amazon.com/dp/0195167295|date=7 nëntor 2015}}, Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-516729-0}}</ref> Është filmi i parë ku si Elmer Fudd ashtu edhe Bugs, të dy të ridizenjuar nga [[Bob Givens]], shfaqen në format e tyre të zhvilluara plotësisht si gjuetar dhe torturues, përkatësisht; i pari në të cilin [[Mel Blanc]] përdor atë që u bë zëri standard i Bugs; dhe i pari në të cilin Bugs përdor sloganin e tij,"Eh... Ç'kemi, shef?". ''A Wild Hare'' ishte një sukses i madh në kinema dhe mori një nominim për [[Academy Award për Film të Shkurtër të Animuar|Subjektin më të Mirë të Filmit të Shkurtër Vizatimor]].<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ipa/A0148142.html|title=1940 academy awards|access-date=20 shtator 2007|archive-date=27 tetor 2007|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20071027131607/http://www.infoplease.com/ipa/A0148142.html|url-status=live}}</ref> Për filmin, Avery i kërkoi Givens të rimodelonte lepurin. Rezultati kishte një ngjashmëri më të madhe me Max Hare. Ai kishte një trup më të zgjatur, qëndronte më drejt dhe dukej më i ekuilibruar. Nëse lepuri i Thorson dukej si një foshnjë, versioni i Givens dukej si një adoleshent. Blanc i dha Bugs zërin e një lepurushi qyteti. Lepuri ishte po aq i guximshëm sa kishte qenë në Hare-um Scare-um dhe po aq i qetë dhe i qetë sa në ''Prest-O Change-O''. Menjëherë pas ''A Wild Hare'', ''[[Patient Porky]]'' (1940) paraqet një paraqitje të shkurtër nga Bugs, duke i njoftuar audiencës se kanë lindur 750 lepuj. Shakaja përdor dizajnin vizual të ''Wild Hare'' të Bugs, por karakterizimin e tij më qesharak të zërit para ''Wild Hare''. Roli i dytë i plotë për Bagsin e pjekur, ''[[Elmer's Pet Rabbit]]'' (1941), me regji nga [[Chuck Jones]], është i pari që përdor emrin e Bugs në ekran: shfaqet në një kartë titulli, "duke paraqitur Bugs Bunny", në fillim të filmit (i cili u redaktua pas suksesit të ''A Wild Hare''). Megjithatë, zëri dhe personaliteti i Bugs në këtë vizatim është dukshëm i ndryshëm, dhe dizajni i tij është ndryshuar pak gjithashtu; dizajni vizual i Bugs bazohet në versionin e mëparshëm në ''Candid Camera'' dhe ''A Wild Hare'', por me doreza të verdha, siç shihet në ''Hare-Um Scare-Um'', dhe pa dhëmbë buburreci, ka një zë me frekuencë më të ulët dhe një personalitet më agresiv, arrogant dhe bandit në vend të një personaliteti argëtues. Megjithatë, pas ''Pet Rabbit'', paraqitjet pasuese të Bugs u kthyen në normalitet: dizajni vizual dhe personaliteti i Wild Hare u kthyen, dhe Blanc ripërdori karakterizimin e zërit të ''Wild Hare''. ''[[Hiawatha's Rabbit Hunt]]'' (1941), me regji nga [[Friz Freleng]], u bë filmi i dytë vizatimor i Bugs Bunny që mori një nominim për Academy Award.<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ipa/A0148172.html|title=1941 academy awards|access-date=10 shkurt 2013|archive-date=30 janar 2013|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130130223725/http://www.infoplease.com/ipa/A0148172.html|url-status=live}}</ref> Fakti që nuk e fitoi çmimin u imitua disi më vonë në ''[[What's Cookin' Doc?]]'' (1944), në të cilin Bugs kërkon një rinumërim (duke pretenduar se është viktimë e "sabotazhit") pasi humbi Oskarin ndaj [[James Cagney]] dhe paraqet një klip nga ''Hiawatha's Rabbit Hunt'' për të vërtetuar pikëpamjen e tij.<ref name="Globat Login">{{cite web|url=http://www.davemackey.com/animation/wb/1944.html|title=Globat Login|access-date=14 janar 2013|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130211112058/http://www.davemackey.com/animation/wb/1944.html|archive-date=11 shkurt 2013|url-status=dead}}</ref> === Lufta e Dytë Botërore === Deri në vitin 1942, Bugs ishte bërë ylli numër një i ''Merrie Melodies''. Seriali fillimisht ishte menduar vetëm për personazhe one-shot në filma, pasi disa përpjekje të hershme për të futur personazhe ([[Foxy (Merrie Melodies)|Foxy]], [[Goopy Geer]], dhe [[Piggy (Merrie Melodies)|Piggy]]) dështuan nën drejtimin e [[Harman-Ising]]. Nga mesi i viteve 1930, nën drejtimin e [[Leon Schlesinger]], ''Merrie Melodies'' filloi të prezantonte personazhe më të rinj. ''[[Bugs Bunny Gets the Boid]]'' (1942) tregon një ridizajnim të lehtë të Bugs, me dhëmbë të përparmë më pak të spikatur dhe një kokë më të rrumbullakët. Personazhi u ripunua më vonë nga [[Robert McKimson]], atëherë një animator në njësinë e Clampett, për ''[[Tortoise Wins by a Hare]]'' (1943), me sy më të pjerrët, dhëmbë më të gjatë dhe një gojë shumë më të madhe. Ridizajnimi në fillim u përdor vetëm në filmat e krijuar nga njësia e Clampett, por me kalimin e kohës u mor nga regjisorët e tjerë, me Freleng dhe [[Frank Tashlin]] të parët. McKimson do të përdorte një version tjetër të lepurit nga Jean Blanchard deri në vitin 1949 (ashtu siç bëri [[Arthur Davis (animator)|Art Davis]] për filmin e vetëm të Bugs Bunny që ai drejtoi, ''[[Bowery Bugs]]'') kur filloi të përdorte versionin që kishte projektuar për Clampett. Jones doli me modifikimin e tij të vogël, dhe zëri kishte variacione të vogla midis njësive.<ref name="Barrier"/> Bugs gjithashtu bëri paraqitje të shkurtra në filmin e fundit vizatimor të Avery të Warner Bros., ''[[Crazy Cruise]]''.<ref>{{cite book|last=Lehman|first=Christopher P.|year=2008|url=https://books.google.com/books?id=xMWhTUFFuqoC&q=%22any+bonds+today%22+%22bugs+bunny%22+theatrical+cartoon&pg=PA73|title=The Colored Cartoon: Black Representation in American Animated Short Films, 1907–1954|location=Amherst, Massachusetts|publisher=University of Massachusetts Press|page=73|access-date=25 shkurt 2009|language=en|isbn=978-1-55849-613-2}}</ref> Që nga paraqitja e pestë e Bugs në ''A Wild Hare'', ai u shfaq në filmat me ngjyra ''Looney Tunes'' dhe ''Merrie Melodies'' (duke e bërë atë një nga personazhet e paktë të përsëritur të krijuar për serinë në epokën Schlesinger para konvertimit të plotë në filma me ngjyra), së bashku me Egghead, [[Inki]], [[Sniffles (Merrie Melodies)|Sniffles]], dhe [[Elmer Fudd]] (të cilët në fakt bashkëjetuan në vitin 1937 së bashku me Egghead si një personazh i veçantë). Ndërsa Bugs bëri një rol të shkurtër në ''[[Porky Pig's Feat]]'' (1943), kjo ishte paraqitja e tij e vetme në një film bardh e zi të ''Looney Tunes''. Ai nuk luajti në një film ''Looney Tunes'' derisa ajo seri bëri konvertimin e saj të plotë vetëm në vizatime me ngjyra duke filluar nga viti 1944. ''[[Buckaroo Bugs]]'' ishte filmi i parë i Bugs në serinë ''Looney Tunes'' dhe ishte gjithashtu vizatimi i fundit i Warner Bros. që ia atribuoi Schlesinger (pasi ai ishte tërhequr dhe ia kishte shitur studion e tij Warner Bros. atë vit).<ref name="Globat Login"/> Popullariteti i Bugs u rrit ndjeshëm gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] për shkak të qëndrimit të tij të lirë dhe të qetë, dhe ai filloi të merrte një rol të veçantë në filmat e tij vizatimorë deri në vitin 1943. Deri në atë kohë, Warner Bros. ishte bërë studioja më fitimprurëse e filmave vizatimorë në Shtetet e Bashkuara.<ref>"[http://www.animationusa.com/resources/aboutwb.html Warner Bros. Studio biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524120920/http://www.animationusa.com/resources/aboutwb.html|date=24 maj 2009 }}". ''AnimationUSA.com''. Marrë më 22 korrik 2008.</ref> Në shoqëri me studiot e filmave vizatimorë si Disney dhe [[Famous Studios]], Warners i vuri personazhet e saj kundër [[Adolf Hitler]], [[Benito Mussolini]], [[Francisco Franco]] dhe [[Perandoria e Japonisë|japonezëve]]. ''[[Bugs Bunny Nips the Nips]]'' (1944) paraqet Bugs në konflikt me një grup ushtarësh japonezë.<ref name="Wabbit War">{{cite news|last=Sommerlad|first=Joe|title=Bugs Bunny at 80: How Warner Brothers' wisecracking 'wabbit' whipped Hermann Goring at the height of the Second World War|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/bugs-bunny-80th-birthday-hermann-goring-world-war-cartoons-warner-brothers-a8329001.html|work=The Independent|date=30 prill 2018|access-date=11 gusht 2025|language=en}}</ref> Ky film vizatimor është hequr nga shpërndarja për shkak të përshkrimit të tij të popullit japonez.<ref>Sandler, Kevin (1998). [https://books.google.com/books?id=zd_WTZZjvqkC&pg=PA11 ''Reading the Rabbit: Explorations in Warner Bros. Animation''], p. 11–12. Rutgers University Press. {{ISBN|0813525381}}</ref> Një film [[Propaganda|propagandistik]] i [[Marina e Shteteve të Bashkuara|Marinës Amerikane]] i shpëtuar nga shkatërrimi paraqet zërin e Mel Blanc në "Tokyo Woes"<ref>{{citation|last=Leon Schlessinger|title=Tokyo Woes|url=https://archive.org/details/TokyoWoes|language=en|access-date=22 maj 2017}}</ref> (1945) për prezantuesin e radios propagandistike [[Tokyo Rose]]. Ai gjithashtu përballet me [[Hermann Göring]] dhe Hitlerin në ''[[Herr Meets Hare]]'' (1945), i cili prezantoi referencën e tij të njohur për [[Albuquerque]] ndërsa ai gabimisht përfundon në [[Pylli i Zi|Pyllin e Zi]] të "[[Gjermania|Joimany]]" në vend të [[Las Vegas]], [[Nevada]].<ref name="Wabbit War"/> Insektet u shfaqën gjithashtu në filmin dy-minutësh komercial të obligacioneve të luftës amerikane të vitit 1942, ''[[Any Bonds Today?]]'', së bashku me Porky dhe Elmer. Në fund të ''[[Super-Rabbit]]'' (1943), Bugs shfaqet i veshur me një uniformë blu të Marinës Amerikane. Si rezultat, Marina e bëri Bugs një rreshter nderi të Marinës.<ref>[[Audio commentary]] by [[Paul Dini]] for ''[[Super-Rabbit]]'' on the ''[[Looney Tunes Golden Collection: Volume 3]]'' (2005).</ref> Nga viti 1943 deri në vitin 1946, Bugs ishte maskota zyrtare e [[Aeroporti Kingman (Arizona)|Aeroportit të Ushtrisë Kingman]], [[Kingman, Arizona]], ku mijëra qitës ajrorë u stërvitën gjatë Luftës së Dytë Botërore. Disa nga praktikantët më të shquar përfshinin [[Clark Gable]] dhe [[Charles Bronson]]. Bugs shërbeu gjithashtu si maskota për Skuadronin 530 të Grupit të 380-të të Bombardimit, [[Forca e 5-të Ajrore]], [[Forca Ajrore e Shteteve të Bashkuara|Forca Ajrore Amerikane]], i cili ishte i bashkangjitur [[Forca Ajrore Mbretërore Australiane|Forcave Ajrore Mbretërore Australiane]] dhe operonte nga [[Northern Territory]] i Australisë nga viti 1943 deri në vitin 1945, duke fluturuar bombardues [[B-24 Liberator]].<ref>{{cite web|url=http://380th.org/380-History.html|title=History of the 380th Bomb Group|publisher=380th.org|access-date=7 janar 2010|archive-date=31 korrik 2010|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731125736/http://380th.org/380-History.html|url-status=live}}</ref> Bugs duke hipur në një silurë të dërguar nga ajri shërbeu si logoja e skuadronit për Skuadronin 242 të Torpedove/Bombarduesve të Marinës në Luftën e Dytë Botërore. Për më tepër, Bugs u shfaq në hundën e B-24J #42-110157, si në Skuadronin e 855-të të Bombardimeve të Grupit të 491-të të Bombardimeve (të Rënda) ashtu edhe më vonë në Divizionin e 786-të të Divizionit të 466-të të BG(H), të dyja duke qenë pjesë e Forcave të 8-të Ajrore që vepronin nga Anglia. Në vitin 1944, Bugs Bunny bëri një paraqitje të shkurtër në ''[[Jasper Goes Hunting]]'', një film i [[Puppetoons]] i prodhuar nga studioja rivale [[Paramount Pictures]]. Në këtë paraqitje të shkurtër (të animuar nga McKimson, me Blanc që jep zërin e zakonshëm), Bugs (pasi u kërcënua me armë) del nga një vrimë lepuri, duke thënë sloganin e tij të zakonshëm; pasi dëgjon orkestrën të luajë këngën e gabuar tematike, ai kupton "Hej, jam në foton e gabuar!" dhe pastaj kthehet në vrimë.<ref>{{cite web|url=http://www.bcdb.com/cartoon/36556-Jasper_Goes_Hunting.html|archive-url=https://archive.today/20120723161315/http://www.bcdb.com/cartoon/36556-Jasper_Goes_Hunting.html|url-status=dead|archive-date=23 korrik 2012|title=''Jasper Goes Hunting'' information|publisher=Bcdb.com|language=en|access-date=20 shtator 2009}}</ref> Bugs gjithashtu bëri një paraqitje të shkurtër në filmin e shkurtër të [[Private Snafu]], ''[[Gas (film 1944)|Gas]]'', në të cilin ai gjendet i fshehur në sendet e ushtarit titullar; Replika e tij e vetme e folur është slogani i tij i zakonshëm. Edhe pse zakonisht ishte Porky Pig ai që i mbyllte filmat ''Looney Tunes'' me belbëzimin e tij, "Kaq është, miq!", Bugs e zëvendësoi atë në fund të ''[[Hare Tonic]]'' dhe ''[[Baseball Bugs]]'', duke shpërthyer në një daulle ashtu siç bënte Porky, por duke përtypur një karotë dhe duke thënë, me theksin e tij të Bronx/Brooklyn, "Dhe ky është fundi!" == Filma të veçuar == * ''[[Porky's Hare Hunt]]'' (1938) – debutimi i prototipit të Bugsit * ''[[A Wild Hare]]'' (1940) – debutimi i parë; i nominuar për çmimin Oskar * ''[[Hiawatha's Rabbit Hunt]]'' (1941) – i nominuar për Oskar * ''[[What's Opera, Doc?]]'' (1957) – i votuar nr. 1 prej [[50 Filmat Vizatimorë më të Mirë|50 Filmave Vizatimorë më të Mirë]] të të gjitha kohërave dhe futur në [[Regjistri Kombëtar i Filmit|Regjistrin Kombëtar të Filmit]] * ''[[Knighty Knight Bugs]]'' (1958) – fitues i Oskarit * ''[[False Hare]]'' (1964) – filmi i fundit i rregullt vizatimor * ''[[Who Framed Roger Rabbit]]'' (1988) – paraqitja e parë, dhe që tani, e fundit në një film të [[Disney]]-t; krahas maskotës së Disney-t, [[Mickey Mouse|Miushit Mickey]], për herë të parë – fitues i Oskarit * ''[[Box-Office Bunny]]'' (1990) – filmi i shkurtër i parë që u shfaq në kinema pas 1964-ës * ''[[Space Jam]]'' (1996) – paraqitja krahas superyllit nga [[NBA]], [[Michael Jordan]] * ''[[Looney Tunes: Back in Action]]'' (2003) – paraqitja krahas [[Brendan Fraser]], [[Jenna Elfman]] dhe [[Steve Martin]] * ''[[Space Jam: A New Legacy]]'' (2021) – paraqitja krahas superyllit nga [[NBA]], [[LeBron James]] == Shiko edhe == * [[Looney Tunes|''Looney Tunes'']] * [[Merrie Melodies|''Merrie Melodies'']] * [[Epoka e artë e animacionit amerikan]] == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Personazhe në Looney Tunes]] b7ia1geylu0zh3ovtvw5wodlbgn0968 0 18339 3060477 2894416 2026-10-29T22:14:19Z Leutrim.P 113691 3060477 wikitext text/x-wiki Kjo është [[Lista e filmave]] të [[Shqipëria|Shqipërisë]]. {{TOC}} == 0-9 == * [[1 maj 1949]], ({{f|1949}}) * [[1 maj 1970]], ({{f|1970}}) * [[1 maj 1973]], ({{f|1973}}) * [[10 ditë sulmi]], ({{f|1970}}) * [[10 vjetori i lavdishëm]], ({{f|1954}}) * [[1000 pse?]], ({{f|1975}}) * [[25 vjetori i Kongresit të parë të BGSH]], ({{f|1969}}) * [[90 vjetori i Lidhjes së Prizrenit]], ({{f|1968}}) == A == * [[Abandoned Eden]] ({{F|2004}}) * [[ABC...ZH]] ({{F|1971}}) * [[Agimet e stinës së madhe]] ({{F|1981}}) * [[Ai është bir i klasës punëtore]] ({{F|1969}}) * [[Aksion për ndërtimin e banesave]] ({{F|1970}}) * [[Albaniya]] ({{F|1952}}) * [[Aleksandër Moisiu]] ({{F|1960}}) * [[Aleksandër Xhuvani]] ({{F|1980}}) * [[Alo tekniku]] ({{F|1982}}) (TV) * [[Alpinistët në Korab]] ({{F|1956}}) * [[Ansambli amator Migjeni në Kosovë]] ({{F|1977}}) * [[Ansambli folkloristik krahinor i Kosovës]] ({{F|1979}}) * [[Ansambli i Korçës në Kosovë]] ({{F|1975}}) * [[Ansambli i këngëve dhe valleve]] ({{F|1960}}) * [[Ansambli i Këngëve dhe valleve popullore në Suedi e Norvegji]] ({{F|1976}}) * [[Ansambli i valleve popullore Eleni Caulli]] ({{F|1980}}) * [[Ansambli Labëria në Maqedoni]] ({{F|1979}}) * [[Ansambli Marinela në Shqipëri]] ({{F|1979}}) * [[Ansambli Migjeni në Turqi]] ({{F|1978}}) * [[Ansambli ynë në Greqi]] ({{F|1977}}) * [[Ansambli ynë në Itali]] ({{F|1979}}) * [[Ansambli ynë në Kore]] ({{F|1974}}) * [[Antoni Athanas]] ({{F|1995}}) * [[Anës Bunës]] ({{F|1977}}) * [[Anës së Drinit]] ({{F|1964}}) * [[Apasionata]] ({{F|1983}}) * [[Arbëreshët]] ({{F|1981}}) * [[Ari i bardhë]] ({{F|1958}}) * [[Ari i zi]] ({{F|1942}}) * [[Ariana]] ({{F|1988}}) * [[Artet figurative me temën e LNÇ]] ({{F|1970}}) * [[Arti i punimit në dru]] ({{F|1974}}) * [[Arti mesjetar]] ({{F|1984}}) * [[Arti shqiptarë në shekuj]] ({{F|1974}}) * [[Artilerija e xhepit]] ({{F|1975}}) * [[Artistët kinezë në vendin tonë]] ({{F|1972}}) * [[Asdreni, poet i lulëkuqes dhe vegjëlisë]] ({{F|1976}}) * [[Asgjë nuk harrohet]] ({{F|1985}}) * [[Asim Vokshi]] ({{F|1984}}) * [[Ata ishin katër]] ({{F|1977}}) * [[Ata nuk vdesin]] ({{F|1966}}) * [[Ata quheshin Arbër]] ({{F|1973}}) * [[Ato çajnë përpara]] ({{F|1967}}) * [[Aty është folur me pushkë dhe penë për Shqipërinë]] ({{F|1977}}) * [[Avni Rustemi]] ({{F|1981}}) * [[Amsterdam Express]] ({{F|2014}}) == B == *[[Babai i studentit]], ({{f|1988}}) *[[Bakri ynë]], ({{f|1975}}) *[[Balada e Kurbinit]], ({{f|1990}}) *[[Ballë për ballë]], ({{f|1979}}) *[[Balonat]], ({{f|1979}}) *[[Banesat popullore]], ({{f|1981}}) *[[Bardh e zi]], ({{f|1991}}) *[[Bardhë e zi]], ({{f|1986}}) *[[Bariu i Matit]], ({{f|1978}}) *[[Baruti i thatë]], ({{f|1973}}) *[[Bashkpuntorë me artistët]], ({{f|1971}}) *[[Bashkëkohësit]], ({{f|1985}}) *[[Bashkëqytetari ynë]], ({{f|1985}}) *[[Basketbollistja nr. 10]], ({{f|1972}}) *[[Bekim Fehmiu në Shqipëri]], ({{f|1972}}) *[[Beni ecën vetë]], ({{f|1975}}) *[[Besa e kuqe]], ({{f|1982}}) *[[Besniku i Partise]], ({{f|1980}}) *[[Betimi i popullit shqiptar para Stalinit të madh]], ({{f|1953}}) *[[Bijtë e heroinës]], ({{f|1980}}) *[[Bijtë e rrugicave të kalldrëmta]], ({{f|1983}}) *[[Bijtë e shqipës së Skenderbeut]], ({{f|1941}}) *[[Bilbil Matohiti]], ({{f|1986}}) *[[Bilbili i Labërisë]], ({{f|1977}}) *[[Bilbili mëndjelehtë]], ({{f|1983}}) *[[Binarët (film)|Binarët]], ({{f|1987}}) *[[Biografia e një nëne]], ({{f|1977}}) *[[Biri i Mirditës]], ({{f|1969}}) *[[Biri i Partisë]], ({{f|1967}}) *[[Bishti]], ({{f|1982}}) *[[Bistrice '63']], ({{f|1964}}) *[[Blerim i ri në fshat]], ({{f|1977}}) *[[Blerim në bregdet]], ({{f|1982}}) *[[Bolero]], ({{f|1997}}) *[[Borxhliu]], ({{f|1999}}) - (TV) *[[Bota (filmi)]], ({{f|2014}}) *[[Botë e padukshme]], ({{f|1987}}) *[[Brazdat]], ({{f|1973}}) *[[Bregu i ashpër]], ({{f|1988}}) *[[Brigada]], ({{f|1975}}) *[[Brigada e 19-të sulmuese]], ({{f|1974}}) *[[Brigada e shtatë e vegjëlisë]], ({{f|1974}}) *[[Brigada novatore]], ({{f|1983}}) *[[Brigadierja]], ({{f|1976}}) *[[Brigjeve të Prespës]], ({{f|1985}}) *[[Bukë]], ({{f|1958}}) *[[Burim i madhë kursimesh]], ({{f|1980}}) *[[Busulla (film)]] == C == *[[Cerriku]], ({{f|1956}}) *[[Cirk]], ({{f|1965}}) *[[Cirku në fshat]], ({{f|1977}}) *[[Cuca e maleve]], ({{f|1974}}) == Ç == *[[Çajupi]], ({{f|1966}}) *[[Çdo vijë një vizatim]], ({{f|1984}}) *[[Çervenaka]], ({{f|1973}}) *[[Çifti i lumtur]], ({{f|1975}}) *[[Çeta e vogël]], ({{f|1979}}) *[[Çeta jonë vullnetare guri i kështjellës së madhe]], ({{f|1977}}) *[[Çfarë duhet të dimë për Plasjen]], ({{f|1957}}) == D == *[[Duaje emrin tënd]] *[[Duel i heshtur]] *[[Debatik]] *[[Dora e ngrohtë]] *[[Dimri i fundit]] *[[Dy herë mat]] *[[Dita e parë e punës]]. *[[Dollia e dasmes sime]]. *[[Dasme e cuditeshme ]] == DH == *[[Dhe vjen një ditë]] ({{f|1986}}) *Dhe i vetëm trim në luftë *Ditët që sollën pranverën (1979) == E == *[[Edhe ashtu edhe kështu]] ({{f|1989}}) *Emblema e dikurshme (1976) == Ë == *[[Ëndërr për një karrige]] == F == *[[Fije që priten]] *[[Flutura në kabinën time]] *[[Femrat (film)|Femrat]] *[[Fjalë pa fund]] == G == Guximtarët Gurët e shtëpis sime == GJ == *[[Gjenerali i ushtrisë së vdekur]] ({{f|1975}}) *[[Gjallë]] ({{f|2009}}) *[[Gjoleka, djali i Abazit]] ({{f|2006}}. *[[Gjeneral gramafoni]] 1978 == H == *[[Hije që mbeten pas]] ({{f|1985}}) *[[Historiani dhe kameleonët]] ({{f|1988}}). *[[Horizonte te hapura]] == I == *[[I teti në bronx]] ({{f|1970}}) *[[Ishte Kohë për Dashuri]] ({{f|2004}}) *[[Ishte Kohë për Dashuri]] ({{f|2004}}). *[[ I treni ]] == J == *Ja vdekje, ja liri == K == *[[Koha nuk pret]] *[[Koncert në vitin 1936]] ({{f|1978}}) *[[Kapedani (film)|Kapedani]] *[[Krevati i perandorit]] ({{f|1973}}) *[[Kur xhirohej një film]] ({{f|1981}}) *[[Kur zbardhi një ditë]] ({{f|1971}}) *[[Komisari i dritës]] ({{f|1966}}) *[[Kolonel Bunker]], ({{f|1998}}) *[[Koha e Kometës]] == L == * [[Lulëkuqet mbi mure]] * [[Lindje, perëndim, lindje]] ({{f|2009}}) * [[Lutjet e dashurisë]] ({{f|2008}}) == LL == == M == * [[Mësonjëtorja]] ({{f|1979}}) * [[Muajt e mjaltit]] ({{f|2009}}) * [[Mao Ce Dun]] ({{f|2007}}) *[[Mysafiret]] ({{f|2009}}) *[[Matanë lumit]] ({{f|2011}}) == N == *[[Ngadhënjim mbi vdekjen]] ({{f|1967}}) *[[Nusja dhe shtetrrethimi]] ({{f|1978}}) *Nusja (1980) *[[Në shtëpinë tonë]] ({{f|1979}}) *[[Në pyjet me borë ka jetë]] ({{f|1978}}) *[[Nëntori i dytë]] ({{f|1982}}) *[[Në çdo stinë]] ({{f|1980}}) *[[Nga mesi i errësirës]] ({{f|1978}}) *[[Ne dhe Lenini]] ({{f|2009}}) == NJ == *[[Njësiti guerril]] ({{f|1969}}) *[[Njeriu me top]] ({{f|1977}}) *[[Një djalë edhe një vajzë]] ({{f|1990}}) *[[Një sy mbyllur]] ({{f|2012}}) *[[Një vonesë e vogël]] ({{f|1982}}) == O == *[[operacioni i zjarrit]] == P == *[[Përballimi]] ({{f|1976}}) *[[Pranvera s'erdhi vetëm]] ({{f|1988}}) *[[Përrallë nga e kaluara]] ({{f|1987}}) *[[Pallati 176]] ({{f|1986}}) *[[Prefekti]] *[[Prilli i thyer]] ({{f|1980}}) *[[Përtej kufijve]] *[[Pharmakon]] ({{f|2012}}) *[[Para perëndimit të diellit]] ({{f|2011}}) *Pëtej mureve të gurta == Q == == R == *[[Rikonstruksioni]] *[[Radiostacioni (film)]] *[[Realite Paralele]] == RR == *[[Rrethi i kujtesës]] ({{f|1987}}) *[[Rrugë të bardha]] ({{f|1974}}) == S == *[[Stolat në park]] ({{f|1988}}) *[[Skënderbeu (film)]]({{f|1953}}) *[[Si == SH == *[[Shoku ynë Tili]] ({{f|1981}}) *[[Shi në plazh]] ({{f|1984}}) *[[Shqiptari (2011)]] ({{f|2010}}) *[[Shoqja nga fshati]] ({{f|1980}}) *[[Shpuzë]] ({{f|2007}}) == T == *[[Tana]] *[[Tomka dhe shokët e tij]] *[[Tokë e përgjakur]] *[[Taulanti kërkon një motër]] *[[Treni niset në 7 pa pesë]] *[[Tela për violinë]] *[[Tingujt e luftës]] *[[Tirana Blue]] *[[Traktoristja]] *[[Toka jonë]] *[[Trishtimi i zonjës Shnajder]] *[[Të gjithë qajnë]] == TH == *[[Thirrja (film) ]] == U == *Une e dua Eren == V == *[[Vajzat me kordele të kuqe]] ({{f|1978}}) *[[Vdekja e kalit]] ({{f|1992}}) *[[Vrasje në gjueti]] ({{f|1987}}) *[[Vallja e Flamujve]] *Vitet e pritjes (1990) *[[ Vendimi ]]. *[[ Vellezer dhe shoke]] == X == == XH == == Y == * [[Yje mbi Drin]] ({{f|1978}}) * [[Yjet e netëve te gjata]] ({{f|1973}}) * [[Ylli i të trembëdhjetëave]] ({{f|1980}}) == Z == * [[Zambakët e Bardhë]], ({{f|1983}}) * [[Zana dhe Miri]], ({{f|1975}}) * [[Zani partizani]], ({{f|1976}}) - (TV) * [[Zbuluesit në stërvitje]], ({{f|1965}}) * [[Zemra e nënës]], ({{f|1995}}) * [[Zemrat që nuk plaken]], ({{f|1977}}) * [[Zogu pushbardhë-1]], ({{f|1983}}) * [[Zogu pushbardhë-2]], ({{f|1983}}) * [[Zonja nga qyteti]], ({{f|1976}}) * [[Zëri i paqës]], ({{f|1960}}) * [[Zëvendësi i grave]], ({{f|1987}}) == ZH == == Shiko edhe == * [[Kinostudio Shqipëria e Re]] [[Kategoria:Filma shqip| ]] [[Kategoria:Lista të filmave]] ssb2vss9nchjzhqjzkxjjdvfazgy794 0 18839 3060407 3057958 2026-10-29T17:39:19Z ~2026-57742-29 195144 /* Karakteristikat fizike */ 3060407 wikitext text/x-wiki {{Short description|Planeti i dytë nga Dielli}} {{Artikull i përkryer}} {{Use dmy dates|date=August 2024}} {{Infobox planet | type = Planet shkëmbor | name = Venusi <br> Venera | image = <!-- Please do not change this image without discussion in the Talk page. This selection is by consensus --> Venus_from_Mariner_10.jpg | symbol = [[File:Venus symbol (bold).svg|24px|♀|class=skin-invert]] | caption = Imazh me ngjyra false i Venusit, marrë nga Mariner 10 më 1974. | orbit_ref = <ref name="fact"/><ref name="horizons"/> | epoch = J2000 | aphelion = {{Convert|0.728213|AU|e6km|2|abbr=unit|lk=in}} | perihelion = {{Convert|0.718440|AU|e6km|2|abbr=unit}} | semimajor = {{Convert|0.723332|AU|e6km|2|abbr=unit}} | eccentricity = 0,006772<ref name="VSOP87"/> | period = {{plainlist | * {{Val|224.701|u=day}}<ref name="fact"/> * {{Val|0.615198|u=vit julian}} * {{Val|0.615187|u=vit sideral}} * 1,92 ditë diellore të Venusit }} | synodic_period = 583,92 ditë<ref name="fact"/> | avg_speed = 35,02{{Nbsp}}km/s | inclination = {{plainlist | * {{Val|3.39458|u=°}} ndaj ekliptikës * 3,86° ndaj ekuatorit të [[Dielli]]t * 2,15° ndaj planit të pandryshueshëm<ref name="Souami_Souchay_2012"/> }} | asc_node = 76,680°<ref name="VSOP87"/> | arg_peri = 54,884° | mean_anomaly = 50,115° | satellites = Asnjë | allsatellites = yes | mean_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{Val|fmt=commas|6051.8|1.0|u=km}}}}<ref name="Seidelmann2007"/> * 0,9499 Toka }} | flattening = 0<ref name="Seidelmann2007"/> | surface_area = {{plainlist | * {{Val|4.6023|e=8|u=km2}} * 0,902 Toka }} | volume = {{plainlist | * {{Val|9.2843|e=11|u=km3}} * 0,857 Toka }} | mass = {{plainlist | * {{Val|4.86731|0.00023|e=24|u=kg}}<ref name="NASA_2015"/> * 0,815 Toka }} | density = {{Val|5.243|0.003|u=g/cm3}}<ref name="NASA_2015"/> | surface_grav = {{Convert|8.87|m/s2|g0|lk=out}} | escape_velocity = {{Convert|10.36|km/s|abbr=on}}<ref name="NASA_2015"/> | rotation = {{Val|-116.75|u=day}} (retrograd)<ref name="planetary-facts"/> <br/>1 ditë diellore e Venusit | sidereal_day = {{Val|-243.0226|u=day}} (retrograd)<ref name="Margot_et_al_2021"/> | rot_velocity = 6,52 km/h | axial_tilt = 2,64° (për rrotullimin retrograd){{break}}177,36° (ndaj orbitës)<ref name="fact"/>{{refn|group=note|Përcaktimi i rrotullimit si retrograd, siç bëjnë misionet hapësinore të NASA-s dhe USGS-ja, e vendos Ishtar Terra në hemisferën veriore dhe jep pjerrësi boshtore prej 2,64°. Zbatimi i rregullit të dorës së djathtë për rrotullim prograd e vendos Ishtar Terrën në hemisferën negative dhe jep pjerrësi boshtore prej 177,36°.}} | right_asc_north_pole = {{plainlist | * 18h 11m 2s * 272,76°<ref name="iauwg_ccrsps2000"/><ref name="iau2015">{{cite journal |last1=Archinal |first1=B. A. |last2=Acton |first2=C. H. |last3=A'Hearn |first3=M. F. |last4=Conrad |first4=A. |last5=Consolmagno |first5=G. J. |last6=Duxbury |first6=T. |last7=Hestroffer |first7=D. |last8=Hilton |first8=J. L. |last9=Kirk |first9=R. L. |last10=Klioner |first10=S. A. |last11=McCarthy |first11=D. |last12=Meech |first12=K. |last13=Oberst |first13=J. |last14=Ping |first14=J. |last15=Seidelmann |first15=P. K. |last16=Tholen |first16=D. J. |last17=Thomas |first17=P. C. |last18=Williams |first18=I. P. |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2015 |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |date=March 2018 |volume=130 |issue=3 |article-number=22 |doi=10.1007/s10569-017-9805-5 |bibcode=2018CeMDA.130...22A |language=en}}</ref> }} | declination = 67,16°<ref name="iau2015"/> | albedo = {{plainlist | * 0,689 (gjeometrik)<ref name="Mallama_et_al"/> * 0,76 (Bond)<ref name="Haus_et_al"/> }} | magnitude = −4,92 deri në −2,98<ref name="Mallama_and_Hilton"/> | abs_magnitude = −4,4<ref>{{cite web |title=Encyclopedia – the brightest bodies |website=IMCCE |url=https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724225002/https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |url-status=live |language=en}}</ref> | angular_size = {{nowrap|9,7′–66,0′}}<ref name="fact"/> | single_temperature = {{Convert|232|K|°C|0}} (temperaturë e trupit të zi)<ref name="American Chemical Society 2013"/> | temp_name1 = [[Kelvini|Kelvin]] | mean_temp_1 = 737 K<ref name="fact"/> | temp_name2 = [[Celcius|Celsius]] | mean_temp_2 = 464 °C | temp_name3 = Fahrenheit | mean_temp_3 = 867 °F | surface_equivalent_dose_rate = {{convert |0.00000000225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}}<br/>{{convert |0.0000918 |- |0.0225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}} në nivelin e reve<ref name="radiation-levels"/><!-- pixel values measured from the referenced figure --> | surface_absorbed_dose_rate = {{convert |0.00000000206 |mGy/h |μGy/h |sigfig=2 |disp=out}}<ref name="radiation-levels"/> | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Venus.ogg|ˈ|v|iː|n|ə|s}} | named_after = {{ill|Venusi (mitologji)|en|Venus (mythology)|lt=Venusi}} | adjectives = {{nowrap|Venusian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|nj|uː|z|i|ə|n|,_|-|ʒ|ə|n}},<ref name="Lexico_Venusian"/>}} rrallë Cytherean {{IPAc-en|s|ɪ|θ|ə|'|r|iː|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Cytherean</ref> ose Venerean / Venerian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|n|ɪər|i|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Venerean, Venerian</ref> | atmosphere = po | atmosphere_ref = <ref name="fact"/> | surface_pressure = 93&nbsp;[[Bari (njësi)|bar]] (9,3&nbsp;[[Paskali (njësi)|MPa]]){{break}}92 atm | atmosphere_composition = {{plainlist | * 96,5% [[Dioksidi i karbonit|dioksid karboni]] * 3,5% [[Azoti|azot]] * 0,015% dioksid squfuri * 0,0070% [[Argoni|argon]] * 0,0020% avull uji * 0,0017% [[Monoksidi i karbonit|monoksid karboni]] * 0,0012% [[Heliumi|helium]] * 0,0007% [[Neoni|neon]] * Gjurmë sulfur karbonili * Gjurmë klorur hidrogjeni * Gjurmë fluorur hidrogjeni }} }} '''Venusi''' ose '''Venera''' është [[Planeti|planeti]] i dytë nga [[Dielli]]. Për nga madhësia dhe masa, Venusi i ngjan [[Toka|Tokës]], por nuk ka ujë të lëngshëm dhe {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus|lt=atmosfera e tij}} është shumë më e trashë dhe më e dendur se ajo e çdo trupi tjetër shkëmbor në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Atmosfera përbëhet kryesisht nga [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe ka një shtresë të dendur resh të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] që mbulon të gjithë planetin. Në nivelin mesatar të sipërfaqes, temperatura e atmosferës arrin {{convert|737|K|C F|abbr=on}}, duke e bërë Venusin planetin më të nxehtë në Sistemin Diellor. Trysnia atmosferike është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës në nivelin e detit, duke e shndërruar shtresën më të ulët të atmosferës në një lëng superkritik. Nga Toka, Venusi shihet si një pikë drite e ngjashme me një yll; ai duket më i ndritshëm se çdo pikë tjetër natyrore drite në qiell,<ref name="Lawrence_2005"/><ref name="Walker_2017"/> si «ylli i mëngjesit» ose «ylli i mbrëmjes», më i ndritshmi. Në anglishten e vjetër iu dha edhe emri poetik Ēarendel, që do të thotë «rreze drite», krahas dy epitetëve të mëparshëm. Venusi rrotullohet rreth Diellit më afër se Toka. Orbitat e Venusit dhe Tokës bëjnë që të dy planetët të afrohen me njëri-tjetrin në periudha sinodike prej 1,6 vjetësh. Gjatë kësaj kohe, Venusi i afrohet Tokës më shumë se çdo planet tjetër. Në fluturimet hapësinore ndërplanetare nga Toka, Venusi përdoret shpesh si pikë kalimi për asistime gravitacionale, duke ofruar një rrugë më ekonomike që u kursen karburant mjeteve hapësinore. Venusi nuk ka hëna dhe rrotullohet shumë ngadalë, në drejtim retrograd rreth boshtit të vet; kjo vjen si pasojë e forcave konkurruese të bllokimit baticor diellor dhe ngrohjes diferenciale të atmosferës së tij masive. Si rrjedhojë, një ditë venusiane zgjat 116,75 ditë tokësore, rreth gjysmën e një viti diellor venusian, i cili zgjat 224,7 ditë tokësore. Venusi ka një magnetosferë të dobët. Meqë nuk ka një dinamo të brendshme, ajo krijohet nga ndërveprimi i erës diellore me atmosferën. Brenda, Venusi ka bërthamë, mantel dhe kore. Nxehtësia e brendshme largohet përmes vullkanizmit aktiv,<ref name="NYT-20240527">{{cite news |last=Andrews |first=Roy George Andrews |title=Rivers of Lava on Venus Reveal a More Volcanically Active Planet - New software let scientists re-examine old radar images, providing some of the strongest evidence yet that volcanoes continue to reshape the hellish planet. |url=https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |date=2024-05-27 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601113231/https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |archive-date=2024-06-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sulcanese |first1=Davide |last2=Mitri |first2=Giuseppe |last3=Mastrogiuseppe |first3=Marco |title=Evidence of ongoing volcanic activity on Venus revealed by Magellan radar |journal=Nature Astronomy |date=2024-05-27 |volume=8 |issue=8 |pages=973–982 |doi=10.1038/s41550-024-02272-1 |bibcode=2024NatAs...8..973S |language=en}}</ref> duke sjellë përtëritjen e sipërfaqes në vend të tektonikës së pllakave. Venusi mund të ketë pasur ujë të lëngshëm në sipërfaqe në fillimet e historisë së tij, me një mjedis të banueshëm,<ref name="NYT-20231026"/><ref name="NA-20231026"/> përpara se një efekt serrë i pakontrolluar ta avullonte të gjithë ujin dhe ta kthente planetin në gjendjen e sotme.<ref name="Jakosky"/><ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Shiga_2007"/> Në lartësitë e shtresës së reve ka kushte atmosferike që ngjasojnë më shumë me ato të Tokës sesa kushtet e çdo vendi tjetër në Sistemin Diellor. Ato janë cilësuar si potencialisht të favorshme për jetën në Venus, ku më 2020 u gjetën biomarkues të mundshëm, duke nxitur kërkime dhe misione të reja. Gjatë historisë, njerëzit në mbarë botën e kanë vëzhguar Venusin, i cili ka pasur rëndësi të veçantë në shumë kultura. Me teleskopë u dalluan fazat e Venusit, të cilat më 1613 u paraqitën si dëshmi vendimtare që rrëzonin modelin gjeocentrik mbizotërues të kohës dhe mbështesnin modelin heliocentrik. Venusi u vizitua për herë të parë më 1961 nga Venera 1, e cila kaloi pranë planetit dhe realizoi fluturimin e parë hapësinor ndërplanetar. Të dhënat e para nga Venusi u morën gjatë misionit të dytë ndërplanetar, Mariner 2, më 1962. Më 1967, Venera 4 u bë mjeti i parë ndërplanetar që goditi planetin; më pas, më 1970, zbarkuesi Venera 7 mbërriti në sipërfaqe. Imazhet e para u kapën nga Mariner 10 gjatë asistimit të tij gravitacional më 1974, në rrugën drejt [[Merkuri (planet)|Merkurit]]. {{As of|2025}}, Solar Orbiter është në rrugë për të fluturuar pranë Venusit më 2026, ndërsa misioni i radhës që planifikohet të niset drejt Venusit është Venus Life Finder, gjithashtu i planifikuar për më 2026. == Karakteristikat fizike == [[File:Terrestrial planet size comp 2024.png|thumb|left|365px|Venusi, në shkallë proporcionale, mes objekteve me masë planetare të Sistemit të Brendshëm Diellor. Nga e majta: [[Merkuri (planet)|Merkuri]], Venusi, [[Toka]], [[Hëna]], [[Marsi]] dhe [[Ceres]].]] [[File:11214 2023 956 Fig3 HTML.webp|thumb|left|upright=1.3|Venusi i fotografuar në gjatësi valore të ndryshme]] Venusi është njëri nga katër planetët tokësorë të [[Sistemi diellor|Sistemit Diellor]], që do të thotë se është një trup shkëmbor, si Toka. Për nga madhësia dhe masa, ai i ngjan Tokës dhe shpesh përshkruhet si «motra» ose «binjakja» e saj.<ref name="Lopes_Gregg_2004"/> Për shkak të rrotullimit të ngadaltë, Venusi është pothuajse sferik.<ref name="Venus"/> Diametri i tij është {{convert|12103.6|km|mi|abbr=on}} — vetëm {{convert|638.4|km|mi|abbr=on}} më pak se ai i Tokës — dhe masa e tij është 81,5% e masës së Tokës; kështu, ai është planeti i tretë më i vogël në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Kushtet në sipërfaqen e Venusit ndryshojnë rrënjësisht nga ato në Tokë, sepse [[Atmosfera|atmosfera]] e tij e dendur përbëhet 96,5% nga dioksidi i karbonit, i cili shkakton një [[Efekti i serës|efekt serre]] të fuqishëm. Pjesa më e madhe e 3,5% të mbetur është [[Azoti|azot]].<ref name="Darling_Venus"/><ref>{{Cite web |title=Venus atmosphere, mainly composed of carbon dioxide and nitrogen |url=https://www.aeronomie.be/en/encyclopedia/venus-atmosphere-mainly-composed-carbon-dioxide-and-nitrogen |access-date=2026-03-28 |website=Royal Belgian Institute for Space Aeronomy |language=en}}</ref> Presioni mesatar në sipërfaqe është {{convert|9.3|MPa|bar|lk=on|abbr=off}}, ndërsa temperatura mesatare e sipërfaqes është {{convert|737|K|C F|abbr=on}}.<ref name="Rossow_et_al_1990">{{cite journal | title=Cloud-tracked winds from Pioneer Venus OCPP images | first1=W. B. | last1=Rossow | first2=A. D. | last2=del Genio | first3=T. | last3=Eichler | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=47 | issue=17 | pages=2053–2084 | year=1990 | doi=10.1175/1520-0469(1990)047<2053:CTWFVO>2.0.CO;2 |bibcode=1990JAtS...47.2053R | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Lorenz_et_al_2001">{{cite journal | title=Titan, Mars and Earth: Entropy Production by Latitudinal Heat Transport | last1=Lorenz | first1=Ralph D. | last2=Lunine | first2=Jonathan I. | last3=Withers | first3=Paul G. | last4=McKay | first4=Christopher P. | journal=Geophysical Research Letters | volume=28 | issue=3 | pages=415–418 | date=1 February 2001 | publisher=Ames Research Center, University of Arizona Lunar and Planetary Laboratory | doi=10.1029/2000GL012336 | bibcode=2001GeoRL..28..415L |language=en}}</ref><ref name="NASA_Seasons">{{cite web | title=Interplanetary Seasons | date=19 June 2000 | website=NASA Science | publisher=NASA | url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414193149/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="McGill_2010">{{cite book | title=Planetary Tectonics | year=2010 | chapter=Venus tectonics | last1=McGill | first1=G. E. | last2=Stofan | first2=E. R. | last3=Smrekar | first3=S. E. | editor1-first=T. R. | editor1-last=Watters | editor2-first=R. A. | editor2-last=Schultz | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-76573-2 | pages=81–120 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | access-date=18 October 2015 | archive-date=23 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623194433/https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Otten_2004">{{cite web | title="Heavy metal" snow on Venus is lead sulfide | first=Carolyn Jones |last=Otten | year=2004 | publisher=Washington University in St. Louis | url=http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | access-date=21 August 2007 |archive-date=15 April 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080415000214/http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Lorentz_2018">{{Cite journal | title=Lightning detection on Venus: a critical review | last=Lorenz | first=Ralph D. | date=20 June 2018 | journal=Progress in Earth and Planetary Science | volume=5 | issue=1 | article-number=34 | doi=10.1186/s40645-018-0181-x | doi-access=free | bibcode=2018PEPS....5...34L |language=en}}</ref><ref name="Kranopol'skii_1980">{{cite journal | title=Lightning on Venus according to Information Obtained by the Satellites ''Venera 9'' and ''10'' | last1=Kranopol'skii | first1=V. A. | date=1980 | journal=Cosmic Research | volume=18 | issue=3 | pages=325–330 | bibcode=1980CosRe..18..325K |language=en}}</ref><ref name="Venera_12">{{cite web | title=''Venera 12'' Descent Craft | work=National Space Science Data Center | publisher=NASA | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | access-date=10 September 2015 | archive-date=23 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523181039/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | url-status=live |language=en}}</ref> Kjo është mbi pikat kritike të të dy përbërësve kryesorë, duke e bërë atmosferën pranë sipërfaqes një fluid superkritik, i përbërë kryesisht nga dioksid karboni superkritik dhe nga një sasi azoti superkritik. === Historia natyrore === ==== Formimi ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Hipoteza e mjegullnajës|en|Nebular hypothesis}}}} Mendohet se planetët shkëmborë tokësorë, përfshirë Venusin, u formuan në pesë faza: vendosja e pluhurit, formimi i planetezimalëve, formimi i embrioneve planetare, përplasjet gjigante dhe, së fundi, formimi i atmosferave. Matjet e kufizuara të Venusit nuk kanë mundësuar një analizë më të hollësishme të kronologjisë së formimit të tij.<ref>{{cite journal |last1=Lammer |first1=Helmut |last2=Brasser |first2=Ramon |last3=Johansen |first3=Anders |last4=Scherf |first4=Manuel |last5=Leitzinger |first5=Martin |title=Formation of Venus, Earth and Mars: Constrained by Isotopes |journal=Space Science Reviews |date=February 2021 |volume=217 |issue=1 |article-number=7 |doi=10.1007/s11214-020-00778-4 |arxiv=2102.06173 |bibcode=2021SSRv..217....7L |language=en}}</ref> Venusi mund të ketë pasur [[Pllaka tektonike|tektonikë aktive të pllakave]] gjatë miliardit të parë të viteve të ekzistencës së tij. Kjo mund të ketë çuar në çlirimin vullkanik të gazeve dhe në sasinë e tanishme të [[Azoti|azotit]] në atmosferën e tij.<ref name="Russell_2007">{{cite journal |last1=Russell |first1=C. T. |last2=Zhang |first2=T. L. |last3=Delva |first3=M. |last4=Magnes |first4=W. |last5=Strangeway |first5=R. J. |last6=Wei |first6=H. Y. |title=Lightning on Venus inferred from whistler-mode waves in the ionosphere |journal=Nature |date=29 November 2007 |volume=450 |issue=7170 |pages=661–662 |doi=10.1038/nature05930 |pmid=18046401 |bibcode=2007Natur.450..661R |language=en}}</ref><ref name="Hand_2007">{{cite journal | last=Hand | first=Eric | date=November 2007 | title=European mission reports from Venus | journal=Nature | issue=450 | pages=633–660 | doi=10.1038/news.2007.297 | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="BBC_2007_11_28">{{cite news | author=Staff | date=28 November 2007 | title=Venus offers Earth climate clues | work=BBC News | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | access-date=29 November 2007 | archive-date=11 January 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090111155813/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Fukuhara_et_al_2017">{{cite journal | title=Large stationary gravity wave in the atmosphere of Venus | last1=Fukuhara | first1=Tetsuya | last2=Futaguchi | first2=Masahiko | last3=Hashimoto | first3=George L. | last4=Horinouchi | first4=Takeshi | last5=Imamura | first5=Takeshi | last6=Iwagaimi | first6=Naomoto | last7=Kouyama | first7=Toru | last8=Murakami | first8=Shin-ya | last9=Nakamura | first9=Masato | last10=Ogohara| first10=Kazunori | last11=Sato | first11=Mitsuteru | last12=Sato | first12=Takao M. | last13=Suzuki | first13=Makoto | last14=Taguchi | first14=Makoto | last15=Takagi | first15=Seiko | last16=Ueno | first16=Munetaka | last17=Watanabe | first17=Shigeto | last18=Yamada | first18=Manabu | last19=Yamazaki | first19=Atsushi | journal=Nature Geoscience | date=16 January 2017 | volume=10 | issue=2 | pages=85–88 | doi=10.1038/ngeo2873 | bibcode=2017NatGe..10...85F | url=https://repository.exst.jaxa.jp/dspace/handle/a-is/598327 |language=en}}</ref><ref name="Rincon_2017">{{cite news | title=Venus wave may be Solar System's biggest | last=Rincon |first=Paul | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | work=BBC News | date=16 January 2017 | access-date=17 January 2017 | archive-date=17 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170117002347/http://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Chang_2017">{{cite news | title=Venus Smiled, With a Mysterious Wave Across Its Atmosphere | last=Chang | first=Kenneth | work=The New York Times | date=16 January 2017 | url=https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | access-date=17 January 2017 | archive-date=15 July 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170715231853/https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma">{{cite web | title=Ganis Chasma | work=Gazetteer of Planetary Nomenclature | publisher=USGS Astrogeology Science Center | url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | access-date=14 April 2021 | archive-date=13 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181013014548/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Nimmo_2002">{{cite journal | title=Crustal analysis of Venus from Magellan satellite observations at Atalanta Planitia, Beta Regio, and Thetis Regio | last=Nimmo | first=F. | journal=Geology | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | date=2002 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N |language=en}}</ref><ref name="sci_news_1976">{{cite journal | title=The Unveiling of Venus: Hot and Stifling | journal=Science News | date=19 June 1976 | volume=109 | issue=25 | pages=388–389 | jstor=3960800 | doi=10.2307/3960800 | quote=100 watts per square meter ... 14,000 lux ... corresponds to ... daytime with overcast clouds |language=en}}</ref> Si pasojë, Venusi mund të ketë pasur një mjedis më të [[Banueshmëria planetare|banueshëm]], ndoshta të aftë për të mbështetur forma jete.<ref name="NYT-20231026">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Billions of Years Ago, Venus May Have Had a Key Earthlike Feature – A new study makes the case that the solar system's hellish second planet once may have had plate tectonics that could have made it more hospitable to life. |url=https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |date=2023-10-26 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101043615/https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |archive-date=2023-11-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref name="NA-20231026">{{cite journal |last1=Weller |first1=Matthew B. |last2=Evans |first2=Alexander J. |last3=Ibarra |first3=Daniel E. |last4=Johnson |first4=Alexandria V. |title=Venus's atmospheric nitrogen explained by ancient plate tectonics |journal=Nature Astronomy |date=2023-10-26 |volume=7 |issue=12 |pages=1436–1444 |doi=10.1038/s41550-023-02102-w |bibcode=2023NatAs...7.1436W |language=en}}</ref> Venusi është bërë objekt interesi për kërkimet mbi zhvillimin e planetëve të ngjashëm me Tokën dhe [[Banueshmëria planetare|banueshmërinë e tyre]]. Megjithatë, analizat e përbërjes së gazeve në atmosferën e tanishme tregojnë se veprimtaria vullkanike e Venusit prodhon shumë pak ujë për të formuar oqeane, çka tregon se Venusi ka gjasa të ketë qenë një botë e pabanueshme gjatë gjithë historisë së tij.<ref name="NA-20241202">{{cite journal |first1=Tereza |last1=Constantinou |first2=Oliver |last2=Shorttle |first3=Paul B. |last3=Rimmer |title=A dry Venusian interior constrained by atmospheric chemistry. |journal=Nature Astronomy |volume=9 |pages=189–198 |date=2024-12-02 |doi=10.1038/s41550-024-02414-5 |bibcode=2023PNAS..12009751W |pmid=36877840 |arxiv=2412.01879 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Researchers deal a blow to theory that Venus once had liquid water on its surface. |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/researchers-deal-a-blow-to-theory-that-venus-once-had-liquid-water-on-its-surface |date=2024-12-02 |work=[[Universiteti i Kembrixhit]] |language=en}}</ref> ==== E ardhmja ==== Pritet që Venusi të shkatërrohet së bashku me Merkurin, e ndoshta edhe me Tokën dhe Hënën, kur Dielli të bëhet një gjigant i kuq, pas afërsisht shtatë ose tetë miliardë vjetësh.<ref>{{Cite web |date=2018-12-11 |title=Chapter 6: Aging Into Gianthood - NASA Science |work=NASA Science |url=https://science.nasa.gov/exoplanets/resources/life-and-death/chapter-6/ |access-date=2025-09-07 |language=en}}</ref> === Gjeografia === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Gjeologjia e Venusit|en|Geology of Venus}}, {{ill|Gjeodinamika e Venusit|en|Geodynamics of Venus}}, {{ill|Hartëzimi i Venusit|en|Mapping of Venus}} dhe {{ill|Lista e veçorive gjeologjike në Venus|en|List of geological features on Venus}}}} [[File:2438_pioneer_venus_map_of_venus.jpg|thumb|left|340px|Hartë e lartësisë e koduar me ngjyra, ku «kontinentet» e ngritura terrae paraqiten në të verdhë, së bashku me veçori më të vogla të sipërfaqes së Venusit.]] [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|340px|Pamje sferike e të dhënave të radarit mbi sipërfaqen e Venusit, ku theksohen veçoritë sipërfaqësore (1989, {{ill|Magellan|en|Magellan (spacecraft)}}). Ngjyrat nuk paraqesin pamjen e sipërfaqes në dritën e dukshme.<ref>{{Cite web |last=Koren |first=Marina |title=Our Solar System in True Color Is Really Something Else |website=The Atlantic |date=2022-02-03 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2022/02/venus-true-color-solar-system/621460/ |access-date=2025-06-24 |language=en}}</ref>]] Sipërfaqja e Venusit ishte objekt hamendësimesh derisa disa nga misteret e saj u zbuluan nga sondat në shekullin XX. Modulet zbarkuese ''{{ill|Venera|en|Venera}}'' të viteve 1975 dhe 1982 dërguan imazhe të një sipërfaqeje të mbuluar me sediment dhe shkëmbinj relativisht këndorë.<ref name="Mueller_2014"/> Sipërfaqja u hartëzua në hollësi nga ''Magellan'' në vitet 1990–1991. Ka dëshmi të vullkanizmit të përhapur dhe ndryshimet në përqendrimin atmosferik të dioksidit të squfurit mund të tregojnë se ka vullkane aktive.<ref name="Esposito_1984"/><ref name="Bullock_Grinspoon_2001"/> [[File:V13 vg261 262.tif|thumb|upright=1.3|Foto me ngjyra e sipërfaqes përreth modulit zbarkues të Venera 13]] Rreth 80% e sipërfaqes së Venusit mbulohet nga fusha vullkanike të lëmuara, prej të cilave 70% janë fusha me kreshta të rrudhura dhe 10% fusha të lëmuara ose me skaje lobulare.<ref name="Basilevsky_Head_1995"/> Pjesa tjetër e sipërfaqes përbëhet nga dy «kontinente» malore, njëri në hemisferën veriore të planetit dhe tjetri pak në jug të ekuatorit. Kontinenti verior quhet {{ill|Terra e Ishtarit|en|Ishtar Terra}}, sipas Ishtarit, perëndeshës babilonase të dashurisë, dhe ka përmasa afërsisht sa Australia. Vargmali {{ill|Malet Maxwell|en|Maxwell Montes}} ndodhet në Terrën e Ishtarit. Kontinenti jugor quhet Terra e Afërditës, sipas perëndeshës greke të dashurisë, dhe është më i madhi nga dy rajonet malore, afërsisht sa Amerika e Jugut. Një rrjet çarjesh dhe thyerjesh mbulon pjesën më të madhe të kësaj zone.<ref name="Kaufmann"/> Ka dëshmi të fundit për rrjedha llave në Venus (2024),<ref>{{Cite web |date=2023-03-15 |title=Venus is volcanically alive, stunning new find shows |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/venus-is-volcanically-alive |access-date=2026-03-28 |website=National Geographic |language=en}}</ref> si rrjedhat në Sif Mons, një vullkan mburojë, dhe në Niobe Planitia, një fushë e rrafshët.<ref name="NYT-20240527"/> Vërehen kaldera. Planeti ka pak kratere goditjeje, çka tregon se sipërfaqja është relativisht e re, 300–600 milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> Përveç kratereve të goditjes, maleve dhe luginave që gjenden zakonisht në planetët shkëmborë, Venusi ka disa veçori sipërfaqësore unike. Ndër to janë struktura vullkanike me majë të rrafshët, të quajtura «farra», që ngjajnë disi me petulla dhe kanë gjerësi nga {{Convert|20|to|50|km|mi|abbr=on}} dhe lartësi nga {{Convert|100|to|1000|m|ft|abbr=on}}; sisteme çarjesh radiale, në formë ylli, të quajtura «novae»; struktura me çarje radiale dhe koncentrike që ngjajnë me rrjeta merimangash, të njohura si araknoide; dhe «korona», unaza rrethore çarjesh, ndonjëherë të rrethuara nga një gropëzim. Këto veçori kanë origjinë vullkanike.<ref name="Frankel"/> Shumica e veçorive sipërfaqësore të Venusit emërtohen sipas grave historike dhe mitologjike.<ref name="Batson_Russell_1991"/> Përjashtim bëjnë Malet Maxwell, të emërtuara sipas [[Xhames Klerk Maxwell|James Clerk Maxwell]], si dhe rajonet malore Alpha Regio, Beta Regio dhe Ovda Regio. Këto tri veçori u emërtuan përpara miratimit të sistemit të tanishëm nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]], organizmi që mbikëqyr nomenklaturën planetare.<ref name="jpl-magellan"/> Gjatësia gjeografike e veçorive fizike në Venus përcaktohet në raport me meridianin fillestar. Fillimisht, meridiani fillestar kalonte përmes pikës së ndritshme në radar, në qendër të veçorisë vezake Eve, që ndodhet në jug të Alpha Regio.<ref name="Davies_1994"/> Pas përfundimit të misioneve Venera, meridiani fillestar u ripërcaktua që të kalonte përmes majës qendrore të kraterit Ariadne në Sedna Planitia.<ref name="Seidelmann2007"/><ref name="jpl-magellan2"/> Terrenet tessera më të vjetra stratigrafikisht kanë vazhdimisht emetueshmëri termike më të ulët se fushat bazaltike përreth, sipas matjeve të ''{{ill|Venus Express|en|Venus Express}}'' dhe ''Magellan'', çka tregon për një përbërje minerale të ndryshme, ndoshta më felsike.<ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Helbert_et_al_2008"/> Mekanizmi që prodhon një sasi të madhe kore felsike zakonisht kërkon praninë e një oqeani ujor dhe të [[Pllaka tektonike|tektonikës së pllakave]], duke lënë të kuptohet se kushtet në Venusin e hershëm mund të kenë qenë të banueshme dhe se në një kohë ka pasur trupa të mëdhenj ujorë.<ref>{{Cite web |last1=Petkowski |first1=Janusz |last2=Seager |first2=Sara |title=Did Venus ever have oceans? |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2021-11-18 |url=https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |access-date=2023-04-13 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413112527/https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |url-status=live |language=en}}</ref> Megjithatë, natyra e terreneve tessera mbetet shumë e pasigurt.<ref name="Gilmore_et_al_2017"/> ==== Vullkanizmi ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vullkanizmi në Venus|en|Volcanism on Venus}}}} [[Image:PIA00084 Eistla region pancake volcanoes.jpg|thumb|left|upright=1.1|Mozaik radarësh i dy kupolave në formë petulle në rajonin Eistla të Venusit — të dyja {{Convert|65|km|mi|abbr=on}} të gjera dhe më pak se {{Convert|1|km|mi|abbr=on}} të larta]] Pjesa më e madhe e sipërfaqes së Venusit duket se është formësuar nga veprimtaria vullkanike. Venusi ka disa herë më shumë vullkane se Toka dhe ka 167 vullkane të mëdha me gjerësi mbi {{Convert|100|km|mi|sigfig=1|abbr=on}}. I vetmi kompleks vullkanik i kësaj madhësie në Tokë është ishulli i madh i Havait.<ref name="Frankel"/> (f. 154) Në Venus janë identifikuar dhe hartëzuar më shumë se 85.000 vullkane.<ref>{{Cite web |last1=Barbuzano |first1=Javier |title=A new catalog pinpoints volcanic cones in the best available surface images of Venus – those gathered 30 years ago by NASA's Magellan spacecraft. |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus |website=skyandtelescope.org |date=2023-04-14 |access-date=2023-04-16 |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416223821/https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hahn |first1=Rebecca M. |last2=Byrne |first2=Paul K. |title=A Morphological and Spatial Analysis of Volcanoes on Venus |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |date=April 2023 |volume=128 |issue=4 |article-number=e2023JE007753 |doi=10.1029/2023JE007753 |bibcode=2023JGRE..12807753H |quote=With the Magellan synthetic-aperture radar full-resolution radar map left- and right-look global mosaics at 75 m-per-pixel resolution, we developed a global catalogue of volcanoes on Venus that contains ~85,000 edifices, ~99% of which are <5 km in diameter. We find that Venus hosts far more volcanoes than previously mapped, and that although they are distributed across virtually the entire planet, size–frequency distribution analysis reveals a relative lack of edifices in the 20–100 km diameter range, which could be related to magma availability and eruption rate. |language=en}}</ref> Kjo nuk ndodh sepse Venusi është vullkanikisht më aktiv se Toka, por sepse korja e tij është më e vjetër dhe nuk u nënshtrohet proceseve të [[Abrazioni|abrazionit]] që veprojnë në Tokë. Korja oqeanike e Tokës riciklohet vazhdimisht përmes {{ill|Subduksioni|en|Subduction|lt=subduksionit}} në kufijtë e pllakave tektonike dhe ka një moshë mesatare prej rreth 100 milionë vjetësh,<ref name="Karttunen_et_al_2007"/> ndërsa sipërfaqja e Venusit vlerësohet të jetë 300–600{{Nbsp}}milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Frankel"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="NASA_Seasons"/> Disa rreshta provash tregojnë se në Venus vazhdon veprimtaria vullkanike. Përqendrimet e dioksidit të squfurit në atmosferën e sipërme ranë dhjetëfish midis viteve 1978 dhe 1986, u rritën në vitin 2006 dhe më pas ranë sërish dhjetëfish.<ref name="ESA_2012-12-03"/> Kjo mund të nënkuptojë se nivelet u rritën disa herë nga shpërthime të mëdha vullkanike.<ref name="Glaze_1999"/><ref name="Marcq2012"/> Është sugjeruar se vetëtimat në Venus (të trajtuara më poshtë) mund të vijnë nga veprimtaria vullkanike, pra të jenë vetëtima vullkanike. Në janar 2020, astronomët raportuan prova që sugjeronin se Venusi është aktualisht vullkanikisht aktiv, veçanërisht zbulimin e olivinës, një produkt vullkanik që do të pësonte erozion shpejt në sipërfaqen e planetit.<ref name="NYT-20200109"/><ref name="SCI-20200103"/><ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> Kjo veprimtari masive vullkanike ushqehet nga brendësia e nxehtë e planetit, e cila, sipas modeleve, mund të shpjegohet me përplasjet energjetike të kohës kur planeti ishte i ri, si edhe me [[Dezintegrimi radioaktiv|dezintegrimin radioaktiv]], si në rastin e Tokës. Përplasjet do të kishin shpejtësi dukshëm më të larta se në Tokë, si sepse Venusi lëviz më shpejt ngaqë ndodhet më afër Diellit, ashtu edhe sepse trupat me ekscentricitet të lartë që përplaseshin me planetin do të kishin shpejtësi të mëdha.<ref>{{Cite web |url=https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |title=Early, Energetic Collisions Could Have Fueled Venus Volcanism: Study {{!}} Sci.News |work=Sci.News: Breaking Science News |date=2023-07-20 |access-date=2023-07-21 |archive-date=2023-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721193015/https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitet 2008 dhe 2009, ''Venus Express'' vëzhgoi provat e para të drejtpërdrejta të vullkanizmit në vijim, në formën e katër pikave të nxehta infra të kuqe kalimtare dhe të lokalizuara brenda zonës së çarjeve tektonike Ganis Chasma{{Efn|Në njoftimin për shtyp dhe në botimin shkencor ishte shënuar gabimisht si «Ganiki Chasma».<ref name="Lakdawalla2015"/>}}, pranë vullkanit mburojë Maat Mons. Tri nga pikat u vëzhguan në më shumë se një orbitë radhazi. Mendohet se këto pika përfaqësojnë lavë të nxjerrë rishtazi nga shpërthimet vullkanike.<ref name="Lakdawalla2015"/><ref name="ESA_2015-06-18"/> Temperaturat e sakta nuk dihen, sepse madhësia e pikave të nxehta nuk mund të matej, por ka të ngjarë të kenë qenë në intervalin {{Convert|800|-|1100|K|C F}}, krahasuar me temperaturën normale prej {{Convert|740|K|C F}}.<ref name="Shalygin2015"/> Në vitin 2023, shkencëtarët rishqyrtuan pamjet topografike të rajonit Maat Mons të marra nga sonda orbitale ''Magellan''. Duke përdorur simulime kompjuterike, ata përcaktuan se topografia kishte ndryshuar gjatë një intervali tetëmujor dhe arritën në përfundimin se shkaku ishte vullkanizmi aktiv.<ref>{{Cite web |title=Why the Discovery of an Active Volcano on Venus Matters |last=Kluger |first=Jeffrey |url=https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |publisher=''Time'' |date=2023-03-17 |access-date=2023-03-19 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319022005/https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> ==== Krateret ==== [[File:PIA00103 Venus - 3-D Perspective View of Lavinia Planitia.jpg|thumb|upright=0.9|alt=Fushat e Venusit|{{ill|Krateri i goditjes|en|Impact crater|lt=Krateret e goditjes}} në sipërfaqen e Venusit (imazh me ngjyra të rreme, i rindërtuar nga të dhënat e radarit me anë të projeksionit 3D)]] Në Venus gjenden pothuajse një mijë kratere goditjeje, të shpërndara njëtrajtshëm në të gjithë sipërfaqen e saj. Në trupa të tjerë qiellorë me kratere, si Toka dhe Hëna, krateret paraqesin shkallë të ndryshme degradimi. Në Hënë, degradimi shkaktohet nga goditjet e mëvonshme, ndërsa në Tokë nga erozioni prej erës dhe shiut. Në Venus, rreth 85% e kratereve janë në gjendje pothuajse të paprekur. Numri i kratereve, së bashku me gjendjen e tyre të ruajtur mirë, tregon se planeti kaloi një proces global të ripërtëritjes së sipërfaqes 300–600{{Nbsp}}milionë vjet më parë,<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> i pasuar nga një pakësim i vullkanizmit.<ref name="Romeo_Turcotte_2018"/> Ndryshe nga korja e Tokës, e cila është në lëvizje të vazhdueshme, korja e Venusit mendohet të mos jetë në gjendje ta mbajë një proces të tillë. Pa tektonikë të pllakave për të shpërndarë nxehtësinë e mantelit, në Venus ndodh në vend të kësaj një proces ciklik, në të cilin temperaturat e mantelit rriten deri në një nivel kritik që e dobëson koren. Më pas, gjatë një periudhe prej rreth 100{{Nbsp}}milionë vjetësh, ndodh subduksion në shkallë të jashtëzakonshme, duke e ricikluar plotësisht koren.<ref name="Frankel"/> Diametri i kratereve të Venusit varion nga {{Convert|3|to|280|km|mi|0|abbr=on}}. Nuk ka kratere më të vegjël se 3{{Nbsp}}km, për shkak të ndikimit të atmosferës së dendur mbi objektet që mbërrijnë në planet. Objektet me më pak se një sasi të caktuar [[Energjia kinetike|energjie kinetike]] ngadalësohen aq shumë nga atmosfera, saqë nuk krijojnë krater goditjeje.<ref name="Herrick_Phillips_1993"/> Trupat që hyjnë në atmosferë me diametër më të vogël se {{Convert|50|m|ft|-1|abbr=on}} copëtohen dhe digjen në atmosferë para se të arrijnë në sipërfaqe.<ref name="Morrison_Owens_2003"/> === Struktura e brendshme === [[File:InteriorOfVenus.svg|thumb|upright=1.05|Struktura e diferencuar e Venusit|alt=Prerje tërthore sferike e Venusit që tregon shtresat e ndryshme]] Pa të dhëna nga Sizmologjia me valë të reflektuara ose njohuri për [[Momenti i inercisë|momentin e inercisë]], ka pasur pak informacion të drejtpërdrejtë për strukturën e brendshme dhe [[Gjeokimia|gjeokiminë]] e Venusit.<ref name="goettel"/> Ngjashmëria në madhësi dhe dendësi midis Venusit dhe Tokës sugjeron se të dy planetët kanë strukturë të ngjashme të brendshme: një bërthamë, një mantel dhe një [[Korja (gjeologji)|kore]]. Ashtu si ajo e Tokës, bërthama e Venusit ka shumë gjasa të jetë të paktën pjesërisht e lëngshme, sepse të dy planetët janë ftohur afërsisht me të njëjtin ritëm,<ref name="Faure_Mensing_2007"/> megjithëse nuk mund të përjashtohet mundësia që bërthama të jetë tërësisht e ngurtë.<ref name="Dumoulin2017"/> Madhësia pak më e vogël e Venusit do të thotë se trysnitë në brendësinë e tij të thellë janë 24% më të ulëta se ato në Tokë.<ref name="Aitta_2016"/> Vlerat e parashikuara për momentin e inercisë, bazuar në modelet planetare, sugjerojnë një rreze të bërthamës prej 2.900–3.450&nbsp;km.<ref name="Dumoulin2017"/> Tashmë ka një vlerësim prej 3.500&nbsp;km, i nxjerrë nga momenti i inercisë dhe bazuar në shpejtësinë e Precesioni boshtor, të matur midis viteve 2006 dhe 2020.<ref name="Margot_et_al_2021"/><ref name="O'Callaghan_2021"/> Korja e Venusit mendohet të jetë mesatarisht 40 kilometra e trashë dhe deri në 65 kilometra në pikën më të trashë.<ref>{{cite journal |last1=Semprich |first1=Julia |last2=Filiberto |first2=Justin |last3=Weller |first3=Matthew |last4=Gorce |first4=Jennifer |last5=Clark |first5=Nolan |title=Metamorphism of Venus as driver of crustal thickness and recycling |journal=Nature Communications |date=2025-03-25 |volume=16 |issue=1 |article-number=2905 |doi=10.1038/s41467-025-58324-1 |doi-access=free |pmid=40133342 |bibcode=2025NatCo..16.2905S |pmc=11937330 |language=en}}</ref> Dallimi kryesor midis dy planetëve është mungesa e dëshmive për tektonikë të pllakave në Venus; kjo mund të vijë ngaqë korja e tij është tepër e fortë për t’u nënshtruar subduksionit pa praninë e ujit që do ta bënte më pak viskoze. Kjo sjell pakësim të humbjes së nxehtësisë nga planeti, duke penguar ftohjen e tij dhe duke ofruar një shpjegim të mundshëm për mungesën e një fushe magnetike të krijuar nga brendësia. Në vend të kësaj, Venusi mund ta humbasë nxehtësinë e brendshme gjatë ngjarjeve të mëdha periodike të ripërtëritjes së sipërfaqes.<ref name="Nimmo98"/> === Fusha magnetike dhe bërthama === [[File:Venusian magnetosphere.svg|thumb|Venusi ndërvepron me erën diellore. Paraqiten përbërësit e magnetosferës së induktuar.]] Në vitin 1967, ''Venera 4'' zbuloi se fusha [[Fusha magnetike|magnetike]] e Venusit ishte shumë më e dobët se ajo e Tokës. Kjo fushë magnetike induktohet nga ndërveprimi midis jonosferës dhe [[Era diellore|erës diellore]],<ref name="Eroshenko_et_al_1969"/><ref name="Kivelson_Russell_1995"/> dhe jo nga një dinamo e brendshme në bërthamën e Tokës. Magnetosfera e vogël e induktuar e Venusit siguron mbrojtje të papërfillshme të atmosferës nga rrezatimi diellor dhe Rrezatimi kozmik. Mungesa e një fushe magnetike të brendshme në Venus ishte befasuese, duke pasur parasysh ngjashmërinë e tij në madhësi me Tokën dhe pritshmërinë që bërthama e tij të përmbante një dinamo. Një dinamo kërkon tri gjëra: një lëng përçues, rrotullim dhe konveksion. Mendohet se bërthama është përçuese nga ana elektrike dhe, ndonëse shpesh mendohet se rrotullimi i saj është tepër i ngadaltë, simulimet tregojnë se ai është i mjaftueshëm për të krijuar një dinamo.<ref name="Luhmann_Russell_2006"/><ref name="Stevenson_2003"/> Kjo nënkupton se dinamos i mungon konveksioni në bërthamën e Venusit. Në Tokë, konveksioni ndodh në shtresën e jashtme të lëngshme të bërthamës, sepse fundi i kësaj shtrese është shumë më i nxehtë se pjesa e sipërme. Në Venus, një ngjarje globale e ripërtëritjes së sipërfaqes mund të ketë ndërprerë tektonikën e pllakave dhe të ketë pakësuar fluksin e nxehtësisë përmes kores. Ky efekt [[Izolimi termik|izolues]] do të rriste temperaturën e mantelit, duke pakësuar kështu fluksin e nxehtësisë që del nga bërthama. Si rrjedhojë, nuk do të kishte gjeodinamo të brendshme për të krijuar fushë magnetike. Përkundrazi, nxehtësia e bërthamës po e rinxeh koren.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi është që Venusi të mos ketë bërthamë të brendshme të ngurtë,<ref name="Konopliv_Yoder_1996"/> ose që bërthama e tij të mos jetë duke u ftohur, kështu që e gjithë pjesa e lëngshme e saj të ketë afërsisht të njëjtën temperaturë. Një mundësi tjetër është që bërthama e tij të jetë ngurtësuar plotësisht tashmë. Gjendja e bërthamës varet shumë nga përqendrimi i squfurit, i cili aktualisht nuk dihet.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi tjetër është që mungesa e një goditjeje të madhe në Venus (''ndryshe nga'' goditja që formoi Hënën në Tokë) ta ketë lënë bërthamën e Venusit të shtresëzuar që nga formimi i saj gradual, pa forcat e nevojshme për të nisur ose mbajtur konveksionin dhe, rrjedhimisht, një “gjeodinamo”.<ref>{{cite journal |last1=Jacobson |first1=Seth A. |last2=Rubie |first2=David C. |last3=Hernlund |first3=John |last4=Morbidelli |first4=Alessandro |last5=Nakajima |first5=Miki |title=Formation, stratification, and mixing of the cores of Earth and Venus |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=September 2017 |volume=474 |pages=375–386 |doi=10.1016/j.epsl.2017.06.023 |arxiv=1710.01770 |bibcode=2017E&PSL.474..375J |language=en}}</ref> Magnetosfera e dobët rreth Venusit bën që era diellore të ndërveprojë drejtpërdrejt me atmosferën e tij të jashtme. Këtu, jonet e hidrogjenit dhe oksigjenit krijohen nga shpërbërja e molekulave të ujit për shkak të rrezatimit [[Rrezet ultravjollcë|ultravjollcë]]. Era diellore u jep më pas energji disa prej këtyre joneve, duke u mundësuar të arrijnë shpejtësi të mjaftueshme për t’i shpëtuar fushës gravitacionale të Venusit. Ky proces erozioni shkakton humbje të vazhdueshme të joneve me masë të vogël të hidrogjenit, heliumit dhe oksigjenit, ndërsa molekulat me masë më të madhe, si dioksidi i karbonit, ka më shumë gjasa të mbeten. Erozioni atmosferik nga era diellore mund të ketë shkaktuar humbjen e pjesës më të madhe të ujit të Venusit gjatë miliardit të parë të viteve pas formimit të tij.<ref name="nature450_7170_629"/> Megjithatë, planeti mund ta ketë ruajtur dinamonë gjatë 2–3 miliardë viteve të para, prandaj humbja e ujit mund të ketë ndodhur më vonë.<ref name="O'Rourke_et_al_2019"/> Erozioni e ka rritur raportin e deuteriumit, me masë më të madhe, ndaj hidrogjenit, me masë më të vogël, në atmosferë njëqindfish krahasuar me pjesën tjetër të Sistemit Diellor.<ref name="Donahue_et_al_1982"/> == Atmosfera dhe klima == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Qielli jashtëtokësor#Venusi|en|Extraterrestrial sky#Venus}}}} [[File:Venus - December 23 2016.png|alt=Atmosfera e Venusit duket e errët dhe e përshkuar nga hije. Hijet ndjekin drejtimin e erërave mbizotëruese.|thumb|upright=0.9|Struktura e reve në atmosferën e Venusit, e dukshme përmes imazheve në ultraviolet]] Venusi ka një [[atmosfera|atmosferë]] të dendur, të përbërë nga 96,5% [[dioksidi i karbonit]] dhe 3,5% azot; të dyja këto gjenden si fluide superkritike në sipërfaqen e planetit, me dendësi sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/>; si dhe gjurmë gazesh të tjera, përfshirë dioksidin e sulfurit.<ref name="SolarSystemEncyclopedia"/> Masa e atmosferës së tij është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës, ndërsa presioni në sipërfaqe është rreth 93 herë më i madh se në sipërfaqen e Tokës — i barasvlershëm me presionin në një thellësi prej gati {{convert|1|km|mi|frac=8|abbr=on}} nën sipërfaqen e oqeaneve të Tokës. Dendësia në sipërfaqe është {{Convert|65|kg/m3|lb/ft3|abbr=on}}, sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/> ose 50 herë më e madhe se dendësia e atmosferës së Tokës në {{convert|20|C|K C F|0|order=out}} në nivelin e detit. Atmosfera e pasur me CO₂ shkakton [[efekti i serës|efektin më të fuqishëm të serës]] në Sistemin Diellor, duke krijuar temperatura sipërfaqësore prej të paktën {{convert|462|C|K C F|order=out}}.<ref name="nasa_venus"/><ref name="CWRU_2006"/> Si pasojë, sipërfaqja e Venusit është më e nxehtë se ajo e [[Merkuri (planet)|Merkurit]],<ref name="Lewis_2004"/> ndonëse Venusi është pothuajse dy herë më larg nga Dielli dhe merr vetëm rreth një të katërtën e rrezatimit diellor që merr Merkuri: 2.600 W/m² (dyfishi i sasisë që merr Toka).<ref name="fact"/> Për shkak të {{ill|Efekti serrë i pakontrolluar|en|runaway greenhouse effect|lt=efektit serrë të pakontrolluar}}, shkencëtarë si [[Carl Sagan]] e kanë paraqitur Venusin si paralajmërim dhe objekt studimi në lidhje me [[Ndryshimet klimatike|ndryshimet klimatike]] në Tokë.<ref name="Newitz 2013"/> Prandaj Venusi është quajtur edhe planet serrë.<ref name="Landis2003"/><ref>{{cite web |last=Querol |first=Ricardo de |title='Cosmos': Carl Sagan was right (and we didn't pay much attention to him) |website=EL PAÍS English |date=28 April 2023 |url=https://english.elpais.com/opinion/2023-04-28/cosmos-carl-sagan-was-right-and-we-didnt-pay-much-attention-to-him.html |access-date=12 March 2025 |language=en}}</ref> Atmosfera e Venusit është e pasur me [[Grupi i tetëmbëdhjetë i elementeve kimike|gaze fisnike]] parësore krahasuar me atë të Tokës.<ref name="Halliday_2020"/> Ky pasurim tregon se evolucioni i Venusit dhe i Tokës u ndanë herët. Për të shpjeguar këtë pasurim, janë propozuar përplasja e pazakontë e një komete të madhe<ref name="Owen_et_al_1992"/> ose përvetësimi i një atmosfere parësore më masive nga mjegullnaja diellore.<ref name="Pepin_1991"/> Megjithatë, atmosfera ka pak argon-40 radiogjenik, tregues i çlirimit të gazeve nga manteli, çka sugjeron se magmatizmi i madh u ndërpre herët.<ref name="Namiki_Solomon_1998"/><ref name="O'Rurke_Korenaga_2015"/> Studimet kanë sugjeruar se miliarda vjet më parë atmosfera e Venusit mund t’i ngjante shumë më tepër asaj të Tokës së hershme dhe se në sipërfaqe mund të ketë pasur sasi të konsiderueshme uji të lëngshëm.<ref name="Ernst 2022"/><ref name="Way Del Genio 2020 p."/><ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383"/> Pas një periudhe prej 600 milionë deri në disa miliardë vjetësh,<ref name="baas39_540"/> rritja e ndriçimit të Diellit dhe, ndoshta, riformësimi i madh vullkanik i sipërfaqes shkaktuan avullimin e ujit fillestar.<ref name="Steigerwald 2022"/> Efekti serrë i pakontrolluar u krijua pasi atmosfera arriti një nivel kritik gazesh serrë, përfshirë avujt e ujit.<ref name="Kasting"/> [[File:11214 2023 956 Fig6 HTML.webp|thumb|upright=0.8|Profili atmosferik sipas lartësisë (shkalla majtas): shtresat e reve, ndryshimi i temperaturës (vija e trashë ''VIRA'' dhe shkalla poshtë), ndryshimi i presionit (shkalla djathtas) dhe shpejtësia e erës (vijat me pika ''PV'' dhe shkalla sipër)]] Inercia termike dhe transferimi i nxehtësisë nga erërat në atmosferën e poshtme bëjnë që temperatura e sipërfaqes të mos ndryshojë ndjeshëm ndërmjet hemisferave të kthyera nga Dielli dhe atyre që nuk janë të kthyera nga ai, pavarësisht rrotullimit të ngadaltë të Venusit. Erërat në sipërfaqe janë të ngadalta dhe lëvizin me disa kilometra në orë, por dendësia e lartë e atmosferës pranë sipërfaqes bën që ato të ushtrojnë forcë të konsiderueshme mbi pengesat dhe të transportojnë pluhur e gurë të vegjël nëpër sipërfaqe. Vetëm kjo do ta bënte të vështirë ecjen e njeriut, edhe pa marrë parasysh nxehtësinë, presionin dhe mungesën e oksigjenit.<ref name="Moshkin_et_al_1979"/> Mbi shtresën e dendur të CO₂-së gjenden re të trasha, në lartësi 45 deri në 70&nbsp;km mbi sipërfaqe,<ref>{{cite web |title=New details on venusian clouds revealed |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/New_details_on_venusian_clouds_revealed |publisher=European Space Agency |date=2008 |language=en}}</ref> të përbëra kryesisht nga acidi sulfurik. Ai formohet nga një reaksion i katalizuar nga rrezatimi ultravjollcë, në të cilin marrin pjesë molekulat e dioksidit të sulfurit dhe më pas uji,<ref>{{cite web |title=Acid clouds and lightning |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Acid_clouds_and_lightning |publisher=European Space Agency |language=en}}</ref> duke krijuar hidrat të acidit sulfurik.<ref>{{cite conference |last1=Delitsky |first1=M. L. |last2=Baines |first2=K. H. |title=Chemistry in the Venus clouds: Sulfuric acid reactions and freezing behavior of aqueous liquid droplets |conference=AAS/Division for Planetary Sciences Meeting Abstracts #47 |date=2015 |volume=47 |bibcode=2015DPS....4721702D |language=en}}</ref> Përveç kësaj, retë përmbajnë rreth 1% klorur hekuri(III).<ref name="kras006"/><ref name="Krasnopolsky_2006"/> Përbërës të tjerë të mundshëm të grimcave të reve janë sulfati i hekurit(III), kloruri i aluminit dhe anhidridi fosforik. Retë në nivele të ndryshme kanë përbërje dhe shpërndarje të madhësive të grimcave të ndryshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> {|class="wikitable floatleft" style="font-size: 100%; margin-right: 1em;" |+ Temperatura e Venusit<ref name="Basilevsky_2003">{{cite journal | title=The surface of Venus | last1=Basilevsky | first1=A. T. | last2=Head | first2=J. W. | journal=Reports on Progress in Physics | year=2003 | volume=66 | issue=10 | pages=1699–1734 | doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04 | bibcode=2003RPPh...66.1699B |language=en}}</ref><ref name="esaozone"/><ref name="ESA-20130129"/><ref name="Space-20130130"/><ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012"/>^{f. 1707} |- ! Vendndodhja !! Temperatura e sipërfaqes |- | Depresionet e thella || ~750 K (477 °C) |- | Mesatarja || ~740 K (467 °C) |- | Në majën e vargmalit Malet Maxwell || ~650 K (377 °C) |} == Orbita dhe rrotullimi == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Orbita e Venusit|en|Orbit of Venus}}}} [[File:Solar system orrery inner planets.gif|alt=Marsi rrotullohet rreth Diellit më larg dhe më ngadalë se Toka|thumb|upright=1.1|Venusi është planeti i dytë nga Dielli,<ref name="d803">{{cite web | title=Venus | publisher=NASA Science | date=2023-05-31 | url=https://science.nasa.gov/venus/ | access-date=2026-08-16 | language=en}}</ref> dhe përfundon një orbitë të plotë për rreth 224 ditë.]] Venusi rrotullohet rreth Diellit në një largësi mesatare prej rreth {{Convert|0.72|AU|e6km+e6mi|abbr=unit|lk=on}} dhe përfundon një orbitë çdo 224,7 ditë. Ai përshkon 13 orbita në 7,998 vjet, prandaj pozicioni i tij në qiellin tonë përsëritet pothuajse çdo tetë vjet. Megjithëse të gjitha [[Orbita|orbitat]] planetare janë [[Elipsi|eliptike]], orbita e Venusit është aktualisht më e afërta me një rreth, me një ekscentricitet më të vogël se 0,01.<ref name="fact"/> Simulimet e dinamikës orbitale të Sistemit Diellor të hershëm kanë treguar se ekscentriciteti i orbitës së Venusit mund të ketë qenë dukshëm më i madh në të kaluarën, duke arritur vlera deri në 0,31 dhe duke ndikuar ndoshta në zhvillimin e klimës së hershme.<ref name="psj_1_42"/> [[File:11214 2023 956 Fig7 HTML.webp|thumb|upright=1.1|Venusi dhe rrotullimi i tij në raport me lëvizjen e tij orbitale]] Venusi ka rrotullim retrograd, që do të thotë se, ndryshe nga shumica e planetëve, përfshirë Tokën, ai rrotullohet rreth boshtit të vet në drejtim të akrepave të orës, në kahun e kundërt të lëvizjes së tij kundërorare rreth Diellit. Prandaj, dita yjore e Venusit, prej 243 ditësh tokësore, zgjat më shumë se një vit venusian, prej 224,7 ditësh tokësore. Po të ishte Venusi i bllokuar nga baticat, ai do t’ia drejtonte gjithmonë të njëjtën faqe Diellit dhe dita e tij yjore do të zgjaste 224,7 ditë. Megjithatë, atmosfera e Venusit është masive dhe planeti ndodhet afër Diellit, prandaj ngrohja e pabarabartë e atmosferës i jep Venusit një rrotullim të lehtë retrograd. Për të njëjtën arsye, gjatësia e ditës luhatet deri në 20 minuta.<ref>{{cite web | last1=Whitt | first1=Kelly Kizer | title=The length of a day on Venus is always changing – Space | website=EarthSky | date=2021-05-05 | url=https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | access-date=2023-04-28 | archive-date=2023-04-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428232110/https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | url-status=live | language=en}}</ref><ref name="Margot_et_al_2021" /> Periudha e rrotullimit të Venusit, e matur nga të dhënat e anijes kozmike ''Magellan'' gjatë një periudhe 500-ditore, është më e shkurtër se periudha e rrotullimit e matur gjatë 16 viteve ndërmjet vizitave të anijeve kozmike ''Magellan'' dhe ''Venus Express'', me një ndryshim prej rreth 6,5{{Nbsp}}minutash.<ref name="slowing spin"/> Për shkak të rrotullimit retrograd, dita diellore në Venus është dukshëm më e shkurtër se dita yjore dhe zgjat 116,75 ditë tokësore.<ref name="planetary-facts"/> Një vit venusian zgjat rreth 1,92{{Nbsp}}ditë diellore venusiane.<ref name="compare"/> Për një vëzhgues në sipërfaqen e Venusit, Dielli do të lindte në perëndim dhe do të perëndonte në lindje,<ref name="compare"/> megjithëse retë e patejdukshme të Venusit pengojnë vëzhgimin e Diellit nga sipërfaqja e planetit.<ref name="Brunier_2002"/> Venusi mund të jetë formuar nga mjegullnaja diellore me një periudhë rrotullimi dhe pjerrësi boshtore të ndryshme. Gjendja e tij e tanishme mund të jetë pasojë e ndryshimeve kaotike të rrotullimit, të shkaktuara nga perturbimet planetare dhe efektet e [[Fazat e detit|baticave]] në atmosferën e tij të dendur; ky ndryshim mund të ketë ndodhur gjatë miliarda vjetëve. Periudha e rrotullimit të Venusit mund të përfaqësojë një gjendje ekuilibri ndërmjet bllokimit nga baticat nga graviteti i Diellit, i cili priret ta ngadalësojë rrotullimin, dhe një batice atmosferike të krijuar nga ngrohja diellore e atmosferës së dendur venusiane.<ref name="Correia_et_al_2003"/><ref name="Laskar_De_Surgy_2003"/> Intervali mesatar prej 584 ditësh ndërmjet dy afrimeve të njëpasnjëshme të Venusit me Tokën është pothuajse saktësisht i barabartë me 5{{Nbsp}}ditë diellore venusiane (5,001444, për të qenë të saktë),<ref name="Gold_Soter_1969"/> por hipoteza e një rezonance rrotullim–orbitë me Tokën është hedhur poshtë.<ref name="apj2_230_L123"/> Venusi nuk ka satelitë natyrorë.<ref name="icarus202"/> Ai ka disa asteroide trojane: asteroidi kuasisatelit 524522 Zoozve<ref name="Mikkola_et_al_2004"/><ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012"/> dhe dy trojanë të tjerë të përkohshëm, 322756 2001 CK₃₂ dhe 2012 XE₁₃₃.<ref name="dynamics"/> Në shekullin XVII, Xhovani Kasini njoftoi se kishte vëzhguar një hënë që rrotullohej rreth Venusit, të cilën e quajti Neith. Gjatë {{Val|200|u=years}} pasuese u njoftuan shumë vëzhgime të tjera, por u përcaktua se shumica e tyre ishin yje në afërsi. Studimi i vitit 2006 nga Alex Alemi dhe David Stevenson, i cili shqyrtoi modele të Sistemit Diellor të hershëm në Institutin e Teknologjisë të Kalifornisë, tregon se Venusi ka gjasa të ketë pasur të paktën një hënë, të krijuar nga një përplasje e madhe miliarda vjet më parë.<ref name="Musser_2006"/> Sipas studimit, rreth 10{{Nbsp}}milionë{{Nbsp}}vjet më vonë, një tjetër përplasje përmbysi drejtimin e rrotullimit të planetit dhe ngadalësimi nga baticat bëri që hëna e Venusit të afrohej gradualisht drejt brendësisë, derisa u përplas me Venusin.<ref name="Tytell_2006"/> Nëse përplasjet e mëvonshme krijuan hëna, ato u zhdukën në të njëjtën mënyrë. Një shpjegim alternativ për mungesën e satelitëve është ndikimi i baticave të fuqishme diellore, të cilat mund t’i destabilizojnë satelitët e mëdhenj që rrotullohen rreth planetëve tokësorë të brendshëm.<ref name="icarus202"/> Në hapësirën orbitale të Venusit gjendet një unazë-re pluhuri,<ref name="Frazier 2021"/> me një origjinë të mundshme nga asteroidet që e ndjekin Venusin,<ref name="Garner 2019"/> nga pluhuri ndërplanetar që migron në trajta valësh, ose nga mbetjet e diskut rrethyllor fillestar të Sistemit Diellor, prej të cilit u formua sistemi planetar.<ref name="Rehm 2021"/> === Orbita në raport me Tokën === [[File:Venus pentagram.png|thumb|Toka është vendosur në qendër të diagramit, ndërsa kurba paraqet drejtimin dhe largësinë e Venusit si funksion të kohës.|alt=Një model kompleks, spiral dhe në formë luleje, me pesë sythe që rrethojnë mesin]] Toka dhe Venusi kanë një {{ill|Rezonanca orbitale|en|Orbital resonance|lt=rezonancë orbitale}} të përafërt 13:8 (Toka kryen tetë orbita për çdo 13 orbita të Venusit).<ref>{{cite journal |last1=Bazsó |first1=A. |last2=Eybl |first2=V. |last3=Dvorak |first3=R. |last4=Pilat-Lohinger |first4=E. |last5=Lhotka |first5=C. |year=2010 |title=A survey of near-mean-motion resonances between Venus and Earth |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=107 |issue=1 |pages=63–76 |arxiv=0911.2357 |bibcode=2010CeMDA.107...63B |doi=10.1007/s10569-010-9266-6 |language=en}}</ref> Prandaj, ato afrohen me njëra-tjetrën dhe arrijnë konjuksionin e poshtëm mesatarisht çdo {{ill|Periudha sinodike|en|Synodic period|lt=periudhë sinodike}} prej 584 ditësh.<ref name="fact"/> Rruga që përshkon Venusi në raport me Tokën, parë nga pikëpamja gjeocentrike, vizaton një [[Pentagrami|pentagram]] gjatë pesë periudhave sinodike, duke u zhvendosur me 144° në çdo periudhë. Ky pentagram i Venusit nganjëherë quhet «petalet e Venusit», për shkak të ngjashmërisë pamore të rrugës me një lule.<ref name="Ottewel_2022"/> Kur Venusi ndodhet mes [[Toka|Tokës]] dhe Diellit në {{ill|Konjuksioni|en|Conjunction (astronomy)|lt=konjuksionin e poshtëm}}, ai afrohet më shumë me Tokën se çdo planet tjetër, në një largësi mesatare prej {{convert|41|e6km|e6mi|abbr=unit}}.<ref name="fact"/><ref name="MoreOrLess"/> Për shkak të zvogëlimit të ekscentricitetit të orbitës së Tokës, largësitë minimale do të rriten gjatë dhjetëra mijëra vjetëve. Nga viti{{spaces}}1 deri më 5383, do të ndodhin 526 afrime në më pak se {{convert|40|e6km|e6mi|abbr=unit}}; më pas, nuk do të ketë asnjë për rreth 60.158 vjet.<ref name="Solex11"/> Megjithëse Venusi afrohet më shumë me Tokën, Mërkuri është më shpesh planeti më i afërt me Tokën dhe me çdo planet tjetër.<ref name="AIP Publishing 2019 p."/><ref>{{cite magazine |title= Venus is not Earth's closest neighbour {{!}} Calculations and simulations confirm that on average, Mercury is the nearest planet to Earth-and to every other planet in the solar system. |magazine=Physics Today |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a |first1=Tom |last1=Stockman |first2=Gabriel |last2=Monroe |first3=Samuel |last3=Cordner |date=2019 |publisher=American Institute of Physics |language=en}}</ref> Venusi është përdorur si pikëkalim për manovrat e [[Asistimi gravitacional|asistimit gravitacional]], të cilat janë përcaktuar si mënyrë më ekonomike për të udhëtuar drejt Mërkurit,<ref>{{cite conference |last=Yen |first=C.-W. L. |date=August 1986 |title=Ballistic Mercury orbiter mission via Venus and Mercury gravity assists |conference=Astrodynamics 1985 |pages=1293–1308 |bibcode=1986asdy.conf.1293Y |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sturms |first1=Francis M. |last2=Cutting |first2=Elliott |title=Trajectory analysis of a 1970 mission to Mercury via a close encounter with Venus. |journal=Journal of Spacecraft and Rockets |date=May 1966 |volume=3 |issue=5 |pages=624–631 |doi=10.2514/3.28505 |bibcode=1966JSpRo...3..624C |language=en}}</ref> Diellit,<ref>{{Cite web |date=2018-10-04 |title=Parker Solar Probe Changed the Game Before it Even Launched - NASA |work=NASA |url=https://www.nasa.gov/solar-system/parker-solar-probe-changed-the-game-before-it-even-launched/ |access-date=2025-06-23 |language=en}}</ref> asteroidëve,<ref>{{Cite web |title=IV-1 |url=https://nss.org/settlement/nasa/spaceres/IV-1.html |access-date=2025-06-22 |website=nss.org |language=en}}</ref> Marsit,<ref name="Izenberg">{{cite journal |last1=Izenberg |first1=Noam R. |last2=McNutt |first2=Ralph L. |last3=Runyon |first3=Kirby D. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=MacDonald |first5=Alexander |title=Venus Exploration in the New Human Spaceflight Age |journal=Acta Astronautica |date=March 2021 |volume=180 |pages=100–104 |doi=10.1016/j.actaastro.2020.12.020 |bibcode=2021AcAau.180..100I |doi-access=free |language=en}}</ref> Jupiterit dhe më tej.<ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783"/><ref name="Taylor 2020"/> Nga pikëpamja e baticave, Venusi ushtron mbi Tokën forcën e tretë më të madhe baticore, pas Hënës dhe Diellit, ndonëse dukshëm më të vogël.<ref>{{cite web |title=Interplanetary Low Tide |website=Science Mission Directorate |date=2000-05-03 |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |access-date=2023-06-25 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604014510/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |language=en}}</ref> == Vëzhgueshmëria == [[File:Venus-pacific-levelled.jpg|thumb|alt=Fotografi e qiellit të natës, marrë nga bregu i detit. Në horizont duket një shkëlqim drite diellore. Shihen shumë yje. Venusi ndodhet në qendër dhe shkëlqen shumë më tepër se çdo yll; drita e tij pasqyrohet në oqean.|Venusi, i paraqitur pak djathtas qendrës, është gjithmonë më i ndritshëm se të gjithë planetët dhe yjet e tjerë në shkëlqimin e tyre maksimal, siç shihet nga Toka. Në pjesën e sipërme të figurës duket Jupiteri.]] Për syrin e lirë, Venusi duket si një pikë e bardhë drite, me një madhësi të dukshme maksimale prej −4,92, më i ndritshëm se çdo planet apo yll tjetër, përveç Diellit,<ref name="Dickinson_1998"/> edhe kur është më i zbehtë gjatë {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus|lt=kalimit të tij}}, kur madhësia e dukshme është −2,98.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Madhësia mesatare e dukshme e planetit është −4,14, me devijim standard 0,31.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Shkëlqimin më të madh Venusi e arrin gjatë fazës në formë drapëri, rreth një muaj para ose pas konjuksionit të poshtëm. Kur ndriçohet nga prapa prej Diellit, Venusi zbehet deri afërsisht në madhësinë −3; vlera e saktë varet nga këndi i fazës.<ref>{{cite web |title=Start watching for Venus brightest in the morning sky |website=Earth & Sky |date=2025-04-15 |url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/venus-brightest-greatest-brilliancy-greatest-illuminated-extent-2/ |access-date=2025-04-21 |language=en}}</ref> Planeti është mjaft i ndritshëm për t’u parë edhe në mes të ditës,<ref name="Flanders_2011"/> por vërehet më lehtë kur Dielli është ulët mbi horizont ose kur perëndon. Si planet i poshtëm, ai ndodhet gjithmonë brenda rreth 47° nga [[Dielli|Dielli]].<ref name="ephemeris"/> Venusi «parakalon» Tokën çdo 584 ditë, ndërsa orbiton rreth Diellit.<ref name="fact"/> Gjatë këtij procesi, ai shndërrohet nga «Ylli i Mbrëmjes», i dukshëm pas perëndimit të Diellit, në «Yllin e Mëngjesit», i dukshëm para lindjes së Diellit. Edhe pse Mërkuri, planeti tjetër i poshtëm, arrin zgjatje maksimale vetëm 28° dhe shpesh dallohet me vështirësi në muzg, Venusi nuk mund të mos vihet re kur është më i ndritshëm. Zgjatja e tij maksimale më e madhe bën që ai të shihet në qiellin e errët shumë kohë pas perëndimit të Diellit. Si objekti pikësor më i ndritshëm në qiell, Venusi shpesh raportohet gabimisht si një «[[Objekti fluturues i paidentifikuar|objekt fluturues i paidentifikuar]]».<ref name="ASP_2021"/> Ngaqë Venusi i afrohet Tokës gjatë konjuksionit të poshtëm dhe orbita e tij është e pjerrët në raport me rrafshin e orbitës së Tokës, ai mund të duket më shumë se 8° në veri ose në jug të ekliptikës, më shumë se çdo planet apo Hënë tjetër. Çdo tetë vjet, rreth marsit, ai shfaqet kaq larg në veri të ekliptikës, në yjësinë e [[Peshqit (yjësia)|Peshqve]] (si në mesin e marsit 2025); po ashtu, çdo tetë vjet, shfaqet kaq larg në jug të ekliptikës, në gusht ose shtator, në yjësinë e [[Virgjëresha (yjësia)|Virgjëreshës]] (si në fund të gushtit 2023). Kështu, në hemisferën veriore, Venusi mund të ndodhet në veri të Diellit dhe të shfaqet si yll i mëngjesit dhe yll i mbrëmjes brenda së njëjtës ditë. Koha e këtyre zhvendosjeve drejt veriut ose jugut lëviz ngadalë më herët gjatë vitit. Pas tridhjetë ciklesh (240 vjetësh), cikli zëvendësohet gradualisht nga një cikël tjetër, i zhvendosur me tre vjet; kështu, situata kthehet afër asaj fillestare pas 243 orbitash të Tokës dhe 395 orbitash të Venusit.<ref>Shih [https://ssd.jpl.nasa.gov/api/horizons.api?format=text&COMMAND=299&START_TIME=%272000-1-21%2015:51:57%27&STOP_TIME=%272104-4-15%2013:23:31%27&STEP_SIZE=2798&QUANTITIES=31 këtë llogaritje të efemeridës nga JPL Horizons].</ref> Okultimet e Venusit nga Hëna, kur Hëna bllokon pamjen e Venusit për vëzhguesit në pjesë të caktuara të Tokës, ndodhin mesatarisht rreth dy herë në vit, ndonjëherë disa herë brenda një viti (ndonëse rrallë).<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> === Fazat === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus}}}} [[File:Phases Venus.jpg|thumb|Fazat e Venusit dhe ndryshimi i diametrit të saj të dukshëm|alt=Diagram që paraqet fazat e Venusit]] Teksa rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]], Venusi shfaq {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus|lt=faza}} të ngjashme me ato të [[Hëna|Hënës]], kur vëzhgohet me teleskop. Planeti duket si një disk i vogël dhe i «plotë» kur ndodhet në anën e kundërt të Diellit (në konjuksionin e sipërm). Venusi shfaq një disk më të madh dhe fazën e «çerekut» kur arrin elongimin maksimal nga Dielli, dhe shkëlqen më fort në qiellin e natës. Në vëzhgimet teleskopike, planeti duket si një «hënë e hollë» shumë më e madhe kur kalon në anën e afërt, midis Tokës dhe Diellit. Venusi shfaq madhësinë më të madhe dhe fazën e «re» kur ndodhet midis Tokës dhe Diellit (në konjuksionin e poshtëm). Atmosfera e tij mund të shihet përmes teleskopëve, nga aureola e dritës së Diellit që thyhet rreth tij.<ref name="ephemeris"/> Fazat shihen qartë me një teleskop 4 inç.<ref>{{Cite web |last=Lavender |first=Gemma |date=2023-03-26 |title=What equipment do you need to see and photograph the planets |url=https://www.space.com/what-equipment-do-you-need-to-see-and-photograph-the-planets |access-date=2024-06-05 |website=Space.com |language=en}}</ref> Megjithëse dukshmëria e fazave të Venusit me sy të lirë është e diskutueshme, ka dëshmi të vëzhgimeve të tij në formë drapëri.<ref name="Goines_1995"/> === Shfaqjet gjatë ditës === [[File:Lunar Occultation of Venus (NHQ201512070001).jpg|alt=Venusi pranë një Hëne në formë drapëri në qiellin blu të ditës|thumb|Venusi shpesh mund të shihet me sy të lirë gjatë ditës, siç u pa pak para fshehjes së tij nga Hëna më 7 dhjetor 2015.]] Kur Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm dhe mjaft larg këndorisht nga Dielli, ai vërehet lehtë me sy të lirë në një qiell të kthjellët gjatë ditës, ndonëse shumica e njerëzve nuk dinë ta kërkojnë.<ref>{{Cite web |title=Viewing Venus in Broad Daylight |url=https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |access-date=2023-07-17 |website=www.fourmilab.ch |archive-date=2021-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115012816/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |url-status=live |language=en}}</ref> Astronomi Edmund Halley (Edmund Halley) llogariti shkëlqimin maksimal të planetit për syrin e lirë në vitin 1716, kur shfaqja e tij gjatë ditës alarmoi shumë banorë të Londrës. Perandori francez Napoleon Bonaparti e pa një herë shfaqjen e planetit gjatë ditës, teksa merrte pjesë në një pritje në [[Luksemburgu|Luksemburg]].<ref name="Chatfield_2015"/> Një tjetër vëzhgim historik i planetit gjatë ditës ndodhi gjatë inaugurimit të presidentit amerikan [[Abraham Lincoln]] në Uashington, më 4{{Nbsp}}mars 1865.<ref name="Gaherty_2012"/> === Tranzitet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus}}}} [[File:Transit of Venus viewed in Wagga Wagga (2).jpg|alt=Disk i bardhë me një pikë të vogël të zezë, i projektuar në një ekran|left|thumb|upright=0.75|Tranziti i Venusit i vitit 2012, i projektuar nga një [[Teleskopi|teleskop]] mbi një karton të bardhë]] Një tranzit i Venusit është shfaqja e Venusit përpara Diellit gjatë konjuksionit të poshtëm. Meqë orbita e Venusit është pak e pjerrët kundrejt orbitës së Tokës, shumica e konjuksioneve të poshtme me Tokën, që ndodhin çdo periudhë sinodike prej 1,6 vjetësh, nuk shkaktojnë tranzit të Venusit. Prandaj, tranzitet e Venusit ndodhin vetëm kur konjuksioni i poshtëm bie në disa ditë të qershorit ose dhjetorit, kur orbitat e Venusit dhe Tokës kryqëzohen në një vijë të drejtë me Diellin.<ref>{{cite web |first1=Fred |last1=Espenak |title=2004 and 2012 Transits of Venus |website=NASA |date=2004-06-08 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/venus0412.html |language=en}}</ref> Si rezultat, Venusi kalon përballë Tokës në një renditje që aktualisht përsëritet pas {{Val|8|u=years}}, {{Val|105.5|u=years}}, {{Val|8|u=years}} dhe {{Val|121.5|u=years}}, duke formuar cikle prej {{Val|243|u=years}}. Historikisht, tranzitet e Venusit qenë të rëndësishme sepse u mundësuan astronomëve të përcaktonin madhësinë e njësisë astronomike dhe, rrjedhimisht, madhësinë e Sistemit Diellor, siç tregoi Xheremaja Horoks më 1639, me vëzhgimin e parë të njohur të një tranziti të Venusit (pas tranzitit të parë planetar të vëzhguar në histori, më 1631: tranziti i Mërkurit).<ref name="Kollerstrom_1998"/> Deri tani janë vëzhguar vetëm shtatë tranzite të Venusit, që kur ndodhjet e tyre u llogaritën nga [[Johannes Kepler]] më 1621. Kapiten Kuk (Captain Cook) lundroi drejt [[Tahiti|Tahitisë]] më 1768 për të regjistruar tranzitin e tretë të vëzhguar të Venusit; kjo më pas çoi në eksplorimin e bregdetit lindor të Australisë.<ref name="Hornsby_1771"/><ref name="Woolley_1969"/> Dy tranzitet më të fundit ndodhën më 8 qershor 2004 dhe më 5–6 qershor 2012. Tranziti mund të ndiqej drejtpërdrejt në shumë platforma online ose të vëzhgohej lokalisht, me pajisjet dhe kushtet e duhura.<ref name="Boyle_2016"/> Çifti pararendës i tranziteve ndodhi në dhjetor 1874 dhe dhjetor 1882. Tranzitet e ardhshme do të ndodhin në dhjetor 2117 dhe dhjetor 2125.<ref name="Espenak_2004"/> === Drita e hirit === [[File:Venus-ParkerSolarProbe-July2020.jpg|thumb|Shkëlqimi i natës konsiderohet që nga viti 2022 kandidati më i mundshëm për dritën e hirit. Në këtë imazh në dritë të dukshme dhe infra të kuqe të afërt, ai dallohet më së miri si një vijë e ndritshme përgjatë skajit të Venusit.<ref>{{cite web |last=Dobbins |first=Thomas A. |title=The Parker Solar Probe Captures Surprising Images of Venus Nightside |website=Sky & Telescope |date=2022-02-22 |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/the-parker-solar-probe-captures-surprising-images-of-venus-nightside/ |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref> Sipërfaqja dhe veçoritë e saj, si njolla e errët e dukshme në këtë imazh, rrafshnalta Ovda Regio e Terrës së Afërditës, dallohen shumë më pak nga syri i njeriut. Megjithatë, thuhet se janë parë nga disa njerëz, ndoshta për shkak të ndjeshmërisë më të lartë ndaj spektrit në të cilin shkëlqen sipërfaqja.<ref>{{cite web |title=Nightside observations by the Parker Solar Probe: implications for the reality of the Ashen Light – British Astronomical Association |website=British Astronomical Association – Supporting amateur astronomers since 1890 |date=2024-05-21 |url=https://britastro.org/journal_contents_ite/nightside-observations-by-the-parker-solar-probe-implications-for-the-reality-of-the-ashen-light |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref>]] Një prej mistereve të kahershme të vëzhgimeve të Venusit është e ashtuquajtura {{ill|Drita e hirit|en|Ashen light|lt=dritë e hirit}} — një ndriçim i zbehtë në dukje në anën e tij të errët, që shihet kur planeti është në fazën e drapërit. Vëzhgimi i parë i pretenduar i dritës së hirit u bë më 1643, por ekzistenca e këtij ndriçimi nuk është konfirmuar kurrë në mënyrë të besueshme. Vëzhguesit kanë hamendësuar se mund të shkaktohet nga aktiviteti elektrik në atmosferën e Venusit, por mund të jetë iluzion, i krijuar nga efekti fiziologjik i vëzhgimit të një objekti të ndritshëm në formë drapëri.<ref name="Baum_2000"/><ref name="Russell, Philips"/> Drita e hirit është vërejtur shpesh kur Venusi ndodhet në qiellin e mbrëmjes dhe terminatori i mbrëmjes i planetit është i kthyer nga Toka. == Historia e vëzhgimit dhe eksplorimit== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vëzhgimi dhe eksplorimi i Venusit|en|Observations and explorations of Venus}}}} === Vëzhgimet e hershme === Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm në qiellin e Tokës për t’u parë Syri i lirë, pa ndihmë, duke e bërë një nga planetët klasikë që kulturat njerëzore i kanë njohur dhe identifikuar gjatë historisë, veçanërisht sepse është objekti i tretë më i ndritshëm në qiellin e Tokës, pas Diellit dhe Hënës. Meqë lëvizjet e Venusit duken të ndërprera (ai zhduket për shkak të afërsisë me Diellin, për shumë ditë radhazi, e më pas rishfaqet në horizontin tjetër), disa kultura nuk e njihnin Venusin si një trup të vetëm qiellor;<ref name="Cooley"/> në vend të kësaj, mendonin se ishte dy yje të veçantë në secilin horizont: ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes.<ref name="Cooley"/> Megjithatë, një vulë cilindrike nga periudha e Jemdet Nasrit dhe tabela e Venusit e Ammisaduqës nga dinastia e parë babilonase tregojnë se sumerët e lashtë e dinin tashmë se ylli i mëngjesit dhe ai i mbrëmjes ishin i njëjti objekt qiellor.<ref name="Sachs_1974"/><ref name="Cooley"/><ref name="Hobson_2009"/> [[File:Venus Tablet of Ammisaduqa.jpg|thumb|upright=0.75|Regjistrimi më i hershëm i njohur i pozicioneve të Venusit, në ''[[Babilonia|babilonase]]n'' e vjetër ''Tabelën e Venusit të Ammisaduqës'' (1600 p.e.s.)]] Në periudhën e Babilonisë së Vjetër, planeti Venus njihej si Ninsi'anna, e më vonë si Dilbat.<ref>{{Cite journal |id=CEEOL 264567 |last1=Veede |first1=Raul |last2=Kasak |first2=Enn |title=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |journal=Folklore |date=2001 |issue=15–17 |pages=7–33 |language=en}}</ref> Emri “Ninsi'anna” përkthehet “zonjë hyjnore, ndriçim i qiellit”, një cilësim që i referohet Venusit si “ylli” i dukshëm më i ndritshëm. Trajtat më të hershme të emrit shkruheshin me shenjën kuneiforme si4 (= SU, që do të thotë “të jesh i kuq”), dhe kuptimi fillestar mund të ketë qenë “zonjë hyjnore e skuqjes së qiellit”, duke iu referuar ngjyrës së qiellit të mëngjesit dhe të mbrëmjes.<ref name="Heimpel_1982"/> Kinezët historikisht e quanin Venusin e mëngjesit “E Bardha e Madhe” ({{lang|zh-Latn|Tàibái}} {{Lang|zh|太白}}) ose “Hapësja (Nisësja) e Shkëlqimit” ({{lang|zh-Latn|Qǐmíng}} {{Lang|zh|啟明}}), kurse Venusin e mbrëmjes “I Shkëlqyeri i Perëndimit” ({{lang|zh-Latn|Chánggēng}} {{Lang|zh|長庚}}).<ref name="Needham_1959"/> Grekët e lashtë fillimisht besonin se Venusi ishte dy yje të veçantë: Fosfori, ylli i mëngjesit, dhe Hesperi, ylli i mbrëmjes. [[Plini Plaku]] ia atribuoi Pitagorës zbulimin se bëhej fjalë për të njëjtin objekt, në shekullin VI p.e.s.,<ref name="Pliny_1991"/> ndërsa Diogjeni Laert argumentoi se [[Parmenidhi]] (fillimi i shekullit V p.e.s.) ka të ngjarë të ishte përgjegjës për këtë zbulim.<ref name="Berkert_1972"/> Edhe pse e njihnin Venusin si një objekt të vetëm, romakët e lashtë vazhduan ta quanin pamjen e mëngjesit të Venusit [[Luciferi]], fjalë për fjalë “Sjellësi i dritës”, dhe pamjen e mbrëmjes Vesper,<ref name="Dobbin_2002"/> që të dyja përkthime të drejtpërdrejta të emrave të tyre tradicionalë grekë. Në shekullin II, në traktatin e tij astronomik ''Almagesti'', [[Ptolemeu]] teorizoi se Mërkuri dhe Venusi ndodheshin midis Diellit dhe Tokës. Astronomi persian i shekullit XI, [[Ibn Sina]], pretendoi se kishte vëzhguar një kalim të Venusit (megjithëse kjo vihet në dyshim),<ref name="Goldstein"/> çka astronomët e mëvonshëm e morën si konfirmim të teorisë së Ptolemeut.<ref name="Enc_Irnica"/> Në shekullin XII, astronomi andaluzian [[Al-Andalus|andaluzian]] Ibn Baxha vëzhgoi “dy planetë si njolla të zeza mbi faqen e Diellit”; astronomët e observatorit të Maragës në shekullin XIII menduan se këto ishin kalime të Venusit dhe Mërkurit, por kjo nuk mund të jetë e vërtetë, sepse gjatë jetës së Ibn Baxhës nuk pati asnjë kalim të Venusit.<ref name="Ansari_2002"/> Disa pretendime për vëzhgime kalimesh nga astronomë myslimanë të Mesjetës, në fakt, janë vërtetuar se i referoheshin njollave diellore.<ref name="VaqueroVázquez2009"/> [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|upright=0.7|{{ill|Kodiku i Dresdenit|en|Dresden Codex}} i Majave të epokës para-kolumbiane, i cili llogarit shfaqjet e Venusit]] === Venusi dhe astronomia e hershme moderne === {{Multiple image | footer = Në vitin 1610, [[Galileo Galilei]] vëzhgoi me teleskop se Venusi shfaqte faza, megjithëse qëndronte pranë Diellit në qiellin e Tokës (figura e parë). Kjo vërtetoi se Venusi rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]] dhe jo Tokës, siç parashikonte modeli [[heliocentrizmi|heliocentrik]] i Kopernikut, dhe hodhi poshtë modelin [[gjeocentrizmi|gjeocentrik]] të Ptolemeut (figura e dytë). | width = 220 | align = right | image1 = Phases-of-Venus2.svg | image2 = Phases-of-Venus-Geocentric.svg }} Kur planeti u vëzhgua për herë të parë me teleskop në dhjetor 1610 nga fizikani italian [[Galileo Galilei]], ai zbuloi se Venusi shfaqte faza si Hëna, duke ndryshuar nga drapër në fazë të gufuar, pastaj të plotë e anasjelltas. Kur Venusi është më larg Diellit në qiell, shfaqet gjysmë i ndriçuar; kur është më afër Diellit, shfaqet në fazën e drapërit ose të plotë. Kjo mund të ndodhte vetëm nëse Venusi rrotullohej rreth Diellit. Galileo e raportoi këtë në ''Letrat mbi njollat diellore'' të vitit 1613; ky ishte një nga vëzhgimet e para që kundërshtoi qartësisht modelin gjeocentrik ptolemaik, sipas të cilit Sistemi Diellor ishte bashkëqendror dhe i përqendruar te Toka.<ref name="palmieri"/><ref name="Fegley"/> Kalimi i Venusit i vitit 1631, ndonëse nuk u vëzhgua, ishte i pari që u parashikua me sukses, nga [[Johannes Kepler]] dhe përllogaritjet e tij të botuara në vitin 1629. Kalimi i radhës, ai i vitit 1639, u parashikua saktësisht nga Jeremiah Horrocks dhe u vëzhgua prej tij dhe mikut të tij, William Crabtree, në shtëpitë e tyre përkatëse më 4 dhjetor 1639 (24 nëntor sipas [[Kalendari julian|kalendarit julian]] që përdorej në atë kohë).<ref name="Kollerstrom"/> [[File:Lavender - Jeremiah Horrocks (1618–1641).jpg|thumb|Pikturë e shekullit XX që paraqet Jeremiah Horrocks duke vëzhguar kalimin e Venusit të vitit 1639.]] Atmosfera e Venusit u zbulua në vitin 1761 nga polimati rus [[Mihail Lomonosov]].<ref name="Marov2004"/><ref name="Britannica"/> Atmosfera e Venusit u vëzhgua në vitin 1790 nga astronomi gjerman Johann Schröter. Schröter zbuloi se, kur planeti shfaqej si një drapër i hollë, majat e tij shtriheshin përtej 180°. Ai arriti saktë në përfundimin se kjo vinte nga shpërhapja e dritës së Diellit në një atmosferë të dendur. Më vonë, astronomi amerikan Chester Smith Lyman vëzhgoi një unazë të plotë rreth anës së errët të planetit kur ai ndodhej në lidhje të poshtme, duke dhënë prova të tjera për praninë e atmosferës.<ref name="Russell_1899"/> Atmosfera i vështirësoi përpjekjet për të përcaktuar periudhën e rrotullimit të planetit dhe vëzhgues si astronomi me origjinë italiane [[Giovanni Cassini]] dhe Schröter vlerësuan gabimisht periudha prej rreth {{Val|24|u=hours}}, bazuar në lëvizjen e shenjave në sipërfaqen e dukshme të planetit.<ref name="Hussey_1832"/> [[File:Venus Drawing.jpg|thumb|left|upright=0.9|“Efekti i pikës së zezë” siç u regjistrua gjatë kalimit të vitit 1769|alt=Një varg vizatimesh me dorë që tregojnë Venusin duke kaluar buzë diskut të Diellit, duke lënë pas një pikë hijeje iluzore]] ===Përparimet e fillimit të shekullit XX=== Pak gjëra të tjera u zbuluan për Venusin deri në shekullin XX. Disku i tij pothuajse pa tipare nuk jepte asnjë të dhënë se si mund të ishte sipërfaqja, dhe vetëm me zhvillimin e vëzhgimeve spektroskopike dhe në rrezet ultravjollcë u zbuluan më shumë nga sekretet e tij. Vëzhgimet e para në rrezet ultravjollcë u kryen në vitet 1920, kur Frank E. Ross zbuloi se fotografitë ultravjollcë tregonin hollësi të shumta që mungonin në rrezatimin e dukshëm dhe atë infra të kuq. Ai sugjeroi se kjo vinte si pasojë e një atmosfere të ulët, të dendur dhe të verdhë, me [[Ciruset|cirusë]] të lartë mbi të.<ref name="Ross_1928"/> Ishte vënë re se disku i Venusit nuk kishte rrafshim të dallueshëm, çka sugjeronte një rrotullim të ngadaltë; disa astronomë arritën në përfundimin se ai ishte i bllokuar baticor, ashtu siç besohej në atë kohë se ishte edhe Mërkuri. Megjithatë, studiues të tjerë kishin zbuluar se nga ana e natës së planetit vinte një sasi e konsiderueshme nxehtësie, çka sugjeronte një rrotullim të shpejtë (në atë kohë nuk dyshohej për një temperaturë të lartë sipërfaqësore), duke e bërë çështjen të paqartë.<ref name="Martz_1934"/> Studimet e mëvonshme në vitet 1950 treguan se rrotullimi ishte retrograd. ===Misionet e para në Venus=== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Misionet në Venus|en|List of missions to Venus}}}} [[File:Mariner 2 venus data.jpg|thumb|Fluturimi pranë Venusit i Mariner 2 ishte hera e parë që të dhënat nga Venusi u morën me sukses; ato u paraqitën në JPL me anë të një printimi (1963)]] Përpjekja e parë për një fluturim hapësinor ndërplanetar u bë më 1961, kur sonda robotike hapësinore ''Venera 1'' e programit sovjetik Venera fluturoi drejt Venusit. Kontakti me të humbi gjatë rrugës.<ref name="mitchell_1"/> Misioni i parë ndërplanetar i suksesshëm, po ashtu drejt Venusit, ishte ''Mariner 2'' i programit amerikan {{ill|Programi Mariner|en|Mariner program}}, i cili kaloi pranë planetit më 14 dhjetor 1962, në lartësinë {{Convert|34833|km|mi|abbr=on}} mbi sipërfaqen e Venusit, dhe mblodhi të dhëna për atmosferën e planetit.<ref name="Mayer_et_al_1958"/><ref name="NASA_1962"/> Për më tepër, vëzhgimet astronomike me radar të Venusit u kryen për herë të parë në vitet 1960 dhe dhanë matjet e para të periudhës së rrotullimit, të cilat ishin afër vlerës reale.<ref name="Goldstein_Carpenter_1963"/> ''Venera 3'', e lëshuar më 1966, u bë sonda dhe zbarkuesi i parë njerëzor që arriti dhe goditi një trup tjetër qiellor përveç Hënës, por nuk mundi të kthente të dhëna, pasi u rrëzua në sipërfaqen e Venusit. Më 1967 u lëshua ''Venera 4'', e cila vendosi me sukses pajisje eksperimentale shkencore në atmosferën e Venusit përpara se të godiste sipërfaqen. ''Venera 4'' tregoi se temperatura e sipërfaqes ishte më e lartë nga sa kishte llogaritur ''Mariner 2'', afro {{Convert|500|C|||}}; përcaktoi se atmosfera përbëhej 95% nga dioksidi i karbonit (CO₂) dhe zbuloi se atmosfera e Venusit ishte dukshëm më e dendur nga sa kishin parashikuar projektuesit e ''Venera 4''.<ref name="mitchell_2"/><ref>{{cite book |last=Harvey |first=Brian |date=2007 |title=Russian Planetary Exploration History, Development, Legacy and Prospects |publisher=Springer-Praxis |pages=115–118 |isbn=978-0-387-46343-8 |language=en}}</ref> Në një shembull të hershëm të bashkëpunimit hapësinor, të dhënat e ''Venera 4'' u ndërthurën me të dhënat e vitit 1967 nga ''Mariner 5'' dhe u analizuan nga një ekip i përbashkët shkencor sovjeto-amerikan në një seri konferencash shkencore gjatë vitit pasues.<ref name="COSPAR_Group_VII_1969"/> Më 15 dhjetor 1970, ''Venera 7'' u bë anija e parë kozmike që u ul butë në një planet tjetër dhe e para që transmetoi të dhëna prej andej drejt Tokës.<ref name="Time_1971"/> Më 1974, ''Mariner 10'' kaloi pranë Venusit për të përkulur trajektoren drejt Mërkurit dhe fotografoi retë në rrezet ultravjollcë, duke zbuluar shpejtësi jashtëzakonisht të larta të erërave në atmosferën e Venusit. Kjo ishte hera e parë që u përdor asistimi gravitacional ndërplanetar, një teknikë që do të përdorej nga sonda të mëvonshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/> Vëzhgimet me radar në vitet 1970 zbuluan për herë të parë hollësi të sipërfaqes së Venusit. Impulse valësh radio u drejtuan nga planeti duke përdorur radioteleskopin {{Convert|300|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} në observatorin e Arecibos, dhe jehonat zbuluan dy rajone shumë reflektuese, të quajtura rajonet Alpha dhe Beta. Vëzhgimet zbuluan një zonë të ndritshme, që mendohej se ishte malore dhe që u quajt Malet Maxwell.<ref name="Campbell_et_al_1976"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> Këto tri tipare janë tani të vetmet në Venus që nuk kanë emra femrash.<ref name="jpl-magellan"/> Më 1975, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 9'' dhe ''Venera 10'' transmetuan pamjet e para nga sipërfaqja e Venusit, të cilat ishin bardhezi. NASA mori të dhëna të tjera nga projekti ''Pioneer Venus'', i përbërë nga dy misione të veçanta:<ref name="Colin_Hall_1977"/> ''Pioneer Venus Multiprobe'' dhe ''Pioneer Venus Orbiter'', që orbituan Venusin midis viteve 1978 dhe 1992.<ref name="Williams_2005"/> Më 1982, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 13'' dhe ''Venera 14'' morën pamjet e para me filtra ngjyrash njëngjyrëshe të sipërfaqes. Pasi ''Venera 15'' dhe ''Venera 16'' operuan në orbitë midis viteve 1983 dhe 1984 dhe hartuan me hollësi 25% të terrenit të Venusit (nga poli i veriut deri në gjerësinë gjeografike 30°N), programi sovjetik Venera mori fund.<ref name="Greeley_Batson_2007"/> [[File:Foto de Venera 9.png|thumb|Pamja e parë e sipërfaqes së Venusit dhe e sipërfaqes së çdo planeti tjetër përveç Tokës (1975, zbarkuesi sovjetik ''Venera 9''). Panoramë bardhezi 180-gradëshe me shkëmbinj të zhveshur, të zinj e si rrasa, nën një qiell të rrafshët. Fokusi është te toka dhe sonda.|upright=2]] [[File:Russian "Vega" balloon mission to Venus on display at the Udvar-Hazy museum.jpg|thumb|left|upright=0.8|Sonda me balonë e programit Vega, e ekspozuar në Qendrën Udvar-Hazy të Institutit Smithsonian]] Më 1985, programi sovjetik Vega, me misionet e tij ''Vega 1'' dhe ''Vega 2'', dërgoi sondat e fundit për hyrje në atmosferë dhe, për herë të parë, aerobotët e parë jashtëtokësorë: balona të fryra që mundësuan fluturim atmosferik jashtë Tokës. Midis viteve 1990 dhe 1994, ''Magellan'' operoi në orbitë deri sa doli prej saj, duke hartuar sipërfaqen e Venusit. Gjithashtu, sonda si ''Galileo'' (1990),<ref>{{cite web |title=Welcome to the Galileo Orbiter Archive Page |website=PDS Atmospheres Node |date=1989-10-18 |url=https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |access-date=2023-04-11 |archive-date=2023-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411212904/https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |url-status=live |language=en}}</ref> dhe ''[[Cassini–Huygens]]'' (1998/1999), vizituan Venusin gjatë fluturimeve pranë tij, në rrugë drejt destinacioneve të tjera. ===Eksplorimi i përtërirë=== Në prill 2006, ''Venus Express'', misioni i parë kushtuar posaçërisht Venusit i [[Agjencia Hapësinore Evropiane|Agjencisë Hapësinore Evropiane]] (ESA), hyri në orbitë rreth Venusit. ''Venus Express'' mundësoi vëzhgime të atmosferës së Venusit të papara më parë. ESA e përfundoi misionin ''Venus Express'' në dhjetor 2014, duke e nxjerrë nga orbita në janar 2015.<ref name="Howell_2014"/> Në të njëjtin vit dhe në vitin pasues, ''MESSENGER'' e vizitoi Venusin gjatë kalimeve pranë tij, rrugës drejt destinacioneve të tjera. Në vitin 2010, anija e parë ndërplanetare kozmike me velë diellore që pati sukses, IKAROS, udhëtoi drejt Venusit për një kalim pranë tij. Nga viti 2015 deri më 2024, sonda japoneze ''Akatsuki'' ishte aktive në orbitë rreth Venusit, ndërsa BepiColombo kreu kalime pranë tij më 2020 dhe 2021. [[File:Wispr 4thflyby.gif|thumb|Instrumenti WISPR i sondës Parker Solar Probe regjistroi në dritë të dukshme faqen e natës së Venusit më 2021. Pamjet tregojnë sipërfaqen e nxehtë, që shkëlqen zbehtë, dhe Terrën e Afërditës si një njollë të madhe të errët, të dukshme përmes reve. Retë pengojnë vëzhgime të tilla në faqen e ditës, ku ndriçohen nga Dielli.<ref>{{cite web |last1=Hatfield |first1=Miles |title=Parker Solar Probe Captures Visible Light Images of Venus' Surface |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed |website=NASA |access-date=2022-04-29 |date=2022-02-09 |archive-date=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414155959/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |journal=Geophysical Research Letters |last1=Wood |first1=B. E. |last2=Hess |first2=P. |last3=Lustig-Yaeger |first3=J. |last4=Gallagher |first4=B. |last5=Korwan |first5=D. |last6=Rich |first6=N. |last7=Stenborg |first7=G. |last8=Thernisien |first8=A. |last9=Qadri |first9=S. N. |last10=Santiago |first10=F. |last11=Peralta |first11=J. |last12=Arney |first12=G. N. |author12-link=Giada Arney |last13=Izenberg |first13=N. R. |last14=Vourlidas |first14=A. |last15=Linton |first15=M. G. |last16=Howard |first16=R. A. |last17=Raouafi |first17=N. E. |doi=10.1029/2021GL096302 |date=2022-02-09 |title=Parker Solar Probe Imaging of the Night Side of Venus |volume=49 |issue=3 |article-number=e2021GL096302 |pmid=35864851 |pmc=9286398 |bibcode=2022GeoRL..4996302W |language=en}}</ref>]] ===Misionet aktive dhe të planifikuara=== {{Shih|List of missions to Venus#Future missions}} [[File:VenusLanderTopo.png|thumb|upright=1.5|Hartë topografike globale e Venusit, ku shënohen të gjitha vendet e uljes së sondave (e kuqe: janë dërguar pamje; pika e zezë: janë marrë e analizuar mostra në vend)]] {{As of|2025}} nuk ka sonda aktive në Venus; Parker Solar Probe është planifikuar të kthehet vazhdimisht pranë Venusit deri më 2030. Disa sonda janë në zhvillim e sipër, ndërsa disa misione të propozuara ndodhen ende në fazat e hershme konceptuale. Misioni i radhës drejt Venusit është Venus Life Finder, i cili pritet të niset jo më herët se vera e vitit 2026. Agjencia indiane ISRO po punon për Misionin Orbital të Venusit, me synimin për ta nisur në vitin 2028. Misioni i Emirateve të Bashkuara Arabe drejt asteroidëve, MBR Explorer, do të kryejë një kalim pranë planetit. NASA miratoi dy misione drejt planetit, VERITAS dhe DAVINCI, të planifikuara të nisen jo më herët se viti 2031. ESA planifikon të nisë gjithashtu EnVision në vitin 2031. Një projekt i Institutit të Teknologjisë të Masaçusetsit (MIT), në bashkëpunim me kompaninë raketore Rocket Lab, synon të bëhet misioni i parë privat ndërplanetar që do të kërkojë lëndë organike duke dërguar një sondë në atmosferën e Venusit. Sonda quhet Venus Life Finder.<ref>{{cite web |title=Rocket Lab Probe |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2023-03-07 |url=https://venuscloudlife.com/small-mission/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208040505/https://venuscloudlife.com/small-mission/ |url-status=live |language=en}}</ref> ====Objektivat==== Venusi është përcaktuar si një objekt i rëndësishëm për kërkimet e ardhshme, që mund të ndihmojë të kuptohet: * prejardhja e Sistemit Diellor dhe e Tokës, si dhe nëse sisteme e planetë si i yni janë të zakonshëm apo të rrallë në univers; * mënyra si trupat planetarë zhvillohen nga gjendjet e tyre fillestare deri te objektet e larmishme të sotme; * zhvillimi i kushteve që çojnë në mjedise të banueshme dhe në jetë.<ref>{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=February 2023 |volume=219 |issue=1 |article-number=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en}}</ref> ===Konceptet e misioneve me ekuipazh=== [[Image:Tmk-mavr.jpg|thumb|Në vitet 1970, [[Shtetet e Bashkuara]] dhe [[Bashkimi Sovjetik]] projektuan misione me ekuipazh drejt Venusit, si projekti i kalimit pranë Venusit me ekuipazh, i nxjerrë nga [[Programi Apollo]], ose anija e propozuar sovjetike [[TMK]]-MAVR, e paraqitur këtu, për një kalim pranë Venusit]] Që nga vitet 1960, Venusi është konsideruar si një pikë kalimi për misionet me ekuipazh drejt Marsit përmes misioneve të kalimit pranë tij në periudhën e opozicionit, në vend të misioneve të drejtpërdrejta në periudhën e konjuksionit me kalime pranë Venusit që përdorin [[Asistimi gravitacional|asistimin gravitacional]]. Këto misione do të ishin më të shpejta dhe më të sigurta për në [[Marsi|Mars]], me dritare më të përshtatshme për kthim ose ndërprerje të fluturimit dhe me ekspozim ndaj rrezatimit gjatë fluturimit më të ulët ose të barabartë me atë të fluturimeve të drejtpërdrejta drejt Marsit.<ref>{{cite web |last=Rao |first=Rahul |title=Astronauts bound for Mars should swing by Venus first, scientists say |website=Space.com |date=2020-07-07 |url=https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |access-date=2023-04-24 |archive-date=2023-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424055519/https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Izenberg" /> ==== Banimi i mundshëm në atmosferë ==== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Qytetet dhe ishujt lundruese në trillim|en|Floating cities and islands in fiction|lt=qytetet lundruese}}; {{ill|Kolonizimi i Venusit|en|Colonization of Venus}}}} [[File:NASA Cloud City on Venus.jpg|thumb|Paraqitje artistike e një baze lundruese me ekuipazh në Venus, sipas konceptit të NASA-s High Altitude Venus Operational Concept (HAVOC)]] Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit janë jashtëzakonisht armiqësore, presioni atmosferik, temperatura dhe rrezatimi diellor e kozmik 50&nbsp;km mbi sipërfaqe janë të ngjashme me ato në sipërfaqen e Tokës («kushte të favorshme»).<ref>{{Cite journal |last1=Arredondo |first1=Anicia |last2=Hodges |first2=Amorée |last3=Abrahams |first3=Jacob N. H. |last4=Bedford |first4=Candice C. |last5=Boatwright |first5=Benjamin D. |last6=Buz |first6=Jennifer |last7=Cantrall |first7=Clayton |last8=Clark |first8=Joanna |last9=Erwin |first9=Andrew |last10=Krishnamoorthy |first10=Siddharth |last11=Magaña |first11=Lizeth |last12=McCabe |first12=Ryan M. |last13=McIntosh |first13=E. Carrie |last14=Noviello |first14=Jessica L. |last15=Pellegrino |first15=Marielle |last16=Ray |first16=Christine |last17=Styczinski |first17=Marshall J. |last18=Weigel |first18=Peter |title=VALENTInE: A Concept for a New Frontiers–Class Long-duration In Situ Balloon-based Aerobot Mission to Venus |journal=The Planetary Science Journal |date=July 2022 |volume=3 |issue=7 |page=152 |doi=10.3847/PSJ/ac7324 |doi-access=free |bibcode=2022PSJ.....3..152A |language=en }}</ref><ref name="radiation-levels"/><ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796">{{cite journal |last1=Patel |first1=M.R. |last2=Mason |first2=J.P. |last3=Nordheim |first3=T.A. |last4=Dartnell |first4=L.R. |title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: II. Ultraviolet radiation |journal=Icarus |date=February 2022 |volume=373 |article-number=114796 |doi=10.1016/j.icarus.2021.114796 |doi-access=free |bibcode=2022Icar..37314796P |language=en}}</ref><ref name="Taylor 2020"/> Ndër sfidat e shumta inxhinierike për praninë njerëzore në atmosferën e Venusit janë sasitë gërryese të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] në atmosferë.<ref name="Landis2003"/> Si alternativë ndaj idesë popullore të banimit në sipërfaqet planetare, si ajo e [[Marsi|Marsit]], janë propozuar [[Aerostati|aerostatë]] për eksplorim me ekuipazh dhe, ndoshta, për «qytete lundruese» të përhershme në atmosferën e Venusit.<ref name="Landis2003"/><ref name="Архив фантастики"/><ref name="Inner Solar System 2015"/><ref name="Tickle 2015"/><ref name="Warmflash_2017"/> Koncepti i NASA-s për operimin në lartësi të mëdha në Venus ishte një koncept trajnimi për studimin e projektimit të një aerostati me ekuipazh. ==Mundësia e jetës== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Jeta në Venus|en|Life on Venus}}}} Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit nuk janë më mikpritëse për çfarëdo forme jete të ngjashme me atë tokësore që mund të jetë formuar para këtij ndryshimi, hamendësohet se jeta mund të ekzistojë në shtresat e sipërme të reve të Venusit, {{convert|50|km|mi|sigfig=1|abbr=on}} mbi sipërfaqe, ku kushtet atmosferike janë më të ngjashmet me ato të Tokës në Sistemin Diellor,<ref name="Tillman 2018"/> me temperatura që variojnë nga {{convert|30|and|80|C|K C F|order=out}}, ndërsa presioni dhe rrezatimi janë afërsisht të njëjtë me ato në sipërfaqen e Tokës, por retë janë acidike dhe ajri përbëhet nga dioksidi i karbonit.<ref name="Mullen_2002"/><ref name="Landis_2003"/><ref name="Cockell1999"/> Më saktësisht, në lartësitë 48–59&nbsp;km, kushtet e temperaturës dhe të rrezatimit janë të përshtatshme për jetën. Në lartësitë më të ulëta uji do të avullonte, ndërsa në ato më të larta rrezatimi ultraviolet do të ishte tepër i fortë.<ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796"/><ref name="radiation-levels"/> Hamendësimet për mundësinë e jetës në sipërfaqen e Venusit u pakësuan ndjeshëm pas fillimit të viteve 1960, kur u bë e qartë se kushtet ishin ekstreme krahasuar me ato të Tokës. Temperaturat dhe presioni atmosferik ekstremë të Venusit e bëjnë të pamundur jetën me bazë ujin, të paktën sipas njohurive të tanishme. Disa shkencëtarë kanë hamendësuar se mikroorganizma {{ill|Ekstremofili|en|Extremophile|lt=ekstremofilë}} termoacidofilë mund të ekzistojnë në shtresat e sipërme, më të freskëta dhe acidike të atmosferës së Venusit.<ref name="Clark_2003"/><ref name="Redfern_2004"/><ref name="Dartnell2015"/> Këto hamendësime datojnë që nga viti 1967, kur [[Carl Sagan]] dhe Harold J. Morowitz sugjeruan në një artikull të revistës ''Nature'' se objektet e vogla të zbuluara në retë e Venusit mund të ishin organizma të ngjashëm me bakteret e Tokës, të cilat kanë përafërsisht të njëjtën madhësi: :Ndërsa kushtet në sipërfaqen e Venusit e bëjnë të pabesueshme hipotezën e jetës atje, retë e Venusit janë krejt tjetër çështje. Siç është vënë në dukje disa vite më parë, në afërsi të reve gjenden me bollëk uji, [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe drita e diellit — parakushtet për [[Fotosinteza|fotosintezën]].<ref name="Sagan_Morowitz_1967"/> Në gusht 2019, astronomët e udhëhequr nga Yeon Joo Lee raportuan se një model afatgjatë ndryshimesh në përthithjen e dritës dhe në [[Albedoja|albedon]] e atmosferës së Venusit, të shkaktuara nga «përthithës të panjohur» — të cilët mund të jenë kimikate ose edhe koloni të mëdha mikroorganizmash lart në atmosferën e planetit — ndikon në klimë.<ref name="TAJ-20190826"/> Përthithja e dritës prej tyre është pothuajse identike me atë të mikroorganizmave në retë e Tokës. Studime të tjera kanë arritur në përfundime të ngjashme.<ref name="ES-20190903"/> Zbulimi i pretenduar i një vije përthithjeje të {{ill|Fosfina|en|Phosphine|lt=fosfinës}} në atmosferën e Venusit, një gaz që nuk dihet të prodhohet nga asnjë proces kimik i njohur në sipërfaqen ose në atmosferën e Venusit, çoi në hamendësime në shtator 2020 se në atmosferë mund të ketë jetë edhe sot.<ref name="Drake_2020"/><ref name="Greaves_et_al_2020"/> Studimet e mëvonshme ia atribuuan sinjalin spektroskopik, që ishte interpretuar si fosfinë, dioksidit të squfurit,<ref name="Lincowski_et_al_2021"/> ose zbuluan se në të vërtetë nuk kishte vijë përthithjeje.<ref name="Beall_2020"/><ref name="Snellan_et_al_2020"/> ===Mbrojtja planetare=== Për shkak të kushteve të ashpra në sipërfaqen e [[Venusi|Venusit]], ai është klasifikuar në kategorinë dy të Mbrojtja planetare, të dytën më të ulët.<ref name="NRC_2006"/> Kjo do të thotë se ekziston vetëm një mundësi e largët që Ndotja ndërplanetare e shkaktuar nga anijet kozmike të cenojë kërkimet. Megjithatë, pas zbulimit të bioshënjuesve të mundshëm, kjo klasifikim për të paktën disa shtresa atmosferike është vënë në pikëpyetje. Meqë këto shtresa nuk janë përcaktuar si mjaftueshëm të përshtatshme për jetën, nuk është rekomanduar ndryshimi i klasifikimit.<ref>{{cite journal | last1=Zorzano | first1=María Paz | last2=Olsson-Francis | first2=Karen | last3=Doran | first3=Peter T. | last4=Rettberg | first4=Petra | last5=Coustenis | first5=Athena | last6=Ilyin | first6=Vyacheslav | last7=Raulin | first7=Francois | last8=Shehhi | first8=Omar Al | last9=Groen | first9=Frank | last10=Grasset | first10=Olivier | last11=Nakamura | first11=Akiko | last12=Ballesteros | first12=Olga Prieto | last13=Sinibaldi | first13=Silvio | last14=Suzuki | first14=Yohey | last15=Kumar | first15=Praveen | last16=Kminek | first16=Gerhard | last17=Hedman | first17=Niklas | last18=Fujimoto | first18=Masaki | last19=Zaitsev | first19=Maxim | last20=Hayes | first20=Alex | last21=Peng | first21=Jing | last22=Ammannito | first22=Eleonora | last23=Mustin | first23=Christian | last24=Xu | first24=Kanyan | title=The COSPAR planetary protection requirements for space missions to Venus | journal=Life Sciences in Space Research | volume=37 | date=2023 | doi=10.1016/j.lssr.2023.02.001 | doi-access=free | pages=18–24 | pmid=37087175 | bibcode=2023LSSR...37...18Z | language=en}}</ref> ==Në kulturë== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Venusi në kulturë|en|Venus in culture}}}} Venusi është ndër dukuritë më të spikatura në qiellin e natës dhe është trajtuar si veçanërisht i rëndësishëm në Mitologjia e Venusit, Astrologjia e Venusit dhe Venusi në letërsi dhe art në shumë kultura të ndryshme. [[File:Kudurru Melishipak Louvre Sb23 n02.jpg|thumb|upright=1.2|Ylli me tetë cepa është simbol që përdoret në disa kultura për të përfaqësuar Venusin; nganjëherë paraqitet së bashku me [[Ylli dhe gjysmëhëna|yllin dhe gjysmëhënën]]. Këtu, ylli me tetë cepa është ylli i Ishtarit, perëndeshës babilonase të Venusit, pranë diskut diellor të të vëllait, Shamashi, dhe [[Gjysmëhëna|hënës së re]] të të atit, [[Nana|Nanit]], në një gur kufitar të Meli-Shipak II, që daton në shekullin XII p.e.s.]] {{Anchor|Inanna and Shukaletuda}} Disa himne e lavdërojnë [[Inanna]]n në rolin e saj si perëndeshë e planetit Venus.<ref name="Cooley"/><ref name="Green1992"/><ref name="Nemet-Nejat"/> Profesori i teologjisë Jeffrey Cooley ka argumentuar se lëvizjet e Inannës në shumë mite mund të përkojnë me lëvizjet e planetit Venus në qiell.<ref name="Cooley"/> Lëvizjet e ndërprera të Venusit lidhen si me mitologjinë, ashtu edhe me natyrën e dyfishtë të Inannës.<ref name="Cooley"/> Në ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'', ndryshe nga çdo hyjni tjetër, Inanna mund të zbresë në botën e nëndheshme e të kthehet në qiej. Venusi duket se bën një zbritje të ngjashme: perëndon në perëndim e më pas ngrihet sërish në lindje.<ref name="Cooley"/> Një himn hyrës përshkruan Inannën duke lënë qiejt e duke u nisur drejt ''Kurit'', që mund të merret si një emërtim për malet, duke pasqyruar ngritjen dhe perëndimin e Inannës në perëndim.<ref name="Cooley"/> ''Inanna dhe Shukaletuda'' dhe ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'' duket se pasqyrojnë lëvizjen e planetit Venus.<ref name="Cooley"/> Në ''Inanna dhe Shukaletuda'', Shukaletuda përshkruhet duke vëzhguar qiellin në kërkim të Inannës, ndoshta duke kërkuar në horizontet lindore dhe perëndimore.<ref name="Cooley"/> Në të njëjtin mit, ndërsa kërkon sulmuesin e saj, Inanna bën vetë disa lëvizje që përkojnë me lëvizjet e Venusit në qiell.<ref name="Cooley"/> Nën ndikimin e [[Mesopotamia|Mesopotamisë]], është e mundur që [[Egjipti i Lashtë|egjiptianët e lashtë]] dhe grekët e dinin që ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes ishin i njëjti trup qiellor që në mijëvjeçarin e dytë p.e.s., ose, më së voni, gjatë Periudhës së Vonë.<ref name="Parker 1974"/><ref name="Quack 2019"/> Egjiptianët e njihnin yllin e mëngjesit si {{lang|egy-Latn|Tioumoutiri}} dhe yllin e mbrëmjes si {{lang|egy-Latn|Ouaiti}}.<ref name="Cattermole_Moore_1997"/> Fillimisht e paraqitën Venusin si një [[Feniksi|feniks]] ose si [[Çafka|çafkë]] (shih [[Bennu]]n),<ref name="Parker 1974"/> duke e quajtur «kaluesi» ose «ylli me kryqe»,<ref name="Parker 1974"/> dhe duke e lidhur me Osirisin. Më vonë e paraqitën me dy koka, njerëzore ose skifteri, dhe e lidhën me [[Horusi|Horusin]],<ref name="Quack 2019"/> të birin e [[Isis|Isidës]], e cila në periudhën helenistike shumë më të vonë u identifikua së bashku me Hathori me [[Afërdita|Afërditën]]. Grekët përdornin emrin Fosfori, që do të thotë «sjellës i dritës» (prej nga vjen edhe elementi [[Fosfori|fosfor]]; si alternativë përdornin Eosfori, që do të thotë «sjellës i agimit»), për yllin e mëngjesit, dhe Hesperi, që do të thotë «ai i perëndimit», për yllin e mbrëmjes;<ref name="EBLCM"/> të dy ishin fëmijë të hyjneshës së agimit Eosi dhe, rrjedhimisht, nipër e mbesa të Afërditës. Ndonëse në epokën romake u njohën si një trup i vetëm qiellor, i njohur si «ylli i Venusit», dy emrat tradicionalë grekë vijuan të përdoreshin, megjithëse zakonisht përktheheshin në latinisht si {{lang|la|[[Luciferi|Lucifer]]}} dhe {{lang|la|Vesper}}.<ref name="EBLCM"/><ref name="Cicero"/> Poetë klasikë si [[Homeri]], Safoja, [[Ovidi]] dhe [[Virgjili]] shkruan për yllin dhe dritën e tij.<ref name="Atsma"/> Poetë si [[William Blake]], [[Robert Frost]], Letitia Elizabeth Landon, Alfred Lord Tennyson dhe [[William Wordsworth]] i kushtuan atij ode.<ref name="Sobel_2005"/> Kompozitori Gustav Holst e përfshiu atë si lëvizjen e dytë të suitës së tij ''Planetet''. [[File:The Planets Op.32 Venus The Bringer of Peace Mix USAF and Omega13a.opus|thumb|«Venusi, sjellësi i paqes», nga ''Planetet'' i Holstit]] Në Indi, emri sanskritisht i Venusit ishte {{lang|sa-Latn|Shukra Graha}}, që do të thotë «planeti Shukra» dhe i referohet të urtit të fuqishëm Shukra. Sipas Astrologjia vedike,<ref name="bhalla06"/> emri sanskritisht ''Shukra'' do të thotë «i kthjellët, i pastër» ose «shkëlqim, kthjelltësi». Si një nga nëntë [[Navagraha|Navagrahat]], besohet se ndikon në pasuri, kënaqësi dhe riprodhim; ishte i biri i Bhrgut, mësues i Daityave dhe guru i Asurave.<ref name="behari_frawley03"/> Emri anglisht ''Venus'' rrjedh fillimisht nga romakët e lashtë. Ata ia vunë planetit emrin e perëndeshës së tyre të dashurisë, e cila bazohej në perëndeshën e dashurisë së [[Feja e lashtë greke|Greqisë së lashtë]], [[Afërdita|Afërditën]],<ref name="Getty"/> e cila, nga ana e saj, bazohej në perëndeshën e ngjashme sumere [[Inanna]] (që në fenë akadiane është Ishtari); të gjitha këto perëndesha lidheshin me planetin.<ref name="Nemet-Nejat"/><ref name="Green1992"/> Dita e javës që lidhet me planetin dhe me këto perëndesha është [[E premtja]], emërtuar sipas perëndeshës gjermanike Frigga, e cila është lidhur me perëndeshën romake Venus. Në kinezisht, planeti quhet «ylli metalik» ose «ylli i artë» (金星 (Jīnxīng)); ndër pesë elementet e filozofisë tradicionale kineze, Venusi lidhej historikisht me metalin. Këto tradita janë të përbashkëta për kulturat moderne kineze, japoneze, koreane dhe vietnameze, përfshirë edhe një emër për planetin që fjalë për fjalë do të thotë «yll metalik» ({{lang|zh|金星}}) në secilën gjuhë.<ref name="De_Groot_1912"/><ref name="Crump_1992"/><ref name="Hulbert_1909"/><ref name="VOER"/> Majat e konsideronin Venusin trupin qiellor më të rëndësishëm pas Diellit dhe Hënës. Ata e quanin {{lang|myn-Latn|Chac ek}},<ref name="Volume 7 of Mayan studies"/> ose {{lang|myn-Latn|Noh Ek'}}, «Ylli i Madh».<ref name="Milbrath"/> Ciklet e Venusit kishin rëndësi për kalendarin e tyre dhe përshkruheshin në disa prej librave të tyre, si ''Kodiku maja i Meksikës'' dhe ''Kodiku i Dresdenit''. [[Flamuri i Kilit]] ({{lang|es|Estrella Solitaria}}, «Ylli i Vetmuar») paraqet Venusin.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> ===Kultura moderne=== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Venusi në letërsi|en|Venus in fiction}}}} [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|Venusi paraqitet menjëherë në të djathtë të selvisë së madhe në pikturën e vitit 1889 të [[Vincent van Gogh]]ut, ''Nata me yje''.<ref name="Whitney_1986"/><ref name="Boime_1984"/>]] Mbulesa e padepërtueshme e reve të Venusit u dha shkrimtarëve të fantashkencës liri të plotë për të hamendësuar mbi kushtet në sipërfaqen e saj; veçanërisht pasi vëzhgimet e hershme treguan se planeti, përveçse kishte përmasa të ngjashme me Tokën, zotëronte edhe një atmosferë të dendur. Më afër Diellit se Toka, planeti shpesh paraqitej si më i ngrohtë, por megjithatë si i banueshëm nga njerëzit.<ref name="miller"/> Zhanri arriti kulmin mes viteve 1930 dhe 1950, kur shkenca kishte zbuluar disa aspekte të Venusit, por ende jo realitetin e ashpër të kushteve në sipërfaqen e tij. Gjetjet nga misionet e para drejt Venusit treguan se realiteti ishte krejt ndryshe dhe i dhanë fund këtij zhanri të veçantë.<ref name="Dick_2001"/> Teksa njohuritë shkencore për Venusin përparonin, autorët e fantashkencës u përpoqën të ecnin në të njëjtin hap, veçanërisht duke hamendësuar për përpjekjet njerëzore për ta shndërruar Venusin në një mjedis të banueshëm.<ref name="Seed_2005"/> [[Carl Sagan]]u tha në episodin «Parajsa dhe ferri» të serialit televiziv të vitit 1980 ''Kozmosi: Një udhëtim vetjak'': «Larg nga parajsa e butë që përfytyronin disa shkencëtarë të hershëm, Venusi është vendi në Sistemin Diellor që i ngjan më shumë Ferrit.»{{Efn|Komenti i Saganit dëgjohet në minutën 42:43.}} === Simbolet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Simboli i Venusit|en|Venus symbol}}}} [[file:Venus symbol (planetary color).svg|frameless|left|80px]] Simboli i një rrethi me një kryq të vogël poshtë është i ashtuquajturi simbol i Venusit; emrin e mori nga përdorimi i tij si simbol astronomik për Venusin. Simboli e ka prejardhjen nga [[Gjuha greke e lashtë|greqishtja e lashtë]] dhe, në një kuptim më të përgjithshëm, përfaqëson feminitetin. Biologjia e përvetësoi si simbol gjinor për femrën,<ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510"/><ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> ashtu si simboli i Marsit për mashkullin dhe, nganjëherë, simboli i Merkurit për hermafroditin. Kjo lidhje gjinore mes Venusit dhe Marsit është përdorur në mënyrë heteronormative për t’i çiftuar, duke i përshkruar në mënyrë stereotipike gratë dhe burrat si aq të ndryshëm sa mund të kuptoheshin sikur vinin nga planete të ndryshme. Kjo ide u bë e njohur nga libri i vitit 1992 me titull ''Burrat janë nga Marsi, gratë janë nga Venusi''.<ref name="Brammer 2020"/> Simboli i Venusit u përdor edhe në [[Alkimia|alkiminë]] perëndimore për të përfaqësuar elementin [[Bakri|bakër]] (ashtu si simboli i [[Merkuri (planet)|Merkurit]] është edhe simboli i elementit zhivë).<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Meqë bakri i lëmuar është përdorur për pasqyra që nga lashtësia, simboli i Venusit nganjëherë është quajtur «pasqyra e Venusit», duke përfaqësuar pasqyrën e perëndeshës; megjithatë, kjo prejardhje është hedhur poshtë si e pamundur.<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Përveç simbolit të Venusit, me të janë lidhur edhe shumë simbole të tjera. Ndër më të zakonshmet janë gjysmëhëna, ose veçanërisht ylli, si te [[Ylli dhe gjysmëhëna|Ylli i Ishtarit]].<ref>{{Cite book |last=Liungman |first=Carl G. |url=https://books.google.com/books?id=06ALKxX225IC |title=Symbols: Encyclopedia of Western Signs and Ideograms |date=2004 |publisher=HME Publishing |isbn=978-91-972705-0-2 |page=228 |language=en}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Skema e Venusit|en|Outline of Venus}} * {{ill|Vetitë fizike të planetëve të Sistemit Diellor|en|List of gravitationally rounded objects of the Solar System#Planets}} * {{ill|Ekzoplaneti i ngjashëm me Venusin|en|Venus-like exoplanet}} * {{ill|Zona e Venusit|en|Venus zone}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist|refs= <ref name="NASA_2015">{{cite web | title=Planets and Pluto: Physical Characteristics | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | publisher=[[NASA]] | date=5 November 2008 | access-date=26 August 2015 | archive-date=7 September 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060907215218/http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Margot_et_al_2021">{{cite journal | title=Spin state and moment of inertia of Venus | display-authors=3 | last1=Margot | first1=Jean-Luc | last2=Campbell | first2=Donald B. | last3=Giorgini | first3=Jon D. | last4=Jao | first4=Joseph S. | last5=Snedeker | first5=Lawrence G. | last6=Ghigo | first6=Frank D. | last7=Bonsall | first7=Amber | journal=Nature Astronomy | date=29 April 2021 | volume=5 | issue=7 | pages=676–683 | doi=10.1038/s41550-021-01339-7 | arxiv=2103.01504 | bibcode=2021NatAs...5..676M | language=en}}</ref> <ref name="American Chemical Society 2013">{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html | access-date=3 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html |archive-date=27 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="horizons">{{cite web | title=Horizons Web-Interface for Venus (Major Body=2) | last=Yeomans | first=Donald K. | url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27@Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | work=JPL Horizons On-Line Ephemeris System | access-date=30 November 2010 | archive-date=18 August 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230818120948/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27%40Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | url-status=live | language=en}}—Zgjidhni “Ephemeris Type: Orbital Elements” dhe “Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02”. (“Target Body: Venus” dhe “Center: Sun” duhet të jenë të parazgjedhura.) Rezultatet janë vlera të çastit të orbitës oskulatore në epokën e saktë J2000.</ref> <ref name="radiation-levels">{{cite journal |last1=Herbst |first1=Konstantin |last2=Banjac |first2=Saša |last3=Atri |first3=Dimitra |last4=Nordheim |first4=Tom A. |title=Revisiting the cosmic-ray induced Venusian radiation dose in the context of habitability |journal=Astronomy & Astrophysics |date=January 2020 |volume=633 |pages=A15 |doi=10.1051/0004-6361/201936968 |doi-access=free|arxiv=1911.12788 |bibcode=2020A&A...633A..15H |language=en}}</ref> <ref name="Lexico_Venusian">{{Cite encyclopedia | title=Venusian | dictionary=Lexico UK English Dictionary | publisher=[[Oxford University Press]] | url=http://www.lexico.com/definition/Venusian |archive-date=23 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323093029/https://www.lexico.com/definition/venusian | language=en}}{{break}}[[Wiktionary:Venusian|Venusian]]</ref> <ref name="Souami_Souchay_2012">{{cite journal | title=The solar system's invariable plane | last1=Souami | first1=D. | last2=Souchay | first2=J. | journal=Astronomy & Astrophysics | volume=543 | id=A133 | page=11 | date=July 2012 | doi=10.1051/0004-6361/201219011 | bibcode=2012A&A...543A.133S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Seidelmann2007">{{cite journal | title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | last1=Seidelmann | first1=P. Kenneth | last2=Archinal | first2=Brent A. | last3=A'Hearn<!--written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere--> | first3=Michael F. | last4=Conrad | first4=Albert R. | last5=Consolmagno | first5=Guy J. | last6=Hestroffer | first6=Daniel | last7=Hilton | first7=James L. | last8=Krasinsky | first8=Georgij A. | last9=Neumann | first9=Gregory A. | last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | display-authors=3 | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | bibcode=2007CeMDA..98..155S | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}} | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="iauwg_ccrsps2000">{{cite web | title=Report on the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites | publisher=International Astronomical Union |date=2000 | url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | access-date=12 April 2007 | archive-date=12 May 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | language=en}}</ref> <ref name="nasa_venus">{{cite web | title=Venus: Facts & Figures | publisher=NASA | url=http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | access-date=12 April 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060929003116/http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | archive-date=29 September 2006 | language=en}}</ref> <ref name="VSOP87">{{cite journal | title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets | last1=Simon | first1=J.L. | last2=Bretagnon | first2=P. | last3=Chapront | first3=J. | last4=Chapront-Touzé | first4=M. | last5=Francou | first5=G. | last6=Laskar | first6=J. | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=282 | issue=2 | pages=663–683 | date=February 1994 | bibcode=1994A&A...282..663S | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_and_Hilton">{{cite journal | title=Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=James L. | last2=Hilton | journal=Astronomy and Computing | volume=25 | pages=10–24 | date=October 2018 | doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 | bibcode=2018A&C....25...10M | arxiv=1808.01973 | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_et_al">{{cite journal | title=Comprehensive wide-band magnitudes and albedos for the planets, with applications to exo-planets and Planet Nine | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=Bruce | last2=Krobusek | first3=Hristo | last3=Pavlov | journal=Icarus | volume=282 | pages=19–33 | date=2017 | doi=10.1016/j.icarus.2016.09.023 |arxiv=1609.05048 | bibcode=2017Icar..282...19M | language=en}}</ref> <ref name="Haus_et_al">{{cite journal | title=Radiative energy balance of Venus based on improved models of the middle and lower atmosphere | first1=R. | last1=Haus | first2=D. | last2=Kappel | first3=G. | last3=Arnoldb | journal=Icarus | volume=272 | pages=178–205 | date=July 2016 | doi=10.1016/j.icarus.2016.02.048 | bibcode=2016Icar..272..178H | language=en}}</ref> <ref name="Hashimoto_et_al_2008">{{cite journal | title=Felsic highland crust on Venus suggested by Galileo Near-Infrared Mapping Spectrometer data | last1=Hashimoto | first1=George L. | last2=Roos-Serote | first2=Maarten | last3=Sugita | first3=Seiji | last4=Gilmore | first4=Martha S. | last5=Kamp | first5=Lucas W. | last6=Carlson | first6=Robert W. | last7=Baines | first7=Kevin H. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=Advancing Earth and Space Science | volume=113 | issue=E5 | date=31 December 2008 | article-number=2008JE003134 | bibcode=2008JGRE..113.0B24H | doi=10.1029/2008JE003134 | doi-access= | language=en}}</ref> <ref name="Lopes_Gregg_2004">{{cite book |title=Volcanic worlds: exploring the Solar System's volcanoes | last1=Lopes | first1=Rosaly M. C. | author-link=Rosaly Lopes |last2=Gregg | first2=Tracy K. P. | date=2004 | page=61 | publisher=Springer Publishing | isbn=978-3-540-00431-8 | language=en}}</ref> <ref name="Darling_Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | encyclopedia=Encyclopedia of Science | last=Darling |first=David | location=Dundee, Scotland | url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | access-date=24 March 2022 | archive-date=31 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211031035229/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | language=en}}</ref> <ref name="SolarSystemEncyclopedia">{{cite encyclopedia | title=Venus: Atmosphere | last=Taylor | first=Fredric W. | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | editor1-last=Tilman | editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer | editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson | editor3-first=T. V. | access-date=12 January 2016 | archive-date=29 September 2021 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074456/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="CWRU_2006">{{cite web | title=Venus | date=13 September 2006 | publisher=Case Western Reserve University | url=http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | access-date=21 December 2011 | archive-date=26 April 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426064658/http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | language=en}}</ref> <ref name="Lewis_2004">{{cite book | title=Physics and Chemistry of the Solar System | first=John S. |last=Lewis |date=2004 | edition=2nd | publisher=Academic Press | isbn=978-0-12-446744-6 | url=https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384 | url-access=limited | page=[https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384/page/n477 463] | language=en}}</ref> <ref name="Newitz 2013">{{cite web | title=Here's Carl Sagan's original essay on the dangers of climate change | last=Newitz | first=Annalee | website=Gizmodo | date=11 December 2013 | url=https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | access-date=3 September 2021 | archive-date=3 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210903011006/https://web.archive.org/web/20210903011006/https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Halliday_2020">{{cite journal |last1=Halliday |first1=Alex N. |title=The origins of volatiles in the terrestrial planets |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |date=March 2013 |volume=105 |pages=146–171 |doi=10.1016/j.gca.2012.11.015 |bibcode=2013GeCoA.105..146H |language=en}}</ref> <ref name="Owen_et_al_1992">{{cite journal |last1=Owen |last2=Bar-Nun |last3=Kleinfeld |title=Possible cometary origin of heavy noble gases in the atmospheres of Venus, Earth and Mars |journal=Nature |date=July 1992 |volume=358 |issue=6381 |pages=43–46 |doi=10.1038/358043a0 |pmid=11536499 |bibcode=1992Natur.358...43O |language=en}}</ref> <ref name="Pepin_1991">{{Cite journal | title=On the origin and early evolution of terrestrial planet atmospheres and meteoritic volatiles | last=Pepin | first=Robert O. | journal=Icarus | date=1 July 1991 | volume=92 | issue=1 | pages=2–79 | doi=10.1016/0019-1035(91)90036-S | bibcode=1991Icar...92....2P | language=en}}</ref> <ref name="Namiki_Solomon_1998">{{Cite journal | title=Volcanic degassing of argon and helium and the history of crustal production on Venus | last1=Namiki | first1=Noriyuki | last2=Solomon | last2=Sean C. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=103 | issue=E2 | pages=3655–3677 | year=1998 | doi=10.1029/97JE03032 | doi-access=free | bibcode=1998JGR...103.3655N | language=en}}</ref> <ref name="O'Rurke_Korenaga_2015">{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Korenaga |first2=Jun |title=Thermal evolution of Venus with argon degassing |journal=Icarus |date=November 2015 |volume=260 |pages=128–140 |doi=10.1016/j.icarus.2015.07.009 |bibcode=2015Icar..260..128O |language=en}}</ref> <ref name="baas39_540">{{Cite journal | title=Searching for Evidence of Past Oceans on Venus | last1=Grinspoon |first1=David H. |author-link=David Grinspoon | last2=Bullock |first2=M. A. | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | volume=39 | page=540 | date=October 2007 | bibcode=2007DPS....39.6109G | language=en}}</ref> <ref name="Kasting">{{cite journal | title=Runaway and moist greenhouse atmospheres and the evolution of Earth and Venus | last=Kasting |first=J. F. |author-link=James Kasting | journal=Icarus | year=1988 | volume=74 | issue=3 | pages=472–494 | doi=10.1016/0019-1035(88)90116-9 | pmid=11538226 | bibcode=1988Icar...74..472K | language=en}}</ref> <ref name="Mullen_2002">{{cite web | title=Venusian Cloud Colonies | first=Leslie | last=Mullen | work=Astrobiology Magazine | date=13 November 2002 | url=http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816070045/http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-date=16 August 2014 | language=en}}</ref> <ref name="Landis_2003">{{cite journal | title=Astrobiology: The Case for Venus | first=Geoffrey A. | last=Landis | author-link=Geoffrey A. Landis | journal=Journal of the British Interplanetary Society | volume=56 | issue=7–8 | pages=250–254 | date=July 2003 | id=NASA/TM—2003-212310 | bibcode=2003JBIS...56..250L | url=http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20110807004311/http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-date=7 August 2011 | language=en}}</ref> <ref name="Cockell1999">{{cite journal | title=Life on Venus | last=Cockell | first=Charles S. | author-link=Charles S. Cockell | journal=Planetary and Space Science | volume=47 | issue=12 | pages=1487–1501 | date=December 1999 | doi=10.1016/S0032-0633(99)00036-7 | bibcode=1999P&SS...47.1487C | language=en}}</ref> <ref name="Drake_2020">{{cite news | title=Possible sign of life on Venus stirs up heated debate | last=Drake | first=Nadia | author-link=Nadia Drake | work=National Geographic | date=14 September 2020 | url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | access-date=14 September 2020 | archive-date=14 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200914153820/https://web.archive.org/web/20200914153820/https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | language=en}}</ref> <ref name="Greaves_et_al_2020">{{cite journal | title=Phosphine gas in the cloud decks of Venus | last1=Greaves | first1=J. S. | last2=Richards | first2=A. M. S. | last3=Bains |first3=W. | first4=P. B. | last4=Rimmer | first5=H. | last5=Sagawa | first6=D. L. | last6=Clements | first7=S. | last7=Seager | first8=J. J. | last8=Petkowski | first9=Clara | last9=Sousa-Silva | first10=Sukrit | last10=Ranjan | first11=Emily | last11=Drabek-Maunder | first12=Helen J. | last12=Fraser | first13=Annabel | last13=Cartwright | first14=Ingo | last14=Mueller-Wodarg | first15=Zhuchang | last15=Zhan | first16=Per | last16=Friberg | first17=Iain | last17=Coulson | first18=E'lisa | last18=Lee | first19=Jim | last19=Hoge | journal=Nature Astronomy | year=2020 | volume=5 | issue=7 | pages=655–664 | doi=10.1038/s41550-020-1174-4 |arxiv=2009.06593 | bibcode=2021NatAs...5..655G | language=en}}</ref> <ref name="Lincowski_et_al_2021">{{Cite journal | title=Claimed Detection of PH₃ in the Clouds of Venus is Consistent with Mesospheric SO2 | last1=Lincowski | first1=Andrew P. | last2=Meadows | first2=Victoria S. | last3=Crisp | first3=David | last4=Akins | first4=Alex B. | last5=Schwieterman | first5=Edward W. | last6=Arney | first6=Giada N.|author6-link=Giada Arney | last7=Wong | first7=Michael L. | last8=Steffes | first8=Paul G. | last9=Parenteau | first9=M. Niki | last10=Domagal-Goldman | first10=Shawn | journal=The Astrophysical Journal | volume=908 | issue=2 | pages=L44 | year=2021 | doi=10.3847/2041-8213/abde47 | arxiv=2101.09837 | bibcode=2021ApJ...908L..44L | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Beall_2020">{{cite journal |last1=Beall |first1=Abigail |title=More doubts cast on potential signs of life in Venus's atmosphere |journal=New Scientist |date=October 2020 |volume=248 |issue=3306 |page=18 |doi=10.1016/S0262-4079(20)31910-2 |bibcode=2020NewSc.248...18B |language=en}}</ref> <ref name="Snellan_et_al_2020">{{cite journal |last1=Snellen |last2=Guzman-Ramirez |last3=Hogerheijde |last4=Hygate |last5=van der Tak |title=Re-analysis of the 267 GHz ALMA observations of Venus: No statistically significant detection of phosphine |journal=Astronomy & Astrophysics |date=December 2020 |volume=644 |pages=L2 |doi=10.1051/0004-6361/202039717 |doi-access=free |arxiv=2010.09761 |bibcode=2020A&A...644L...2S |language=en}}</ref> <ref name="Moshkin_et_al_1979">{{cite journal | title=Dust on the surface of Venus | last1=Moshkin | first1=B. E. | last2=Ekonomov | first2=A. P. | last3=Golovin | first3=Iu. M. | journal=Kosmicheskie Issledovaniia (Cosmic Research) | volume=17 | issue=2 | pages=280–285 | year=1979 | bibcode=1979CosRe..17..232M | language=ru}}</ref> <ref name="kras006">{{cite journal | title=Chemical composition of the atmosphere of Venus | last1=Krasnopolsky | first1=V. A. | last2=Parshev | first2=V. A. | journal=Nature | year=1981 | volume=292 | issue=5824 | pages=610–613 | doi=10.1038/292610a0 | bibcode=1981Natur.292..610K | language=en}}</ref> <ref name="Krasnopolsky_2006">{{cite journal | title=Chemical composition of Venus atmosphere and clouds: Some unsolved problems | first=Vladimir A. |last=Krasnopolsky | journal=Planetary and Space Science | volume=54 | issue=13–14 | pages=1352–1359 | year=2006 | doi=10.1016/j.pss.2006.04.019 | bibcode=2006P&SS...54.1352K | language=en}}</ref> <ref name="fact">{{cite web | title=Venus Fact Sheet | last=Williams | first=David R. | date=25 November 2020 | publisher=NASA Goddard Space Flight Center | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | access-date=15 April 2021 | archive-date=11 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180511140851/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="VaqueroVázquez2009">{{cite book | title=The Sun Recorded Through History | first1=J. M. | last1=Vaquero | first2=M. | last2=Vázquez | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-0-387-92790-9 | year=2009 | page=75 | url=https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | access-date=18 May 2016 |archive-date=26 November 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161126005506/https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell, Philips">{{cite journal |last1=Russell |first1=C.T. |last2=Phillips |first2=J.L. |title=The Ashen Light |journal=Advances in Space Research |date=January 1990 |volume=10 |issue=5 |pages=137–141 |doi=10.1016/0273-1177(90)90174-X |bibcode=1990AdSpR..10e.137R |language=en}}</ref> <ref name="esaozone">{{cite web | title=ESA finds that Venus has an ozone layer too | publisher=European Space Agency | date=6 October 2011 | access-date=25 December 2011 | archive-date=27 January 2012 | url=http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120127202150/http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA-20130129">{{cite web | title=When A Planet Behaves Like A Comet | date=29 January 2013 | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | access-date=31 January 2013 |archive-date=2 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190502073711/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Space-20130130">{{cite web | title=Venus Can Have 'Comet-Like' Atmosphere | last=Kramer | first=Miriam | url=http://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | date=30 January 2013 | work=Space.com | access-date=31 January 2013 |archive-date=3 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190503055127/https://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mueller_2014">{{cite encyclopedia | title=Venus Surface and Interior | last1=Mueller |first1=Nils | editor1-last=Tilman |editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer |editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson |editor3-first=T. V. | edition=3rd | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074525/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="Esposito_1984">{{cite journal | title=Sulfur Dioxide: Episodic Injection Shows Evidence for Active Venus Volcanism | first=Larry W. | last=Esposito | author-link=Larry W. Esposito | journal=Science | date=9 March 1984 | volume=223 |issue=4640 |pages=1072–1074 | doi=10.1126/science.223.4640.1072 |pmid=17830154 | bibcode=1984Sci...223.1072E | language=en}}</ref> <ref name="Bullock_Grinspoon_2001">{{cite journal | title=The Recent Evolution of Climate on Venus | last1=Bullock |first1=Mark A. | last2=Grinspoon |first2=David H. |author-link2=David Grinspoon | journal=Icarus | volume=150 | issue=1 | date=March 2001 | pages=19–37 | doi=10.1006/icar.2000.6570 |bibcode=2001Icar..150...19B | language=en}}</ref> <ref name="Basilevsky_Head_1995">{{cite journal | title=Global stratigraphy of Venus: Analysis of a random sample of thirty-six test areas | last1=Basilevsky | first1=Alexander T. | last2=Head | first2=James W. III | journal=Earth, Moon, and Planets | volume=66 | issue=3 | pages=285–336 | date=1995 | bibcode=1995EM&P...66..285B | doi=10.1007/BF00579467 | language=en}}</ref> <ref name="Kaufmann">{{cite book | last=Kaufmann | first=W. J. | date=1994 | title=Universe | publisher=W. H. Freeman | location=New York | page=204 | isbn=978-0-7167-2379-0 | language=en}}</ref> <ref name="Frankel">{{cite book | title=Volcanoes of the Solar System | first=Charles | last=Frankel | date=1996 | url=https://archive.org/details/volcanoesofsolar0000fran | publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-47770-3 | url-access=registration | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Batson_Russell_1991">{{cite conference | title=Naming the Newly Found Landforms on Venus | last1=Batson | first1=R.M. | last2=Russell | first2=J. F. | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference XXII | date=18–22 March 1991 |location=Houston, Texas | page=65 | bibcode=1991pggp.rept..490B | url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | access-date=12 July 2009 | archive-date=13 May 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110513162948/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | page=93 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 | archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan2">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | pages=99–100 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 |archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Davies_1994">{{cite journal |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites | last1=Davies | first1=M. E. | last2=Abalakin | first2=V. K. | last3=Bursa | first3=M. | last4=Lieske | first4=J. H. | last5=Morando | first5=B. | last6=Morrison | first6=D. | last7=Seidelmann | first7=P. K. | last8=Sinclair | first8=A. T. | last9=Yallop | first9=B.| last10=Tjuflin | first10= Y. S. | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=63 | issue=2 | pages=127–148 | year=1994 | doi=10.1007/BF00693410 | bibcode=1996CeMDA..63..127D | language=en}}</ref> <ref name="Helbert_et_al_2008">{{Cite journal |title=Surface brightness variations seen by VIRTIS on Venus Express and implications for the evolution of the Lada Terra region, Venus | last1=Helbert | first1=Jörn | last2=Müller | first2=Nils | last3=Kostama | first3=Petri | last4=Marinangeli | first4=Lucia | last5=Piccioni | first5=Giuseppe | last6=Drossart | first6=Pierre | journal=Geophysical Research Letters | volume=35 | issue=11 | pages=L11201 | date=2008 | doi=10.1029/2008GL033609 | doi-access=free | bibcode=2008GeoRL..3511201H | language=en}}</ref> <ref name="Gilmore_et_al_2017">{{Cite journal | title=Venus Surface Composition Constrained by Observation and Experiment | last1=Gilmore | first1=Martha | last2=Treiman | first2=Allan | last3=Helbert | first3=Jörn | last4=Smrekar | first4=Suzanne | journal=Space Science Reviews | volume=212 | issue=3 | pages=1511–1540 | date=1 November 2017 | doi=10.1007/s11214-017-0370-8 | bibcode=2017SSRv..212.1511G | language=en}}</ref> <ref name="Karttunen_et_al_2007">{{cite book | last1=Karttunen | first1=Hannu | last2=Kroger | first2=P. | last3=Oja | first3=H. | last4=Poutanen | first4=M. | last5=Donner | first5=K. J. | title=Fundamental Astronomy | page=162 | publisher=Springer | date=2007 | isbn=978-3-540-34143-7 | url=https://archive.org/details/fundamentalastro00kart_346/page/n167 | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2012-12-03">{{cite web | title=Have Venusian volcanoes been caught in the act? | first=Markus | last=Bauer | date=3 December 2012 | publisher=European Space Agency | url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414194210/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Glaze_1999">{{cite journal | title=Transport of SO₂ by explosive volcanism on Venus | first=Lori S. |last=Glaze | journal=Journal of Geophysical Research | volume=104 | issue=E8 | pages=18899–18906 | date=August 1999 | doi=10.1029/1998JE000619 | doi-access=free | bibcode=1999JGR...10418899G | language=en}}</ref> <ref name="Marcq2012">{{cite journal | title=Variations of sulphur dioxide at the cloud top of Venus's dynamic atmosphere | first1=Emmanuel | last1=Marcq | first2=Jean-Loup | last2=Bertaux | first3=Franck | last3=Montmessin | first4=Denis | last4=Belyaev | journal=Nature Geoscience | volume=6 | issue=1 | pages=25–28 | date=January 2013 | doi=10.1038/ngeo1650 | bibcode=2013NatGe...6...25M | language=en}}</ref> <ref name="NYT-20200109">{{cite news | title=Volcanoes on Venus Might Still Be Smoking - Planetary science experiments on Earth suggest that the sun's second planet might have ongoing volcanic activity | last=Hall | first=Sannon | url=https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | date=9 January 2020 | work=The New York Times | access-date=10 January 2020 | archive-date=9 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200109234012/https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="SCI-20200103">{{cite journal | title=Present-day volcanism on Venus as evidenced from weathering rates of olivine | last=Filiberto | first=Justin | date=3 January 2020 | journal=Science | volume=6 | number=1 | article-number=eaax7445 | doi=10.1126/sciadv.aax7445 | doi-access=free | pmc=6941908 | bibcode=2020SciA....6.7445F | pmid=31922004 | language=en}}</ref> <ref name="Lakdawalla2015">{{cite web | title=Transient hot spots on Venus: Best evidence yet for active volcanism | last=Lakdawalla | first=Emily | author-link=Emily Lakdawalla | publisher=The Planetary Society | date=18 June 2015 | url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | access-date=20 June 2015 | archive-date=20 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150620081122/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2015-06-18">{{cite web | title=Hot lava flows discovered on Venus | publisher=European Space Agency |date=18 June 2015 | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | access-date=20 June 2015 | archive-date=19 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150619071101/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | language=en}}</ref> <ref name="Shalygin2015">{{cite journal | last1=Shalygin | first1=E. V. | last2=Markiewicz | first2=W. J. | last3=Basilevsky | first3=A. T. | last4=Titov | first4=D. V. | last5=Ignatiev | first5=N. I. | last6=Head | first6=J. W. | title=Active volcanism on Venus in the Ganiki Chasma rift zone | journal=Geophysical Research Letters | date=17 June 2015 | pages=4762–4769 | volume=42 |issue=12 | bibcode=2015GeoRL..42.4762S | doi=10.1002/2015GL064088 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Strom1994">{{cite journal | last1=Strom |first1=Robert G. | last2=Schaber | first2=Gerald G. | last3=Dawson | first3=Douglas D. | title=The global resurfacing of Venus | journal=Journal of Geophysical Research | volume=99 | issue=E5 | pages=10899–10926 | date=25 May 1994 | doi=10.1029/94JE00388 |bibcode=1994JGR....9910899S | language=en}}</ref> <ref name="Romeo_Turcotte_2018">{{cite journal | last1=Romeo | last2=Turcotte | title=The frequency-area distribution of volcanic units on Venus: Implications for planetary resurfacing | journal=Icarus | year=2009 | volume=203 | issue=1 | pages=13–19 | doi=10.1016/j.icarus.2009.03.036 | bibcode=2009Icar..203...13R | url=https://eprints.ucm.es/id/eprint/13279/1/Icarus_2009_1.pdf | language=en}}</ref> <ref name="Herrick_Phillips_1993">{{cite journal | title=Effects of the Venusian atmosphere on incoming meteoroids and the impact crater population | last1=Herrick | first1=R. R. | last2=Phillips | first2=R. J. | journal=Icarus | year=1993 | volume=112 | issue=1 | pages=253–281 | doi=10.1006/icar.1994.1180 | bibcode=1994Icar..112..253H | language=en}}</ref> <ref name="Morrison_Owens_2003">{{cite book | title=The Planetary System |edition=3rd | first1=David | last1=Morrison | first2=Tobias C. | last2=Owens | publisher=Benjamin Cummings | location=San Francisco | year=2003 | isbn=978-0-8053-8734-6 | language=en}}</ref> <ref name="goettel">{{cite conference | last1=Goettel | first1=K. A. | last2=Shields | first2=J. A. | last3=Decker | first3=D. A. | title=Density constraints on the composition of Venus | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference | publisher=Pergamon Press | pages=1507–1516 | location=Houston, TX | date=16–20 March 1981 | bibcode=1982LPSC...12.1507G | language=en}}</ref> <ref name="Faure_Mensing_2007">{{cite book | title=Introduction to planetary science: the geological perspective | last1=Faure | first1=Gunter | last2=Mensing | first2=Teresa M. | date=2007 | page=201 | series=Springer eBook collection | publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5233-0 | url=https://archive.org/details/introductiontopl00faur_709/ | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="Dumoulin2017">{{cite journal | title=Tidal constraints on the interior of Venus | last1=Dumoulin | first1=C. | last2=Tobie | first2=G. | last3=Verhoeven | first3=O. | last4=Rosenblatt | first4=P. | last5=Rambaux | first5=N. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=122 | issue=6 | pages=1338–1352 | date=June 2017 | doi=10.1002/2016JE005249 | bibcode=2017JGRE..122.1338D | language=en}}</ref> <ref name="Aitta_2016">{{cite journal | title=Venus' internal structure, temperature and core composition | last=Aitta | first=A. | journal=Icarus | date=April 2012 | volume=218 | issue=2 | pages=967–974 | doi=10.1016/j.icarus.2012.01.007 | bibcode=2012Icar..218..967A | language=en}}</ref> <ref name="O'Callaghan_2021">{{cite news | title=We've measured the size of Venus's planetary core for the first time | last1=O'Callaghan | first1=Jonathan | url=https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | work=New Scientist | date=29 April 2021 | access-date=2 May 2021 | archive-date=2 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210502211510/https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Nimmo98">{{cite journal | title=Volcanism and Tectonics on Venus | last1=Nimmo | first1=F. | last2=McKenzie | first2=D. | journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences | volume=26 | issue=1 | pages=23–53 | date=1998 | doi=10.1146/annurev.earth.26.1.23 | bibcode=1998AREPS..26...23N | language=en}}</ref> <ref name="Eroshenko_et_al_1969">{{cite journal |title=Nature of the Magnetic Field in the Neighborhood of Venus |author1=Dolginov, Sh. |author2=Eroshenko, E. G. |author3=Lewis, L. |journal=Cosmic Research |volume=7 |page=675 |date=September 1969 |bibcode=1969CosRe...7..675D |language=en}}</ref> <ref name="Kivelson_Russell_1995">{{cite book | last1=Kivelson | first1=G. M. | last2=Russell | first2=C. T. | title=Introduction to Space Physics | publisher=Cambridge University Press | date=1995 | isbn=978-0-521-45714-9 | language=en}}</ref> <ref name="Luhmann_Russell_2006">{{cite book | title=Encyclopedia of Planetary Sciences | last1=Luhmann | first1=J. G. | last2=Russell | first2=C. T. | chapter-url=http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | chapter=Venus: Magnetic Field and Magnetosphere | publisher=Chapman and Hall | location=New York | editor1-last=Shirley | editor1-first=J. H. | editor2-last=Fainbridge | editor2-first=R. W. | pages=905–907 | year=1997 | isbn=978-1-4020-4520-2 | access-date=19 July 2006 | archive-date=14 July 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100714051425/http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Stevenson_2003">{{cite journal | title=Planetary magnetic fields | last=Stevenson | first=D. J. | date=15 March 2003 | journal=Earth and Planetary Science Letters | volume=208 | issue=1–2 | pages=1–11 | doi=10.1016/S0012-821X(02)01126-3 | bibcode=2003E&PSL.208....1S | language=en}}</ref> <ref name="nimmo02">{{cite journal | title=Why does Venus lack a magnetic field? | first=Francis | last=Nimmo | journal=Geology | date=November 2002 | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N | language=en}}</ref> <ref name="Konopliv_Yoder_1996">{{cite journal | last1=Konopliv | first1=A. S. | last2=Yoder | first2=C. F. | title=Venusian ''k''₂ tidal Love number from Magellan and PVO tracking data | journal=Geophysical Research Letters | volume=23 | issue=14 | pages=1857–1860 | year=1996 | doi=10.1029/96GL01589 | bibcode=1996GeoRL..23.1857K | language=en}}</ref> <ref name="nature450_7170_629">{{cite journal | title=Venus as a more Earth-like planet | last1=Svedhem | first1=Håkan | last2=Titov | first2=Dmitry V. | last3=Taylor | first3=Fredric W. | last4=Witasse | first4=Olivier | journal=Nature | date=November 2007 | volume=450 | issue=7170 | pages=629–632 | bibcode=2007Natur.450..629S | pmid=18046393 | doi=10.1038/nature06432 | language=en}}</ref> <ref name="O'Rourke_et_al_2019">{{cite conference | title=Prospects for an ancient dynamo and modern crustal remnant magnetism on Venus | last1=O'Rourke | first1=Joseph | last2=Gillmann | first2=Cedric | last3=Tackley | first3=Paul | conference=21st EGU General Assembly, EGU2019, Proceedings from the conference held 7–12 April 2019 in Vienna, Austria | id=18876 | date=April 2019 | bibcode=2019EGUGA..2118876O | language=en}}</ref> <ref name="Donahue_et_al_1982">{{cite journal | title=Venus Was Wet: A Measurement of the Ratio of Deuterium to Hydrogen | last1=Donahue | first1=T. M. | last2=Hoffman | first2=J. H. | last3=Hodges | first3=R. R. | last4=Watson | first4=A. J. | journal=Science | year=1982 | volume=216 |issue=4546 | pages=630–633 | doi=10.1126/science.216.4546.630 | bibcode=1982Sci...216..630D | pmid=17783310 | language=en}}</ref> <ref name="psj_1_42">{{Cite journal | title=Could the Migration of Jupiter Have Accelerated the Atmospheric Evolution of Venus? | last1=Kane | first1=S. R. | last2=Vervoort | first2=P. | last3=Horner | first3=J. | last4=Pozuelos | first4=P. J. | journal=Planetary Science Journal | volume=1 | pages=42–51 | date=September 2020 | issue=2 | doi=10.3847/PSJ/abae63 | doi-access=free | arxiv=2008.04927 | bibcode=2020PSJ.....1...42K | language=en}}</ref> <ref name="MoreOrLess">{{cite web | title=BBC Radio 4—More or Less, Sugar, Outdoors Play and Planets | last1=Harford | first1=Tim | url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | website=BBC | date=11 January 2019 | access-date=30 October 2019 | archive-date=12 January 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190112044935/https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | url-status=live | quote=Oliver Hawkins, more or less alumnus and statistical legend, wrote some code for us, which calculated which planet was closest to the Earth on each day for the past 50 years, and then sent the results to David A. Rothery, professor of planetary geosciences at the Open University. | language=en}}</ref> <ref name="Solex11">{{cite web | title=Venus Close Approaches to Earth as predicted by Solex 11 | url=http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | archive-date=9 August 2012 | access-date=19 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120809051650/http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | language=en}} Numbers generated by [https://web.archive.org/web/20150918233453/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex]</ref> <ref name="AIP Publishing 2019 p.">{{cite journal | title=Venus is not Earth's closest neighbour | journal=Physics Today | publisher=AIP Publishing | date=12 March 2019 | issue=3 | article-number=30593 | doi=10.1063/pt.6.3.20190312a | bibcode=2019PhT..2019c0593. | language=en}}</ref> <ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783">{{cite journal | title=Trajectories to Jupiter via Gravity Assists from Venus, Earth, and Mars | last1=Petropoulos | first1=Anastassios E. | last2=Longuski | first2=James M. | last3=Bonfiglio | first3=Eugene P. | journal=Journal of Spacecraft and Rockets | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) | volume=37 | issue=6 | year=2000 | pages=776–783 | doi=10.2514/2.3650 | bibcode=2000JSpRo..37..776P | language=en}}</ref> <ref name="Taylor 2020">{{cite web | last=Taylor | first=Chris | title=Welcome to Cloud City: The case for going to Venus, not Mars | website=Mashable | date=9 July 2020 | url=https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | access-date=21 October 2022 | archive-date=21 October 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221021222622/https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | date=2016 | last=Squyres | first=Steven W. | author-link=Steven W. Squyres | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | access-date=7 January 2016 |archive-date=28 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140428174456/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="slowing spin">{{cite web | title=Could Venus Be Shifting Gear? | date=10 February 2012 | series=Venus Express | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | access-date=7 January 2016 | archive-date=24 January 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160124032008/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="planetary-facts">{{cite web | title=Planetary Facts | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | access-date=20 January 2016 |archive-date=11 May 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120511011542/http://planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="compare">{{cite web | title=Space Topics: Compare the Planets | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | access-date=12 January 2016 | archive-date=18 February 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060218084852/http://planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | language=en}}</ref> <ref name="Brunier_2002">{{cite book | title=Solar System Voyage | first=Serge | last=Brunier | author-link=Serge Brunier | publisher=Cambridge University Press | year=2002 | page=40 | url=https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | isbn=978-0-521-80724-1 | translator-last=Dunlop | translator-first=Storm | access-date=17 September 2017 | archive-date=3 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200803144137/https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Correia_et_al_2003">{{cite journal | last1=Correia | first1=Alexandre C. M. | last2=Laskar | first2=Jacques | last3=De Surgy | first3=Olivier Néron | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part I: Theory | journal=Icarus | date=May 2003 | volume=163 | issue=1 | pages=1–23 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00042-3 | bibcode=2003Icar..163....1C | language=en}}</ref> <ref name="Laskar_De_Surgy_2003">{{cite journal | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part II: Numerical Simulations | last1=Laskar | first1=Jacques | last2=De Surgy | first2=Olivier Néron | journal=Icarus | year=2003 | volume=163 |issue=1 |pages=24–45 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00043-5 | bibcode=2003Icar..163...24C | language=en}}</ref> <ref name="Gold_Soter_1969">{{cite journal | title=Atmospheric Tides and the Resonant Rotation of Venus | last1=Gold | first1=T. | last2=Soter | first2=S. | journal=Icarus | date=1969 | volume=11 | issue=3 | pages=356–66 | doi=10.1016/0019-1035(69)90068-2 | bibcode=1969Icar...11..356G | language=en}}</ref> <ref name="apj2_230_L123">{{Cite journal | last1=Shapiro | first1=I. I. | last2=Campbell | first2=D. B. | last3=De Campli | first3=W. M. | title=Nonresonance Rotation of Venus | journal=Astrophysical Journal | volume=230 |pages=L123–L126 | date=June 1979 | doi=10.1086/182975 | bibcode=1979ApJ...230L.123S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="icarus202">{{cite journal | title=A Survey for Satellites of Venus | last1=Sheppard | first1=Scott S. | last2=Trujillo | first2=Chadwick A. | journal=Icarus | date=July 2009 | volume=202 | issue=1 | pages=12–16 | doi=10.1016/j.icarus.2009.02.008 | bibcode=2009Icar..202...12S | arxiv=0906.2781 | language=en}}</ref> <ref name="Mikkola_et_al_2004">{{cite journal | title=Asteroid 2002 VE68: A Quasi-Satellite of Venus | last1=Mikkola | first1=S. | last2=Brasser | first2=R. | last3=Wiegert | first3=P. | last4=Innanen | first4=K. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=351 | issue=3 | page=L63 | date=July 2004 | doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07994.x | doi-access=free | bibcode=2004MNRAS.351L..63M | language=en}}</ref> <ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012">{{cite journal | title=On the Dynamical Evolution of 2002 VE68 | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=427 | issue=1 | pages=728–39 | date=November 2012 | doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21936.x | doi-access=free | bibcode=2012MNRAS.427..728D | arxiv=1208.4444 | language=en}}</ref> <ref name="dynamics">{{Cite journal | title=Asteroid 2012 XE133: A Transient Companion to Venus | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=432 | issue=2 | pages=886–93 | date=June 2013 | doi=10.1093/mnras/stt454 | doi-access=free |arxiv=1303.3705 | bibcode=2013MNRAS.432..886D | language=en}}</ref> <ref name="Musser_2006">{{cite news | title=Double Impact May Explain Why Venus Has No Moon | last=Musser | first=George | date=10 October 2006 | journal=Scientific American | url=http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | access-date=7 January 2016 |archive-date=26 September 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070926222658/http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tytell_2006">{{cite news | title=Why Doesn't Venus Have a Moon? | last=Tytell | first=David | journal=Sky & Telescope | date=10 October 2006 | url=http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon | access-date=21 February 2026 | archive-date=6 August 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160806074454/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Frazier 2021">{{cite web | title=NASA's Parker Solar Probe Sees Venus Orbital Dust Ring | last=Frazier | first=Sarah | website=NASA | date=16 April 2021 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view | access-date=21 January 2023 | archive-date=22 August 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220822021758/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Garner 2019">{{cite web | title=What Scientists Found After Sifting Through Dust in the Solar System | last=Garner | first=Rob | website=NASA | date=12 March 2019 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system | access-date=21 January 2023 | archive-date=1 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230101003613/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system/ | language=en}}</ref> <ref name="Rehm 2021">{{cite web | last=Rehm | first=Jeremy | title=Parker Solar Probe Captures First Complete View of Venus Orbital Dust Ring | website=JHUAPL | date=15 April 2021 | url=https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | access-date=21 January 2023 | archive-date=21 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230121044857/https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | language=en}}</ref> <ref name="Dickinson_1998">{{cite book | last=Dickinson | first=Terrence | title=NightWatch: A Practical Guide to Viewing the Universe | date=1998 | publisher=Firefly Books | page=134 | location=Buffalo, NY | isbn=978-1-55209-302-3 | url=https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Flanders_2011">{{cite news | title=See Venus in Broad Daylight! | publisher=Sky & Telescope | first=Tony | last=Flanders | date=25 February 2011 | url=http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | access-date=21 February 2026 | archive-date=1 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120301153752/http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | language=en}}</ref> <ref name="ephemeris">{{cite web | title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006 | last=Espenak | first=Fred | date=1996 | work=NASA Reference Publication 1349 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006 | access-date=20 June 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html | archive-date=17 August 2000 | language=en}}</ref> <ref name="ASP_2021">{{cite web | title=Identifying UFOs | work=Night Sky Network | publisher=Astronomical Society of the Pacific | url=https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | access-date=10 April 2021 | archive-date=10 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210410182652/https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Chatfield_2015">{{cite web | title=The Solar System with the naked eye | last=Chatfield | first=Chris | year=2010 | work=The Gallery of Natural Phenomena | url=http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | archive-date=13 June 2015 | access-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150613105426/http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Gaherty_2012">{{cite news | title=Planet Venus Visible in Daytime Sky Today: How to See It | last=Gaherty | first=Geoff | work=Space.com | date=26 March 2012 | url=http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | access-date=19 April 2017 | archive-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170419193826/http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | language=en}}</ref> <ref name="Goines_1995">{{cite web | title=Inferential Evidence for the Pre-telescopic Sighting of the Crescent Venus | last=Goines |first=David Lance | date=18 October 1995 | website=Goines.net | url=http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20210504082630/http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-date=4 May 2021 | access-date=19 April 2017 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Boyle_2016">{{cite web | title=Venus transit: A last-minute guide | last=Boyle | first=Alan | work=NBC News | date=5 June 2012 | url=http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | access-date=11 January 2016 | archive-date=18 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130618160933/http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | language=en}}</ref> <ref name="Espenak_2004">{{cite web | last=Espenak | first=Fred | title=Transits of Venus, Six Millennium Catalog: 2000 BCE to 4000 CE |work=Transits of the Sun | publisher=NASA | year=2004 | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | access-date=14 May 2009 | archive-date=19 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom_1998">{{cite web | title=Horrocks and the Dawn of British Astronomy | last=Kollerstrom | first=Nicholas | year=1998 | publisher=University College London | url=http://www.dioi.org/kn/birth.htm | access-date=11 May 2012 | archive-date=26 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130626235945/http://www.dioi.org/kn/birth.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Hornsby_1771">{{cite journal |last1=Hornsby |first1=Thomas |title=LIII. The quantity of the Sun's parallax as deduced from the observations of the transit of Venus, on June 3, 1769 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1771 |issue=61 |pages=574–579 |doi=10.1098/rstl.1771.0054 |language=en}}</ref> <ref name="Woolley_1969">{{cite journal | title=Captain Cook and the Transit of Venus of 1769 | first=Richard | last=Woolley | journal=Notes and Records of the Royal Society of London | volume=24 | issue=1 | pages=19–32 | year=1969 | doi=10.1098/rsnr.1969.0004 | jstor=530738 | language=en}}</ref> <ref name="Ottewel_2022">{{cite web | title=The 5 petals of Venus and its 8-year cycle | last1=Ottewell | first1=Guy | url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | website=EarthSky | date=7 January 2022 | access-date=17 March 2022 | archive-date=22 February 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220222154200/https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Baum_2000">{{cite journal | title=The enigmatic ashen light of Venus: an overview | last=Baum | first=R. M. | journal=Journal of the British Astronomical Association | volume=110 | page=325 | year=2000 | bibcode=2000JBAA..110..325B | language=en}}</ref> <ref name="Cooley">{{cite journal |last1=Cooley |first1=Jeffrey L. |title=Inana and Sukaletuda: a Sumerian Astral Myth |journal=Kaskal |volume=5 |date=2008 |pages=161–172 |url=https://www.torrossa.com/en/resources/an/2412569 |language=en}}</ref> <ref name="Sachs_1974">{{cite journal | last=Sachs|first=A. | title=Babylonian Observational Astronomy | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London | volume=276 | issue=1257 | pages=43–50 | year=1974 | bibcode=1974RSPTA.276...43S | doi=10.1098/rsta.1974.0008 |language=en}}</ref> <ref name="Hobson_2009">{{cite thesis | title=The Exact Transmission of Texts in the First Millennium B.C.E. | first=Russell | last=Hobson | publisher=University of Sydney, Department of Hebrew, Biblical and Jewish Studies | type=Ph.D. | year=2009 | url=http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | access-date=26 December 2015 | archive-date=29 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120229144338/http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Heimpel_1982">{{cite journal | last=Heimpel | first=W. | year=1982 | title=A catalogue of Near Eastern Venus deities | journal=Syro-Mesopotamian Studies | volume=4 | issue=3 | pages=9–22 | publisher=Undena Publications | language=en}}</ref> <ref name="Needham_1959">{{cite book | title=Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth | first=Joseph | last=Needham | author-link=Joseph Needham | series=Science and Civilisation in China | date=1959 | volume=3 |page=398 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | bibcode=1959scc3.book.....N| language=en }} {{isbn|978-0-521-05801-8}} (botim i ribotuar)</ref> <ref name="Pliny_1991">{{cite book | title=Natural History II:36–37 | author=Pliny the Elder | translator-last1=Healy | translator-first1=John F. | publisher=Penguin Books | location=Harmondsworth, Middlesex, UK | year=1991 | pages=15–16 | language=en}}</ref> <ref name="Berkert_1972">{{cite book | title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism | publisher=Harvard University Press | first=Walter | last=Burkert | page=307 | year=1972 | isbn=978-0-674-53918-1 | url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | access-date=28 December 2015 | archive-date=9 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160609174557/https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dobbin_2002">{{cite journal | title=An Ironic Allusion at "Aeneid" 1.374 | first=Robert | last=Dobbin | journal=Mnemosyne | series=Fourth series | volume=55 | issue=6 | year=2002 | pages=736–738 | publisher=Brill | doi=10.1163/156852502320880285 | jstor=4433390 | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein">{{cite journal | title=Theory and Observation in Medieval Astronomy | first=Bernard R. | last=Goldstein | journal=Isis | volume=63 | issue=1 | date=March 1972 | pages=39–47 [44] | doi=10.1086/350839 | bibcode=1972Isis...63...39G | language=en}}</ref> <ref name="Enc_Irnica">{{cite encyclopedia | title=AVICENNA viii. Mathematics and Physical Sciences | encyclopedia=Encyclopædia Iranica | url=http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | access-date=4 March 2016 | archive-date=20 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200220161012/http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Ansari_2002">{{cite conference | title=History of Oriental Astronomy | conference=Proceedings of the Joint Discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, Organised by the Commission 41 (History of Astronomy), Held in Kyoto, 25–26 August 1997 | series = Astrophysics and Space Science Library | first=S. M. Razaullah | last=Ansari | publisher=Springer Science+Business Media | year=2002 | page=137 | isbn=978-1-4020-0657-9 | language=en}}</ref> <ref name="palmieri">{{cite journal | title=Galileo and the discovery of the phases of Venus | last=Palmieri | first=Paolo | journal=Journal for the History of Astronomy | year=2001 | volume=21 | issue=2 | pages=109–129 | bibcode=2001JHA....32..109P | doi=10.1177/002182860103200202 | language=en}}</ref> <ref name="Fegley">{{cite book | last=Fegley Jr | first=B. | chapter=Venus | year=2003 | pages=487–507 | publisher=Elsevier | title=Treatise on Geochemistry | editor1-first=Heinrich D. | editor1-last=Holland | editor2-first=Karl K. | editor2-last=Turekian | isbn=978-0-08-043751-4 | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom">{{cite journal | title=William Crabtree's Venus transit observation | last=Kollerstrom |first=Nicholas | journal=Proceedings IAU Colloquium No. 196 | year=2004 | volume=2004 | pages=34–40 | bibcode=2005tvnv.conf...34K | doi=10.1017/S1743921305001249 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Marov2004">{{cite conference | title=Mikhail Lomonosov and the discovery of the atmosphere of Venus during the 1761 transit | last=Marov |first=Mikhail Ya. | work=Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy, Proceedings of IAU Colloquium #196, held 7–11 June 2004 in Preston, U.K. | year=2004 | volume=2004 | pages=209–219 | editor-first=D. W. | editor-last=Kurtz | publisher=Cambridge University Press | doi=10.1017/S1743921305001390 | doi-access=free | bibcode=2005tvnv.conf..209M | language=en}}</ref> <ref name="Britannica">{{cite encyclopedia | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | title=Mikhail Vasilyevich Lomonosov | url=http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | access-date=12 July 2009 | archive-date=25 July 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080725172753/http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell_1899">{{cite journal | title=The Atmosphere of Venus | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1899-04_9_4/page/n93 | last=Russell |first=H. N. | year=1899 | journal=Astrophysical Journal | volume=9 | pages=284–299 | doi=10.1086/140593 | bibcode=1899ApJ.....9..284R | language=en}}</ref> <ref name="Hussey_1832">{{cite journal | title=On the Rotation of Venus | last=Hussey | first=T. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=2 | issue=11 | pages=78–126 | year=1832 | bibcode=1832MNRAS...2...78H | doi=10.1093/mnras/2.11.78d | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Nemet-Nejat">{{cite book | last=Nemet-Nejat |first=Karen Rhea | title=Daily Life in Ancient Mesopotamia | publisher=Greenwood | isbn=978-0-313-29497-6 | page=203 | year=1998 | url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 | access-date=2 February 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Ross_1928">{{cite journal | title=Photographs of Venus | last=Ross | first=F. E. | journal=Astrophysical Journal | volume=68 | year=1928 | page=57 | doi=10.1086/143130 | bibcode=1928ApJ....68...57R | language=en}}</ref> <ref name="Martz_1934">{{cite journal | title=Venus and life | url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1934-03_42_3/page/164 | last=Martz | first=Edwin P. Jr. | journal=Popular Astronomy | volume=42 | page=165 | year=1934 | bibcode=1934PA.....42..165M | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein_Carpenter_1963">{{cite journal | title=Rotation of Venus: Period Estimated from Radar Measurements | last1=Goldstein | first1=R. M. | last2=Carpenter | first2=R. L. | journal=Science | volume=139 | issue=3558 | pages=910–911 | year=1963 | doi=10.1126/science.139.3558.910 | pmid=17743054 | bibcode=1963Sci...139..910G | language=en}}</ref> <ref name="Campbell_et_al_1976">{{cite journal | title=New radar image of Venus | last1=Campbell | first1=D. B. | last2=Dyce | first2=R. B. | last3=Pettengill | first3=G. H. | journal=Science | year=1976 | volume=193 | issue=4258 | pages=1123–1124 | doi=10.1126/science.193.4258.1123 | pmid=17792750 | bibcode=1976Sci...193.1123C | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_1">{{cite web |title=Inventing The Interplanetary Probe | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_OKB1.htm | access-date=27 December 2007 |archive-date=12 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181012053708/http://mentallandscape.com/V_OKB1.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mayer_et_al_1958">{{cite journal | title=Observations of Venus at 3.15-cm Wave Length | last1=Mayer | first1=C. H. | last2=McCullough | first2=T. P. | last3=Sloanaker | first3=R. M. | journal=The Astrophysical Journal | date=January 1958 | volume=127 | page=1 | bibcode=1958ApJ...127....1M | doi=10.1086/146433 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="NASA_1962">{{cite report | title=Mariner-Venus 1962 Final Project Report | author=Jet Propulsion Laboratory | publisher=NASA | date=1962 | version=SP-59 | url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | access-date=7 July 2017 | archive-date=11 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140211144532/http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_2">{{cite web | title=Plumbing the Atmosphere of Venus | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | access-date=27 December 2007 | archive-date=30 September 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180930201301/http://mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | language=en}}</ref> <ref name="COSPAR_Group_VII_1969">{{cite conference | title=Report on the Activities of the COSPAR Working Group VII | page=94 | date=11–24 May 1969 | location=Prague, Czechoslovakia | book-title=Preliminary Report, COSPAR Twelfth Plenary Meeting and Tenth International Space Science Symposium | publisher=National Academy of Sciences | language=en}}</ref> <ref name="Time_1971">{{cite magazine | title=Science: Onward from Venus | date=8 February 1971 | magazine=Time | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | access-date=2 January 2013 | archive-date=21 December 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081221214000/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | language=en}}</ref> <ref name="Colin_Hall_1977">{{cite journal | title=The Pioneer Venus Program | last1=Colin | first1=L. | last2=Hall | first2=C. | volume=20 | issue=3 | pages=283–306 | date=1977 | journal=Space Science Reviews | bibcode=1977SSRv...20..283C | doi=10.1007/BF02186467 | language=en}}</ref> <ref name="Williams_2005">{{cite web | title=Pioneer Venus Project Information | first=David R. | last=Williams | date=6 January 2005 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | access-date=19 July 2009 |archive-date=15 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190515084212/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Greeley_Batson_2007">{{cite book | last1=Greeley | first1=Ronald | author-link=Ronald Greeley | last2=Batson | first2=Raymond M. | title=Planetary Mapping | page=47 | date=2007 | isbn=978-0-521-03373-2 | publisher=Cambridge University Press | url=https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | access-date=19 July 2009 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Howell_2014">{{cite web | title=Venus Express Out Of Gas; Mission Concludes, Spacecraft On Death Watch | last=Howell | first=Elizabeth | website=Universe Today | date=16 December 2014 | url=https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | access-date=22 April 2021 | archive-date=22 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210422084103/https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Volume 7 of Mayan studies">{{cite book | title=The Book of Chumayel: The Counsel Book of the Yucatec Maya, 1539–1638 | orig-date=1899 | date=1995 |publisher=Richard Luxton | isbn=978-0-89412-244-6 | pages=6, 194 | language=en}}</ref> <ref name="Milbrath">{{Cite book | title=Star Gods of The Mayans: Astronomy in Art, Folklore, and Calendars | last=Milbrath | first=Susan | date=1999 | publisher=University of Texas Press | location= Austin, TX | isbn= 978-0-292-79793-2 | pages=200–204, 383 | language=en}}</ref> <ref name="De_Groot_1912">{{cite book | title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism | first=Jan Jakob Maria|last=De Groot | series=American lectures on the history of religions | volume=10 | page=300 | year=1912 | publisher=G. P. Putnam's Sons | url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | access-date=8 January 2010 | archive-date=22 July 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005812/http://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Crump_1992">{{cite book | title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan | first=Thomas | last=Crump | year=1992 | url=https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum | url-access=limited | pages=[https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum/page/n53 39]–40 | publisher=Routledge | isbn=978-0-415-05609-0 | language=en}}</ref> <ref name="Hulbert_1909">{{cite book | first=Homer Bezaleel | last=Hulbert | year=1909 | title=The passing of Korea | page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] | publisher=Doubleday, Page & company | url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog | access-date=8 January 2010 | language=en}}</ref> <ref name="VOER">{{Cite web | title=Sao Kim – VOER | url=https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | access-date=26 December 2022 | website=Vietnam Open Educational Resources | archive-date=26 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221226003259/https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | url-status=live | language=vi}}</ref> <ref name="bhalla06">{{cite book | last=Bhalla | first=Prem P. | title=Hindu Rites, Rituals, Customs and Traditions: A to Z on the Hindu Way of Life | page=29 | date=2006 | publisher=Pustak Mahal | isbn=978-81-223-0902-7 | language=en}}</ref> <ref name="behari_frawley03">{{cite book | title=Myths & Symbols of Vedic Astrology | last1=Behari | first1=Bepin | last2=Frawley | first2=David | date=2003 | edition=2nd | publisher=Lotus Press | isbn=978-0-940985-51-3 | pages=65–74 | language=en}}</ref> <ref name="Green1992">{{cite book | title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary | last1=Black | first1=Jeremy | first2=Anthony | last2=Green | publisher=The British Museum Press | year=1992 | isbn=978-0-7141-1705-8 |pages=108–109 | url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | access-date=23 August 2020 |archive-date=20 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Cattermole_Moore_1997">{{cite book | last1=Cattermole | first1=Peter John | last2=Moore | first2=Patrick | title=Atlas of Venus | year=1997 | page=9 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-49652-0 | language=en}}</ref> <ref name="EBLCM">{{Cite encyclopedia | title=Lucifer | date=24 January 2020 | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | access-date=3 February 2023 | archive-date=24 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200124092904/https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | language=en}}</ref> <ref name="Cicero">{{cite book | title=De Natura Deorum | date=12 September 2005 | first=Marcus Tullius | last=Cicero | url=https://www.gutenberg.org/ebooks/14988 | access-date=3 February 2023 | archive-date=12 September 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050912023013/http://oll.libertyfund.org/Texts/Cicero0070/NatureOfGods/HTMLs/0040_Pt02_Book1.html | language=en}}.</ref> <ref name="Atsma">{{cite web | title=Eospheros & Hespheros | first=Aaron J. | last=Atsma | website=Theoi.com | url=https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | access-date=15 January 2016 |archive-date=14 July 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190714105448/https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Sobel_2005">{{cite book | first=Dava | last=Sobel |author-link=Dava Sobel | title=The Planets | year=2005 | publisher=Harper Publishing | pages=53–70 | isbn=978-0-14-200116-5 | url=https://books.google.com/books?id=5KHuAAAAMAAJ | language=en}}</ref> <ref name="miller">{{cite book | title=Venus | year=2003 | first=Ron | last=Miller | publisher=Twenty-First Century Books | page=12 | isbn=978-0-7613-2359-4 | language=en}}</ref> <ref name="Dick_2001">{{cite book | first=Steven | last=Dick | year=2001 | title=Life on Other Worlds: The 20th-Century Extraterrestrial Life Debate | page=43 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-79912-6 | language=en}}</ref> <ref name="Seed_2005">{{cite book | first=David | last=Seed | year=2005 | title=A Companion to Science Fiction | pages=[https://archive.org/details/companiontoscien00seed/page/n151 134]–135 | publisher=Blackwell Publishing | isbn=978-1-4051-1218-5 | url=https://archive.org/details/companiontoscien0000unse/mode/2up | access-date=3 February 2023 | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="stearn1961">{{cite journal | first=William T. | last=Stearn | title=The Male and Female Symbols of Biology | journal=New Scientist | issue=248 | pages=412–413 | date=17 August 1961 | url=https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211123202014/https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-date=23 November 2021 | language=en}}</ref> <ref name="Clark_2003">{{cite news | title=Acidic clouds of Venus could harbour life | work=New Scientist | date=26 September 2003 | first=Stuart | last=Clark | url=https://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | access-date=30 December 2015 | archive-date=16 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150516203938/http://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Redfern_2004">{{cite news | title=Venus clouds 'might harbour life' | last=Redfern | first=Martin | date=25 May 2004 | work=BBC News | access-date=30 December 2015 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | archive-date=16 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200916211157/http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dartnell2015">{{cite journal | title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: I. Cosmic rays | last1=Dartnell | first1=Lewis R. | last2=Nordheim | first2=Tom Andre | last3=Patel | first3=Manish R. | last4=Mason | first4=Jonathon P. | last5=Coates | first5=Andrew J. | last6=Jones | first6=Geraint H. | journal=Icarus | date=September 2015 | volume=257 | pages=396–405 | doi=10.1016/j.icarus.2015.05.006 | bibcode=2015Icar..257..396D | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Sagan_Morowitz_1967">{{cite journal |last1=Sagan |first1=Carl |title=Life on the Surface of Venus? |journal=Nature |date=December 1967 |volume=216 |issue=5121 |pages=1198–1199 |doi=10.1038/2161198a0 |bibcode=1967Natur.216.1198S |language=en}}</ref> <ref name="TAJ-20190826">{{cite journal | title=Long-term Variations of Venus's 365 nm Albedo Observed by Venus Express, Akatsuki, MESSENGER, and the Hubble Space Telescope | last1=Lee | first1=Yeon Joo | last2=Jessup | first2=Kandis-Lea | last3=Perez-Hoyos | first3=Santiago | last4=Titov | first4=Dmitrij V. | last5=Lebonnois | first5=Sebastien | last6=Peralta | first6=Javier | last7=Horinouchi | first7=Takeshi | last8=Imamura | first8=Takeshi | last9=Limaye | first9=Sanjay | last10=Marcq | first10=Emmanuel | last11=Takagi | first11=Masahiro | last12=Yamazaki | first12=Atsushi | last13=Yamada | first13=Manabu | last14=Watanabe | first14=Shigeto | last15=Murakami | first15=Shin-ya | last16=Ogohara | first16=Kazunori | last17=McClintock | first17=William M. | last18=Holsclaw | first18=Gregory | last19=Roman | first19=Anthony | journal=The Astronomical Journal | date=26 August 2019 | volume=158 | issue=3 | page=126 | arxiv=1907.09683 | bibcode=2019AJ....158..126L | doi=10.3847/1538-3881/ab3120 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="ES-20190903">{{cite news | title=Could microbes be affecting Venus' climate? | last=Anderson | first=Paul | date=3 September 2019 | work=Earth & Sky | url=https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | access-date=3 September 2019 |archive-date=3 September 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190903230026/https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="stearn">{{cite journal | title=The Origin of the Male and Female Symbols of Biology | last=Stearn | first=William T. | journal=Taxon | date=May 1968 | volume=11 | issue=4 | pages=109–113 | doi=10.2307/1217734|jstor=1217734 | bibcode=1962Taxon..11..109S | language=en}}</ref> <ref name="NRC_2006">{{cite book | title=Assessment of Planetary Protection Requirements for Venus Missions: Letter Report | author=National Research Council | date=2006 | publisher=The National Academies Press | doi=10.17226/11584 | bibcode=2006nap..book11584N | isbn=978-0-309-10150-9 | url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | access-date=19 January 2021 | archive-date=17 July 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150717231529/http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Архив фантастики">{{cite web | title=Архив фантастики | website=Архив фантастики | language=ru | url=http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | access-date=2 September 2021 | archive-date=2 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210902230735/http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | url-status=live}}</ref> <ref name="Inner Solar System 2015">{{cite book | title=Inner Solar System | editor-last=Badescu | editor-first=Viorel | editor-last2=Zacny | editor-first2=Kris | publisher=Springer International Publishing | year=2015 | isbn=978-3-319-19568-1 | doi=10.1007/978-3-319-19569-8 | language=en}}</ref> <ref name="Tickle 2015">{{cite web | title=A Look Into Whether Humans Should Try to Colonize Venus Instead of Mars | last=Tickle | first=Glen | website=Laughing Squid | date=5 March 2015 | url=https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | access-date=1 September 2021 | archive-date=1 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210901191020/https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Warmflash_2017">{{cite web | title=Colonization of the Venusian Clouds: Is 'Surfacism' Clouding Our Judgement? | first=David | last=Warmflash | website=Vision Learning | date=14 March 2017 | url=https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | access-date=20 September 2019 | archive-date=11 December 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191211122431/https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Landis2003">{{cite book |last1=Landis |first1=Geoffrey A. |title=AIP Conference Proceedings |chapter=Colonization of Venus |date=2003 |volume=654 |pages=1193–1198 |doi=10.1063/1.1541418 |hdl=2060/20030022668 |language=en}}</ref> <ref name="Lawrence_2005">{{cite web | title=In Search of the Venusian Shadow | last=Lawrence | first=Pete | date=2005 | website=Digitalsky.org.uk | access-date=13 June 2012 | url=http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120611003523/http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-date=11 June 2012 | language=en}}</ref> <ref name="Walker_2017">{{cite web | title=Viewing Venus in Broad Daylight | first=John | last=Walker | work=Fourmilab Switzerland | access-date=19 April 2017 | archive-date=29 March 2017 | url=http://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20170329024632/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Jakosky">{{cite book | title=The New Solar System | last=Jakosky |first=Bruce M. | chapter=Atmospheres of the Terrestrial Planets | editor1-last=Beatty | editor1-first=J. Kelly | editor2-last=Petersen | editor2-first=Carolyn Collins | editor3-last=Chaikin | editor3-first=Andrew | edition=4th | date=1999 | pages=175–200 | location=Boston |publisher=Sky Publishing | isbn=978-0-933346-86-4 |oclc=39464951 | language=en}}</ref> <ref name="Shiga_2007">{{cite web | title=Did Venus's ancient oceans incubate life? | first=David | last=Shiga | work=New Scientist | date=10 October 2007 | url=https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | access-date=17 September 2017 |archive-date=24 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090324134332/https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Brammer 2020">{{cite web | last=Brammer | first=John Paul | title=Love/Hate Reads: 'Men Are From Mars, Women Are From Venus,' Revisited | website=VICE | date=10 February 2020 | url=https://www.vice.com/en/article/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited/ | access-date=17 April 2023 | archive-date=17 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230417234135/https://www.vice.com/en/article/n7j3nm/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510">{{cite journal | title=Sex symbols ancient and modern: their origins and iconography on the pedigree | last=Schott | first=G. D. | journal=BMJ | date=22 December 2005 | volume=331 | issue=7531 | pages=1509–1510 | doi=10.1136/bmj.331.7531.1509 | pmid=16373733 | pmc=1322246 | language=en}}</ref> <ref name="Parker 1974">{{cite journal | title=Ancient Egyptian Astronomy | last=Parker | first=R. A. | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences | publisher=The Royal Society | year=1974 | volume=276 | issue=1257 | pages=51–65 | jstor=74274 | doi=10.1098/rsta.1974.0009 | bibcode=1974RSPTA.276...51P | language=en}}</ref> <ref name="Quack 2019">{{cite book | title=Oxford Research Encyclopedia of Planetary Science | last=Quack | first=Joachim Friedrich | chapter=The Planets in Ancient Egypt | publisher=Oxford University Press | date=23 May 2019 | doi=10.1093/acrefore/9780190647926.013.61 | isbn=978-0-19-064792-6 | language=en}}</ref> <ref name="Getty">{{cite web | title=Aphrodite and the Gods of Love: Roman Venus (Getty Villa Exhibitions) | website=Getty | url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | access-date=15 April 2023 | archive-date=12 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230412080715/https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Whitney_1986">{{cite journal | title=The Skies of Vincent van Gogh | last=Whitney | first=Charles A. | journal=Art History|date=September 1986 | volume=9| issue=3 | page=356 | doi=10.1111/j.1467-8365.1986.tb00206.x | language=en}}</ref> <ref name="Boime_1984">{{cite journal | last=Boime | first=Albert | author-link=Albert Boime | title=Van Gogh's ''Starry Night'': A History of Matter and a Matter of History | journal=Arts Magazine | date=December 1984 | page=88 | url=http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | access-date=28 July 2018 | archive-date=23 November 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181123150057/http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="u3r1a">{{cite journal | title=The deep atmosphere of Venus and the possible role of density-driven separation of CO2 and N2 | last1=Lebonnois | first1=Sebastien | last2=Schubert | first2=Gerald | journal=Nature Geoscience | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=10 | issue=7 | date=26 June 2017 | pages=473–477 | doi=10.1038/ngeo2971 | bibcode=2017NatGe..10..473L | language=en}}</ref> <ref name="Ernst 2022">{{cite web | title=Venus was once more Earth-like, but climate change made it uninhabitable | last=Ernst | first=Richard | website=The Conversation | date=3 November 2022 | url=http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | access-date=21 April 2023 | archive-date=21 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230421033219/http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio 2020 p.">{{cite journal | title=Venusian Habitable Climate Scenarios: Modeling Venus Through Time and Applications to Slowly Rotating Venus-Like Exoplanets | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=125 | issue=5 | year=2020 | article-number=e2019JE006276 | doi=10.1029/2019je006276 | arxiv=2003.05704 | bibcode=2020JGRE..12506276W | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383">{{cite journal | title=Was Venus the first habitable world of our solar system? | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | last3=Kiang | first3=Nancy Y. | last4=Sohl | first4=Linda E. | last5=Grinspoon | first5=David H. | last6=Aleinov | first6=Igor | last7=Kelley | first7=Maxwell | last8=Clune | first8=Thomas | journal=Geophysical Research Letters | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=43 | issue=16 | date=28 August 2016 | pages=8376–8383 | doi=10.1002/2016gl069790 | pmid=28408771 | pmc=5385710 | arxiv=1608.00706 | bibcode=2016GeoRL..43.8376W | language=en}}</ref> <ref name="Steigerwald 2022">{{cite web | title=NASA Study: Massive Volcanism May Have Altered Ancient Venus' Climate | last=Steigerwald | first=Bill | website=NASA | date=2 November 2022 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change | access-date=5 May 2023 | archive-date=10 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230510213318/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tillman 2018">{{cite web | title=Venus' Atmosphere: Composition, Climate and Weather | last=Tillman | first=Nola Taylor | website=Space.com | date=18 October 2018 | url=https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | access-date=9 May 2023 | archive-date=9 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230509122404/https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012">{{cite web | title=Venus and Earth: worlds apart – Transit of Venus blog | website=ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs | date=31 May 2012 | url=https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | access-date=11 June 2023 | archive-date=11 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230611201608/https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | url-status=live | language=en}}</ref> }} == Lexim i mëtejshëm == * {{Cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=2023-02-06 |volume=219 |issue=1 |page=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en }} * {{Cite journal |last1=Widemann |first1=Thomas |last2=Smrekar |first2=Suzanne E. |last3=Garvin |first3=James B. |last4=Straume-Lindner |first4=Anne Grete |last5=Ocampo |first5=Adriana C. |last6=Schulte |first6=Mitchell D. |last7=Voirin |first7=Thomas |last8=Hensley |first8=Scott |last9=Dyar |first9=M. Darby |last10=Whitten |first10=Jennifer L. |last11=Nunes |first11=Daniel C. |last12=Getty |first12=Stephanie A. |last13=Arney |first13=Giada N.|author13-link=Giada Arney |last14=Johnson |first14=Natasha M. |last15=Kohler |first15=Erika |last16=Spohn |first16=Tilman |last17=O'Rourke |first17=Joseph G. |last18=Wilson |first18=Colin F. |last19=Way |first19=Michael J. |last20=Ostberg |first20=Colby |last21=Westall |first21=Frances |last22=Höning |first22=Dennis |last23=Jacobson |first23=Seth |last24=Salvador |first24=Arnaud |last25=Avice |first25=Guillaume |last26=Breuer |first26=Doris |last27=Carter |first27=Lynn |last28=Gilmore |first28=Martha S. |last29=Ghail |first29=Richard |last30=Helbert |first30=Jörn |last31=Byrne |first31=Paul |last32=Santos |first32=Alison R. |last33=Herrick |first33=Robert R. |last34=Izenberg |first34=Noam |last35=Marcq |first35=Emmanuel |last36=Rolf |first36=Tobias |last37=Weller |first37=Matt |last38=Gillmann |first38=Cedric |last39=Korablev |first39=Oleg |last40=Zelenyi |first40=Lev |last41=Zasova |first41=Ludmila |last42=Gorinov |first42=Dmitry |last43=Seth |first43=Gaurav |last44=Rao |first44=C. V. Narasimha |last45=Desai |first45=Nilesh |title=Venus Evolution Through Time: Key Science Questions, Selected Mission Concepts and Future Investigations |journal=Space Science Reviews |date=October 2023 |volume=219 |issue=7 |page=56 |doi=10.1007/s11214-023-00992-w |bibcode=2023SSRv..219...56W |display-authors=1|hdl=10852/109541 |hdl-access=free |language=en }} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|commonscat=Venus (planet)}} * [https://web.archive.org/web/20150906034051/http://solarsystem.nasa.gov/planets/venus Profili i Venusit] në faqen e NASA-s për eksplorimin e Sistemit Diellor * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html Misionet drejt Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210163349/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html |date=2015-02-10 }} dhe [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html katalogu i imazheve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329025335/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html |date=2015-03-29 }} te Qendra Kombëtare e të Dhënave për Shkencat Hapësinore * [http://www.mentallandscape.com/V_Venus.htm Eksplorimi sovjetik i Venusit] dhe [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm katalogu i imazheve] në Mentallandscape.com * [https://web.archive.org/web/20151015045714/http://www.strykfoto.org/venera.htm Katalogu i imazheve nga misionet Venera] * [http://www.nineplanets.org/venus.html Faqja për Venusin] në ''The Nine Planets'' * [http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html Kalimet e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html |date=2012-03-19 }} në NASA.gov * [https://web.archive.org/web/20150207003528/http://www.geody.com/?world=venus Geody Venus], një motor kërkimi për veçoritë e sipërfaqes * [https://gravitysimulator.org/solar-system/pentagram-of-venus Simulim interaktiv 3D i gravitetit] të pentagramit që përshkon orbita e Venusit kur Toka mbahet e palëvizshme në qendër të sistemit koordinativ === Burime hartografike === * [https://web.archive.org/web/20071005184007/http://www.mapaplanet.org/explorer/venus.html Map-a-Planet: Venus] nga Shërbimi Gjeologjik i SHBA-së * [https://web.archive.org/web/20160112001040/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/VENUS/target Gazetari i Nomenklaturës Planetare: Venusi] nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]] * [http://www.lpi.usra.edu/resources/vc/vchome.shtml Baza e të dhënave për krateret e Venusit] nga Instituti Hënor dhe Planetar * [http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf Harta e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106161927/http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf |date=2015-11-06 }} nga Universiteti Eötvös Loránd * [https://www.google.com/maps/space/venus/@33.5623476,-46.1493481,7057278m/data=!3m1!1e3 Google Venus 3D], hartë interaktive e planetit {{Authority control}} [[Kategoria:Venusi| ]] [[Kategoria:Planetë të Sistemit Diellor]] [[Kategoria:Planetë tokësorë]] [[Kategoria:Objekte astronomike të njohura që nga lashtësia]] [[Kategoria:Luciferi]] <!-- NUK ËSHTË PJESË E ARTIKULLIT — mos e kopjo këtë bllok në faqen kryesore. == Për faqen e diskutimit (Talk) == {{Përkthyer nga|en|Venus|19 shtator 2026|1375690330}} == Përmbledhja e redaktimit == --> tnbq5r65gpf7q2pgs6u6lysvptle6n7 3060408 3060407 2026-10-29T17:39:41Z ~2026-57742-29 195144 /* Historia natyrore */ 3060408 wikitext text/x-wiki {{Short description|Planeti i dytë nga Dielli}} {{Artikull i përkryer}} {{Use dmy dates|date=August 2024}} {{Infobox planet | type = Planet shkëmbor | name = Venusi <br> Venera | image = <!-- Please do not change this image without discussion in the Talk page. This selection is by consensus --> Venus_from_Mariner_10.jpg | symbol = [[File:Venus symbol (bold).svg|24px|♀|class=skin-invert]] | caption = Imazh me ngjyra false i Venusit, marrë nga Mariner 10 më 1974. | orbit_ref = <ref name="fact"/><ref name="horizons"/> | epoch = J2000 | aphelion = {{Convert|0.728213|AU|e6km|2|abbr=unit|lk=in}} | perihelion = {{Convert|0.718440|AU|e6km|2|abbr=unit}} | semimajor = {{Convert|0.723332|AU|e6km|2|abbr=unit}} | eccentricity = 0,006772<ref name="VSOP87"/> | period = {{plainlist | * {{Val|224.701|u=day}}<ref name="fact"/> * {{Val|0.615198|u=vit julian}} * {{Val|0.615187|u=vit sideral}} * 1,92 ditë diellore të Venusit }} | synodic_period = 583,92 ditë<ref name="fact"/> | avg_speed = 35,02{{Nbsp}}km/s | inclination = {{plainlist | * {{Val|3.39458|u=°}} ndaj ekliptikës * 3,86° ndaj ekuatorit të [[Dielli]]t * 2,15° ndaj planit të pandryshueshëm<ref name="Souami_Souchay_2012"/> }} | asc_node = 76,680°<ref name="VSOP87"/> | arg_peri = 54,884° | mean_anomaly = 50,115° | satellites = Asnjë | allsatellites = yes | mean_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{Val|fmt=commas|6051.8|1.0|u=km}}}}<ref name="Seidelmann2007"/> * 0,9499 Toka }} | flattening = 0<ref name="Seidelmann2007"/> | surface_area = {{plainlist | * {{Val|4.6023|e=8|u=km2}} * 0,902 Toka }} | volume = {{plainlist | * {{Val|9.2843|e=11|u=km3}} * 0,857 Toka }} | mass = {{plainlist | * {{Val|4.86731|0.00023|e=24|u=kg}}<ref name="NASA_2015"/> * 0,815 Toka }} | density = {{Val|5.243|0.003|u=g/cm3}}<ref name="NASA_2015"/> | surface_grav = {{Convert|8.87|m/s2|g0|lk=out}} | escape_velocity = {{Convert|10.36|km/s|abbr=on}}<ref name="NASA_2015"/> | rotation = {{Val|-116.75|u=day}} (retrograd)<ref name="planetary-facts"/> <br/>1 ditë diellore e Venusit | sidereal_day = {{Val|-243.0226|u=day}} (retrograd)<ref name="Margot_et_al_2021"/> | rot_velocity = 6,52 km/h | axial_tilt = 2,64° (për rrotullimin retrograd){{break}}177,36° (ndaj orbitës)<ref name="fact"/>{{refn|group=note|Përcaktimi i rrotullimit si retrograd, siç bëjnë misionet hapësinore të NASA-s dhe USGS-ja, e vendos Ishtar Terra në hemisferën veriore dhe jep pjerrësi boshtore prej 2,64°. Zbatimi i rregullit të dorës së djathtë për rrotullim prograd e vendos Ishtar Terrën në hemisferën negative dhe jep pjerrësi boshtore prej 177,36°.}} | right_asc_north_pole = {{plainlist | * 18h 11m 2s * 272,76°<ref name="iauwg_ccrsps2000"/><ref name="iau2015">{{cite journal |last1=Archinal |first1=B. A. |last2=Acton |first2=C. H. |last3=A'Hearn |first3=M. F. |last4=Conrad |first4=A. |last5=Consolmagno |first5=G. J. |last6=Duxbury |first6=T. |last7=Hestroffer |first7=D. |last8=Hilton |first8=J. L. |last9=Kirk |first9=R. L. |last10=Klioner |first10=S. A. |last11=McCarthy |first11=D. |last12=Meech |first12=K. |last13=Oberst |first13=J. |last14=Ping |first14=J. |last15=Seidelmann |first15=P. K. |last16=Tholen |first16=D. J. |last17=Thomas |first17=P. C. |last18=Williams |first18=I. P. |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2015 |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |date=March 2018 |volume=130 |issue=3 |article-number=22 |doi=10.1007/s10569-017-9805-5 |bibcode=2018CeMDA.130...22A |language=en}}</ref> }} | declination = 67,16°<ref name="iau2015"/> | albedo = {{plainlist | * 0,689 (gjeometrik)<ref name="Mallama_et_al"/> * 0,76 (Bond)<ref name="Haus_et_al"/> }} | magnitude = −4,92 deri në −2,98<ref name="Mallama_and_Hilton"/> | abs_magnitude = −4,4<ref>{{cite web |title=Encyclopedia – the brightest bodies |website=IMCCE |url=https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724225002/https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |url-status=live |language=en}}</ref> | angular_size = {{nowrap|9,7′–66,0′}}<ref name="fact"/> | single_temperature = {{Convert|232|K|°C|0}} (temperaturë e trupit të zi)<ref name="American Chemical Society 2013"/> | temp_name1 = [[Kelvini|Kelvin]] | mean_temp_1 = 737 K<ref name="fact"/> | temp_name2 = [[Celcius|Celsius]] | mean_temp_2 = 464 °C | temp_name3 = Fahrenheit | mean_temp_3 = 867 °F | surface_equivalent_dose_rate = {{convert |0.00000000225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}}<br/>{{convert |0.0000918 |- |0.0225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}} në nivelin e reve<ref name="radiation-levels"/><!-- pixel values measured from the referenced figure --> | surface_absorbed_dose_rate = {{convert |0.00000000206 |mGy/h |μGy/h |sigfig=2 |disp=out}}<ref name="radiation-levels"/> | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Venus.ogg|ˈ|v|iː|n|ə|s}} | named_after = {{ill|Venusi (mitologji)|en|Venus (mythology)|lt=Venusi}} | adjectives = {{nowrap|Venusian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|nj|uː|z|i|ə|n|,_|-|ʒ|ə|n}},<ref name="Lexico_Venusian"/>}} rrallë Cytherean {{IPAc-en|s|ɪ|θ|ə|'|r|iː|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Cytherean</ref> ose Venerean / Venerian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|n|ɪər|i|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Venerean, Venerian</ref> | atmosphere = po | atmosphere_ref = <ref name="fact"/> | surface_pressure = 93&nbsp;[[Bari (njësi)|bar]] (9,3&nbsp;[[Paskali (njësi)|MPa]]){{break}}92 atm | atmosphere_composition = {{plainlist | * 96,5% [[Dioksidi i karbonit|dioksid karboni]] * 3,5% [[Azoti|azot]] * 0,015% dioksid squfuri * 0,0070% [[Argoni|argon]] * 0,0020% avull uji * 0,0017% [[Monoksidi i karbonit|monoksid karboni]] * 0,0012% [[Heliumi|helium]] * 0,0007% [[Neoni|neon]] * Gjurmë sulfur karbonili * Gjurmë klorur hidrogjeni * Gjurmë fluorur hidrogjeni }} }} '''Venusi''' ose '''Venera''' është [[Planeti|planeti]] i dytë nga [[Dielli]]. Për nga madhësia dhe masa, Venusi i ngjan [[Toka|Tokës]], por nuk ka ujë të lëngshëm dhe {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus|lt=atmosfera e tij}} është shumë më e trashë dhe më e dendur se ajo e çdo trupi tjetër shkëmbor në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Atmosfera përbëhet kryesisht nga [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe ka një shtresë të dendur resh të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] që mbulon të gjithë planetin. Në nivelin mesatar të sipërfaqes, temperatura e atmosferës arrin {{convert|737|K|C F|abbr=on}}, duke e bërë Venusin planetin më të nxehtë në Sistemin Diellor. Trysnia atmosferike është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës në nivelin e detit, duke e shndërruar shtresën më të ulët të atmosferës në një lëng superkritik. Nga Toka, Venusi shihet si një pikë drite e ngjashme me një yll; ai duket më i ndritshëm se çdo pikë tjetër natyrore drite në qiell,<ref name="Lawrence_2005"/><ref name="Walker_2017"/> si «ylli i mëngjesit» ose «ylli i mbrëmjes», më i ndritshmi. Në anglishten e vjetër iu dha edhe emri poetik Ēarendel, që do të thotë «rreze drite», krahas dy epitetëve të mëparshëm. Venusi rrotullohet rreth Diellit më afër se Toka. Orbitat e Venusit dhe Tokës bëjnë që të dy planetët të afrohen me njëri-tjetrin në periudha sinodike prej 1,6 vjetësh. Gjatë kësaj kohe, Venusi i afrohet Tokës më shumë se çdo planet tjetër. Në fluturimet hapësinore ndërplanetare nga Toka, Venusi përdoret shpesh si pikë kalimi për asistime gravitacionale, duke ofruar një rrugë më ekonomike që u kursen karburant mjeteve hapësinore. Venusi nuk ka hëna dhe rrotullohet shumë ngadalë, në drejtim retrograd rreth boshtit të vet; kjo vjen si pasojë e forcave konkurruese të bllokimit baticor diellor dhe ngrohjes diferenciale të atmosferës së tij masive. Si rrjedhojë, një ditë venusiane zgjat 116,75 ditë tokësore, rreth gjysmën e një viti diellor venusian, i cili zgjat 224,7 ditë tokësore. Venusi ka një magnetosferë të dobët. Meqë nuk ka një dinamo të brendshme, ajo krijohet nga ndërveprimi i erës diellore me atmosferën. Brenda, Venusi ka bërthamë, mantel dhe kore. Nxehtësia e brendshme largohet përmes vullkanizmit aktiv,<ref name="NYT-20240527">{{cite news |last=Andrews |first=Roy George Andrews |title=Rivers of Lava on Venus Reveal a More Volcanically Active Planet - New software let scientists re-examine old radar images, providing some of the strongest evidence yet that volcanoes continue to reshape the hellish planet. |url=https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |date=2024-05-27 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601113231/https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |archive-date=2024-06-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sulcanese |first1=Davide |last2=Mitri |first2=Giuseppe |last3=Mastrogiuseppe |first3=Marco |title=Evidence of ongoing volcanic activity on Venus revealed by Magellan radar |journal=Nature Astronomy |date=2024-05-27 |volume=8 |issue=8 |pages=973–982 |doi=10.1038/s41550-024-02272-1 |bibcode=2024NatAs...8..973S |language=en}}</ref> duke sjellë përtëritjen e sipërfaqes në vend të tektonikës së pllakave. Venusi mund të ketë pasur ujë të lëngshëm në sipërfaqe në fillimet e historisë së tij, me një mjedis të banueshëm,<ref name="NYT-20231026"/><ref name="NA-20231026"/> përpara se një efekt serrë i pakontrolluar ta avullonte të gjithë ujin dhe ta kthente planetin në gjendjen e sotme.<ref name="Jakosky"/><ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Shiga_2007"/> Në lartësitë e shtresës së reve ka kushte atmosferike që ngjasojnë më shumë me ato të Tokës sesa kushtet e çdo vendi tjetër në Sistemin Diellor. Ato janë cilësuar si potencialisht të favorshme për jetën në Venus, ku më 2020 u gjetën biomarkues të mundshëm, duke nxitur kërkime dhe misione të reja. Gjatë historisë, njerëzit në mbarë botën e kanë vëzhguar Venusin, i cili ka pasur rëndësi të veçantë në shumë kultura. Me teleskopë u dalluan fazat e Venusit, të cilat më 1613 u paraqitën si dëshmi vendimtare që rrëzonin modelin gjeocentrik mbizotërues të kohës dhe mbështesnin modelin heliocentrik. Venusi u vizitua për herë të parë më 1961 nga Venera 1, e cila kaloi pranë planetit dhe realizoi fluturimin e parë hapësinor ndërplanetar. Të dhënat e para nga Venusi u morën gjatë misionit të dytë ndërplanetar, Mariner 2, më 1962. Më 1967, Venera 4 u bë mjeti i parë ndërplanetar që goditi planetin; më pas, më 1970, zbarkuesi Venera 7 mbërriti në sipërfaqe. Imazhet e para u kapën nga Mariner 10 gjatë asistimit të tij gravitacional më 1974, në rrugën drejt [[Merkuri (planet)|Merkurit]]. {{As of|2025}}, Solar Orbiter është në rrugë për të fluturuar pranë Venusit më 2026, ndërsa misioni i radhës që planifikohet të niset drejt Venusit është Venus Life Finder, gjithashtu i planifikuar për më 2026. == Karakteristikat fizike == [[File:Terrestrial planet size comp 2024.png|thumb|left|365px|Venusi, në shkallë proporcionale, mes objekteve me masë planetare të Sistemit të Brendshëm Diellor. Nga e majta: [[Merkuri (planet)|Merkuri]], Venusi, [[Toka]], [[Hëna]], [[Marsi]] dhe [[Ceres]].]] [[File:11214 2023 956 Fig3 HTML.webp|thumb|left|upright=1.3|Venusi i fotografuar në gjatësi valore të ndryshme]] Venusi është njëri nga katër planetët tokësorë të [[Sistemi diellor|Sistemit Diellor]], që do të thotë se është një trup shkëmbor, si Toka. Për nga madhësia dhe masa, ai i ngjan Tokës dhe shpesh përshkruhet si «motra» ose «binjakja» e saj.<ref name="Lopes_Gregg_2004"/> Për shkak të rrotullimit të ngadaltë, Venusi është pothuajse sferik.<ref name="Venus"/> Diametri i tij është {{convert|12103.6|km|mi|abbr=on}} — vetëm {{convert|638.4|km|mi|abbr=on}} më pak se ai i Tokës — dhe masa e tij është 81,5% e masës së Tokës; kështu, ai është planeti i tretë më i vogël në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Kushtet në sipërfaqen e Venusit ndryshojnë rrënjësisht nga ato në Tokë, sepse [[Atmosfera|atmosfera]] e tij e dendur përbëhet 96,5% nga dioksidi i karbonit, i cili shkakton një [[Efekti i serës|efekt serre]] të fuqishëm. Pjesa më e madhe e 3,5% të mbetur është [[Azoti|azot]].<ref name="Darling_Venus"/><ref>{{Cite web |title=Venus atmosphere, mainly composed of carbon dioxide and nitrogen |url=https://www.aeronomie.be/en/encyclopedia/venus-atmosphere-mainly-composed-carbon-dioxide-and-nitrogen |access-date=2026-03-28 |website=Royal Belgian Institute for Space Aeronomy |language=en}}</ref> Presioni mesatar në sipërfaqe është {{convert|9.3|MPa|bar|lk=on|abbr=off}}, ndërsa temperatura mesatare e sipërfaqes është {{convert|737|K|C F|abbr=on}}.<ref name="Rossow_et_al_1990">{{cite journal | title=Cloud-tracked winds from Pioneer Venus OCPP images | first1=W. B. | last1=Rossow | first2=A. D. | last2=del Genio | first3=T. | last3=Eichler | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=47 | issue=17 | pages=2053–2084 | year=1990 | doi=10.1175/1520-0469(1990)047<2053:CTWFVO>2.0.CO;2 |bibcode=1990JAtS...47.2053R | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Lorenz_et_al_2001">{{cite journal | title=Titan, Mars and Earth: Entropy Production by Latitudinal Heat Transport | last1=Lorenz | first1=Ralph D. | last2=Lunine | first2=Jonathan I. | last3=Withers | first3=Paul G. | last4=McKay | first4=Christopher P. | journal=Geophysical Research Letters | volume=28 | issue=3 | pages=415–418 | date=1 February 2001 | publisher=Ames Research Center, University of Arizona Lunar and Planetary Laboratory | doi=10.1029/2000GL012336 | bibcode=2001GeoRL..28..415L |language=en}}</ref><ref name="NASA_Seasons">{{cite web | title=Interplanetary Seasons | date=19 June 2000 | website=NASA Science | publisher=NASA | url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414193149/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="McGill_2010">{{cite book | title=Planetary Tectonics | year=2010 | chapter=Venus tectonics | last1=McGill | first1=G. E. | last2=Stofan | first2=E. R. | last3=Smrekar | first3=S. E. | editor1-first=T. R. | editor1-last=Watters | editor2-first=R. A. | editor2-last=Schultz | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-76573-2 | pages=81–120 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | access-date=18 October 2015 | archive-date=23 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623194433/https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Otten_2004">{{cite web | title="Heavy metal" snow on Venus is lead sulfide | first=Carolyn Jones |last=Otten | year=2004 | publisher=Washington University in St. Louis | url=http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | access-date=21 August 2007 |archive-date=15 April 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080415000214/http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Lorentz_2018">{{Cite journal | title=Lightning detection on Venus: a critical review | last=Lorenz | first=Ralph D. | date=20 June 2018 | journal=Progress in Earth and Planetary Science | volume=5 | issue=1 | article-number=34 | doi=10.1186/s40645-018-0181-x | doi-access=free | bibcode=2018PEPS....5...34L |language=en}}</ref><ref name="Kranopol'skii_1980">{{cite journal | title=Lightning on Venus according to Information Obtained by the Satellites ''Venera 9'' and ''10'' | last1=Kranopol'skii | first1=V. A. | date=1980 | journal=Cosmic Research | volume=18 | issue=3 | pages=325–330 | bibcode=1980CosRe..18..325K |language=en}}</ref><ref name="Venera_12">{{cite web | title=''Venera 12'' Descent Craft | work=National Space Science Data Center | publisher=NASA | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | access-date=10 September 2015 | archive-date=23 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523181039/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | url-status=live |language=en}}</ref> Kjo është mbi pikat kritike të të dy përbërësve kryesorë, duke e bërë atmosferën pranë sipërfaqes një fluid superkritik, i përbërë kryesisht nga dioksid karboni superkritik dhe nga një sasi azoti superkritik. === Historia natyrore === ==== Formimi ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Hipoteza e mjegullnajës|en|Nebular hypothesis}}}} Mendohet se planetët shkëmborë tokësorë, përfshirë Venusin, u formuan në pesë faza: vendosja e pluhurit, formimi i planetezimalëve, formimi i embrioneve planetare, përplasjet gjigante dhe, së fundi, formimi i atmosferave. Matjet e kufizuara të Venusit nuk kanë mundësuar një analizë më të hollësishme të kronologjisë së formimit të tij.<ref>{{cite journal |last1=Lammer |first1=Helmut |last2=Brasser |first2=Ramon |last3=Johansen |first3=Anders |last4=Scherf |first4=Manuel |last5=Leitzinger |first5=Martin |title=Formation of Venus, Earth and Mars: Constrained by Isotopes |journal=Space Science Reviews |date=February 2021 |volume=217 |issue=1 |article-number=7 |doi=10.1007/s11214-020-00778-4 |arxiv=2102.06173 |bibcode=2021SSRv..217....7L |language=en}}</ref> Venusi mund të ketë pasur [[Pllaka tektonike|tektonikë aktive të pllakave]] gjatë miliardit të parë të viteve të ekzistencës së tij. Kjo mund të ketë çuar në çlirimin vullkanik të gazeve dhe në sasinë e tanishme të [[Azoti|azotit]] në atmosferën e tij.<ref name="Russell_2007">{{cite journal |last1=Russell |first1=C. T. |last2=Zhang |first2=T. L. |last3=Delva |first3=M. |last4=Magnes |first4=W. |last5=Strangeway |first5=R. J. |last6=Wei |first6=H. Y. |title=Lightning on Venus inferred from whistler-mode waves in the ionosphere |journal=Nature |date=29 November 2007 |volume=450 |issue=7170 |pages=661–662 |doi=10.1038/nature05930 |pmid=18046401 |bibcode=2007Natur.450..661R |language=en}}</ref><ref name="Hand_2007">{{cite journal | last=Hand | first=Eric | date=November 2007 | title=European mission reports from Venus | journal=Nature | issue=450 | pages=633–660 | doi=10.1038/news.2007.297 | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="BBC_2007_11_28">{{cite news | author=Staff | date=28 November 2007 | title=Venus offers Earth climate clues | work=BBC News | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | access-date=29 November 2007 | archive-date=11 January 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090111155813/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Fukuhara_et_al_2017">{{cite journal | title=Large stationary gravity wave in the atmosphere of Venus | last1=Fukuhara | first1=Tetsuya | last2=Futaguchi | first2=Masahiko | last3=Hashimoto | first3=George L. | last4=Horinouchi | first4=Takeshi | last5=Imamura | first5=Takeshi | last6=Iwagaimi | first6=Naomoto | last7=Kouyama | first7=Toru | last8=Murakami | first8=Shin-ya | last9=Nakamura | first9=Masato | last10=Ogohara| first10=Kazunori | last11=Sato | first11=Mitsuteru | last12=Sato | first12=Takao M. | last13=Suzuki | first13=Makoto | last14=Taguchi | first14=Makoto | last15=Takagi | first15=Seiko | last16=Ueno | first16=Munetaka | last17=Watanabe | first17=Shigeto | last18=Yamada | first18=Manabu | last19=Yamazaki | first19=Atsushi | journal=Nature Geoscience | date=16 January 2017 | volume=10 | issue=2 | pages=85–88 | doi=10.1038/ngeo2873 | bibcode=2017NatGe..10...85F | url=https://repository.exst.jaxa.jp/dspace/handle/a-is/598327 |language=en}}</ref><ref name="Rincon_2017">{{cite news | title=Venus wave may be Solar System's biggest | last=Rincon |first=Paul | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | work=BBC News | date=16 January 2017 | access-date=17 January 2017 | archive-date=17 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170117002347/http://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Chang_2017">{{cite news | title=Venus Smiled, With a Mysterious Wave Across Its Atmosphere | last=Chang | first=Kenneth | work=The New York Times | date=16 January 2017 | url=https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | access-date=17 January 2017 | archive-date=15 July 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170715231853/https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma">{{cite web | title=Ganis Chasma | work=Gazetteer of Planetary Nomenclature | publisher=USGS Astrogeology Science Center | url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | access-date=14 April 2021 | archive-date=13 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181013014548/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Nimmo_2002">{{cite journal | title=Crustal analysis of Venus from Magellan satellite observations at Atalanta Planitia, Beta Regio, and Thetis Regio | last=Nimmo | first=F. | journal=Geology | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | date=2002 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N |language=en}}</ref><ref name="sci_news_1976">{{cite journal | title=The Unveiling of Venus: Hot and Stifling | journal=Science News | date=19 June 1976 | volume=109 | issue=25 | pages=388–389 | jstor=3960800 | doi=10.2307/3960800 | quote=100 watts per square meter ... 14,000 lux ... corresponds to ... daytime with overcast clouds |language=en}}</ref> Si pasojë, Venusi mund të ketë pasur një mjedis më të [[Banueshmëria planetare|banueshëm]], ndoshta të aftë për të mbështetur forma jete.<ref name="NYT-20231026">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Billions of Years Ago, Venus May Have Had a Key Earthlike Feature – A new study makes the case that the solar system's hellish second planet once may have had plate tectonics that could have made it more hospitable to life. |url=https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |date=2023-10-26 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101043615/https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |archive-date=2023-11-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref name="NA-20231026">{{cite journal |last1=Weller |first1=Matthew B. |last2=Evans |first2=Alexander J. |last3=Ibarra |first3=Daniel E. |last4=Johnson |first4=Alexandria V. |title=Venus's atmospheric nitrogen explained by ancient plate tectonics |journal=Nature Astronomy |date=2023-10-26 |volume=7 |issue=12 |pages=1436–1444 |doi=10.1038/s41550-023-02102-w |bibcode=2023NatAs...7.1436W |language=en}}</ref> Venusi është bërë objekt interesi për kërkimet mbi zhvillimin e planetëve të ngjashëm me Tokën dhe [[Banueshmëria planetare|banueshmërinë e tyre]]. Megjithatë, analizat e përbërjes së gazeve në atmosferën e tanishme tregojnë se veprimtaria vullkanike e Venusit prodhon shumë pak ujë për të formuar oqeane, çka tregon se Venusi ka gjasa të ketë qenë një botë e pabanueshme gjatë gjithë historisë së tij.<ref name="NA-20241202">{{cite journal |first1=Tereza |last1=Constantinou |first2=Oliver |last2=Shorttle |first3=Paul B. |last3=Rimmer |title=A dry Venusian interior constrained by atmospheric chemistry. |journal=Nature Astronomy |volume=9 |pages=189–198 |date=2024-12-02 |doi=10.1038/s41550-024-02414-5 |bibcode=2023PNAS..12009751W |pmid=36877840 |arxiv=2412.01879 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Researchers deal a blow to theory that Venus once had liquid water on its surface. |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/researchers-deal-a-blow-to-theory-that-venus-once-had-liquid-water-on-its-surface |date=2024-12-02 |work=[[Universiteti i Kembrixhit]] |language=en}}</ref> ==== E ardhmja ==== Pritet që Venusi të shkatërrohet së bashku me Merkurin, e ndoshta edhe me Tokën dhe Hënën, kur Dielli të bëhet një gjigant i kuq, pas afërsisht shtatë ose tetë miliardë vjetësh.<ref>{{Cite web |date=2018-12-11 |title=Chapter 6: Aging Into Gianthood - NASA Science |work=NASA Science |url=https://science.nasa.gov/exoplanets/resources/life-and-death/chapter-6/ |access-date=2025-09-07 |language=en}}</ref> === Gjeografia === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Gjeologjia e Venusit|en|Geology of Venus}}, {{ill|Gjeodinamika e Venusit|en|Geodynamics of Venus}}, {{ill|Hartëzimi i Venusit|en|Mapping of Venus}} dhe {{ill|Lista e veçorive gjeologjike në Venus|en|List of geological features on Venus}}}} [[File:2438_pioneer_venus_map_of_venus.jpg|thumb|left|340px|Hartë e lartësisë e koduar me ngjyra, ku «kontinentet» e ngritura terrae paraqiten në të verdhë, së bashku me veçori më të vogla të sipërfaqes së Venusit.]] [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|340px|Pamje sferike e të dhënave të radarit mbi sipërfaqen e Venusit, ku theksohen veçoritë sipërfaqësore (1989, {{ill|Magellan|en|Magellan (spacecraft)}}). Ngjyrat nuk paraqesin pamjen e sipërfaqes në dritën e dukshme.<ref>{{Cite web |last=Koren |first=Marina |title=Our Solar System in True Color Is Really Something Else |website=The Atlantic |date=2022-02-03 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2022/02/venus-true-color-solar-system/621460/ |access-date=2025-06-24 |language=en}}</ref>]] Sipërfaqja e Venusit ishte objekt hamendësimesh derisa disa nga misteret e saj u zbuluan nga sondat në shekullin XX. Modulet zbarkuese ''{{ill|Venera|en|Venera}}'' të viteve 1975 dhe 1982 dërguan imazhe të një sipërfaqeje të mbuluar me sediment dhe shkëmbinj relativisht këndorë.<ref name="Mueller_2014"/> Sipërfaqja u hartëzua në hollësi nga ''Magellan'' në vitet 1990–1991. Ka dëshmi të vullkanizmit të përhapur dhe ndryshimet në përqendrimin atmosferik të dioksidit të squfurit mund të tregojnë se ka vullkane aktive.<ref name="Esposito_1984"/><ref name="Bullock_Grinspoon_2001"/> [[File:V13 vg261 262.tif|thumb|upright=1.3|Foto me ngjyra e sipërfaqes përreth modulit zbarkues të Venera 13]] Rreth 80% e sipërfaqes së Venusit mbulohet nga fusha vullkanike të lëmuara, prej të cilave 70% janë fusha me kreshta të rrudhura dhe 10% fusha të lëmuara ose me skaje lobulare.<ref name="Basilevsky_Head_1995"/> Pjesa tjetër e sipërfaqes përbëhet nga dy «kontinente» malore, njëri në hemisferën veriore të planetit dhe tjetri pak në jug të ekuatorit. Kontinenti verior quhet {{ill|Terra e Ishtarit|en|Ishtar Terra}}, sipas Ishtarit, perëndeshës babilonase të dashurisë, dhe ka përmasa afërsisht sa Australia. Vargmali {{ill|Malet Maxwell|en|Maxwell Montes}} ndodhet në Terrën e Ishtarit. Kontinenti jugor quhet Terra e Afërditës, sipas perëndeshës greke të dashurisë, dhe është më i madhi nga dy rajonet malore, afërsisht sa Amerika e Jugut. Një rrjet çarjesh dhe thyerjesh mbulon pjesën më të madhe të kësaj zone.<ref name="Kaufmann"/> Ka dëshmi të fundit për rrjedha llave në Venus (2024),<ref>{{Cite web |date=2023-03-15 |title=Venus is volcanically alive, stunning new find shows |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/venus-is-volcanically-alive |access-date=2026-03-28 |website=National Geographic |language=en}}</ref> si rrjedhat në Sif Mons, një vullkan mburojë, dhe në Niobe Planitia, një fushë e rrafshët.<ref name="NYT-20240527"/> Vërehen kaldera. Planeti ka pak kratere goditjeje, çka tregon se sipërfaqja është relativisht e re, 300–600 milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> Përveç kratereve të goditjes, maleve dhe luginave që gjenden zakonisht në planetët shkëmborë, Venusi ka disa veçori sipërfaqësore unike. Ndër to janë struktura vullkanike me majë të rrafshët, të quajtura «farra», që ngjajnë disi me petulla dhe kanë gjerësi nga {{Convert|20|to|50|km|mi|abbr=on}} dhe lartësi nga {{Convert|100|to|1000|m|ft|abbr=on}}; sisteme çarjesh radiale, në formë ylli, të quajtura «novae»; struktura me çarje radiale dhe koncentrike që ngjajnë me rrjeta merimangash, të njohura si araknoide; dhe «korona», unaza rrethore çarjesh, ndonjëherë të rrethuara nga një gropëzim. Këto veçori kanë origjinë vullkanike.<ref name="Frankel"/> Shumica e veçorive sipërfaqësore të Venusit emërtohen sipas grave historike dhe mitologjike.<ref name="Batson_Russell_1991"/> Përjashtim bëjnë Malet Maxwell, të emërtuara sipas [[Xhames Klerk Maxwell|James Clerk Maxwell]], si dhe rajonet malore Alpha Regio, Beta Regio dhe Ovda Regio. Këto tri veçori u emërtuan përpara miratimit të sistemit të tanishëm nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]], organizmi që mbikëqyr nomenklaturën planetare.<ref name="jpl-magellan"/> Gjatësia gjeografike e veçorive fizike në Venus përcaktohet në raport me meridianin fillestar. Fillimisht, meridiani fillestar kalonte përmes pikës së ndritshme në radar, në qendër të veçorisë vezake Eve, që ndodhet në jug të Alpha Regio.<ref name="Davies_1994"/> Pas përfundimit të misioneve Venera, meridiani fillestar u ripërcaktua që të kalonte përmes majës qendrore të kraterit Ariadne në Sedna Planitia.<ref name="Seidelmann2007"/><ref name="jpl-magellan2"/> Terrenet tessera më të vjetra stratigrafikisht kanë vazhdimisht emetueshmëri termike më të ulët se fushat bazaltike përreth, sipas matjeve të ''{{ill|Venus Express|en|Venus Express}}'' dhe ''Magellan'', çka tregon për një përbërje minerale të ndryshme, ndoshta më felsike.<ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Helbert_et_al_2008"/> Mekanizmi që prodhon një sasi të madhe kore felsike zakonisht kërkon praninë e një oqeani ujor dhe të [[Pllaka tektonike|tektonikës së pllakave]], duke lënë të kuptohet se kushtet në Venusin e hershëm mund të kenë qenë të banueshme dhe se në një kohë ka pasur trupa të mëdhenj ujorë.<ref>{{Cite web |last1=Petkowski |first1=Janusz |last2=Seager |first2=Sara |title=Did Venus ever have oceans? |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2021-11-18 |url=https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |access-date=2023-04-13 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413112527/https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |url-status=live |language=en}}</ref> Megjithatë, natyra e terreneve tessera mbetet shumë e pasigurt.<ref name="Gilmore_et_al_2017"/> ==== Vullkanizmi ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vullkanizmi në Venus|en|Volcanism on Venus}}}} [[Image:PIA00084 Eistla region pancake volcanoes.jpg|thumb|left|upright=1.1|Mozaik radarësh i dy kupolave në formë petulle në rajonin Eistla të Venusit — të dyja {{Convert|65|km|mi|abbr=on}} të gjera dhe më pak se {{Convert|1|km|mi|abbr=on}} të larta]] Pjesa më e madhe e sipërfaqes së Venusit duket se është formësuar nga veprimtaria vullkanike. Venusi ka disa herë më shumë vullkane se Toka dhe ka 167 vullkane të mëdha me gjerësi mbi {{Convert|100|km|mi|sigfig=1|abbr=on}}. I vetmi kompleks vullkanik i kësaj madhësie në Tokë është ishulli i madh i Havait.<ref name="Frankel"/> (f. 154) Në Venus janë identifikuar dhe hartëzuar më shumë se 85.000 vullkane.<ref>{{Cite web |last1=Barbuzano |first1=Javier |title=A new catalog pinpoints volcanic cones in the best available surface images of Venus – those gathered 30 years ago by NASA's Magellan spacecraft. |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus |website=skyandtelescope.org |date=2023-04-14 |access-date=2023-04-16 |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416223821/https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hahn |first1=Rebecca M. |last2=Byrne |first2=Paul K. |title=A Morphological and Spatial Analysis of Volcanoes on Venus |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |date=April 2023 |volume=128 |issue=4 |article-number=e2023JE007753 |doi=10.1029/2023JE007753 |bibcode=2023JGRE..12807753H |quote=With the Magellan synthetic-aperture radar full-resolution radar map left- and right-look global mosaics at 75 m-per-pixel resolution, we developed a global catalogue of volcanoes on Venus that contains ~85,000 edifices, ~99% of which are <5 km in diameter. We find that Venus hosts far more volcanoes than previously mapped, and that although they are distributed across virtually the entire planet, size–frequency distribution analysis reveals a relative lack of edifices in the 20–100 km diameter range, which could be related to magma availability and eruption rate. |language=en}}</ref> Kjo nuk ndodh sepse Venusi është vullkanikisht më aktiv se Toka, por sepse korja e tij është më e vjetër dhe nuk u nënshtrohet proceseve të [[Abrazioni|abrazionit]] që veprojnë në Tokë. Korja oqeanike e Tokës riciklohet vazhdimisht përmes {{ill|Subduksioni|en|Subduction|lt=subduksionit}} në kufijtë e pllakave tektonike dhe ka një moshë mesatare prej rreth 100 milionë vjetësh,<ref name="Karttunen_et_al_2007"/> ndërsa sipërfaqja e Venusit vlerësohet të jetë 300–600{{Nbsp}}milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Frankel"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="NASA_Seasons"/> Disa rreshta provash tregojnë se në Venus vazhdon veprimtaria vullkanike. Përqendrimet e dioksidit të squfurit në atmosferën e sipërme ranë dhjetëfish midis viteve 1978 dhe 1986, u rritën në vitin 2006 dhe më pas ranë sërish dhjetëfish.<ref name="ESA_2012-12-03"/> Kjo mund të nënkuptojë se nivelet u rritën disa herë nga shpërthime të mëdha vullkanike.<ref name="Glaze_1999"/><ref name="Marcq2012"/> Është sugjeruar se vetëtimat në Venus (të trajtuara më poshtë) mund të vijnë nga veprimtaria vullkanike, pra të jenë vetëtima vullkanike. Në janar 2020, astronomët raportuan prova që sugjeronin se Venusi është aktualisht vullkanikisht aktiv, veçanërisht zbulimin e olivinës, një produkt vullkanik që do të pësonte erozion shpejt në sipërfaqen e planetit.<ref name="NYT-20200109"/><ref name="SCI-20200103"/><ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> Kjo veprimtari masive vullkanike ushqehet nga brendësia e nxehtë e planetit, e cila, sipas modeleve, mund të shpjegohet me përplasjet energjetike të kohës kur planeti ishte i ri, si edhe me [[Dezintegrimi radioaktiv|dezintegrimin radioaktiv]], si në rastin e Tokës. Përplasjet do të kishin shpejtësi dukshëm më të larta se në Tokë, si sepse Venusi lëviz më shpejt ngaqë ndodhet më afër Diellit, ashtu edhe sepse trupat me ekscentricitet të lartë që përplaseshin me planetin do të kishin shpejtësi të mëdha.<ref>{{Cite web |url=https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |title=Early, Energetic Collisions Could Have Fueled Venus Volcanism: Study {{!}} Sci.News |work=Sci.News: Breaking Science News |date=2023-07-20 |access-date=2023-07-21 |archive-date=2023-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721193015/https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitet 2008 dhe 2009, ''Venus Express'' vëzhgoi provat e para të drejtpërdrejta të vullkanizmit në vijim, në formën e katër pikave të nxehta infra të kuqe kalimtare dhe të lokalizuara brenda zonës së çarjeve tektonike Ganis Chasma{{Efn|Në njoftimin për shtyp dhe në botimin shkencor ishte shënuar gabimisht si «Ganiki Chasma».<ref name="Lakdawalla2015"/>}}, pranë vullkanit mburojë Maat Mons. Tri nga pikat u vëzhguan në më shumë se një orbitë radhazi. Mendohet se këto pika përfaqësojnë lavë të nxjerrë rishtazi nga shpërthimet vullkanike.<ref name="Lakdawalla2015"/><ref name="ESA_2015-06-18"/> Temperaturat e sakta nuk dihen, sepse madhësia e pikave të nxehta nuk mund të matej, por ka të ngjarë të kenë qenë në intervalin {{Convert|800|-|1100|K|C F}}, krahasuar me temperaturën normale prej {{Convert|740|K|C F}}.<ref name="Shalygin2015"/> Në vitin 2023, shkencëtarët rishqyrtuan pamjet topografike të rajonit Maat Mons të marra nga sonda orbitale ''Magellan''. Duke përdorur simulime kompjuterike, ata përcaktuan se topografia kishte ndryshuar gjatë një intervali tetëmujor dhe arritën në përfundimin se shkaku ishte vullkanizmi aktiv.<ref>{{Cite web |title=Why the Discovery of an Active Volcano on Venus Matters |last=Kluger |first=Jeffrey |url=https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |publisher=''Time'' |date=2023-03-17 |access-date=2023-03-19 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319022005/https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> ==== Krateret ==== [[File:PIA00103 Venus - 3-D Perspective View of Lavinia Planitia.jpg|thumb|upright=0.9|alt=Fushat e Venusit|{{ill|Krateri i goditjes|en|Impact crater|lt=Krateret e goditjes}} në sipërfaqen e Venusit (imazh me ngjyra të rreme, i rindërtuar nga të dhënat e radarit me anë të projeksionit 3D)]] Në Venus gjenden pothuajse një mijë kratere goditjeje, të shpërndara njëtrajtshëm në të gjithë sipërfaqen e saj. Në trupa të tjerë qiellorë me kratere, si Toka dhe Hëna, krateret paraqesin shkallë të ndryshme degradimi. Në Hënë, degradimi shkaktohet nga goditjet e mëvonshme, ndërsa në Tokë nga erozioni prej erës dhe shiut. Në Venus, rreth 85% e kratereve janë në gjendje pothuajse të paprekur. Numri i kratereve, së bashku me gjendjen e tyre të ruajtur mirë, tregon se planeti kaloi një proces global të ripërtëritjes së sipërfaqes 300–600{{Nbsp}}milionë vjet më parë,<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> i pasuar nga një pakësim i vullkanizmit.<ref name="Romeo_Turcotte_2018"/> Ndryshe nga korja e Tokës, e cila është në lëvizje të vazhdueshme, korja e Venusit mendohet të mos jetë në gjendje ta mbajë një proces të tillë. Pa tektonikë të pllakave për të shpërndarë nxehtësinë e mantelit, në Venus ndodh në vend të kësaj një proces ciklik, në të cilin temperaturat e mantelit rriten deri në një nivel kritik që e dobëson koren. Më pas, gjatë një periudhe prej rreth 100{{Nbsp}}milionë vjetësh, ndodh subduksion në shkallë të jashtëzakonshme, duke e ricikluar plotësisht koren.<ref name="Frankel"/> Diametri i kratereve të Venusit varion nga {{Convert|3|to|280|km|mi|0|abbr=on}}. Nuk ka kratere më të vegjël se 3{{Nbsp}}km, për shkak të ndikimit të atmosferës së dendur mbi objektet që mbërrijnë në planet. Objektet me më pak se një sasi të caktuar [[Energjia kinetike|energjie kinetike]] ngadalësohen aq shumë nga atmosfera, saqë nuk krijojnë krater goditjeje.<ref name="Herrick_Phillips_1993"/> Trupat që hyjnë në atmosferë me diametër më të vogël se {{Convert|50|m|ft|-1|abbr=on}} copëtohen dhe digjen në atmosferë para se të arrijnë në sipërfaqe.<ref name="Morrison_Owens_2003"/> === Struktura e brendshme === [[File:InteriorOfVenus.svg|thumb|upright=1.05|Struktura e diferencuar e Venusit|alt=Prerje tërthore sferike e Venusit që tregon shtresat e ndryshme]] Pa të dhëna nga Sizmologjia me valë të reflektuara ose njohuri për [[Momenti i inercisë|momentin e inercisë]], ka pasur pak informacion të drejtpërdrejtë për strukturën e brendshme dhe [[Gjeokimia|gjeokiminë]] e Venusit.<ref name="goettel"/> Ngjashmëria në madhësi dhe dendësi midis Venusit dhe Tokës sugjeron se të dy planetët kanë strukturë të ngjashme të brendshme: një bërthamë, një mantel dhe një [[Korja (gjeologji)|kore]]. Ashtu si ajo e Tokës, bërthama e Venusit ka shumë gjasa të jetë të paktën pjesërisht e lëngshme, sepse të dy planetët janë ftohur afërsisht me të njëjtin ritëm,<ref name="Faure_Mensing_2007"/> megjithëse nuk mund të përjashtohet mundësia që bërthama të jetë tërësisht e ngurtë.<ref name="Dumoulin2017"/> Madhësia pak më e vogël e Venusit do të thotë se trysnitë në brendësinë e tij të thellë janë 24% më të ulëta se ato në Tokë.<ref name="Aitta_2016"/> Vlerat e parashikuara për momentin e inercisë, bazuar në modelet planetare, sugjerojnë një rreze të bërthamës prej 2.900–3.450&nbsp;km.<ref name="Dumoulin2017"/> Tashmë ka një vlerësim prej 3.500&nbsp;km, i nxjerrë nga momenti i inercisë dhe bazuar në shpejtësinë e Precesioni boshtor, të matur midis viteve 2006 dhe 2020.<ref name="Margot_et_al_2021"/><ref name="O'Callaghan_2021"/> Korja e Venusit mendohet të jetë mesatarisht 40 kilometra e trashë dhe deri në 65 kilometra në pikën më të trashë.<ref>{{cite journal |last1=Semprich |first1=Julia |last2=Filiberto |first2=Justin |last3=Weller |first3=Matthew |last4=Gorce |first4=Jennifer |last5=Clark |first5=Nolan |title=Metamorphism of Venus as driver of crustal thickness and recycling |journal=Nature Communications |date=2025-03-25 |volume=16 |issue=1 |article-number=2905 |doi=10.1038/s41467-025-58324-1 |doi-access=free |pmid=40133342 |bibcode=2025NatCo..16.2905S |pmc=11937330 |language=en}}</ref> Dallimi kryesor midis dy planetëve është mungesa e dëshmive për tektonikë të pllakave në Venus; kjo mund të vijë ngaqë korja e tij është tepër e fortë për t’u nënshtruar subduksionit pa praninë e ujit që do ta bënte më pak viskoze. Kjo sjell pakësim të humbjes së nxehtësisë nga planeti, duke penguar ftohjen e tij dhe duke ofruar një shpjegim të mundshëm për mungesën e një fushe magnetike të krijuar nga brendësia. Në vend të kësaj, Venusi mund ta humbasë nxehtësinë e brendshme gjatë ngjarjeve të mëdha periodike të ripërtëritjes së sipërfaqes.<ref name="Nimmo98"/> === Fusha magnetike dhe bërthama === [[File:Venusian magnetosphere.svg|thumb|Venusi ndërvepron me erën diellore. Paraqiten përbërësit e magnetosferës së induktuar.]] Në vitin 1967, ''Venera 4'' zbuloi se fusha [[Fusha magnetike|magnetike]] e Venusit ishte shumë më e dobët se ajo e Tokës. Kjo fushë magnetike induktohet nga ndërveprimi midis jonosferës dhe [[Era diellore|erës diellore]],<ref name="Eroshenko_et_al_1969"/><ref name="Kivelson_Russell_1995"/> dhe jo nga një dinamo e brendshme në bërthamën e Tokës. Magnetosfera e vogël e induktuar e Venusit siguron mbrojtje të papërfillshme të atmosferës nga rrezatimi diellor dhe Rrezatimi kozmik. Mungesa e një fushe magnetike të brendshme në Venus ishte befasuese, duke pasur parasysh ngjashmërinë e tij në madhësi me Tokën dhe pritshmërinë që bërthama e tij të përmbante një dinamo. Një dinamo kërkon tri gjëra: një lëng përçues, rrotullim dhe konveksion. Mendohet se bërthama është përçuese nga ana elektrike dhe, ndonëse shpesh mendohet se rrotullimi i saj është tepër i ngadaltë, simulimet tregojnë se ai është i mjaftueshëm për të krijuar një dinamo.<ref name="Luhmann_Russell_2006"/><ref name="Stevenson_2003"/> Kjo nënkupton se dinamos i mungon konveksioni në bërthamën e Venusit. Në Tokë, konveksioni ndodh në shtresën e jashtme të lëngshme të bërthamës, sepse fundi i kësaj shtrese është shumë më i nxehtë se pjesa e sipërme. Në Venus, një ngjarje globale e ripërtëritjes së sipërfaqes mund të ketë ndërprerë tektonikën e pllakave dhe të ketë pakësuar fluksin e nxehtësisë përmes kores. Ky efekt [[Izolimi termik|izolues]] do të rriste temperaturën e mantelit, duke pakësuar kështu fluksin e nxehtësisë që del nga bërthama. Si rrjedhojë, nuk do të kishte gjeodinamo të brendshme për të krijuar fushë magnetike. Përkundrazi, nxehtësia e bërthamës po e rinxeh koren.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi është që Venusi të mos ketë bërthamë të brendshme të ngurtë,<ref name="Konopliv_Yoder_1996"/> ose që bërthama e tij të mos jetë duke u ftohur, kështu që e gjithë pjesa e lëngshme e saj të ketë afërsisht të njëjtën temperaturë. Një mundësi tjetër është që bërthama e tij të jetë ngurtësuar plotësisht tashmë. Gjendja e bërthamës varet shumë nga përqendrimi i squfurit, i cili aktualisht nuk dihet.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi tjetër është që mungesa e një goditjeje të madhe në Venus (''ndryshe nga'' goditja që formoi Hënën në Tokë) ta ketë lënë bërthamën e Venusit të shtresëzuar që nga formimi i saj gradual, pa forcat e nevojshme për të nisur ose mbajtur konveksionin dhe, rrjedhimisht, një “gjeodinamo”.<ref>{{cite journal |last1=Jacobson |first1=Seth A. |last2=Rubie |first2=David C. |last3=Hernlund |first3=John |last4=Morbidelli |first4=Alessandro |last5=Nakajima |first5=Miki |title=Formation, stratification, and mixing of the cores of Earth and Venus |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=September 2017 |volume=474 |pages=375–386 |doi=10.1016/j.epsl.2017.06.023 |arxiv=1710.01770 |bibcode=2017E&PSL.474..375J |language=en}}</ref> Magnetosfera e dobët rreth Venusit bën që era diellore të ndërveprojë drejtpërdrejt me atmosferën e tij të jashtme. Këtu, jonet e hidrogjenit dhe oksigjenit krijohen nga shpërbërja e molekulave të ujit për shkak të rrezatimit [[Rrezet ultravjollcë|ultravjollcë]]. Era diellore u jep më pas energji disa prej këtyre joneve, duke u mundësuar të arrijnë shpejtësi të mjaftueshme për t’i shpëtuar fushës gravitacionale të Venusit. Ky proces erozioni shkakton humbje të vazhdueshme të joneve me masë të vogël të hidrogjenit, heliumit dhe oksigjenit, ndërsa molekulat me masë më të madhe, si dioksidi i karbonit, ka më shumë gjasa të mbeten. Erozioni atmosferik nga era diellore mund të ketë shkaktuar humbjen e pjesës më të madhe të ujit të Venusit gjatë miliardit të parë të viteve pas formimit të tij.<ref name="nature450_7170_629"/> Megjithatë, planeti mund ta ketë ruajtur dinamonë gjatë 2–3 miliardë viteve të para, prandaj humbja e ujit mund të ketë ndodhur më vonë.<ref name="O'Rourke_et_al_2019"/> Erozioni e ka rritur raportin e deuteriumit, me masë më të madhe, ndaj hidrogjenit, me masë më të vogël, në atmosferë njëqindfish krahasuar me pjesën tjetër të Sistemit Diellor.<ref name="Donahue_et_al_1982"/> == Atmosfera dhe klima == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Qielli jashtëtokësor#Venusi|en|Extraterrestrial sky#Venus}}}} [[File:Venus - December 23 2016.png|alt=Atmosfera e Venusit duket e errët dhe e përshkuar nga hije. Hijet ndjekin drejtimin e erërave mbizotëruese.|thumb|upright=0.9|Struktura e reve në atmosferën e Venusit, e dukshme përmes imazheve në ultraviolet]] Venusi ka një [[atmosfera|atmosferë]] të dendur, të përbërë nga 96,5% [[dioksidi i karbonit]] dhe 3,5% azot; të dyja këto gjenden si fluide superkritike në sipërfaqen e planetit, me dendësi sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/>; si dhe gjurmë gazesh të tjera, përfshirë dioksidin e sulfurit.<ref name="SolarSystemEncyclopedia"/> Masa e atmosferës së tij është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës, ndërsa presioni në sipërfaqe është rreth 93 herë më i madh se në sipërfaqen e Tokës — i barasvlershëm me presionin në një thellësi prej gati {{convert|1|km|mi|frac=8|abbr=on}} nën sipërfaqen e oqeaneve të Tokës. Dendësia në sipërfaqe është {{Convert|65|kg/m3|lb/ft3|abbr=on}}, sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/> ose 50 herë më e madhe se dendësia e atmosferës së Tokës në {{convert|20|C|K C F|0|order=out}} në nivelin e detit. Atmosfera e pasur me CO₂ shkakton [[efekti i serës|efektin më të fuqishëm të serës]] në Sistemin Diellor, duke krijuar temperatura sipërfaqësore prej të paktën {{convert|462|C|K C F|order=out}}.<ref name="nasa_venus"/><ref name="CWRU_2006"/> Si pasojë, sipërfaqja e Venusit është më e nxehtë se ajo e [[Merkuri (planet)|Merkurit]],<ref name="Lewis_2004"/> ndonëse Venusi është pothuajse dy herë më larg nga Dielli dhe merr vetëm rreth një të katërtën e rrezatimit diellor që merr Merkuri: 2.600 W/m² (dyfishi i sasisë që merr Toka).<ref name="fact"/> Për shkak të {{ill|Efekti serrë i pakontrolluar|en|runaway greenhouse effect|lt=efektit serrë të pakontrolluar}}, shkencëtarë si [[Carl Sagan]] e kanë paraqitur Venusin si paralajmërim dhe objekt studimi në lidhje me [[Ndryshimet klimatike|ndryshimet klimatike]] në Tokë.<ref name="Newitz 2013"/> Prandaj Venusi është quajtur edhe planet serrë.<ref name="Landis2003"/><ref>{{cite web |last=Querol |first=Ricardo de |title='Cosmos': Carl Sagan was right (and we didn't pay much attention to him) |website=EL PAÍS English |date=28 April 2023 |url=https://english.elpais.com/opinion/2023-04-28/cosmos-carl-sagan-was-right-and-we-didnt-pay-much-attention-to-him.html |access-date=12 March 2025 |language=en}}</ref> Atmosfera e Venusit është e pasur me [[Grupi i tetëmbëdhjetë i elementeve kimike|gaze fisnike]] parësore krahasuar me atë të Tokës.<ref name="Halliday_2020"/> Ky pasurim tregon se evolucioni i Venusit dhe i Tokës u ndanë herët. Për të shpjeguar këtë pasurim, janë propozuar përplasja e pazakontë e një komete të madhe<ref name="Owen_et_al_1992"/> ose përvetësimi i një atmosfere parësore më masive nga mjegullnaja diellore.<ref name="Pepin_1991"/> Megjithatë, atmosfera ka pak argon-40 radiogjenik, tregues i çlirimit të gazeve nga manteli, çka sugjeron se magmatizmi i madh u ndërpre herët.<ref name="Namiki_Solomon_1998"/><ref name="O'Rurke_Korenaga_2015"/> Studimet kanë sugjeruar se miliarda vjet më parë atmosfera e Venusit mund t’i ngjante shumë më tepër asaj të Tokës së hershme dhe se në sipërfaqe mund të ketë pasur sasi të konsiderueshme uji të lëngshëm.<ref name="Ernst 2022"/><ref name="Way Del Genio 2020 p."/><ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383"/> Pas një periudhe prej 600 milionë deri në disa miliardë vjetësh,<ref name="baas39_540"/> rritja e ndriçimit të Diellit dhe, ndoshta, riformësimi i madh vullkanik i sipërfaqes shkaktuan avullimin e ujit fillestar.<ref name="Steigerwald 2022"/> Efekti serrë i pakontrolluar u krijua pasi atmosfera arriti një nivel kritik gazesh serrë, përfshirë avujt e ujit.<ref name="Kasting"/> [[File:11214 2023 956 Fig6 HTML.webp|thumb|upright=0.8|Profili atmosferik sipas lartësisë (shkalla majtas): shtresat e reve, ndryshimi i temperaturës (vija e trashë ''VIRA'' dhe shkalla poshtë), ndryshimi i presionit (shkalla djathtas) dhe shpejtësia e erës (vijat me pika ''PV'' dhe shkalla sipër)]] Inercia termike dhe transferimi i nxehtësisë nga erërat në atmosferën e poshtme bëjnë që temperatura e sipërfaqes të mos ndryshojë ndjeshëm ndërmjet hemisferave të kthyera nga Dielli dhe atyre që nuk janë të kthyera nga ai, pavarësisht rrotullimit të ngadaltë të Venusit. Erërat në sipërfaqe janë të ngadalta dhe lëvizin me disa kilometra në orë, por dendësia e lartë e atmosferës pranë sipërfaqes bën që ato të ushtrojnë forcë të konsiderueshme mbi pengesat dhe të transportojnë pluhur e gurë të vegjël nëpër sipërfaqe. Vetëm kjo do ta bënte të vështirë ecjen e njeriut, edhe pa marrë parasysh nxehtësinë, presionin dhe mungesën e oksigjenit.<ref name="Moshkin_et_al_1979"/> Mbi shtresën e dendur të CO₂-së gjenden re të trasha, në lartësi 45 deri në 70&nbsp;km mbi sipërfaqe,<ref>{{cite web |title=New details on venusian clouds revealed |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/New_details_on_venusian_clouds_revealed |publisher=European Space Agency |date=2008 |language=en}}</ref> të përbëra kryesisht nga acidi sulfurik. Ai formohet nga një reaksion i katalizuar nga rrezatimi ultravjollcë, në të cilin marrin pjesë molekulat e dioksidit të sulfurit dhe më pas uji,<ref>{{cite web |title=Acid clouds and lightning |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Acid_clouds_and_lightning |publisher=European Space Agency |language=en}}</ref> duke krijuar hidrat të acidit sulfurik.<ref>{{cite conference |last1=Delitsky |first1=M. L. |last2=Baines |first2=K. H. |title=Chemistry in the Venus clouds: Sulfuric acid reactions and freezing behavior of aqueous liquid droplets |conference=AAS/Division for Planetary Sciences Meeting Abstracts #47 |date=2015 |volume=47 |bibcode=2015DPS....4721702D |language=en}}</ref> Përveç kësaj, retë përmbajnë rreth 1% klorur hekuri(III).<ref name="kras006"/><ref name="Krasnopolsky_2006"/> Përbërës të tjerë të mundshëm të grimcave të reve janë sulfati i hekurit(III), kloruri i aluminit dhe anhidridi fosforik. Retë në nivele të ndryshme kanë përbërje dhe shpërndarje të madhësive të grimcave të ndryshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> {|class="wikitable floatleft" style="font-size: 100%; margin-right: 1em;" |+ Temperatura e Venusit<ref name="Basilevsky_2003">{{cite journal | title=The surface of Venus | last1=Basilevsky | first1=A. T. | last2=Head | first2=J. W. | journal=Reports on Progress in Physics | year=2003 | volume=66 | issue=10 | pages=1699–1734 | doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04 | bibcode=2003RPPh...66.1699B |language=en}}</ref><ref name="esaozone"/><ref name="ESA-20130129"/><ref name="Space-20130130"/><ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012"/>^{f. 1707} |- ! Vendndodhja !! Temperatura e sipërfaqes |- | Depresionet e thella || ~750 K (477 °C) |- | Mesatarja || ~740 K (467 °C) |- | Në majën e vargmalit Malet Maxwell || ~650 K (377 °C) |} == Orbita dhe rrotullimi == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Orbita e Venusit|en|Orbit of Venus}}}} [[File:Solar system orrery inner planets.gif|alt=Marsi rrotullohet rreth Diellit më larg dhe më ngadalë se Toka|thumb|upright=1.1|Venusi është planeti i dytë nga Dielli,<ref name="d803">{{cite web | title=Venus | publisher=NASA Science | date=2023-05-31 | url=https://science.nasa.gov/venus/ | access-date=2026-08-16 | language=en}}</ref> dhe përfundon një orbitë të plotë për rreth 224 ditë.]] Venusi rrotullohet rreth Diellit në një largësi mesatare prej rreth {{Convert|0.72|AU|e6km+e6mi|abbr=unit|lk=on}} dhe përfundon një orbitë çdo 224,7 ditë. Ai përshkon 13 orbita në 7,998 vjet, prandaj pozicioni i tij në qiellin tonë përsëritet pothuajse çdo tetë vjet. Megjithëse të gjitha [[Orbita|orbitat]] planetare janë [[Elipsi|eliptike]], orbita e Venusit është aktualisht më e afërta me një rreth, me një ekscentricitet më të vogël se 0,01.<ref name="fact"/> Simulimet e dinamikës orbitale të Sistemit Diellor të hershëm kanë treguar se ekscentriciteti i orbitës së Venusit mund të ketë qenë dukshëm më i madh në të kaluarën, duke arritur vlera deri në 0,31 dhe duke ndikuar ndoshta në zhvillimin e klimës së hershme.<ref name="psj_1_42"/> [[File:11214 2023 956 Fig7 HTML.webp|thumb|upright=1.1|Venusi dhe rrotullimi i tij në raport me lëvizjen e tij orbitale]] Venusi ka rrotullim retrograd, që do të thotë se, ndryshe nga shumica e planetëve, përfshirë Tokën, ai rrotullohet rreth boshtit të vet në drejtim të akrepave të orës, në kahun e kundërt të lëvizjes së tij kundërorare rreth Diellit. Prandaj, dita yjore e Venusit, prej 243 ditësh tokësore, zgjat më shumë se një vit venusian, prej 224,7 ditësh tokësore. Po të ishte Venusi i bllokuar nga baticat, ai do t’ia drejtonte gjithmonë të njëjtën faqe Diellit dhe dita e tij yjore do të zgjaste 224,7 ditë. Megjithatë, atmosfera e Venusit është masive dhe planeti ndodhet afër Diellit, prandaj ngrohja e pabarabartë e atmosferës i jep Venusit një rrotullim të lehtë retrograd. Për të njëjtën arsye, gjatësia e ditës luhatet deri në 20 minuta.<ref>{{cite web | last1=Whitt | first1=Kelly Kizer | title=The length of a day on Venus is always changing – Space | website=EarthSky | date=2021-05-05 | url=https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | access-date=2023-04-28 | archive-date=2023-04-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428232110/https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | url-status=live | language=en}}</ref><ref name="Margot_et_al_2021" /> Periudha e rrotullimit të Venusit, e matur nga të dhënat e anijes kozmike ''Magellan'' gjatë një periudhe 500-ditore, është më e shkurtër se periudha e rrotullimit e matur gjatë 16 viteve ndërmjet vizitave të anijeve kozmike ''Magellan'' dhe ''Venus Express'', me një ndryshim prej rreth 6,5{{Nbsp}}minutash.<ref name="slowing spin"/> Për shkak të rrotullimit retrograd, dita diellore në Venus është dukshëm më e shkurtër se dita yjore dhe zgjat 116,75 ditë tokësore.<ref name="planetary-facts"/> Një vit venusian zgjat rreth 1,92{{Nbsp}}ditë diellore venusiane.<ref name="compare"/> Për një vëzhgues në sipërfaqen e Venusit, Dielli do të lindte në perëndim dhe do të perëndonte në lindje,<ref name="compare"/> megjithëse retë e patejdukshme të Venusit pengojnë vëzhgimin e Diellit nga sipërfaqja e planetit.<ref name="Brunier_2002"/> Venusi mund të jetë formuar nga mjegullnaja diellore me një periudhë rrotullimi dhe pjerrësi boshtore të ndryshme. Gjendja e tij e tanishme mund të jetë pasojë e ndryshimeve kaotike të rrotullimit, të shkaktuara nga perturbimet planetare dhe efektet e [[Fazat e detit|baticave]] në atmosferën e tij të dendur; ky ndryshim mund të ketë ndodhur gjatë miliarda vjetëve. Periudha e rrotullimit të Venusit mund të përfaqësojë një gjendje ekuilibri ndërmjet bllokimit nga baticat nga graviteti i Diellit, i cili priret ta ngadalësojë rrotullimin, dhe një batice atmosferike të krijuar nga ngrohja diellore e atmosferës së dendur venusiane.<ref name="Correia_et_al_2003"/><ref name="Laskar_De_Surgy_2003"/> Intervali mesatar prej 584 ditësh ndërmjet dy afrimeve të njëpasnjëshme të Venusit me Tokën është pothuajse saktësisht i barabartë me 5{{Nbsp}}ditë diellore venusiane (5,001444, për të qenë të saktë),<ref name="Gold_Soter_1969"/> por hipoteza e një rezonance rrotullim–orbitë me Tokën është hedhur poshtë.<ref name="apj2_230_L123"/> Venusi nuk ka satelitë natyrorë.<ref name="icarus202"/> Ai ka disa asteroide trojane: asteroidi kuasisatelit 524522 Zoozve<ref name="Mikkola_et_al_2004"/><ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012"/> dhe dy trojanë të tjerë të përkohshëm, 322756 2001 CK₃₂ dhe 2012 XE₁₃₃.<ref name="dynamics"/> Në shekullin XVII, Xhovani Kasini njoftoi se kishte vëzhguar një hënë që rrotullohej rreth Venusit, të cilën e quajti Neith. Gjatë {{Val|200|u=years}} pasuese u njoftuan shumë vëzhgime të tjera, por u përcaktua se shumica e tyre ishin yje në afërsi. Studimi i vitit 2006 nga Alex Alemi dhe David Stevenson, i cili shqyrtoi modele të Sistemit Diellor të hershëm në Institutin e Teknologjisë të Kalifornisë, tregon se Venusi ka gjasa të ketë pasur të paktën një hënë, të krijuar nga një përplasje e madhe miliarda vjet më parë.<ref name="Musser_2006"/> Sipas studimit, rreth 10{{Nbsp}}milionë{{Nbsp}}vjet më vonë, një tjetër përplasje përmbysi drejtimin e rrotullimit të planetit dhe ngadalësimi nga baticat bëri që hëna e Venusit të afrohej gradualisht drejt brendësisë, derisa u përplas me Venusin.<ref name="Tytell_2006"/> Nëse përplasjet e mëvonshme krijuan hëna, ato u zhdukën në të njëjtën mënyrë. Një shpjegim alternativ për mungesën e satelitëve është ndikimi i baticave të fuqishme diellore, të cilat mund t’i destabilizojnë satelitët e mëdhenj që rrotullohen rreth planetëve tokësorë të brendshëm.<ref name="icarus202"/> Në hapësirën orbitale të Venusit gjendet një unazë-re pluhuri,<ref name="Frazier 2021"/> me një origjinë të mundshme nga asteroidet që e ndjekin Venusin,<ref name="Garner 2019"/> nga pluhuri ndërplanetar që migron në trajta valësh, ose nga mbetjet e diskut rrethyllor fillestar të Sistemit Diellor, prej të cilit u formua sistemi planetar.<ref name="Rehm 2021"/> === Orbita në raport me Tokën === [[File:Venus pentagram.png|thumb|Toka është vendosur në qendër të diagramit, ndërsa kurba paraqet drejtimin dhe largësinë e Venusit si funksion të kohës.|alt=Një model kompleks, spiral dhe në formë luleje, me pesë sythe që rrethojnë mesin]] Toka dhe Venusi kanë një {{ill|Rezonanca orbitale|en|Orbital resonance|lt=rezonancë orbitale}} të përafërt 13:8 (Toka kryen tetë orbita për çdo 13 orbita të Venusit).<ref>{{cite journal |last1=Bazsó |first1=A. |last2=Eybl |first2=V. |last3=Dvorak |first3=R. |last4=Pilat-Lohinger |first4=E. |last5=Lhotka |first5=C. |year=2010 |title=A survey of near-mean-motion resonances between Venus and Earth |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=107 |issue=1 |pages=63–76 |arxiv=0911.2357 |bibcode=2010CeMDA.107...63B |doi=10.1007/s10569-010-9266-6 |language=en}}</ref> Prandaj, ato afrohen me njëra-tjetrën dhe arrijnë konjuksionin e poshtëm mesatarisht çdo {{ill|Periudha sinodike|en|Synodic period|lt=periudhë sinodike}} prej 584 ditësh.<ref name="fact"/> Rruga që përshkon Venusi në raport me Tokën, parë nga pikëpamja gjeocentrike, vizaton një [[Pentagrami|pentagram]] gjatë pesë periudhave sinodike, duke u zhvendosur me 144° në çdo periudhë. Ky pentagram i Venusit nganjëherë quhet «petalet e Venusit», për shkak të ngjashmërisë pamore të rrugës me një lule.<ref name="Ottewel_2022"/> Kur Venusi ndodhet mes [[Toka|Tokës]] dhe Diellit në {{ill|Konjuksioni|en|Conjunction (astronomy)|lt=konjuksionin e poshtëm}}, ai afrohet më shumë me Tokën se çdo planet tjetër, në një largësi mesatare prej {{convert|41|e6km|e6mi|abbr=unit}}.<ref name="fact"/><ref name="MoreOrLess"/> Për shkak të zvogëlimit të ekscentricitetit të orbitës së Tokës, largësitë minimale do të rriten gjatë dhjetëra mijëra vjetëve. Nga viti{{spaces}}1 deri më 5383, do të ndodhin 526 afrime në më pak se {{convert|40|e6km|e6mi|abbr=unit}}; më pas, nuk do të ketë asnjë për rreth 60.158 vjet.<ref name="Solex11"/> Megjithëse Venusi afrohet më shumë me Tokën, Mërkuri është më shpesh planeti më i afërt me Tokën dhe me çdo planet tjetër.<ref name="AIP Publishing 2019 p."/><ref>{{cite magazine |title= Venus is not Earth's closest neighbour {{!}} Calculations and simulations confirm that on average, Mercury is the nearest planet to Earth-and to every other planet in the solar system. |magazine=Physics Today |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a |first1=Tom |last1=Stockman |first2=Gabriel |last2=Monroe |first3=Samuel |last3=Cordner |date=2019 |publisher=American Institute of Physics |language=en}}</ref> Venusi është përdorur si pikëkalim për manovrat e [[Asistimi gravitacional|asistimit gravitacional]], të cilat janë përcaktuar si mënyrë më ekonomike për të udhëtuar drejt Mërkurit,<ref>{{cite conference |last=Yen |first=C.-W. L. |date=August 1986 |title=Ballistic Mercury orbiter mission via Venus and Mercury gravity assists |conference=Astrodynamics 1985 |pages=1293–1308 |bibcode=1986asdy.conf.1293Y |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sturms |first1=Francis M. |last2=Cutting |first2=Elliott |title=Trajectory analysis of a 1970 mission to Mercury via a close encounter with Venus. |journal=Journal of Spacecraft and Rockets |date=May 1966 |volume=3 |issue=5 |pages=624–631 |doi=10.2514/3.28505 |bibcode=1966JSpRo...3..624C |language=en}}</ref> Diellit,<ref>{{Cite web |date=2018-10-04 |title=Parker Solar Probe Changed the Game Before it Even Launched - NASA |work=NASA |url=https://www.nasa.gov/solar-system/parker-solar-probe-changed-the-game-before-it-even-launched/ |access-date=2025-06-23 |language=en}}</ref> asteroidëve,<ref>{{Cite web |title=IV-1 |url=https://nss.org/settlement/nasa/spaceres/IV-1.html |access-date=2025-06-22 |website=nss.org |language=en}}</ref> Marsit,<ref name="Izenberg">{{cite journal |last1=Izenberg |first1=Noam R. |last2=McNutt |first2=Ralph L. |last3=Runyon |first3=Kirby D. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=MacDonald |first5=Alexander |title=Venus Exploration in the New Human Spaceflight Age |journal=Acta Astronautica |date=March 2021 |volume=180 |pages=100–104 |doi=10.1016/j.actaastro.2020.12.020 |bibcode=2021AcAau.180..100I |doi-access=free |language=en}}</ref> Jupiterit dhe më tej.<ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783"/><ref name="Taylor 2020"/> Nga pikëpamja e baticave, Venusi ushtron mbi Tokën forcën e tretë më të madhe baticore, pas Hënës dhe Diellit, ndonëse dukshëm më të vogël.<ref>{{cite web |title=Interplanetary Low Tide |website=Science Mission Directorate |date=2000-05-03 |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |access-date=2023-06-25 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604014510/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |language=en}}</ref> == Vëzhgueshmëria == [[File:Venus-pacific-levelled.jpg|thumb|alt=Fotografi e qiellit të natës, marrë nga bregu i detit. Në horizont duket një shkëlqim drite diellore. Shihen shumë yje. Venusi ndodhet në qendër dhe shkëlqen shumë më tepër se çdo yll; drita e tij pasqyrohet në oqean.|Venusi, i paraqitur pak djathtas qendrës, është gjithmonë më i ndritshëm se të gjithë planetët dhe yjet e tjerë në shkëlqimin e tyre maksimal, siç shihet nga Toka. Në pjesën e sipërme të figurës duket Jupiteri.]] Për syrin e lirë, Venusi duket si një pikë e bardhë drite, me një madhësi të dukshme maksimale prej −4,92, më i ndritshëm se çdo planet apo yll tjetër, përveç Diellit,<ref name="Dickinson_1998"/> edhe kur është më i zbehtë gjatë {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus|lt=kalimit të tij}}, kur madhësia e dukshme është −2,98.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Madhësia mesatare e dukshme e planetit është −4,14, me devijim standard 0,31.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Shkëlqimin më të madh Venusi e arrin gjatë fazës në formë drapëri, rreth një muaj para ose pas konjuksionit të poshtëm. Kur ndriçohet nga prapa prej Diellit, Venusi zbehet deri afërsisht në madhësinë −3; vlera e saktë varet nga këndi i fazës.<ref>{{cite web |title=Start watching for Venus brightest in the morning sky |website=Earth & Sky |date=2025-04-15 |url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/venus-brightest-greatest-brilliancy-greatest-illuminated-extent-2/ |access-date=2025-04-21 |language=en}}</ref> Planeti është mjaft i ndritshëm për t’u parë edhe në mes të ditës,<ref name="Flanders_2011"/> por vërehet më lehtë kur Dielli është ulët mbi horizont ose kur perëndon. Si planet i poshtëm, ai ndodhet gjithmonë brenda rreth 47° nga [[Dielli|Dielli]].<ref name="ephemeris"/> Venusi «parakalon» Tokën çdo 584 ditë, ndërsa orbiton rreth Diellit.<ref name="fact"/> Gjatë këtij procesi, ai shndërrohet nga «Ylli i Mbrëmjes», i dukshëm pas perëndimit të Diellit, në «Yllin e Mëngjesit», i dukshëm para lindjes së Diellit. Edhe pse Mërkuri, planeti tjetër i poshtëm, arrin zgjatje maksimale vetëm 28° dhe shpesh dallohet me vështirësi në muzg, Venusi nuk mund të mos vihet re kur është më i ndritshëm. Zgjatja e tij maksimale më e madhe bën që ai të shihet në qiellin e errët shumë kohë pas perëndimit të Diellit. Si objekti pikësor më i ndritshëm në qiell, Venusi shpesh raportohet gabimisht si një «[[Objekti fluturues i paidentifikuar|objekt fluturues i paidentifikuar]]».<ref name="ASP_2021"/> Ngaqë Venusi i afrohet Tokës gjatë konjuksionit të poshtëm dhe orbita e tij është e pjerrët në raport me rrafshin e orbitës së Tokës, ai mund të duket më shumë se 8° në veri ose në jug të ekliptikës, më shumë se çdo planet apo Hënë tjetër. Çdo tetë vjet, rreth marsit, ai shfaqet kaq larg në veri të ekliptikës, në yjësinë e [[Peshqit (yjësia)|Peshqve]] (si në mesin e marsit 2025); po ashtu, çdo tetë vjet, shfaqet kaq larg në jug të ekliptikës, në gusht ose shtator, në yjësinë e [[Virgjëresha (yjësia)|Virgjëreshës]] (si në fund të gushtit 2023). Kështu, në hemisferën veriore, Venusi mund të ndodhet në veri të Diellit dhe të shfaqet si yll i mëngjesit dhe yll i mbrëmjes brenda së njëjtës ditë. Koha e këtyre zhvendosjeve drejt veriut ose jugut lëviz ngadalë më herët gjatë vitit. Pas tridhjetë ciklesh (240 vjetësh), cikli zëvendësohet gradualisht nga një cikël tjetër, i zhvendosur me tre vjet; kështu, situata kthehet afër asaj fillestare pas 243 orbitash të Tokës dhe 395 orbitash të Venusit.<ref>Shih [https://ssd.jpl.nasa.gov/api/horizons.api?format=text&COMMAND=299&START_TIME=%272000-1-21%2015:51:57%27&STOP_TIME=%272104-4-15%2013:23:31%27&STEP_SIZE=2798&QUANTITIES=31 këtë llogaritje të efemeridës nga JPL Horizons].</ref> Okultimet e Venusit nga Hëna, kur Hëna bllokon pamjen e Venusit për vëzhguesit në pjesë të caktuara të Tokës, ndodhin mesatarisht rreth dy herë në vit, ndonjëherë disa herë brenda një viti (ndonëse rrallë).<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> === Fazat === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus}}}} [[File:Phases Venus.jpg|thumb|Fazat e Venusit dhe ndryshimi i diametrit të saj të dukshëm|alt=Diagram që paraqet fazat e Venusit]] Teksa rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]], Venusi shfaq {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus|lt=faza}} të ngjashme me ato të [[Hëna|Hënës]], kur vëzhgohet me teleskop. Planeti duket si një disk i vogël dhe i «plotë» kur ndodhet në anën e kundërt të Diellit (në konjuksionin e sipërm). Venusi shfaq një disk më të madh dhe fazën e «çerekut» kur arrin elongimin maksimal nga Dielli, dhe shkëlqen më fort në qiellin e natës. Në vëzhgimet teleskopike, planeti duket si një «hënë e hollë» shumë më e madhe kur kalon në anën e afërt, midis Tokës dhe Diellit. Venusi shfaq madhësinë më të madhe dhe fazën e «re» kur ndodhet midis Tokës dhe Diellit (në konjuksionin e poshtëm). Atmosfera e tij mund të shihet përmes teleskopëve, nga aureola e dritës së Diellit që thyhet rreth tij.<ref name="ephemeris"/> Fazat shihen qartë me një teleskop 4 inç.<ref>{{Cite web |last=Lavender |first=Gemma |date=2023-03-26 |title=What equipment do you need to see and photograph the planets |url=https://www.space.com/what-equipment-do-you-need-to-see-and-photograph-the-planets |access-date=2024-06-05 |website=Space.com |language=en}}</ref> Megjithëse dukshmëria e fazave të Venusit me sy të lirë është e diskutueshme, ka dëshmi të vëzhgimeve të tij në formë drapëri.<ref name="Goines_1995"/> === Shfaqjet gjatë ditës === [[File:Lunar Occultation of Venus (NHQ201512070001).jpg|alt=Venusi pranë një Hëne në formë drapëri në qiellin blu të ditës|thumb|Venusi shpesh mund të shihet me sy të lirë gjatë ditës, siç u pa pak para fshehjes së tij nga Hëna më 7 dhjetor 2015.]] Kur Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm dhe mjaft larg këndorisht nga Dielli, ai vërehet lehtë me sy të lirë në një qiell të kthjellët gjatë ditës, ndonëse shumica e njerëzve nuk dinë ta kërkojnë.<ref>{{Cite web |title=Viewing Venus in Broad Daylight |url=https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |access-date=2023-07-17 |website=www.fourmilab.ch |archive-date=2021-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115012816/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |url-status=live |language=en}}</ref> Astronomi Edmund Halley (Edmund Halley) llogariti shkëlqimin maksimal të planetit për syrin e lirë në vitin 1716, kur shfaqja e tij gjatë ditës alarmoi shumë banorë të Londrës. Perandori francez Napoleon Bonaparti e pa një herë shfaqjen e planetit gjatë ditës, teksa merrte pjesë në një pritje në [[Luksemburgu|Luksemburg]].<ref name="Chatfield_2015"/> Një tjetër vëzhgim historik i planetit gjatë ditës ndodhi gjatë inaugurimit të presidentit amerikan [[Abraham Lincoln]] në Uashington, më 4{{Nbsp}}mars 1865.<ref name="Gaherty_2012"/> === Tranzitet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus}}}} [[File:Transit of Venus viewed in Wagga Wagga (2).jpg|alt=Disk i bardhë me një pikë të vogël të zezë, i projektuar në një ekran|left|thumb|upright=0.75|Tranziti i Venusit i vitit 2012, i projektuar nga një [[Teleskopi|teleskop]] mbi një karton të bardhë]] Një tranzit i Venusit është shfaqja e Venusit përpara Diellit gjatë konjuksionit të poshtëm. Meqë orbita e Venusit është pak e pjerrët kundrejt orbitës së Tokës, shumica e konjuksioneve të poshtme me Tokën, që ndodhin çdo periudhë sinodike prej 1,6 vjetësh, nuk shkaktojnë tranzit të Venusit. Prandaj, tranzitet e Venusit ndodhin vetëm kur konjuksioni i poshtëm bie në disa ditë të qershorit ose dhjetorit, kur orbitat e Venusit dhe Tokës kryqëzohen në një vijë të drejtë me Diellin.<ref>{{cite web |first1=Fred |last1=Espenak |title=2004 and 2012 Transits of Venus |website=NASA |date=2004-06-08 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/venus0412.html |language=en}}</ref> Si rezultat, Venusi kalon përballë Tokës në një renditje që aktualisht përsëritet pas {{Val|8|u=years}}, {{Val|105.5|u=years}}, {{Val|8|u=years}} dhe {{Val|121.5|u=years}}, duke formuar cikle prej {{Val|243|u=years}}. Historikisht, tranzitet e Venusit qenë të rëndësishme sepse u mundësuan astronomëve të përcaktonin madhësinë e njësisë astronomike dhe, rrjedhimisht, madhësinë e Sistemit Diellor, siç tregoi Xheremaja Horoks më 1639, me vëzhgimin e parë të njohur të një tranziti të Venusit (pas tranzitit të parë planetar të vëzhguar në histori, më 1631: tranziti i Mërkurit).<ref name="Kollerstrom_1998"/> Deri tani janë vëzhguar vetëm shtatë tranzite të Venusit, që kur ndodhjet e tyre u llogaritën nga [[Johannes Kepler]] më 1621. Kapiten Kuk (Captain Cook) lundroi drejt [[Tahiti|Tahitisë]] më 1768 për të regjistruar tranzitin e tretë të vëzhguar të Venusit; kjo më pas çoi në eksplorimin e bregdetit lindor të Australisë.<ref name="Hornsby_1771"/><ref name="Woolley_1969"/> Dy tranzitet më të fundit ndodhën më 8 qershor 2004 dhe më 5–6 qershor 2012. Tranziti mund të ndiqej drejtpërdrejt në shumë platforma online ose të vëzhgohej lokalisht, me pajisjet dhe kushtet e duhura.<ref name="Boyle_2016"/> Çifti pararendës i tranziteve ndodhi në dhjetor 1874 dhe dhjetor 1882. Tranzitet e ardhshme do të ndodhin në dhjetor 2117 dhe dhjetor 2125.<ref name="Espenak_2004"/> === Drita e hirit === [[File:Venus-ParkerSolarProbe-July2020.jpg|thumb|Shkëlqimi i natës konsiderohet që nga viti 2022 kandidati më i mundshëm për dritën e hirit. Në këtë imazh në dritë të dukshme dhe infra të kuqe të afërt, ai dallohet më së miri si një vijë e ndritshme përgjatë skajit të Venusit.<ref>{{cite web |last=Dobbins |first=Thomas A. |title=The Parker Solar Probe Captures Surprising Images of Venus Nightside |website=Sky & Telescope |date=2022-02-22 |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/the-parker-solar-probe-captures-surprising-images-of-venus-nightside/ |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref> Sipërfaqja dhe veçoritë e saj, si njolla e errët e dukshme në këtë imazh, rrafshnalta Ovda Regio e Terrës së Afërditës, dallohen shumë më pak nga syri i njeriut. Megjithatë, thuhet se janë parë nga disa njerëz, ndoshta për shkak të ndjeshmërisë më të lartë ndaj spektrit në të cilin shkëlqen sipërfaqja.<ref>{{cite web |title=Nightside observations by the Parker Solar Probe: implications for the reality of the Ashen Light – British Astronomical Association |website=British Astronomical Association – Supporting amateur astronomers since 1890 |date=2024-05-21 |url=https://britastro.org/journal_contents_ite/nightside-observations-by-the-parker-solar-probe-implications-for-the-reality-of-the-ashen-light |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref>]] Një prej mistereve të kahershme të vëzhgimeve të Venusit është e ashtuquajtura {{ill|Drita e hirit|en|Ashen light|lt=dritë e hirit}} — një ndriçim i zbehtë në dukje në anën e tij të errët, që shihet kur planeti është në fazën e drapërit. Vëzhgimi i parë i pretenduar i dritës së hirit u bë më 1643, por ekzistenca e këtij ndriçimi nuk është konfirmuar kurrë në mënyrë të besueshme. Vëzhguesit kanë hamendësuar se mund të shkaktohet nga aktiviteti elektrik në atmosferën e Venusit, por mund të jetë iluzion, i krijuar nga efekti fiziologjik i vëzhgimit të një objekti të ndritshëm në formë drapëri.<ref name="Baum_2000"/><ref name="Russell, Philips"/> Drita e hirit është vërejtur shpesh kur Venusi ndodhet në qiellin e mbrëmjes dhe terminatori i mbrëmjes i planetit është i kthyer nga Toka. == Historia e vëzhgimit dhe eksplorimit== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vëzhgimi dhe eksplorimi i Venusit|en|Observations and explorations of Venus}}}} === Vëzhgimet e hershme === Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm në qiellin e Tokës për t’u parë Syri i lirë, pa ndihmë, duke e bërë një nga planetët klasikë që kulturat njerëzore i kanë njohur dhe identifikuar gjatë historisë, veçanërisht sepse është objekti i tretë më i ndritshëm në qiellin e Tokës, pas Diellit dhe Hënës. Meqë lëvizjet e Venusit duken të ndërprera (ai zhduket për shkak të afërsisë me Diellin, për shumë ditë radhazi, e më pas rishfaqet në horizontin tjetër), disa kultura nuk e njihnin Venusin si një trup të vetëm qiellor;<ref name="Cooley"/> në vend të kësaj, mendonin se ishte dy yje të veçantë në secilin horizont: ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes.<ref name="Cooley"/> Megjithatë, një vulë cilindrike nga periudha e Jemdet Nasrit dhe tabela e Venusit e Ammisaduqës nga dinastia e parë babilonase tregojnë se sumerët e lashtë e dinin tashmë se ylli i mëngjesit dhe ai i mbrëmjes ishin i njëjti objekt qiellor.<ref name="Sachs_1974"/><ref name="Cooley"/><ref name="Hobson_2009"/> [[File:Venus Tablet of Ammisaduqa.jpg|thumb|upright=0.75|Regjistrimi më i hershëm i njohur i pozicioneve të Venusit, në ''[[Babilonia|babilonase]]n'' e vjetër ''Tabelën e Venusit të Ammisaduqës'' (1600 p.e.s.)]] Në periudhën e Babilonisë së Vjetër, planeti Venus njihej si Ninsi'anna, e më vonë si Dilbat.<ref>{{Cite journal |id=CEEOL 264567 |last1=Veede |first1=Raul |last2=Kasak |first2=Enn |title=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |journal=Folklore |date=2001 |issue=15–17 |pages=7–33 |language=en}}</ref> Emri “Ninsi'anna” përkthehet “zonjë hyjnore, ndriçim i qiellit”, një cilësim që i referohet Venusit si “ylli” i dukshëm më i ndritshëm. Trajtat më të hershme të emrit shkruheshin me shenjën kuneiforme si4 (= SU, që do të thotë “të jesh i kuq”), dhe kuptimi fillestar mund të ketë qenë “zonjë hyjnore e skuqjes së qiellit”, duke iu referuar ngjyrës së qiellit të mëngjesit dhe të mbrëmjes.<ref name="Heimpel_1982"/> Kinezët historikisht e quanin Venusin e mëngjesit “E Bardha e Madhe” ({{lang|zh-Latn|Tàibái}} {{Lang|zh|太白}}) ose “Hapësja (Nisësja) e Shkëlqimit” ({{lang|zh-Latn|Qǐmíng}} {{Lang|zh|啟明}}), kurse Venusin e mbrëmjes “I Shkëlqyeri i Perëndimit” ({{lang|zh-Latn|Chánggēng}} {{Lang|zh|長庚}}).<ref name="Needham_1959"/> Grekët e lashtë fillimisht besonin se Venusi ishte dy yje të veçantë: Fosfori, ylli i mëngjesit, dhe Hesperi, ylli i mbrëmjes. [[Plini Plaku]] ia atribuoi Pitagorës zbulimin se bëhej fjalë për të njëjtin objekt, në shekullin VI p.e.s.,<ref name="Pliny_1991"/> ndërsa Diogjeni Laert argumentoi se [[Parmenidhi]] (fillimi i shekullit V p.e.s.) ka të ngjarë të ishte përgjegjës për këtë zbulim.<ref name="Berkert_1972"/> Edhe pse e njihnin Venusin si një objekt të vetëm, romakët e lashtë vazhduan ta quanin pamjen e mëngjesit të Venusit [[Luciferi]], fjalë për fjalë “Sjellësi i dritës”, dhe pamjen e mbrëmjes Vesper,<ref name="Dobbin_2002"/> që të dyja përkthime të drejtpërdrejta të emrave të tyre tradicionalë grekë. Në shekullin II, në traktatin e tij astronomik ''Almagesti'', [[Ptolemeu]] teorizoi se Mërkuri dhe Venusi ndodheshin midis Diellit dhe Tokës. Astronomi persian i shekullit XI, [[Ibn Sina]], pretendoi se kishte vëzhguar një kalim të Venusit (megjithëse kjo vihet në dyshim),<ref name="Goldstein"/> çka astronomët e mëvonshëm e morën si konfirmim të teorisë së Ptolemeut.<ref name="Enc_Irnica"/> Në shekullin XII, astronomi andaluzian [[Al-Andalus|andaluzian]] Ibn Baxha vëzhgoi “dy planetë si njolla të zeza mbi faqen e Diellit”; astronomët e observatorit të Maragës në shekullin XIII menduan se këto ishin kalime të Venusit dhe Mërkurit, por kjo nuk mund të jetë e vërtetë, sepse gjatë jetës së Ibn Baxhës nuk pati asnjë kalim të Venusit.<ref name="Ansari_2002"/> Disa pretendime për vëzhgime kalimesh nga astronomë myslimanë të Mesjetës, në fakt, janë vërtetuar se i referoheshin njollave diellore.<ref name="VaqueroVázquez2009"/> [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|upright=0.7|{{ill|Kodiku i Dresdenit|en|Dresden Codex}} i Majave të epokës para-kolumbiane, i cili llogarit shfaqjet e Venusit]] === Venusi dhe astronomia e hershme moderne === {{Multiple image | footer = Në vitin 1610, [[Galileo Galilei]] vëzhgoi me teleskop se Venusi shfaqte faza, megjithëse qëndronte pranë Diellit në qiellin e Tokës (figura e parë). Kjo vërtetoi se Venusi rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]] dhe jo Tokës, siç parashikonte modeli [[heliocentrizmi|heliocentrik]] i Kopernikut, dhe hodhi poshtë modelin [[gjeocentrizmi|gjeocentrik]] të Ptolemeut (figura e dytë). | width = 220 | align = right | image1 = Phases-of-Venus2.svg | image2 = Phases-of-Venus-Geocentric.svg }} Kur planeti u vëzhgua për herë të parë me teleskop në dhjetor 1610 nga fizikani italian [[Galileo Galilei]], ai zbuloi se Venusi shfaqte faza si Hëna, duke ndryshuar nga drapër në fazë të gufuar, pastaj të plotë e anasjelltas. Kur Venusi është më larg Diellit në qiell, shfaqet gjysmë i ndriçuar; kur është më afër Diellit, shfaqet në fazën e drapërit ose të plotë. Kjo mund të ndodhte vetëm nëse Venusi rrotullohej rreth Diellit. Galileo e raportoi këtë në ''Letrat mbi njollat diellore'' të vitit 1613; ky ishte një nga vëzhgimet e para që kundërshtoi qartësisht modelin gjeocentrik ptolemaik, sipas të cilit Sistemi Diellor ishte bashkëqendror dhe i përqendruar te Toka.<ref name="palmieri"/><ref name="Fegley"/> Kalimi i Venusit i vitit 1631, ndonëse nuk u vëzhgua, ishte i pari që u parashikua me sukses, nga [[Johannes Kepler]] dhe përllogaritjet e tij të botuara në vitin 1629. Kalimi i radhës, ai i vitit 1639, u parashikua saktësisht nga Jeremiah Horrocks dhe u vëzhgua prej tij dhe mikut të tij, William Crabtree, në shtëpitë e tyre përkatëse më 4 dhjetor 1639 (24 nëntor sipas [[Kalendari julian|kalendarit julian]] që përdorej në atë kohë).<ref name="Kollerstrom"/> [[File:Lavender - Jeremiah Horrocks (1618–1641).jpg|thumb|Pikturë e shekullit XX që paraqet Jeremiah Horrocks duke vëzhguar kalimin e Venusit të vitit 1639.]] Atmosfera e Venusit u zbulua në vitin 1761 nga polimati rus [[Mihail Lomonosov]].<ref name="Marov2004"/><ref name="Britannica"/> Atmosfera e Venusit u vëzhgua në vitin 1790 nga astronomi gjerman Johann Schröter. Schröter zbuloi se, kur planeti shfaqej si një drapër i hollë, majat e tij shtriheshin përtej 180°. Ai arriti saktë në përfundimin se kjo vinte nga shpërhapja e dritës së Diellit në një atmosferë të dendur. Më vonë, astronomi amerikan Chester Smith Lyman vëzhgoi një unazë të plotë rreth anës së errët të planetit kur ai ndodhej në lidhje të poshtme, duke dhënë prova të tjera për praninë e atmosferës.<ref name="Russell_1899"/> Atmosfera i vështirësoi përpjekjet për të përcaktuar periudhën e rrotullimit të planetit dhe vëzhgues si astronomi me origjinë italiane [[Giovanni Cassini]] dhe Schröter vlerësuan gabimisht periudha prej rreth {{Val|24|u=hours}}, bazuar në lëvizjen e shenjave në sipërfaqen e dukshme të planetit.<ref name="Hussey_1832"/> [[File:Venus Drawing.jpg|thumb|left|upright=0.9|“Efekti i pikës së zezë” siç u regjistrua gjatë kalimit të vitit 1769|alt=Një varg vizatimesh me dorë që tregojnë Venusin duke kaluar buzë diskut të Diellit, duke lënë pas një pikë hijeje iluzore]] ===Përparimet e fillimit të shekullit XX=== Pak gjëra të tjera u zbuluan për Venusin deri në shekullin XX. Disku i tij pothuajse pa tipare nuk jepte asnjë të dhënë se si mund të ishte sipërfaqja, dhe vetëm me zhvillimin e vëzhgimeve spektroskopike dhe në rrezet ultravjollcë u zbuluan më shumë nga sekretet e tij. Vëzhgimet e para në rrezet ultravjollcë u kryen në vitet 1920, kur Frank E. Ross zbuloi se fotografitë ultravjollcë tregonin hollësi të shumta që mungonin në rrezatimin e dukshëm dhe atë infra të kuq. Ai sugjeroi se kjo vinte si pasojë e një atmosfere të ulët, të dendur dhe të verdhë, me [[Ciruset|cirusë]] të lartë mbi të.<ref name="Ross_1928"/> Ishte vënë re se disku i Venusit nuk kishte rrafshim të dallueshëm, çka sugjeronte një rrotullim të ngadaltë; disa astronomë arritën në përfundimin se ai ishte i bllokuar baticor, ashtu siç besohej në atë kohë se ishte edhe Mërkuri. Megjithatë, studiues të tjerë kishin zbuluar se nga ana e natës së planetit vinte një sasi e konsiderueshme nxehtësie, çka sugjeronte një rrotullim të shpejtë (në atë kohë nuk dyshohej për një temperaturë të lartë sipërfaqësore), duke e bërë çështjen të paqartë.<ref name="Martz_1934"/> Studimet e mëvonshme në vitet 1950 treguan se rrotullimi ishte retrograd. ===Misionet e para në Venus=== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Misionet në Venus|en|List of missions to Venus}}}} [[File:Mariner 2 venus data.jpg|thumb|Fluturimi pranë Venusit i Mariner 2 ishte hera e parë që të dhënat nga Venusi u morën me sukses; ato u paraqitën në JPL me anë të një printimi (1963)]] Përpjekja e parë për një fluturim hapësinor ndërplanetar u bë më 1961, kur sonda robotike hapësinore ''Venera 1'' e programit sovjetik Venera fluturoi drejt Venusit. Kontakti me të humbi gjatë rrugës.<ref name="mitchell_1"/> Misioni i parë ndërplanetar i suksesshëm, po ashtu drejt Venusit, ishte ''Mariner 2'' i programit amerikan {{ill|Programi Mariner|en|Mariner program}}, i cili kaloi pranë planetit më 14 dhjetor 1962, në lartësinë {{Convert|34833|km|mi|abbr=on}} mbi sipërfaqen e Venusit, dhe mblodhi të dhëna për atmosferën e planetit.<ref name="Mayer_et_al_1958"/><ref name="NASA_1962"/> Për më tepër, vëzhgimet astronomike me radar të Venusit u kryen për herë të parë në vitet 1960 dhe dhanë matjet e para të periudhës së rrotullimit, të cilat ishin afër vlerës reale.<ref name="Goldstein_Carpenter_1963"/> ''Venera 3'', e lëshuar më 1966, u bë sonda dhe zbarkuesi i parë njerëzor që arriti dhe goditi një trup tjetër qiellor përveç Hënës, por nuk mundi të kthente të dhëna, pasi u rrëzua në sipërfaqen e Venusit. Më 1967 u lëshua ''Venera 4'', e cila vendosi me sukses pajisje eksperimentale shkencore në atmosferën e Venusit përpara se të godiste sipërfaqen. ''Venera 4'' tregoi se temperatura e sipërfaqes ishte më e lartë nga sa kishte llogaritur ''Mariner 2'', afro {{Convert|500|C|||}}; përcaktoi se atmosfera përbëhej 95% nga dioksidi i karbonit (CO₂) dhe zbuloi se atmosfera e Venusit ishte dukshëm më e dendur nga sa kishin parashikuar projektuesit e ''Venera 4''.<ref name="mitchell_2"/><ref>{{cite book |last=Harvey |first=Brian |date=2007 |title=Russian Planetary Exploration History, Development, Legacy and Prospects |publisher=Springer-Praxis |pages=115–118 |isbn=978-0-387-46343-8 |language=en}}</ref> Në një shembull të hershëm të bashkëpunimit hapësinor, të dhënat e ''Venera 4'' u ndërthurën me të dhënat e vitit 1967 nga ''Mariner 5'' dhe u analizuan nga një ekip i përbashkët shkencor sovjeto-amerikan në një seri konferencash shkencore gjatë vitit pasues.<ref name="COSPAR_Group_VII_1969"/> Më 15 dhjetor 1970, ''Venera 7'' u bë anija e parë kozmike që u ul butë në një planet tjetër dhe e para që transmetoi të dhëna prej andej drejt Tokës.<ref name="Time_1971"/> Më 1974, ''Mariner 10'' kaloi pranë Venusit për të përkulur trajektoren drejt Mërkurit dhe fotografoi retë në rrezet ultravjollcë, duke zbuluar shpejtësi jashtëzakonisht të larta të erërave në atmosferën e Venusit. Kjo ishte hera e parë që u përdor asistimi gravitacional ndërplanetar, një teknikë që do të përdorej nga sonda të mëvonshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/> Vëzhgimet me radar në vitet 1970 zbuluan për herë të parë hollësi të sipërfaqes së Venusit. Impulse valësh radio u drejtuan nga planeti duke përdorur radioteleskopin {{Convert|300|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} në observatorin e Arecibos, dhe jehonat zbuluan dy rajone shumë reflektuese, të quajtura rajonet Alpha dhe Beta. Vëzhgimet zbuluan një zonë të ndritshme, që mendohej se ishte malore dhe që u quajt Malet Maxwell.<ref name="Campbell_et_al_1976"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> Këto tri tipare janë tani të vetmet në Venus që nuk kanë emra femrash.<ref name="jpl-magellan"/> Më 1975, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 9'' dhe ''Venera 10'' transmetuan pamjet e para nga sipërfaqja e Venusit, të cilat ishin bardhezi. NASA mori të dhëna të tjera nga projekti ''Pioneer Venus'', i përbërë nga dy misione të veçanta:<ref name="Colin_Hall_1977"/> ''Pioneer Venus Multiprobe'' dhe ''Pioneer Venus Orbiter'', që orbituan Venusin midis viteve 1978 dhe 1992.<ref name="Williams_2005"/> Më 1982, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 13'' dhe ''Venera 14'' morën pamjet e para me filtra ngjyrash njëngjyrëshe të sipërfaqes. Pasi ''Venera 15'' dhe ''Venera 16'' operuan në orbitë midis viteve 1983 dhe 1984 dhe hartuan me hollësi 25% të terrenit të Venusit (nga poli i veriut deri në gjerësinë gjeografike 30°N), programi sovjetik Venera mori fund.<ref name="Greeley_Batson_2007"/> [[File:Foto de Venera 9.png|thumb|Pamja e parë e sipërfaqes së Venusit dhe e sipërfaqes së çdo planeti tjetër përveç Tokës (1975, zbarkuesi sovjetik ''Venera 9''). Panoramë bardhezi 180-gradëshe me shkëmbinj të zhveshur, të zinj e si rrasa, nën një qiell të rrafshët. Fokusi është te toka dhe sonda.|upright=2]] [[File:Russian "Vega" balloon mission to Venus on display at the Udvar-Hazy museum.jpg|thumb|left|upright=0.8|Sonda me balonë e programit Vega, e ekspozuar në Qendrën Udvar-Hazy të Institutit Smithsonian]] Më 1985, programi sovjetik Vega, me misionet e tij ''Vega 1'' dhe ''Vega 2'', dërgoi sondat e fundit për hyrje në atmosferë dhe, për herë të parë, aerobotët e parë jashtëtokësorë: balona të fryra që mundësuan fluturim atmosferik jashtë Tokës. Midis viteve 1990 dhe 1994, ''Magellan'' operoi në orbitë deri sa doli prej saj, duke hartuar sipërfaqen e Venusit. Gjithashtu, sonda si ''Galileo'' (1990),<ref>{{cite web |title=Welcome to the Galileo Orbiter Archive Page |website=PDS Atmospheres Node |date=1989-10-18 |url=https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |access-date=2023-04-11 |archive-date=2023-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411212904/https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |url-status=live |language=en}}</ref> dhe ''[[Cassini–Huygens]]'' (1998/1999), vizituan Venusin gjatë fluturimeve pranë tij, në rrugë drejt destinacioneve të tjera. ===Eksplorimi i përtërirë=== Në prill 2006, ''Venus Express'', misioni i parë kushtuar posaçërisht Venusit i [[Agjencia Hapësinore Evropiane|Agjencisë Hapësinore Evropiane]] (ESA), hyri në orbitë rreth Venusit. ''Venus Express'' mundësoi vëzhgime të atmosferës së Venusit të papara më parë. ESA e përfundoi misionin ''Venus Express'' në dhjetor 2014, duke e nxjerrë nga orbita në janar 2015.<ref name="Howell_2014"/> Në të njëjtin vit dhe në vitin pasues, ''MESSENGER'' e vizitoi Venusin gjatë kalimeve pranë tij, rrugës drejt destinacioneve të tjera. Në vitin 2010, anija e parë ndërplanetare kozmike me velë diellore që pati sukses, IKAROS, udhëtoi drejt Venusit për një kalim pranë tij. Nga viti 2015 deri më 2024, sonda japoneze ''Akatsuki'' ishte aktive në orbitë rreth Venusit, ndërsa BepiColombo kreu kalime pranë tij më 2020 dhe 2021. [[File:Wispr 4thflyby.gif|thumb|Instrumenti WISPR i sondës Parker Solar Probe regjistroi në dritë të dukshme faqen e natës së Venusit më 2021. Pamjet tregojnë sipërfaqen e nxehtë, që shkëlqen zbehtë, dhe Terrën e Afërditës si një njollë të madhe të errët, të dukshme përmes reve. Retë pengojnë vëzhgime të tilla në faqen e ditës, ku ndriçohen nga Dielli.<ref>{{cite web |last1=Hatfield |first1=Miles |title=Parker Solar Probe Captures Visible Light Images of Venus' Surface |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed |website=NASA |access-date=2022-04-29 |date=2022-02-09 |archive-date=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414155959/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |journal=Geophysical Research Letters |last1=Wood |first1=B. E. |last2=Hess |first2=P. |last3=Lustig-Yaeger |first3=J. |last4=Gallagher |first4=B. |last5=Korwan |first5=D. |last6=Rich |first6=N. |last7=Stenborg |first7=G. |last8=Thernisien |first8=A. |last9=Qadri |first9=S. N. |last10=Santiago |first10=F. |last11=Peralta |first11=J. |last12=Arney |first12=G. N. |author12-link=Giada Arney |last13=Izenberg |first13=N. R. |last14=Vourlidas |first14=A. |last15=Linton |first15=M. G. |last16=Howard |first16=R. A. |last17=Raouafi |first17=N. E. |doi=10.1029/2021GL096302 |date=2022-02-09 |title=Parker Solar Probe Imaging of the Night Side of Venus |volume=49 |issue=3 |article-number=e2021GL096302 |pmid=35864851 |pmc=9286398 |bibcode=2022GeoRL..4996302W |language=en}}</ref>]] ===Misionet aktive dhe të planifikuara=== {{Shih|List of missions to Venus#Future missions}} [[File:VenusLanderTopo.png|thumb|upright=1.5|Hartë topografike globale e Venusit, ku shënohen të gjitha vendet e uljes së sondave (e kuqe: janë dërguar pamje; pika e zezë: janë marrë e analizuar mostra në vend)]] {{As of|2025}} nuk ka sonda aktive në Venus; Parker Solar Probe është planifikuar të kthehet vazhdimisht pranë Venusit deri më 2030. Disa sonda janë në zhvillim e sipër, ndërsa disa misione të propozuara ndodhen ende në fazat e hershme konceptuale. Misioni i radhës drejt Venusit është Venus Life Finder, i cili pritet të niset jo më herët se vera e vitit 2026. Agjencia indiane ISRO po punon për Misionin Orbital të Venusit, me synimin për ta nisur në vitin 2028. Misioni i Emirateve të Bashkuara Arabe drejt asteroidëve, MBR Explorer, do të kryejë një kalim pranë planetit. NASA miratoi dy misione drejt planetit, VERITAS dhe DAVINCI, të planifikuara të nisen jo më herët se viti 2031. ESA planifikon të nisë gjithashtu EnVision në vitin 2031. Një projekt i Institutit të Teknologjisë të Masaçusetsit (MIT), në bashkëpunim me kompaninë raketore Rocket Lab, synon të bëhet misioni i parë privat ndërplanetar që do të kërkojë lëndë organike duke dërguar një sondë në atmosferën e Venusit. Sonda quhet Venus Life Finder.<ref>{{cite web |title=Rocket Lab Probe |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2023-03-07 |url=https://venuscloudlife.com/small-mission/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208040505/https://venuscloudlife.com/small-mission/ |url-status=live |language=en}}</ref> ====Objektivat==== Venusi është përcaktuar si një objekt i rëndësishëm për kërkimet e ardhshme, që mund të ndihmojë të kuptohet: * prejardhja e Sistemit Diellor dhe e Tokës, si dhe nëse sisteme e planetë si i yni janë të zakonshëm apo të rrallë në univers; * mënyra si trupat planetarë zhvillohen nga gjendjet e tyre fillestare deri te objektet e larmishme të sotme; * zhvillimi i kushteve që çojnë në mjedise të banueshme dhe në jetë.<ref>{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=February 2023 |volume=219 |issue=1 |article-number=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en}}</ref> ===Konceptet e misioneve me ekuipazh=== [[Image:Tmk-mavr.jpg|thumb|Në vitet 1970, [[Shtetet e Bashkuara]] dhe [[Bashkimi Sovjetik]] projektuan misione me ekuipazh drejt Venusit, si projekti i kalimit pranë Venusit me ekuipazh, i nxjerrë nga [[Programi Apollo]], ose anija e propozuar sovjetike [[TMK]]-MAVR, e paraqitur këtu, për një kalim pranë Venusit]] Që nga vitet 1960, Venusi është konsideruar si një pikë kalimi për misionet me ekuipazh drejt Marsit përmes misioneve të kalimit pranë tij në periudhën e opozicionit, në vend të misioneve të drejtpërdrejta në periudhën e konjuksionit me kalime pranë Venusit që përdorin [[Asistimi gravitacional|asistimin gravitacional]]. Këto misione do të ishin më të shpejta dhe më të sigurta për në [[Marsi|Mars]], me dritare më të përshtatshme për kthim ose ndërprerje të fluturimit dhe me ekspozim ndaj rrezatimit gjatë fluturimit më të ulët ose të barabartë me atë të fluturimeve të drejtpërdrejta drejt Marsit.<ref>{{cite web |last=Rao |first=Rahul |title=Astronauts bound for Mars should swing by Venus first, scientists say |website=Space.com |date=2020-07-07 |url=https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |access-date=2023-04-24 |archive-date=2023-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424055519/https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Izenberg" /> ==== Banimi i mundshëm në atmosferë ==== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Qytetet dhe ishujt lundruese në trillim|en|Floating cities and islands in fiction|lt=qytetet lundruese}}; {{ill|Kolonizimi i Venusit|en|Colonization of Venus}}}} [[File:NASA Cloud City on Venus.jpg|thumb|Paraqitje artistike e një baze lundruese me ekuipazh në Venus, sipas konceptit të NASA-s High Altitude Venus Operational Concept (HAVOC)]] Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit janë jashtëzakonisht armiqësore, presioni atmosferik, temperatura dhe rrezatimi diellor e kozmik 50&nbsp;km mbi sipërfaqe janë të ngjashme me ato në sipërfaqen e Tokës («kushte të favorshme»).<ref>{{Cite journal |last1=Arredondo |first1=Anicia |last2=Hodges |first2=Amorée |last3=Abrahams |first3=Jacob N. H. |last4=Bedford |first4=Candice C. |last5=Boatwright |first5=Benjamin D. |last6=Buz |first6=Jennifer |last7=Cantrall |first7=Clayton |last8=Clark |first8=Joanna |last9=Erwin |first9=Andrew |last10=Krishnamoorthy |first10=Siddharth |last11=Magaña |first11=Lizeth |last12=McCabe |first12=Ryan M. |last13=McIntosh |first13=E. Carrie |last14=Noviello |first14=Jessica L. |last15=Pellegrino |first15=Marielle |last16=Ray |first16=Christine |last17=Styczinski |first17=Marshall J. |last18=Weigel |first18=Peter |title=VALENTInE: A Concept for a New Frontiers–Class Long-duration In Situ Balloon-based Aerobot Mission to Venus |journal=The Planetary Science Journal |date=July 2022 |volume=3 |issue=7 |page=152 |doi=10.3847/PSJ/ac7324 |doi-access=free |bibcode=2022PSJ.....3..152A |language=en }}</ref><ref name="radiation-levels"/><ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796">{{cite journal |last1=Patel |first1=M.R. |last2=Mason |first2=J.P. |last3=Nordheim |first3=T.A. |last4=Dartnell |first4=L.R. |title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: II. Ultraviolet radiation |journal=Icarus |date=February 2022 |volume=373 |article-number=114796 |doi=10.1016/j.icarus.2021.114796 |doi-access=free |bibcode=2022Icar..37314796P |language=en}}</ref><ref name="Taylor 2020"/> Ndër sfidat e shumta inxhinierike për praninë njerëzore në atmosferën e Venusit janë sasitë gërryese të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] në atmosferë.<ref name="Landis2003"/> Si alternativë ndaj idesë popullore të banimit në sipërfaqet planetare, si ajo e [[Marsi|Marsit]], janë propozuar [[Aerostati|aerostatë]] për eksplorim me ekuipazh dhe, ndoshta, për «qytete lundruese» të përhershme në atmosferën e Venusit.<ref name="Landis2003"/><ref name="Архив фантастики"/><ref name="Inner Solar System 2015"/><ref name="Tickle 2015"/><ref name="Warmflash_2017"/> Koncepti i NASA-s për operimin në lartësi të mëdha në Venus ishte një koncept trajnimi për studimin e projektimit të një aerostati me ekuipazh. ==Mundësia e jetës== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Jeta në Venus|en|Life on Venus}}}} Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit nuk janë më mikpritëse për çfarëdo forme jete të ngjashme me atë tokësore që mund të jetë formuar para këtij ndryshimi, hamendësohet se jeta mund të ekzistojë në shtresat e sipërme të reve të Venusit, {{convert|50|km|mi|sigfig=1|abbr=on}} mbi sipërfaqe, ku kushtet atmosferike janë më të ngjashmet me ato të Tokës në Sistemin Diellor,<ref name="Tillman 2018"/> me temperatura që variojnë nga {{convert|30|and|80|C|K C F|order=out}}, ndërsa presioni dhe rrezatimi janë afërsisht të njëjtë me ato në sipërfaqen e Tokës, por retë janë acidike dhe ajri përbëhet nga dioksidi i karbonit.<ref name="Mullen_2002"/><ref name="Landis_2003"/><ref name="Cockell1999"/> Më saktësisht, në lartësitë 48–59&nbsp;km, kushtet e temperaturës dhe të rrezatimit janë të përshtatshme për jetën. Në lartësitë më të ulëta uji do të avullonte, ndërsa në ato më të larta rrezatimi ultraviolet do të ishte tepër i fortë.<ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796"/><ref name="radiation-levels"/> Hamendësimet për mundësinë e jetës në sipërfaqen e Venusit u pakësuan ndjeshëm pas fillimit të viteve 1960, kur u bë e qartë se kushtet ishin ekstreme krahasuar me ato të Tokës. Temperaturat dhe presioni atmosferik ekstremë të Venusit e bëjnë të pamundur jetën me bazë ujin, të paktën sipas njohurive të tanishme. Disa shkencëtarë kanë hamendësuar se mikroorganizma {{ill|Ekstremofili|en|Extremophile|lt=ekstremofilë}} termoacidofilë mund të ekzistojnë në shtresat e sipërme, më të freskëta dhe acidike të atmosferës së Venusit.<ref name="Clark_2003"/><ref name="Redfern_2004"/><ref name="Dartnell2015"/> Këto hamendësime datojnë që nga viti 1967, kur [[Carl Sagan]] dhe Harold J. Morowitz sugjeruan në një artikull të revistës ''Nature'' se objektet e vogla të zbuluara në retë e Venusit mund të ishin organizma të ngjashëm me bakteret e Tokës, të cilat kanë përafërsisht të njëjtën madhësi: :Ndërsa kushtet në sipërfaqen e Venusit e bëjnë të pabesueshme hipotezën e jetës atje, retë e Venusit janë krejt tjetër çështje. Siç është vënë në dukje disa vite më parë, në afërsi të reve gjenden me bollëk uji, [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe drita e diellit — parakushtet për [[Fotosinteza|fotosintezën]].<ref name="Sagan_Morowitz_1967"/> Në gusht 2019, astronomët e udhëhequr nga Yeon Joo Lee raportuan se një model afatgjatë ndryshimesh në përthithjen e dritës dhe në [[Albedoja|albedon]] e atmosferës së Venusit, të shkaktuara nga «përthithës të panjohur» — të cilët mund të jenë kimikate ose edhe koloni të mëdha mikroorganizmash lart në atmosferën e planetit — ndikon në klimë.<ref name="TAJ-20190826"/> Përthithja e dritës prej tyre është pothuajse identike me atë të mikroorganizmave në retë e Tokës. Studime të tjera kanë arritur në përfundime të ngjashme.<ref name="ES-20190903"/> Zbulimi i pretenduar i një vije përthithjeje të {{ill|Fosfina|en|Phosphine|lt=fosfinës}} në atmosferën e Venusit, një gaz që nuk dihet të prodhohet nga asnjë proces kimik i njohur në sipërfaqen ose në atmosferën e Venusit, çoi në hamendësime në shtator 2020 se në atmosferë mund të ketë jetë edhe sot.<ref name="Drake_2020"/><ref name="Greaves_et_al_2020"/> Studimet e mëvonshme ia atribuuan sinjalin spektroskopik, që ishte interpretuar si fosfinë, dioksidit të squfurit,<ref name="Lincowski_et_al_2021"/> ose zbuluan se në të vërtetë nuk kishte vijë përthithjeje.<ref name="Beall_2020"/><ref name="Snellan_et_al_2020"/> ===Mbrojtja planetare=== Për shkak të kushteve të ashpra në sipërfaqen e [[Venusi|Venusit]], ai është klasifikuar në kategorinë dy të Mbrojtja planetare, të dytën më të ulët.<ref name="NRC_2006"/> Kjo do të thotë se ekziston vetëm një mundësi e largët që Ndotja ndërplanetare e shkaktuar nga anijet kozmike të cenojë kërkimet. Megjithatë, pas zbulimit të bioshënjuesve të mundshëm, kjo klasifikim për të paktën disa shtresa atmosferike është vënë në pikëpyetje. Meqë këto shtresa nuk janë përcaktuar si mjaftueshëm të përshtatshme për jetën, nuk është rekomanduar ndryshimi i klasifikimit.<ref>{{cite journal | last1=Zorzano | first1=María Paz | last2=Olsson-Francis | first2=Karen | last3=Doran | first3=Peter T. | last4=Rettberg | first4=Petra | last5=Coustenis | first5=Athena | last6=Ilyin | first6=Vyacheslav | last7=Raulin | first7=Francois | last8=Shehhi | first8=Omar Al | last9=Groen | first9=Frank | last10=Grasset | first10=Olivier | last11=Nakamura | first11=Akiko | last12=Ballesteros | first12=Olga Prieto | last13=Sinibaldi | first13=Silvio | last14=Suzuki | first14=Yohey | last15=Kumar | first15=Praveen | last16=Kminek | first16=Gerhard | last17=Hedman | first17=Niklas | last18=Fujimoto | first18=Masaki | last19=Zaitsev | first19=Maxim | last20=Hayes | first20=Alex | last21=Peng | first21=Jing | last22=Ammannito | first22=Eleonora | last23=Mustin | first23=Christian | last24=Xu | first24=Kanyan | title=The COSPAR planetary protection requirements for space missions to Venus | journal=Life Sciences in Space Research | volume=37 | date=2023 | doi=10.1016/j.lssr.2023.02.001 | doi-access=free | pages=18–24 | pmid=37087175 | bibcode=2023LSSR...37...18Z | language=en}}</ref> ==Në kulturë== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Venusi në kulturë|en|Venus in culture}}}} Venusi është ndër dukuritë më të spikatura në qiellin e natës dhe është trajtuar si veçanërisht i rëndësishëm në Mitologjia e Venusit, Astrologjia e Venusit dhe Venusi në letërsi dhe art në shumë kultura të ndryshme. [[File:Kudurru Melishipak Louvre Sb23 n02.jpg|thumb|upright=1.2|Ylli me tetë cepa është simbol që përdoret në disa kultura për të përfaqësuar Venusin; nganjëherë paraqitet së bashku me [[Ylli dhe gjysmëhëna|yllin dhe gjysmëhënën]]. Këtu, ylli me tetë cepa është ylli i Ishtarit, perëndeshës babilonase të Venusit, pranë diskut diellor të të vëllait, Shamashi, dhe [[Gjysmëhëna|hënës së re]] të të atit, [[Nana|Nanit]], në një gur kufitar të Meli-Shipak II, që daton në shekullin XII p.e.s.]] {{Anchor|Inanna and Shukaletuda}} Disa himne e lavdërojnë [[Inanna]]n në rolin e saj si perëndeshë e planetit Venus.<ref name="Cooley"/><ref name="Green1992"/><ref name="Nemet-Nejat"/> Profesori i teologjisë Jeffrey Cooley ka argumentuar se lëvizjet e Inannës në shumë mite mund të përkojnë me lëvizjet e planetit Venus në qiell.<ref name="Cooley"/> Lëvizjet e ndërprera të Venusit lidhen si me mitologjinë, ashtu edhe me natyrën e dyfishtë të Inannës.<ref name="Cooley"/> Në ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'', ndryshe nga çdo hyjni tjetër, Inanna mund të zbresë në botën e nëndheshme e të kthehet në qiej. Venusi duket se bën një zbritje të ngjashme: perëndon në perëndim e më pas ngrihet sërish në lindje.<ref name="Cooley"/> Një himn hyrës përshkruan Inannën duke lënë qiejt e duke u nisur drejt ''Kurit'', që mund të merret si një emërtim për malet, duke pasqyruar ngritjen dhe perëndimin e Inannës në perëndim.<ref name="Cooley"/> ''Inanna dhe Shukaletuda'' dhe ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'' duket se pasqyrojnë lëvizjen e planetit Venus.<ref name="Cooley"/> Në ''Inanna dhe Shukaletuda'', Shukaletuda përshkruhet duke vëzhguar qiellin në kërkim të Inannës, ndoshta duke kërkuar në horizontet lindore dhe perëndimore.<ref name="Cooley"/> Në të njëjtin mit, ndërsa kërkon sulmuesin e saj, Inanna bën vetë disa lëvizje që përkojnë me lëvizjet e Venusit në qiell.<ref name="Cooley"/> Nën ndikimin e [[Mesopotamia|Mesopotamisë]], është e mundur që [[Egjipti i Lashtë|egjiptianët e lashtë]] dhe grekët e dinin që ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes ishin i njëjti trup qiellor që në mijëvjeçarin e dytë p.e.s., ose, më së voni, gjatë Periudhës së Vonë.<ref name="Parker 1974"/><ref name="Quack 2019"/> Egjiptianët e njihnin yllin e mëngjesit si {{lang|egy-Latn|Tioumoutiri}} dhe yllin e mbrëmjes si {{lang|egy-Latn|Ouaiti}}.<ref name="Cattermole_Moore_1997"/> Fillimisht e paraqitën Venusin si një [[Feniksi|feniks]] ose si [[Çafka|çafkë]] (shih [[Bennu]]n),<ref name="Parker 1974"/> duke e quajtur «kaluesi» ose «ylli me kryqe»,<ref name="Parker 1974"/> dhe duke e lidhur me Osirisin. Më vonë e paraqitën me dy koka, njerëzore ose skifteri, dhe e lidhën me [[Horusi|Horusin]],<ref name="Quack 2019"/> të birin e [[Isis|Isidës]], e cila në periudhën helenistike shumë më të vonë u identifikua së bashku me Hathori me [[Afërdita|Afërditën]]. Grekët përdornin emrin Fosfori, që do të thotë «sjellës i dritës» (prej nga vjen edhe elementi [[Fosfori|fosfor]]; si alternativë përdornin Eosfori, që do të thotë «sjellës i agimit»), për yllin e mëngjesit, dhe Hesperi, që do të thotë «ai i perëndimit», për yllin e mbrëmjes;<ref name="EBLCM"/> të dy ishin fëmijë të hyjneshës së agimit Eosi dhe, rrjedhimisht, nipër e mbesa të Afërditës. Ndonëse në epokën romake u njohën si një trup i vetëm qiellor, i njohur si «ylli i Venusit», dy emrat tradicionalë grekë vijuan të përdoreshin, megjithëse zakonisht përktheheshin në latinisht si {{lang|la|[[Luciferi|Lucifer]]}} dhe {{lang|la|Vesper}}.<ref name="EBLCM"/><ref name="Cicero"/> Poetë klasikë si [[Homeri]], Safoja, [[Ovidi]] dhe [[Virgjili]] shkruan për yllin dhe dritën e tij.<ref name="Atsma"/> Poetë si [[William Blake]], [[Robert Frost]], Letitia Elizabeth Landon, Alfred Lord Tennyson dhe [[William Wordsworth]] i kushtuan atij ode.<ref name="Sobel_2005"/> Kompozitori Gustav Holst e përfshiu atë si lëvizjen e dytë të suitës së tij ''Planetet''. [[File:The Planets Op.32 Venus The Bringer of Peace Mix USAF and Omega13a.opus|thumb|«Venusi, sjellësi i paqes», nga ''Planetet'' i Holstit]] Në Indi, emri sanskritisht i Venusit ishte {{lang|sa-Latn|Shukra Graha}}, që do të thotë «planeti Shukra» dhe i referohet të urtit të fuqishëm Shukra. Sipas Astrologjia vedike,<ref name="bhalla06"/> emri sanskritisht ''Shukra'' do të thotë «i kthjellët, i pastër» ose «shkëlqim, kthjelltësi». Si një nga nëntë [[Navagraha|Navagrahat]], besohet se ndikon në pasuri, kënaqësi dhe riprodhim; ishte i biri i Bhrgut, mësues i Daityave dhe guru i Asurave.<ref name="behari_frawley03"/> Emri anglisht ''Venus'' rrjedh fillimisht nga romakët e lashtë. Ata ia vunë planetit emrin e perëndeshës së tyre të dashurisë, e cila bazohej në perëndeshën e dashurisë së [[Feja e lashtë greke|Greqisë së lashtë]], [[Afërdita|Afërditën]],<ref name="Getty"/> e cila, nga ana e saj, bazohej në perëndeshën e ngjashme sumere [[Inanna]] (që në fenë akadiane është Ishtari); të gjitha këto perëndesha lidheshin me planetin.<ref name="Nemet-Nejat"/><ref name="Green1992"/> Dita e javës që lidhet me planetin dhe me këto perëndesha është [[E premtja]], emërtuar sipas perëndeshës gjermanike Frigga, e cila është lidhur me perëndeshën romake Venus. Në kinezisht, planeti quhet «ylli metalik» ose «ylli i artë» (金星 (Jīnxīng)); ndër pesë elementet e filozofisë tradicionale kineze, Venusi lidhej historikisht me metalin. Këto tradita janë të përbashkëta për kulturat moderne kineze, japoneze, koreane dhe vietnameze, përfshirë edhe një emër për planetin që fjalë për fjalë do të thotë «yll metalik» ({{lang|zh|金星}}) në secilën gjuhë.<ref name="De_Groot_1912"/><ref name="Crump_1992"/><ref name="Hulbert_1909"/><ref name="VOER"/> Majat e konsideronin Venusin trupin qiellor më të rëndësishëm pas Diellit dhe Hënës. Ata e quanin {{lang|myn-Latn|Chac ek}},<ref name="Volume 7 of Mayan studies"/> ose {{lang|myn-Latn|Noh Ek'}}, «Ylli i Madh».<ref name="Milbrath"/> Ciklet e Venusit kishin rëndësi për kalendarin e tyre dhe përshkruheshin në disa prej librave të tyre, si ''Kodiku maja i Meksikës'' dhe ''Kodiku i Dresdenit''. [[Flamuri i Kilit]] ({{lang|es|Estrella Solitaria}}, «Ylli i Vetmuar») paraqet Venusin.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> ===Kultura moderne=== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Venusi në letërsi|en|Venus in fiction}}}} [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|Venusi paraqitet menjëherë në të djathtë të selvisë së madhe në pikturën e vitit 1889 të [[Vincent van Gogh]]ut, ''Nata me yje''.<ref name="Whitney_1986"/><ref name="Boime_1984"/>]] Mbulesa e padepërtueshme e reve të Venusit u dha shkrimtarëve të fantashkencës liri të plotë për të hamendësuar mbi kushtet në sipërfaqen e saj; veçanërisht pasi vëzhgimet e hershme treguan se planeti, përveçse kishte përmasa të ngjashme me Tokën, zotëronte edhe një atmosferë të dendur. Më afër Diellit se Toka, planeti shpesh paraqitej si më i ngrohtë, por megjithatë si i banueshëm nga njerëzit.<ref name="miller"/> Zhanri arriti kulmin mes viteve 1930 dhe 1950, kur shkenca kishte zbuluar disa aspekte të Venusit, por ende jo realitetin e ashpër të kushteve në sipërfaqen e tij. Gjetjet nga misionet e para drejt Venusit treguan se realiteti ishte krejt ndryshe dhe i dhanë fund këtij zhanri të veçantë.<ref name="Dick_2001"/> Teksa njohuritë shkencore për Venusin përparonin, autorët e fantashkencës u përpoqën të ecnin në të njëjtin hap, veçanërisht duke hamendësuar për përpjekjet njerëzore për ta shndërruar Venusin në një mjedis të banueshëm.<ref name="Seed_2005"/> [[Carl Sagan]]u tha në episodin «Parajsa dhe ferri» të serialit televiziv të vitit 1980 ''Kozmosi: Një udhëtim vetjak'': «Larg nga parajsa e butë që përfytyronin disa shkencëtarë të hershëm, Venusi është vendi në Sistemin Diellor që i ngjan më shumë Ferrit.»{{Efn|Komenti i Saganit dëgjohet në minutën 42:43.}} === Simbolet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Simboli i Venusit|en|Venus symbol}}}} [[file:Venus symbol (planetary color).svg|frameless|left|80px]] Simboli i një rrethi me një kryq të vogël poshtë është i ashtuquajturi simbol i Venusit; emrin e mori nga përdorimi i tij si simbol astronomik për Venusin. Simboli e ka prejardhjen nga [[Gjuha greke e lashtë|greqishtja e lashtë]] dhe, në një kuptim më të përgjithshëm, përfaqëson feminitetin. Biologjia e përvetësoi si simbol gjinor për femrën,<ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510"/><ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> ashtu si simboli i Marsit për mashkullin dhe, nganjëherë, simboli i Merkurit për hermafroditin. Kjo lidhje gjinore mes Venusit dhe Marsit është përdorur në mënyrë heteronormative për t’i çiftuar, duke i përshkruar në mënyrë stereotipike gratë dhe burrat si aq të ndryshëm sa mund të kuptoheshin sikur vinin nga planete të ndryshme. Kjo ide u bë e njohur nga libri i vitit 1992 me titull ''Burrat janë nga Marsi, gratë janë nga Venusi''.<ref name="Brammer 2020"/> Simboli i Venusit u përdor edhe në [[Alkimia|alkiminë]] perëndimore për të përfaqësuar elementin [[Bakri|bakër]] (ashtu si simboli i [[Merkuri (planet)|Merkurit]] është edhe simboli i elementit zhivë).<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Meqë bakri i lëmuar është përdorur për pasqyra që nga lashtësia, simboli i Venusit nganjëherë është quajtur «pasqyra e Venusit», duke përfaqësuar pasqyrën e perëndeshës; megjithatë, kjo prejardhje është hedhur poshtë si e pamundur.<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Përveç simbolit të Venusit, me të janë lidhur edhe shumë simbole të tjera. Ndër më të zakonshmet janë gjysmëhëna, ose veçanërisht ylli, si te [[Ylli dhe gjysmëhëna|Ylli i Ishtarit]].<ref>{{Cite book |last=Liungman |first=Carl G. |url=https://books.google.com/books?id=06ALKxX225IC |title=Symbols: Encyclopedia of Western Signs and Ideograms |date=2004 |publisher=HME Publishing |isbn=978-91-972705-0-2 |page=228 |language=en}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Skema e Venusit|en|Outline of Venus}} * {{ill|Vetitë fizike të planetëve të Sistemit Diellor|en|List of gravitationally rounded objects of the Solar System#Planets}} * {{ill|Ekzoplaneti i ngjashëm me Venusin|en|Venus-like exoplanet}} * {{ill|Zona e Venusit|en|Venus zone}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist|refs= <ref name="NASA_2015">{{cite web | title=Planets and Pluto: Physical Characteristics | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | publisher=[[NASA]] | date=5 November 2008 | access-date=26 August 2015 | archive-date=7 September 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060907215218/http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Margot_et_al_2021">{{cite journal | title=Spin state and moment of inertia of Venus | display-authors=3 | last1=Margot | first1=Jean-Luc | last2=Campbell | first2=Donald B. | last3=Giorgini | first3=Jon D. | last4=Jao | first4=Joseph S. | last5=Snedeker | first5=Lawrence G. | last6=Ghigo | first6=Frank D. | last7=Bonsall | first7=Amber | journal=Nature Astronomy | date=29 April 2021 | volume=5 | issue=7 | pages=676–683 | doi=10.1038/s41550-021-01339-7 | arxiv=2103.01504 | bibcode=2021NatAs...5..676M | language=en}}</ref> <ref name="American Chemical Society 2013">{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html | access-date=3 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html |archive-date=27 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="horizons">{{cite web | title=Horizons Web-Interface for Venus (Major Body=2) | last=Yeomans | first=Donald K. | url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27@Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | work=JPL Horizons On-Line Ephemeris System | access-date=30 November 2010 | archive-date=18 August 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230818120948/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27%40Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | url-status=live | language=en}}—Zgjidhni “Ephemeris Type: Orbital Elements” dhe “Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02”. (“Target Body: Venus” dhe “Center: Sun” duhet të jenë të parazgjedhura.) Rezultatet janë vlera të çastit të orbitës oskulatore në epokën e saktë J2000.</ref> <ref name="radiation-levels">{{cite journal |last1=Herbst |first1=Konstantin |last2=Banjac |first2=Saša |last3=Atri |first3=Dimitra |last4=Nordheim |first4=Tom A. |title=Revisiting the cosmic-ray induced Venusian radiation dose in the context of habitability |journal=Astronomy & Astrophysics |date=January 2020 |volume=633 |pages=A15 |doi=10.1051/0004-6361/201936968 |doi-access=free|arxiv=1911.12788 |bibcode=2020A&A...633A..15H |language=en}}</ref> <ref name="Lexico_Venusian">{{Cite encyclopedia | title=Venusian | dictionary=Lexico UK English Dictionary | publisher=[[Oxford University Press]] | url=http://www.lexico.com/definition/Venusian |archive-date=23 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323093029/https://www.lexico.com/definition/venusian | language=en}}{{break}}[[Wiktionary:Venusian|Venusian]]</ref> <ref name="Souami_Souchay_2012">{{cite journal | title=The solar system's invariable plane | last1=Souami | first1=D. | last2=Souchay | first2=J. | journal=Astronomy & Astrophysics | volume=543 | id=A133 | page=11 | date=July 2012 | doi=10.1051/0004-6361/201219011 | bibcode=2012A&A...543A.133S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Seidelmann2007">{{cite journal | title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | last1=Seidelmann | first1=P. Kenneth | last2=Archinal | first2=Brent A. | last3=A'Hearn<!--written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere--> | first3=Michael F. | last4=Conrad | first4=Albert R. | last5=Consolmagno | first5=Guy J. | last6=Hestroffer | first6=Daniel | last7=Hilton | first7=James L. | last8=Krasinsky | first8=Georgij A. | last9=Neumann | first9=Gregory A. | last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | display-authors=3 | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | bibcode=2007CeMDA..98..155S | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}} | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="iauwg_ccrsps2000">{{cite web | title=Report on the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites | publisher=International Astronomical Union |date=2000 | url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | access-date=12 April 2007 | archive-date=12 May 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | language=en}}</ref> <ref name="nasa_venus">{{cite web | title=Venus: Facts & Figures | publisher=NASA | url=http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | access-date=12 April 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060929003116/http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | archive-date=29 September 2006 | language=en}}</ref> <ref name="VSOP87">{{cite journal | title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets | last1=Simon | first1=J.L. | last2=Bretagnon | first2=P. | last3=Chapront | first3=J. | last4=Chapront-Touzé | first4=M. | last5=Francou | first5=G. | last6=Laskar | first6=J. | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=282 | issue=2 | pages=663–683 | date=February 1994 | bibcode=1994A&A...282..663S | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_and_Hilton">{{cite journal | title=Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=James L. | last2=Hilton | journal=Astronomy and Computing | volume=25 | pages=10–24 | date=October 2018 | doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 | bibcode=2018A&C....25...10M | arxiv=1808.01973 | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_et_al">{{cite journal | title=Comprehensive wide-band magnitudes and albedos for the planets, with applications to exo-planets and Planet Nine | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=Bruce | last2=Krobusek | first3=Hristo | last3=Pavlov | journal=Icarus | volume=282 | pages=19–33 | date=2017 | doi=10.1016/j.icarus.2016.09.023 |arxiv=1609.05048 | bibcode=2017Icar..282...19M | language=en}}</ref> <ref name="Haus_et_al">{{cite journal | title=Radiative energy balance of Venus based on improved models of the middle and lower atmosphere | first1=R. | last1=Haus | first2=D. | last2=Kappel | first3=G. | last3=Arnoldb | journal=Icarus | volume=272 | pages=178–205 | date=July 2016 | doi=10.1016/j.icarus.2016.02.048 | bibcode=2016Icar..272..178H | language=en}}</ref> <ref name="Hashimoto_et_al_2008">{{cite journal | title=Felsic highland crust on Venus suggested by Galileo Near-Infrared Mapping Spectrometer data | last1=Hashimoto | first1=George L. | last2=Roos-Serote | first2=Maarten | last3=Sugita | first3=Seiji | last4=Gilmore | first4=Martha S. | last5=Kamp | first5=Lucas W. | last6=Carlson | first6=Robert W. | last7=Baines | first7=Kevin H. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=Advancing Earth and Space Science | volume=113 | issue=E5 | date=31 December 2008 | article-number=2008JE003134 | bibcode=2008JGRE..113.0B24H | doi=10.1029/2008JE003134 | doi-access= | language=en}}</ref> <ref name="Lopes_Gregg_2004">{{cite book |title=Volcanic worlds: exploring the Solar System's volcanoes | last1=Lopes | first1=Rosaly M. C. | author-link=Rosaly Lopes |last2=Gregg | first2=Tracy K. P. | date=2004 | page=61 | publisher=Springer Publishing | isbn=978-3-540-00431-8 | language=en}}</ref> <ref name="Darling_Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | encyclopedia=Encyclopedia of Science | last=Darling |first=David | location=Dundee, Scotland | url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | access-date=24 March 2022 | archive-date=31 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211031035229/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | language=en}}</ref> <ref name="SolarSystemEncyclopedia">{{cite encyclopedia | title=Venus: Atmosphere | last=Taylor | first=Fredric W. | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | editor1-last=Tilman | editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer | editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson | editor3-first=T. V. | access-date=12 January 2016 | archive-date=29 September 2021 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074456/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="CWRU_2006">{{cite web | title=Venus | date=13 September 2006 | publisher=Case Western Reserve University | url=http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | access-date=21 December 2011 | archive-date=26 April 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426064658/http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | language=en}}</ref> <ref name="Lewis_2004">{{cite book | title=Physics and Chemistry of the Solar System | first=John S. |last=Lewis |date=2004 | edition=2nd | publisher=Academic Press | isbn=978-0-12-446744-6 | url=https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384 | url-access=limited | page=[https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384/page/n477 463] | language=en}}</ref> <ref name="Newitz 2013">{{cite web | title=Here's Carl Sagan's original essay on the dangers of climate change | last=Newitz | first=Annalee | website=Gizmodo | date=11 December 2013 | url=https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | access-date=3 September 2021 | archive-date=3 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210903011006/https://web.archive.org/web/20210903011006/https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Halliday_2020">{{cite journal |last1=Halliday |first1=Alex N. |title=The origins of volatiles in the terrestrial planets |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |date=March 2013 |volume=105 |pages=146–171 |doi=10.1016/j.gca.2012.11.015 |bibcode=2013GeCoA.105..146H |language=en}}</ref> <ref name="Owen_et_al_1992">{{cite journal |last1=Owen |last2=Bar-Nun |last3=Kleinfeld |title=Possible cometary origin of heavy noble gases in the atmospheres of Venus, Earth and Mars |journal=Nature |date=July 1992 |volume=358 |issue=6381 |pages=43–46 |doi=10.1038/358043a0 |pmid=11536499 |bibcode=1992Natur.358...43O |language=en}}</ref> <ref name="Pepin_1991">{{Cite journal | title=On the origin and early evolution of terrestrial planet atmospheres and meteoritic volatiles | last=Pepin | first=Robert O. | journal=Icarus | date=1 July 1991 | volume=92 | issue=1 | pages=2–79 | doi=10.1016/0019-1035(91)90036-S | bibcode=1991Icar...92....2P | language=en}}</ref> <ref name="Namiki_Solomon_1998">{{Cite journal | title=Volcanic degassing of argon and helium and the history of crustal production on Venus | last1=Namiki | first1=Noriyuki | last2=Solomon | last2=Sean C. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=103 | issue=E2 | pages=3655–3677 | year=1998 | doi=10.1029/97JE03032 | doi-access=free | bibcode=1998JGR...103.3655N | language=en}}</ref> <ref name="O'Rurke_Korenaga_2015">{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Korenaga |first2=Jun |title=Thermal evolution of Venus with argon degassing |journal=Icarus |date=November 2015 |volume=260 |pages=128–140 |doi=10.1016/j.icarus.2015.07.009 |bibcode=2015Icar..260..128O |language=en}}</ref> <ref name="baas39_540">{{Cite journal | title=Searching for Evidence of Past Oceans on Venus | last1=Grinspoon |first1=David H. |author-link=David Grinspoon | last2=Bullock |first2=M. A. | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | volume=39 | page=540 | date=October 2007 | bibcode=2007DPS....39.6109G | language=en}}</ref> <ref name="Kasting">{{cite journal | title=Runaway and moist greenhouse atmospheres and the evolution of Earth and Venus | last=Kasting |first=J. F. |author-link=James Kasting | journal=Icarus | year=1988 | volume=74 | issue=3 | pages=472–494 | doi=10.1016/0019-1035(88)90116-9 | pmid=11538226 | bibcode=1988Icar...74..472K | language=en}}</ref> <ref name="Mullen_2002">{{cite web | title=Venusian Cloud Colonies | first=Leslie | last=Mullen | work=Astrobiology Magazine | date=13 November 2002 | url=http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816070045/http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-date=16 August 2014 | language=en}}</ref> <ref name="Landis_2003">{{cite journal | title=Astrobiology: The Case for Venus | first=Geoffrey A. | last=Landis | author-link=Geoffrey A. Landis | journal=Journal of the British Interplanetary Society | volume=56 | issue=7–8 | pages=250–254 | date=July 2003 | id=NASA/TM—2003-212310 | bibcode=2003JBIS...56..250L | url=http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20110807004311/http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-date=7 August 2011 | language=en}}</ref> <ref name="Cockell1999">{{cite journal | title=Life on Venus | last=Cockell | first=Charles S. | author-link=Charles S. Cockell | journal=Planetary and Space Science | volume=47 | issue=12 | pages=1487–1501 | date=December 1999 | doi=10.1016/S0032-0633(99)00036-7 | bibcode=1999P&SS...47.1487C | language=en}}</ref> <ref name="Drake_2020">{{cite news | title=Possible sign of life on Venus stirs up heated debate | last=Drake | first=Nadia | author-link=Nadia Drake | work=National Geographic | date=14 September 2020 | url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | access-date=14 September 2020 | archive-date=14 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200914153820/https://web.archive.org/web/20200914153820/https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | language=en}}</ref> <ref name="Greaves_et_al_2020">{{cite journal | title=Phosphine gas in the cloud decks of Venus | last1=Greaves | first1=J. S. | last2=Richards | first2=A. M. S. | last3=Bains |first3=W. | first4=P. B. | last4=Rimmer | first5=H. | last5=Sagawa | first6=D. L. | last6=Clements | first7=S. | last7=Seager | first8=J. J. | last8=Petkowski | first9=Clara | last9=Sousa-Silva | first10=Sukrit | last10=Ranjan | first11=Emily | last11=Drabek-Maunder | first12=Helen J. | last12=Fraser | first13=Annabel | last13=Cartwright | first14=Ingo | last14=Mueller-Wodarg | first15=Zhuchang | last15=Zhan | first16=Per | last16=Friberg | first17=Iain | last17=Coulson | first18=E'lisa | last18=Lee | first19=Jim | last19=Hoge | journal=Nature Astronomy | year=2020 | volume=5 | issue=7 | pages=655–664 | doi=10.1038/s41550-020-1174-4 |arxiv=2009.06593 | bibcode=2021NatAs...5..655G | language=en}}</ref> <ref name="Lincowski_et_al_2021">{{Cite journal | title=Claimed Detection of PH₃ in the Clouds of Venus is Consistent with Mesospheric SO2 | last1=Lincowski | first1=Andrew P. | last2=Meadows | first2=Victoria S. | last3=Crisp | first3=David | last4=Akins | first4=Alex B. | last5=Schwieterman | first5=Edward W. | last6=Arney | first6=Giada N.|author6-link=Giada Arney | last7=Wong | first7=Michael L. | last8=Steffes | first8=Paul G. | last9=Parenteau | first9=M. Niki | last10=Domagal-Goldman | first10=Shawn | journal=The Astrophysical Journal | volume=908 | issue=2 | pages=L44 | year=2021 | doi=10.3847/2041-8213/abde47 | arxiv=2101.09837 | bibcode=2021ApJ...908L..44L | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Beall_2020">{{cite journal |last1=Beall |first1=Abigail |title=More doubts cast on potential signs of life in Venus's atmosphere |journal=New Scientist |date=October 2020 |volume=248 |issue=3306 |page=18 |doi=10.1016/S0262-4079(20)31910-2 |bibcode=2020NewSc.248...18B |language=en}}</ref> <ref name="Snellan_et_al_2020">{{cite journal |last1=Snellen |last2=Guzman-Ramirez |last3=Hogerheijde |last4=Hygate |last5=van der Tak |title=Re-analysis of the 267 GHz ALMA observations of Venus: No statistically significant detection of phosphine |journal=Astronomy & Astrophysics |date=December 2020 |volume=644 |pages=L2 |doi=10.1051/0004-6361/202039717 |doi-access=free |arxiv=2010.09761 |bibcode=2020A&A...644L...2S |language=en}}</ref> <ref name="Moshkin_et_al_1979">{{cite journal | title=Dust on the surface of Venus | last1=Moshkin | first1=B. E. | last2=Ekonomov | first2=A. P. | last3=Golovin | first3=Iu. M. | journal=Kosmicheskie Issledovaniia (Cosmic Research) | volume=17 | issue=2 | pages=280–285 | year=1979 | bibcode=1979CosRe..17..232M | language=ru}}</ref> <ref name="kras006">{{cite journal | title=Chemical composition of the atmosphere of Venus | last1=Krasnopolsky | first1=V. A. | last2=Parshev | first2=V. A. | journal=Nature | year=1981 | volume=292 | issue=5824 | pages=610–613 | doi=10.1038/292610a0 | bibcode=1981Natur.292..610K | language=en}}</ref> <ref name="Krasnopolsky_2006">{{cite journal | title=Chemical composition of Venus atmosphere and clouds: Some unsolved problems | first=Vladimir A. |last=Krasnopolsky | journal=Planetary and Space Science | volume=54 | issue=13–14 | pages=1352–1359 | year=2006 | doi=10.1016/j.pss.2006.04.019 | bibcode=2006P&SS...54.1352K | language=en}}</ref> <ref name="fact">{{cite web | title=Venus Fact Sheet | last=Williams | first=David R. | date=25 November 2020 | publisher=NASA Goddard Space Flight Center | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | access-date=15 April 2021 | archive-date=11 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180511140851/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="VaqueroVázquez2009">{{cite book | title=The Sun Recorded Through History | first1=J. M. | last1=Vaquero | first2=M. | last2=Vázquez | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-0-387-92790-9 | year=2009 | page=75 | url=https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | access-date=18 May 2016 |archive-date=26 November 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161126005506/https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell, Philips">{{cite journal |last1=Russell |first1=C.T. |last2=Phillips |first2=J.L. |title=The Ashen Light |journal=Advances in Space Research |date=January 1990 |volume=10 |issue=5 |pages=137–141 |doi=10.1016/0273-1177(90)90174-X |bibcode=1990AdSpR..10e.137R |language=en}}</ref> <ref name="esaozone">{{cite web | title=ESA finds that Venus has an ozone layer too | publisher=European Space Agency | date=6 October 2011 | access-date=25 December 2011 | archive-date=27 January 2012 | url=http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120127202150/http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA-20130129">{{cite web | title=When A Planet Behaves Like A Comet | date=29 January 2013 | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | access-date=31 January 2013 |archive-date=2 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190502073711/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Space-20130130">{{cite web | title=Venus Can Have 'Comet-Like' Atmosphere | last=Kramer | first=Miriam | url=http://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | date=30 January 2013 | work=Space.com | access-date=31 January 2013 |archive-date=3 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190503055127/https://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mueller_2014">{{cite encyclopedia | title=Venus Surface and Interior | last1=Mueller |first1=Nils | editor1-last=Tilman |editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer |editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson |editor3-first=T. V. | edition=3rd | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074525/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="Esposito_1984">{{cite journal | title=Sulfur Dioxide: Episodic Injection Shows Evidence for Active Venus Volcanism | first=Larry W. | last=Esposito | author-link=Larry W. Esposito | journal=Science | date=9 March 1984 | volume=223 |issue=4640 |pages=1072–1074 | doi=10.1126/science.223.4640.1072 |pmid=17830154 | bibcode=1984Sci...223.1072E | language=en}}</ref> <ref name="Bullock_Grinspoon_2001">{{cite journal | title=The Recent Evolution of Climate on Venus | last1=Bullock |first1=Mark A. | last2=Grinspoon |first2=David H. |author-link2=David Grinspoon | journal=Icarus | volume=150 | issue=1 | date=March 2001 | pages=19–37 | doi=10.1006/icar.2000.6570 |bibcode=2001Icar..150...19B | language=en}}</ref> <ref name="Basilevsky_Head_1995">{{cite journal | title=Global stratigraphy of Venus: Analysis of a random sample of thirty-six test areas | last1=Basilevsky | first1=Alexander T. | last2=Head | first2=James W. III | journal=Earth, Moon, and Planets | volume=66 | issue=3 | pages=285–336 | date=1995 | bibcode=1995EM&P...66..285B | doi=10.1007/BF00579467 | language=en}}</ref> <ref name="Kaufmann">{{cite book | last=Kaufmann | first=W. J. | date=1994 | title=Universe | publisher=W. H. Freeman | location=New York | page=204 | isbn=978-0-7167-2379-0 | language=en}}</ref> <ref name="Frankel">{{cite book | title=Volcanoes of the Solar System | first=Charles | last=Frankel | date=1996 | url=https://archive.org/details/volcanoesofsolar0000fran | publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-47770-3 | url-access=registration | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Batson_Russell_1991">{{cite conference | title=Naming the Newly Found Landforms on Venus | last1=Batson | first1=R.M. | last2=Russell | first2=J. F. | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference XXII | date=18–22 March 1991 |location=Houston, Texas | page=65 | bibcode=1991pggp.rept..490B | url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | access-date=12 July 2009 | archive-date=13 May 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110513162948/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | page=93 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 | archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan2">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | pages=99–100 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 |archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Davies_1994">{{cite journal |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites | last1=Davies | first1=M. E. | last2=Abalakin | first2=V. K. | last3=Bursa | first3=M. | last4=Lieske | first4=J. H. | last5=Morando | first5=B. | last6=Morrison | first6=D. | last7=Seidelmann | first7=P. K. | last8=Sinclair | first8=A. T. | last9=Yallop | first9=B.| last10=Tjuflin | first10= Y. S. | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=63 | issue=2 | pages=127–148 | year=1994 | doi=10.1007/BF00693410 | bibcode=1996CeMDA..63..127D | language=en}}</ref> <ref name="Helbert_et_al_2008">{{Cite journal |title=Surface brightness variations seen by VIRTIS on Venus Express and implications for the evolution of the Lada Terra region, Venus | last1=Helbert | first1=Jörn | last2=Müller | first2=Nils | last3=Kostama | first3=Petri | last4=Marinangeli | first4=Lucia | last5=Piccioni | first5=Giuseppe | last6=Drossart | first6=Pierre | journal=Geophysical Research Letters | volume=35 | issue=11 | pages=L11201 | date=2008 | doi=10.1029/2008GL033609 | doi-access=free | bibcode=2008GeoRL..3511201H | language=en}}</ref> <ref name="Gilmore_et_al_2017">{{Cite journal | title=Venus Surface Composition Constrained by Observation and Experiment | last1=Gilmore | first1=Martha | last2=Treiman | first2=Allan | last3=Helbert | first3=Jörn | last4=Smrekar | first4=Suzanne | journal=Space Science Reviews | volume=212 | issue=3 | pages=1511–1540 | date=1 November 2017 | doi=10.1007/s11214-017-0370-8 | bibcode=2017SSRv..212.1511G | language=en}}</ref> <ref name="Karttunen_et_al_2007">{{cite book | last1=Karttunen | first1=Hannu | last2=Kroger | first2=P. | last3=Oja | first3=H. | last4=Poutanen | first4=M. | last5=Donner | first5=K. J. | title=Fundamental Astronomy | page=162 | publisher=Springer | date=2007 | isbn=978-3-540-34143-7 | url=https://archive.org/details/fundamentalastro00kart_346/page/n167 | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2012-12-03">{{cite web | title=Have Venusian volcanoes been caught in the act? | first=Markus | last=Bauer | date=3 December 2012 | publisher=European Space Agency | url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414194210/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Glaze_1999">{{cite journal | title=Transport of SO₂ by explosive volcanism on Venus | first=Lori S. |last=Glaze | journal=Journal of Geophysical Research | volume=104 | issue=E8 | pages=18899–18906 | date=August 1999 | doi=10.1029/1998JE000619 | doi-access=free | bibcode=1999JGR...10418899G | language=en}}</ref> <ref name="Marcq2012">{{cite journal | title=Variations of sulphur dioxide at the cloud top of Venus's dynamic atmosphere | first1=Emmanuel | last1=Marcq | first2=Jean-Loup | last2=Bertaux | first3=Franck | last3=Montmessin | first4=Denis | last4=Belyaev | journal=Nature Geoscience | volume=6 | issue=1 | pages=25–28 | date=January 2013 | doi=10.1038/ngeo1650 | bibcode=2013NatGe...6...25M | language=en}}</ref> <ref name="NYT-20200109">{{cite news | title=Volcanoes on Venus Might Still Be Smoking - Planetary science experiments on Earth suggest that the sun's second planet might have ongoing volcanic activity | last=Hall | first=Sannon | url=https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | date=9 January 2020 | work=The New York Times | access-date=10 January 2020 | archive-date=9 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200109234012/https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="SCI-20200103">{{cite journal | title=Present-day volcanism on Venus as evidenced from weathering rates of olivine | last=Filiberto | first=Justin | date=3 January 2020 | journal=Science | volume=6 | number=1 | article-number=eaax7445 | doi=10.1126/sciadv.aax7445 | doi-access=free | pmc=6941908 | bibcode=2020SciA....6.7445F | pmid=31922004 | language=en}}</ref> <ref name="Lakdawalla2015">{{cite web | title=Transient hot spots on Venus: Best evidence yet for active volcanism | last=Lakdawalla | first=Emily | author-link=Emily Lakdawalla | publisher=The Planetary Society | date=18 June 2015 | url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | access-date=20 June 2015 | archive-date=20 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150620081122/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2015-06-18">{{cite web | title=Hot lava flows discovered on Venus | publisher=European Space Agency |date=18 June 2015 | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | access-date=20 June 2015 | archive-date=19 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150619071101/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | language=en}}</ref> <ref name="Shalygin2015">{{cite journal | last1=Shalygin | first1=E. V. | last2=Markiewicz | first2=W. J. | last3=Basilevsky | first3=A. T. | last4=Titov | first4=D. V. | last5=Ignatiev | first5=N. I. | last6=Head | first6=J. W. | title=Active volcanism on Venus in the Ganiki Chasma rift zone | journal=Geophysical Research Letters | date=17 June 2015 | pages=4762–4769 | volume=42 |issue=12 | bibcode=2015GeoRL..42.4762S | doi=10.1002/2015GL064088 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Strom1994">{{cite journal | last1=Strom |first1=Robert G. | last2=Schaber | first2=Gerald G. | last3=Dawson | first3=Douglas D. | title=The global resurfacing of Venus | journal=Journal of Geophysical Research | volume=99 | issue=E5 | pages=10899–10926 | date=25 May 1994 | doi=10.1029/94JE00388 |bibcode=1994JGR....9910899S | language=en}}</ref> <ref name="Romeo_Turcotte_2018">{{cite journal | last1=Romeo | last2=Turcotte | title=The frequency-area distribution of volcanic units on Venus: Implications for planetary resurfacing | journal=Icarus | year=2009 | volume=203 | issue=1 | pages=13–19 | doi=10.1016/j.icarus.2009.03.036 | bibcode=2009Icar..203...13R | url=https://eprints.ucm.es/id/eprint/13279/1/Icarus_2009_1.pdf | language=en}}</ref> <ref name="Herrick_Phillips_1993">{{cite journal | title=Effects of the Venusian atmosphere on incoming meteoroids and the impact crater population | last1=Herrick | first1=R. R. | last2=Phillips | first2=R. J. | journal=Icarus | year=1993 | volume=112 | issue=1 | pages=253–281 | doi=10.1006/icar.1994.1180 | bibcode=1994Icar..112..253H | language=en}}</ref> <ref name="Morrison_Owens_2003">{{cite book | title=The Planetary System |edition=3rd | first1=David | last1=Morrison | first2=Tobias C. | last2=Owens | publisher=Benjamin Cummings | location=San Francisco | year=2003 | isbn=978-0-8053-8734-6 | language=en}}</ref> <ref name="goettel">{{cite conference | last1=Goettel | first1=K. A. | last2=Shields | first2=J. A. | last3=Decker | first3=D. A. | title=Density constraints on the composition of Venus | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference | publisher=Pergamon Press | pages=1507–1516 | location=Houston, TX | date=16–20 March 1981 | bibcode=1982LPSC...12.1507G | language=en}}</ref> <ref name="Faure_Mensing_2007">{{cite book | title=Introduction to planetary science: the geological perspective | last1=Faure | first1=Gunter | last2=Mensing | first2=Teresa M. | date=2007 | page=201 | series=Springer eBook collection | publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5233-0 | url=https://archive.org/details/introductiontopl00faur_709/ | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="Dumoulin2017">{{cite journal | title=Tidal constraints on the interior of Venus | last1=Dumoulin | first1=C. | last2=Tobie | first2=G. | last3=Verhoeven | first3=O. | last4=Rosenblatt | first4=P. | last5=Rambaux | first5=N. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=122 | issue=6 | pages=1338–1352 | date=June 2017 | doi=10.1002/2016JE005249 | bibcode=2017JGRE..122.1338D | language=en}}</ref> <ref name="Aitta_2016">{{cite journal | title=Venus' internal structure, temperature and core composition | last=Aitta | first=A. | journal=Icarus | date=April 2012 | volume=218 | issue=2 | pages=967–974 | doi=10.1016/j.icarus.2012.01.007 | bibcode=2012Icar..218..967A | language=en}}</ref> <ref name="O'Callaghan_2021">{{cite news | title=We've measured the size of Venus's planetary core for the first time | last1=O'Callaghan | first1=Jonathan | url=https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | work=New Scientist | date=29 April 2021 | access-date=2 May 2021 | archive-date=2 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210502211510/https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Nimmo98">{{cite journal | title=Volcanism and Tectonics on Venus | last1=Nimmo | first1=F. | last2=McKenzie | first2=D. | journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences | volume=26 | issue=1 | pages=23–53 | date=1998 | doi=10.1146/annurev.earth.26.1.23 | bibcode=1998AREPS..26...23N | language=en}}</ref> <ref name="Eroshenko_et_al_1969">{{cite journal |title=Nature of the Magnetic Field in the Neighborhood of Venus |author1=Dolginov, Sh. |author2=Eroshenko, E. G. |author3=Lewis, L. |journal=Cosmic Research |volume=7 |page=675 |date=September 1969 |bibcode=1969CosRe...7..675D |language=en}}</ref> <ref name="Kivelson_Russell_1995">{{cite book | last1=Kivelson | first1=G. M. | last2=Russell | first2=C. T. | title=Introduction to Space Physics | publisher=Cambridge University Press | date=1995 | isbn=978-0-521-45714-9 | language=en}}</ref> <ref name="Luhmann_Russell_2006">{{cite book | title=Encyclopedia of Planetary Sciences | last1=Luhmann | first1=J. G. | last2=Russell | first2=C. T. | chapter-url=http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | chapter=Venus: Magnetic Field and Magnetosphere | publisher=Chapman and Hall | location=New York | editor1-last=Shirley | editor1-first=J. H. | editor2-last=Fainbridge | editor2-first=R. W. | pages=905–907 | year=1997 | isbn=978-1-4020-4520-2 | access-date=19 July 2006 | archive-date=14 July 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100714051425/http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Stevenson_2003">{{cite journal | title=Planetary magnetic fields | last=Stevenson | first=D. J. | date=15 March 2003 | journal=Earth and Planetary Science Letters | volume=208 | issue=1–2 | pages=1–11 | doi=10.1016/S0012-821X(02)01126-3 | bibcode=2003E&PSL.208....1S | language=en}}</ref> <ref name="nimmo02">{{cite journal | title=Why does Venus lack a magnetic field? | first=Francis | last=Nimmo | journal=Geology | date=November 2002 | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N | language=en}}</ref> <ref name="Konopliv_Yoder_1996">{{cite journal | last1=Konopliv | first1=A. S. | last2=Yoder | first2=C. F. | title=Venusian ''k''₂ tidal Love number from Magellan and PVO tracking data | journal=Geophysical Research Letters | volume=23 | issue=14 | pages=1857–1860 | year=1996 | doi=10.1029/96GL01589 | bibcode=1996GeoRL..23.1857K | language=en}}</ref> <ref name="nature450_7170_629">{{cite journal | title=Venus as a more Earth-like planet | last1=Svedhem | first1=Håkan | last2=Titov | first2=Dmitry V. | last3=Taylor | first3=Fredric W. | last4=Witasse | first4=Olivier | journal=Nature | date=November 2007 | volume=450 | issue=7170 | pages=629–632 | bibcode=2007Natur.450..629S | pmid=18046393 | doi=10.1038/nature06432 | language=en}}</ref> <ref name="O'Rourke_et_al_2019">{{cite conference | title=Prospects for an ancient dynamo and modern crustal remnant magnetism on Venus | last1=O'Rourke | first1=Joseph | last2=Gillmann | first2=Cedric | last3=Tackley | first3=Paul | conference=21st EGU General Assembly, EGU2019, Proceedings from the conference held 7–12 April 2019 in Vienna, Austria | id=18876 | date=April 2019 | bibcode=2019EGUGA..2118876O | language=en}}</ref> <ref name="Donahue_et_al_1982">{{cite journal | title=Venus Was Wet: A Measurement of the Ratio of Deuterium to Hydrogen | last1=Donahue | first1=T. M. | last2=Hoffman | first2=J. H. | last3=Hodges | first3=R. R. | last4=Watson | first4=A. J. | journal=Science | year=1982 | volume=216 |issue=4546 | pages=630–633 | doi=10.1126/science.216.4546.630 | bibcode=1982Sci...216..630D | pmid=17783310 | language=en}}</ref> <ref name="psj_1_42">{{Cite journal | title=Could the Migration of Jupiter Have Accelerated the Atmospheric Evolution of Venus? | last1=Kane | first1=S. R. | last2=Vervoort | first2=P. | last3=Horner | first3=J. | last4=Pozuelos | first4=P. J. | journal=Planetary Science Journal | volume=1 | pages=42–51 | date=September 2020 | issue=2 | doi=10.3847/PSJ/abae63 | doi-access=free | arxiv=2008.04927 | bibcode=2020PSJ.....1...42K | language=en}}</ref> <ref name="MoreOrLess">{{cite web | title=BBC Radio 4—More or Less, Sugar, Outdoors Play and Planets | last1=Harford | first1=Tim | url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | website=BBC | date=11 January 2019 | access-date=30 October 2019 | archive-date=12 January 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190112044935/https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | url-status=live | quote=Oliver Hawkins, more or less alumnus and statistical legend, wrote some code for us, which calculated which planet was closest to the Earth on each day for the past 50 years, and then sent the results to David A. Rothery, professor of planetary geosciences at the Open University. | language=en}}</ref> <ref name="Solex11">{{cite web | title=Venus Close Approaches to Earth as predicted by Solex 11 | url=http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | archive-date=9 August 2012 | access-date=19 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120809051650/http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | language=en}} Numbers generated by [https://web.archive.org/web/20150918233453/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex]</ref> <ref name="AIP Publishing 2019 p.">{{cite journal | title=Venus is not Earth's closest neighbour | journal=Physics Today | publisher=AIP Publishing | date=12 March 2019 | issue=3 | article-number=30593 | doi=10.1063/pt.6.3.20190312a | bibcode=2019PhT..2019c0593. | language=en}}</ref> <ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783">{{cite journal | title=Trajectories to Jupiter via Gravity Assists from Venus, Earth, and Mars | last1=Petropoulos | first1=Anastassios E. | last2=Longuski | first2=James M. | last3=Bonfiglio | first3=Eugene P. | journal=Journal of Spacecraft and Rockets | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) | volume=37 | issue=6 | year=2000 | pages=776–783 | doi=10.2514/2.3650 | bibcode=2000JSpRo..37..776P | language=en}}</ref> <ref name="Taylor 2020">{{cite web | last=Taylor | first=Chris | title=Welcome to Cloud City: The case for going to Venus, not Mars | website=Mashable | date=9 July 2020 | url=https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | access-date=21 October 2022 | archive-date=21 October 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221021222622/https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | date=2016 | last=Squyres | first=Steven W. | author-link=Steven W. Squyres | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | access-date=7 January 2016 |archive-date=28 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140428174456/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="slowing spin">{{cite web | title=Could Venus Be Shifting Gear? | date=10 February 2012 | series=Venus Express | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | access-date=7 January 2016 | archive-date=24 January 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160124032008/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="planetary-facts">{{cite web | title=Planetary Facts | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | access-date=20 January 2016 |archive-date=11 May 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120511011542/http://planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="compare">{{cite web | title=Space Topics: Compare the Planets | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | access-date=12 January 2016 | archive-date=18 February 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060218084852/http://planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | language=en}}</ref> <ref name="Brunier_2002">{{cite book | title=Solar System Voyage | first=Serge | last=Brunier | author-link=Serge Brunier | publisher=Cambridge University Press | year=2002 | page=40 | url=https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | isbn=978-0-521-80724-1 | translator-last=Dunlop | translator-first=Storm | access-date=17 September 2017 | archive-date=3 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200803144137/https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Correia_et_al_2003">{{cite journal | last1=Correia | first1=Alexandre C. M. | last2=Laskar | first2=Jacques | last3=De Surgy | first3=Olivier Néron | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part I: Theory | journal=Icarus | date=May 2003 | volume=163 | issue=1 | pages=1–23 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00042-3 | bibcode=2003Icar..163....1C | language=en}}</ref> <ref name="Laskar_De_Surgy_2003">{{cite journal | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part II: Numerical Simulations | last1=Laskar | first1=Jacques | last2=De Surgy | first2=Olivier Néron | journal=Icarus | year=2003 | volume=163 |issue=1 |pages=24–45 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00043-5 | bibcode=2003Icar..163...24C | language=en}}</ref> <ref name="Gold_Soter_1969">{{cite journal | title=Atmospheric Tides and the Resonant Rotation of Venus | last1=Gold | first1=T. | last2=Soter | first2=S. | journal=Icarus | date=1969 | volume=11 | issue=3 | pages=356–66 | doi=10.1016/0019-1035(69)90068-2 | bibcode=1969Icar...11..356G | language=en}}</ref> <ref name="apj2_230_L123">{{Cite journal | last1=Shapiro | first1=I. I. | last2=Campbell | first2=D. B. | last3=De Campli | first3=W. M. | title=Nonresonance Rotation of Venus | journal=Astrophysical Journal | volume=230 |pages=L123–L126 | date=June 1979 | doi=10.1086/182975 | bibcode=1979ApJ...230L.123S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="icarus202">{{cite journal | title=A Survey for Satellites of Venus | last1=Sheppard | first1=Scott S. | last2=Trujillo | first2=Chadwick A. | journal=Icarus | date=July 2009 | volume=202 | issue=1 | pages=12–16 | doi=10.1016/j.icarus.2009.02.008 | bibcode=2009Icar..202...12S | arxiv=0906.2781 | language=en}}</ref> <ref name="Mikkola_et_al_2004">{{cite journal | title=Asteroid 2002 VE68: A Quasi-Satellite of Venus | last1=Mikkola | first1=S. | last2=Brasser | first2=R. | last3=Wiegert | first3=P. | last4=Innanen | first4=K. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=351 | issue=3 | page=L63 | date=July 2004 | doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07994.x | doi-access=free | bibcode=2004MNRAS.351L..63M | language=en}}</ref> <ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012">{{cite journal | title=On the Dynamical Evolution of 2002 VE68 | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=427 | issue=1 | pages=728–39 | date=November 2012 | doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21936.x | doi-access=free | bibcode=2012MNRAS.427..728D | arxiv=1208.4444 | language=en}}</ref> <ref name="dynamics">{{Cite journal | title=Asteroid 2012 XE133: A Transient Companion to Venus | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=432 | issue=2 | pages=886–93 | date=June 2013 | doi=10.1093/mnras/stt454 | doi-access=free |arxiv=1303.3705 | bibcode=2013MNRAS.432..886D | language=en}}</ref> <ref name="Musser_2006">{{cite news | title=Double Impact May Explain Why Venus Has No Moon | last=Musser | first=George | date=10 October 2006 | journal=Scientific American | url=http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | access-date=7 January 2016 |archive-date=26 September 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070926222658/http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tytell_2006">{{cite news | title=Why Doesn't Venus Have a Moon? | last=Tytell | first=David | journal=Sky & Telescope | date=10 October 2006 | url=http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon | access-date=21 February 2026 | archive-date=6 August 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160806074454/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Frazier 2021">{{cite web | title=NASA's Parker Solar Probe Sees Venus Orbital Dust Ring | last=Frazier | first=Sarah | website=NASA | date=16 April 2021 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view | access-date=21 January 2023 | archive-date=22 August 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220822021758/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Garner 2019">{{cite web | title=What Scientists Found After Sifting Through Dust in the Solar System | last=Garner | first=Rob | website=NASA | date=12 March 2019 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system | access-date=21 January 2023 | archive-date=1 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230101003613/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system/ | language=en}}</ref> <ref name="Rehm 2021">{{cite web | last=Rehm | first=Jeremy | title=Parker Solar Probe Captures First Complete View of Venus Orbital Dust Ring | website=JHUAPL | date=15 April 2021 | url=https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | access-date=21 January 2023 | archive-date=21 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230121044857/https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | language=en}}</ref> <ref name="Dickinson_1998">{{cite book | last=Dickinson | first=Terrence | title=NightWatch: A Practical Guide to Viewing the Universe | date=1998 | publisher=Firefly Books | page=134 | location=Buffalo, NY | isbn=978-1-55209-302-3 | url=https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Flanders_2011">{{cite news | title=See Venus in Broad Daylight! | publisher=Sky & Telescope | first=Tony | last=Flanders | date=25 February 2011 | url=http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | access-date=21 February 2026 | archive-date=1 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120301153752/http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | language=en}}</ref> <ref name="ephemeris">{{cite web | title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006 | last=Espenak | first=Fred | date=1996 | work=NASA Reference Publication 1349 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006 | access-date=20 June 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html | archive-date=17 August 2000 | language=en}}</ref> <ref name="ASP_2021">{{cite web | title=Identifying UFOs | work=Night Sky Network | publisher=Astronomical Society of the Pacific | url=https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | access-date=10 April 2021 | archive-date=10 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210410182652/https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Chatfield_2015">{{cite web | title=The Solar System with the naked eye | last=Chatfield | first=Chris | year=2010 | work=The Gallery of Natural Phenomena | url=http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | archive-date=13 June 2015 | access-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150613105426/http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Gaherty_2012">{{cite news | title=Planet Venus Visible in Daytime Sky Today: How to See It | last=Gaherty | first=Geoff | work=Space.com | date=26 March 2012 | url=http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | access-date=19 April 2017 | archive-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170419193826/http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | language=en}}</ref> <ref name="Goines_1995">{{cite web | title=Inferential Evidence for the Pre-telescopic Sighting of the Crescent Venus | last=Goines |first=David Lance | date=18 October 1995 | website=Goines.net | url=http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20210504082630/http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-date=4 May 2021 | access-date=19 April 2017 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Boyle_2016">{{cite web | title=Venus transit: A last-minute guide | last=Boyle | first=Alan | work=NBC News | date=5 June 2012 | url=http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | access-date=11 January 2016 | archive-date=18 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130618160933/http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | language=en}}</ref> <ref name="Espenak_2004">{{cite web | last=Espenak | first=Fred | title=Transits of Venus, Six Millennium Catalog: 2000 BCE to 4000 CE |work=Transits of the Sun | publisher=NASA | year=2004 | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | access-date=14 May 2009 | archive-date=19 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom_1998">{{cite web | title=Horrocks and the Dawn of British Astronomy | last=Kollerstrom | first=Nicholas | year=1998 | publisher=University College London | url=http://www.dioi.org/kn/birth.htm | access-date=11 May 2012 | archive-date=26 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130626235945/http://www.dioi.org/kn/birth.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Hornsby_1771">{{cite journal |last1=Hornsby |first1=Thomas |title=LIII. The quantity of the Sun's parallax as deduced from the observations of the transit of Venus, on June 3, 1769 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1771 |issue=61 |pages=574–579 |doi=10.1098/rstl.1771.0054 |language=en}}</ref> <ref name="Woolley_1969">{{cite journal | title=Captain Cook and the Transit of Venus of 1769 | first=Richard | last=Woolley | journal=Notes and Records of the Royal Society of London | volume=24 | issue=1 | pages=19–32 | year=1969 | doi=10.1098/rsnr.1969.0004 | jstor=530738 | language=en}}</ref> <ref name="Ottewel_2022">{{cite web | title=The 5 petals of Venus and its 8-year cycle | last1=Ottewell | first1=Guy | url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | website=EarthSky | date=7 January 2022 | access-date=17 March 2022 | archive-date=22 February 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220222154200/https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Baum_2000">{{cite journal | title=The enigmatic ashen light of Venus: an overview | last=Baum | first=R. M. | journal=Journal of the British Astronomical Association | volume=110 | page=325 | year=2000 | bibcode=2000JBAA..110..325B | language=en}}</ref> <ref name="Cooley">{{cite journal |last1=Cooley |first1=Jeffrey L. |title=Inana and Sukaletuda: a Sumerian Astral Myth |journal=Kaskal |volume=5 |date=2008 |pages=161–172 |url=https://www.torrossa.com/en/resources/an/2412569 |language=en}}</ref> <ref name="Sachs_1974">{{cite journal | last=Sachs|first=A. | title=Babylonian Observational Astronomy | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London | volume=276 | issue=1257 | pages=43–50 | year=1974 | bibcode=1974RSPTA.276...43S | doi=10.1098/rsta.1974.0008 |language=en}}</ref> <ref name="Hobson_2009">{{cite thesis | title=The Exact Transmission of Texts in the First Millennium B.C.E. | first=Russell | last=Hobson | publisher=University of Sydney, Department of Hebrew, Biblical and Jewish Studies | type=Ph.D. | year=2009 | url=http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | access-date=26 December 2015 | archive-date=29 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120229144338/http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Heimpel_1982">{{cite journal | last=Heimpel | first=W. | year=1982 | title=A catalogue of Near Eastern Venus deities | journal=Syro-Mesopotamian Studies | volume=4 | issue=3 | pages=9–22 | publisher=Undena Publications | language=en}}</ref> <ref name="Needham_1959">{{cite book | title=Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth | first=Joseph | last=Needham | author-link=Joseph Needham | series=Science and Civilisation in China | date=1959 | volume=3 |page=398 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | bibcode=1959scc3.book.....N| language=en }} {{isbn|978-0-521-05801-8}} (botim i ribotuar)</ref> <ref name="Pliny_1991">{{cite book | title=Natural History II:36–37 | author=Pliny the Elder | translator-last1=Healy | translator-first1=John F. | publisher=Penguin Books | location=Harmondsworth, Middlesex, UK | year=1991 | pages=15–16 | language=en}}</ref> <ref name="Berkert_1972">{{cite book | title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism | publisher=Harvard University Press | first=Walter | last=Burkert | page=307 | year=1972 | isbn=978-0-674-53918-1 | url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | access-date=28 December 2015 | archive-date=9 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160609174557/https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dobbin_2002">{{cite journal | title=An Ironic Allusion at "Aeneid" 1.374 | first=Robert | last=Dobbin | journal=Mnemosyne | series=Fourth series | volume=55 | issue=6 | year=2002 | pages=736–738 | publisher=Brill | doi=10.1163/156852502320880285 | jstor=4433390 | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein">{{cite journal | title=Theory and Observation in Medieval Astronomy | first=Bernard R. | last=Goldstein | journal=Isis | volume=63 | issue=1 | date=March 1972 | pages=39–47 [44] | doi=10.1086/350839 | bibcode=1972Isis...63...39G | language=en}}</ref> <ref name="Enc_Irnica">{{cite encyclopedia | title=AVICENNA viii. Mathematics and Physical Sciences | encyclopedia=Encyclopædia Iranica | url=http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | access-date=4 March 2016 | archive-date=20 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200220161012/http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Ansari_2002">{{cite conference | title=History of Oriental Astronomy | conference=Proceedings of the Joint Discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, Organised by the Commission 41 (History of Astronomy), Held in Kyoto, 25–26 August 1997 | series = Astrophysics and Space Science Library | first=S. M. Razaullah | last=Ansari | publisher=Springer Science+Business Media | year=2002 | page=137 | isbn=978-1-4020-0657-9 | language=en}}</ref> <ref name="palmieri">{{cite journal | title=Galileo and the discovery of the phases of Venus | last=Palmieri | first=Paolo | journal=Journal for the History of Astronomy | year=2001 | volume=21 | issue=2 | pages=109–129 | bibcode=2001JHA....32..109P | doi=10.1177/002182860103200202 | language=en}}</ref> <ref name="Fegley">{{cite book | last=Fegley Jr | first=B. | chapter=Venus | year=2003 | pages=487–507 | publisher=Elsevier | title=Treatise on Geochemistry | editor1-first=Heinrich D. | editor1-last=Holland | editor2-first=Karl K. | editor2-last=Turekian | isbn=978-0-08-043751-4 | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom">{{cite journal | title=William Crabtree's Venus transit observation | last=Kollerstrom |first=Nicholas | journal=Proceedings IAU Colloquium No. 196 | year=2004 | volume=2004 | pages=34–40 | bibcode=2005tvnv.conf...34K | doi=10.1017/S1743921305001249 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Marov2004">{{cite conference | title=Mikhail Lomonosov and the discovery of the atmosphere of Venus during the 1761 transit | last=Marov |first=Mikhail Ya. | work=Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy, Proceedings of IAU Colloquium #196, held 7–11 June 2004 in Preston, U.K. | year=2004 | volume=2004 | pages=209–219 | editor-first=D. W. | editor-last=Kurtz | publisher=Cambridge University Press | doi=10.1017/S1743921305001390 | doi-access=free | bibcode=2005tvnv.conf..209M | language=en}}</ref> <ref name="Britannica">{{cite encyclopedia | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | title=Mikhail Vasilyevich Lomonosov | url=http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | access-date=12 July 2009 | archive-date=25 July 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080725172753/http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell_1899">{{cite journal | title=The Atmosphere of Venus | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1899-04_9_4/page/n93 | last=Russell |first=H. N. | year=1899 | journal=Astrophysical Journal | volume=9 | pages=284–299 | doi=10.1086/140593 | bibcode=1899ApJ.....9..284R | language=en}}</ref> <ref name="Hussey_1832">{{cite journal | title=On the Rotation of Venus | last=Hussey | first=T. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=2 | issue=11 | pages=78–126 | year=1832 | bibcode=1832MNRAS...2...78H | doi=10.1093/mnras/2.11.78d | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Nemet-Nejat">{{cite book | last=Nemet-Nejat |first=Karen Rhea | title=Daily Life in Ancient Mesopotamia | publisher=Greenwood | isbn=978-0-313-29497-6 | page=203 | year=1998 | url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 | access-date=2 February 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Ross_1928">{{cite journal | title=Photographs of Venus | last=Ross | first=F. E. | journal=Astrophysical Journal | volume=68 | year=1928 | page=57 | doi=10.1086/143130 | bibcode=1928ApJ....68...57R | language=en}}</ref> <ref name="Martz_1934">{{cite journal | title=Venus and life | url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1934-03_42_3/page/164 | last=Martz | first=Edwin P. Jr. | journal=Popular Astronomy | volume=42 | page=165 | year=1934 | bibcode=1934PA.....42..165M | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein_Carpenter_1963">{{cite journal | title=Rotation of Venus: Period Estimated from Radar Measurements | last1=Goldstein | first1=R. M. | last2=Carpenter | first2=R. L. | journal=Science | volume=139 | issue=3558 | pages=910–911 | year=1963 | doi=10.1126/science.139.3558.910 | pmid=17743054 | bibcode=1963Sci...139..910G | language=en}}</ref> <ref name="Campbell_et_al_1976">{{cite journal | title=New radar image of Venus | last1=Campbell | first1=D. B. | last2=Dyce | first2=R. B. | last3=Pettengill | first3=G. H. | journal=Science | year=1976 | volume=193 | issue=4258 | pages=1123–1124 | doi=10.1126/science.193.4258.1123 | pmid=17792750 | bibcode=1976Sci...193.1123C | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_1">{{cite web |title=Inventing The Interplanetary Probe | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_OKB1.htm | access-date=27 December 2007 |archive-date=12 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181012053708/http://mentallandscape.com/V_OKB1.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mayer_et_al_1958">{{cite journal | title=Observations of Venus at 3.15-cm Wave Length | last1=Mayer | first1=C. H. | last2=McCullough | first2=T. P. | last3=Sloanaker | first3=R. M. | journal=The Astrophysical Journal | date=January 1958 | volume=127 | page=1 | bibcode=1958ApJ...127....1M | doi=10.1086/146433 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="NASA_1962">{{cite report | title=Mariner-Venus 1962 Final Project Report | author=Jet Propulsion Laboratory | publisher=NASA | date=1962 | version=SP-59 | url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | access-date=7 July 2017 | archive-date=11 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140211144532/http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_2">{{cite web | title=Plumbing the Atmosphere of Venus | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | access-date=27 December 2007 | archive-date=30 September 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180930201301/http://mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | language=en}}</ref> <ref name="COSPAR_Group_VII_1969">{{cite conference | title=Report on the Activities of the COSPAR Working Group VII | page=94 | date=11–24 May 1969 | location=Prague, Czechoslovakia | book-title=Preliminary Report, COSPAR Twelfth Plenary Meeting and Tenth International Space Science Symposium | publisher=National Academy of Sciences | language=en}}</ref> <ref name="Time_1971">{{cite magazine | title=Science: Onward from Venus | date=8 February 1971 | magazine=Time | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | access-date=2 January 2013 | archive-date=21 December 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081221214000/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | language=en}}</ref> <ref name="Colin_Hall_1977">{{cite journal | title=The Pioneer Venus Program | last1=Colin | first1=L. | last2=Hall | first2=C. | volume=20 | issue=3 | pages=283–306 | date=1977 | journal=Space Science Reviews | bibcode=1977SSRv...20..283C | doi=10.1007/BF02186467 | language=en}}</ref> <ref name="Williams_2005">{{cite web | title=Pioneer Venus Project Information | first=David R. | last=Williams | date=6 January 2005 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | access-date=19 July 2009 |archive-date=15 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190515084212/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Greeley_Batson_2007">{{cite book | last1=Greeley | first1=Ronald | author-link=Ronald Greeley | last2=Batson | first2=Raymond M. | title=Planetary Mapping | page=47 | date=2007 | isbn=978-0-521-03373-2 | publisher=Cambridge University Press | url=https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | access-date=19 July 2009 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Howell_2014">{{cite web | title=Venus Express Out Of Gas; Mission Concludes, Spacecraft On Death Watch | last=Howell | first=Elizabeth | website=Universe Today | date=16 December 2014 | url=https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | access-date=22 April 2021 | archive-date=22 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210422084103/https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Volume 7 of Mayan studies">{{cite book | title=The Book of Chumayel: The Counsel Book of the Yucatec Maya, 1539–1638 | orig-date=1899 | date=1995 |publisher=Richard Luxton | isbn=978-0-89412-244-6 | pages=6, 194 | language=en}}</ref> <ref name="Milbrath">{{Cite book | title=Star Gods of The Mayans: Astronomy in Art, Folklore, and Calendars | last=Milbrath | first=Susan | date=1999 | publisher=University of Texas Press | location= Austin, TX | isbn= 978-0-292-79793-2 | pages=200–204, 383 | language=en}}</ref> <ref name="De_Groot_1912">{{cite book | title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism | first=Jan Jakob Maria|last=De Groot | series=American lectures on the history of religions | volume=10 | page=300 | year=1912 | publisher=G. P. Putnam's Sons | url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | access-date=8 January 2010 | archive-date=22 July 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005812/http://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Crump_1992">{{cite book | title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan | first=Thomas | last=Crump | year=1992 | url=https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum | url-access=limited | pages=[https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum/page/n53 39]–40 | publisher=Routledge | isbn=978-0-415-05609-0 | language=en}}</ref> <ref name="Hulbert_1909">{{cite book | first=Homer Bezaleel | last=Hulbert | year=1909 | title=The passing of Korea | page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] | publisher=Doubleday, Page & company | url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog | access-date=8 January 2010 | language=en}}</ref> <ref name="VOER">{{Cite web | title=Sao Kim – VOER | url=https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | access-date=26 December 2022 | website=Vietnam Open Educational Resources | archive-date=26 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221226003259/https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | url-status=live | language=vi}}</ref> <ref name="bhalla06">{{cite book | last=Bhalla | first=Prem P. | title=Hindu Rites, Rituals, Customs and Traditions: A to Z on the Hindu Way of Life | page=29 | date=2006 | publisher=Pustak Mahal | isbn=978-81-223-0902-7 | language=en}}</ref> <ref name="behari_frawley03">{{cite book | title=Myths & Symbols of Vedic Astrology | last1=Behari | first1=Bepin | last2=Frawley | first2=David | date=2003 | edition=2nd | publisher=Lotus Press | isbn=978-0-940985-51-3 | pages=65–74 | language=en}}</ref> <ref name="Green1992">{{cite book | title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary | last1=Black | first1=Jeremy | first2=Anthony | last2=Green | publisher=The British Museum Press | year=1992 | isbn=978-0-7141-1705-8 |pages=108–109 | url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | access-date=23 August 2020 |archive-date=20 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Cattermole_Moore_1997">{{cite book | last1=Cattermole | first1=Peter John | last2=Moore | first2=Patrick | title=Atlas of Venus | year=1997 | page=9 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-49652-0 | language=en}}</ref> <ref name="EBLCM">{{Cite encyclopedia | title=Lucifer | date=24 January 2020 | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | access-date=3 February 2023 | archive-date=24 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200124092904/https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | language=en}}</ref> <ref name="Cicero">{{cite book | title=De Natura Deorum | date=12 September 2005 | first=Marcus Tullius | last=Cicero | url=https://www.gutenberg.org/ebooks/14988 | access-date=3 February 2023 | archive-date=12 September 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050912023013/http://oll.libertyfund.org/Texts/Cicero0070/NatureOfGods/HTMLs/0040_Pt02_Book1.html | language=en}}.</ref> <ref name="Atsma">{{cite web | title=Eospheros & Hespheros | first=Aaron J. | last=Atsma | website=Theoi.com | url=https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | access-date=15 January 2016 |archive-date=14 July 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190714105448/https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Sobel_2005">{{cite book | first=Dava | last=Sobel |author-link=Dava Sobel | title=The Planets | year=2005 | publisher=Harper Publishing | pages=53–70 | isbn=978-0-14-200116-5 | url=https://books.google.com/books?id=5KHuAAAAMAAJ | language=en}}</ref> <ref name="miller">{{cite book | title=Venus | year=2003 | first=Ron | last=Miller | publisher=Twenty-First Century Books | page=12 | isbn=978-0-7613-2359-4 | language=en}}</ref> <ref name="Dick_2001">{{cite book | first=Steven | last=Dick | year=2001 | title=Life on Other Worlds: The 20th-Century Extraterrestrial Life Debate | page=43 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-79912-6 | language=en}}</ref> <ref name="Seed_2005">{{cite book | first=David | last=Seed | year=2005 | title=A Companion to Science Fiction | pages=[https://archive.org/details/companiontoscien00seed/page/n151 134]–135 | publisher=Blackwell Publishing | isbn=978-1-4051-1218-5 | url=https://archive.org/details/companiontoscien0000unse/mode/2up | access-date=3 February 2023 | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="stearn1961">{{cite journal | first=William T. | last=Stearn | title=The Male and Female Symbols of Biology | journal=New Scientist | issue=248 | pages=412–413 | date=17 August 1961 | url=https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211123202014/https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-date=23 November 2021 | language=en}}</ref> <ref name="Clark_2003">{{cite news | title=Acidic clouds of Venus could harbour life | work=New Scientist | date=26 September 2003 | first=Stuart | last=Clark | url=https://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | access-date=30 December 2015 | archive-date=16 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150516203938/http://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Redfern_2004">{{cite news | title=Venus clouds 'might harbour life' | last=Redfern | first=Martin | date=25 May 2004 | work=BBC News | access-date=30 December 2015 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | archive-date=16 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200916211157/http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dartnell2015">{{cite journal | title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: I. Cosmic rays | last1=Dartnell | first1=Lewis R. | last2=Nordheim | first2=Tom Andre | last3=Patel | first3=Manish R. | last4=Mason | first4=Jonathon P. | last5=Coates | first5=Andrew J. | last6=Jones | first6=Geraint H. | journal=Icarus | date=September 2015 | volume=257 | pages=396–405 | doi=10.1016/j.icarus.2015.05.006 | bibcode=2015Icar..257..396D | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Sagan_Morowitz_1967">{{cite journal |last1=Sagan |first1=Carl |title=Life on the Surface of Venus? |journal=Nature |date=December 1967 |volume=216 |issue=5121 |pages=1198–1199 |doi=10.1038/2161198a0 |bibcode=1967Natur.216.1198S |language=en}}</ref> <ref name="TAJ-20190826">{{cite journal | title=Long-term Variations of Venus's 365 nm Albedo Observed by Venus Express, Akatsuki, MESSENGER, and the Hubble Space Telescope | last1=Lee | first1=Yeon Joo | last2=Jessup | first2=Kandis-Lea | last3=Perez-Hoyos | first3=Santiago | last4=Titov | first4=Dmitrij V. | last5=Lebonnois | first5=Sebastien | last6=Peralta | first6=Javier | last7=Horinouchi | first7=Takeshi | last8=Imamura | first8=Takeshi | last9=Limaye | first9=Sanjay | last10=Marcq | first10=Emmanuel | last11=Takagi | first11=Masahiro | last12=Yamazaki | first12=Atsushi | last13=Yamada | first13=Manabu | last14=Watanabe | first14=Shigeto | last15=Murakami | first15=Shin-ya | last16=Ogohara | first16=Kazunori | last17=McClintock | first17=William M. | last18=Holsclaw | first18=Gregory | last19=Roman | first19=Anthony | journal=The Astronomical Journal | date=26 August 2019 | volume=158 | issue=3 | page=126 | arxiv=1907.09683 | bibcode=2019AJ....158..126L | doi=10.3847/1538-3881/ab3120 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="ES-20190903">{{cite news | title=Could microbes be affecting Venus' climate? | last=Anderson | first=Paul | date=3 September 2019 | work=Earth & Sky | url=https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | access-date=3 September 2019 |archive-date=3 September 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190903230026/https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="stearn">{{cite journal | title=The Origin of the Male and Female Symbols of Biology | last=Stearn | first=William T. | journal=Taxon | date=May 1968 | volume=11 | issue=4 | pages=109–113 | doi=10.2307/1217734|jstor=1217734 | bibcode=1962Taxon..11..109S | language=en}}</ref> <ref name="NRC_2006">{{cite book | title=Assessment of Planetary Protection Requirements for Venus Missions: Letter Report | author=National Research Council | date=2006 | publisher=The National Academies Press | doi=10.17226/11584 | bibcode=2006nap..book11584N | isbn=978-0-309-10150-9 | url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | access-date=19 January 2021 | archive-date=17 July 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150717231529/http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Архив фантастики">{{cite web | title=Архив фантастики | website=Архив фантастики | language=ru | url=http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | access-date=2 September 2021 | archive-date=2 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210902230735/http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | url-status=live}}</ref> <ref name="Inner Solar System 2015">{{cite book | title=Inner Solar System | editor-last=Badescu | editor-first=Viorel | editor-last2=Zacny | editor-first2=Kris | publisher=Springer International Publishing | year=2015 | isbn=978-3-319-19568-1 | doi=10.1007/978-3-319-19569-8 | language=en}}</ref> <ref name="Tickle 2015">{{cite web | title=A Look Into Whether Humans Should Try to Colonize Venus Instead of Mars | last=Tickle | first=Glen | website=Laughing Squid | date=5 March 2015 | url=https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | access-date=1 September 2021 | archive-date=1 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210901191020/https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Warmflash_2017">{{cite web | title=Colonization of the Venusian Clouds: Is 'Surfacism' Clouding Our Judgement? | first=David | last=Warmflash | website=Vision Learning | date=14 March 2017 | url=https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | access-date=20 September 2019 | archive-date=11 December 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191211122431/https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Landis2003">{{cite book |last1=Landis |first1=Geoffrey A. |title=AIP Conference Proceedings |chapter=Colonization of Venus |date=2003 |volume=654 |pages=1193–1198 |doi=10.1063/1.1541418 |hdl=2060/20030022668 |language=en}}</ref> <ref name="Lawrence_2005">{{cite web | title=In Search of the Venusian Shadow | last=Lawrence | first=Pete | date=2005 | website=Digitalsky.org.uk | access-date=13 June 2012 | url=http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120611003523/http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-date=11 June 2012 | language=en}}</ref> <ref name="Walker_2017">{{cite web | title=Viewing Venus in Broad Daylight | first=John | last=Walker | work=Fourmilab Switzerland | access-date=19 April 2017 | archive-date=29 March 2017 | url=http://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20170329024632/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Jakosky">{{cite book | title=The New Solar System | last=Jakosky |first=Bruce M. | chapter=Atmospheres of the Terrestrial Planets | editor1-last=Beatty | editor1-first=J. Kelly | editor2-last=Petersen | editor2-first=Carolyn Collins | editor3-last=Chaikin | editor3-first=Andrew | edition=4th | date=1999 | pages=175–200 | location=Boston |publisher=Sky Publishing | isbn=978-0-933346-86-4 |oclc=39464951 | language=en}}</ref> <ref name="Shiga_2007">{{cite web | title=Did Venus's ancient oceans incubate life? | first=David | last=Shiga | work=New Scientist | date=10 October 2007 | url=https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | access-date=17 September 2017 |archive-date=24 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090324134332/https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Brammer 2020">{{cite web | last=Brammer | first=John Paul | title=Love/Hate Reads: 'Men Are From Mars, Women Are From Venus,' Revisited | website=VICE | date=10 February 2020 | url=https://www.vice.com/en/article/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited/ | access-date=17 April 2023 | archive-date=17 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230417234135/https://www.vice.com/en/article/n7j3nm/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510">{{cite journal | title=Sex symbols ancient and modern: their origins and iconography on the pedigree | last=Schott | first=G. D. | journal=BMJ | date=22 December 2005 | volume=331 | issue=7531 | pages=1509–1510 | doi=10.1136/bmj.331.7531.1509 | pmid=16373733 | pmc=1322246 | language=en}}</ref> <ref name="Parker 1974">{{cite journal | title=Ancient Egyptian Astronomy | last=Parker | first=R. A. | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences | publisher=The Royal Society | year=1974 | volume=276 | issue=1257 | pages=51–65 | jstor=74274 | doi=10.1098/rsta.1974.0009 | bibcode=1974RSPTA.276...51P | language=en}}</ref> <ref name="Quack 2019">{{cite book | title=Oxford Research Encyclopedia of Planetary Science | last=Quack | first=Joachim Friedrich | chapter=The Planets in Ancient Egypt | publisher=Oxford University Press | date=23 May 2019 | doi=10.1093/acrefore/9780190647926.013.61 | isbn=978-0-19-064792-6 | language=en}}</ref> <ref name="Getty">{{cite web | title=Aphrodite and the Gods of Love: Roman Venus (Getty Villa Exhibitions) | website=Getty | url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | access-date=15 April 2023 | archive-date=12 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230412080715/https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Whitney_1986">{{cite journal | title=The Skies of Vincent van Gogh | last=Whitney | first=Charles A. | journal=Art History|date=September 1986 | volume=9| issue=3 | page=356 | doi=10.1111/j.1467-8365.1986.tb00206.x | language=en}}</ref> <ref name="Boime_1984">{{cite journal | last=Boime | first=Albert | author-link=Albert Boime | title=Van Gogh's ''Starry Night'': A History of Matter and a Matter of History | journal=Arts Magazine | date=December 1984 | page=88 | url=http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | access-date=28 July 2018 | archive-date=23 November 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181123150057/http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="u3r1a">{{cite journal | title=The deep atmosphere of Venus and the possible role of density-driven separation of CO2 and N2 | last1=Lebonnois | first1=Sebastien | last2=Schubert | first2=Gerald | journal=Nature Geoscience | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=10 | issue=7 | date=26 June 2017 | pages=473–477 | doi=10.1038/ngeo2971 | bibcode=2017NatGe..10..473L | language=en}}</ref> <ref name="Ernst 2022">{{cite web | title=Venus was once more Earth-like, but climate change made it uninhabitable | last=Ernst | first=Richard | website=The Conversation | date=3 November 2022 | url=http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | access-date=21 April 2023 | archive-date=21 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230421033219/http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio 2020 p.">{{cite journal | title=Venusian Habitable Climate Scenarios: Modeling Venus Through Time and Applications to Slowly Rotating Venus-Like Exoplanets | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=125 | issue=5 | year=2020 | article-number=e2019JE006276 | doi=10.1029/2019je006276 | arxiv=2003.05704 | bibcode=2020JGRE..12506276W | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383">{{cite journal | title=Was Venus the first habitable world of our solar system? | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | last3=Kiang | first3=Nancy Y. | last4=Sohl | first4=Linda E. | last5=Grinspoon | first5=David H. | last6=Aleinov | first6=Igor | last7=Kelley | first7=Maxwell | last8=Clune | first8=Thomas | journal=Geophysical Research Letters | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=43 | issue=16 | date=28 August 2016 | pages=8376–8383 | doi=10.1002/2016gl069790 | pmid=28408771 | pmc=5385710 | arxiv=1608.00706 | bibcode=2016GeoRL..43.8376W | language=en}}</ref> <ref name="Steigerwald 2022">{{cite web | title=NASA Study: Massive Volcanism May Have Altered Ancient Venus' Climate | last=Steigerwald | first=Bill | website=NASA | date=2 November 2022 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change | access-date=5 May 2023 | archive-date=10 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230510213318/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tillman 2018">{{cite web | title=Venus' Atmosphere: Composition, Climate and Weather | last=Tillman | first=Nola Taylor | website=Space.com | date=18 October 2018 | url=https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | access-date=9 May 2023 | archive-date=9 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230509122404/https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012">{{cite web | title=Venus and Earth: worlds apart – Transit of Venus blog | website=ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs | date=31 May 2012 | url=https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | access-date=11 June 2023 | archive-date=11 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230611201608/https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | url-status=live | language=en}}</ref> }} == Lexim i mëtejshëm == * {{Cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=2023-02-06 |volume=219 |issue=1 |page=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en }} * {{Cite journal |last1=Widemann |first1=Thomas |last2=Smrekar |first2=Suzanne E. |last3=Garvin |first3=James B. |last4=Straume-Lindner |first4=Anne Grete |last5=Ocampo |first5=Adriana C. |last6=Schulte |first6=Mitchell D. |last7=Voirin |first7=Thomas |last8=Hensley |first8=Scott |last9=Dyar |first9=M. Darby |last10=Whitten |first10=Jennifer L. |last11=Nunes |first11=Daniel C. |last12=Getty |first12=Stephanie A. |last13=Arney |first13=Giada N.|author13-link=Giada Arney |last14=Johnson |first14=Natasha M. |last15=Kohler |first15=Erika |last16=Spohn |first16=Tilman |last17=O'Rourke |first17=Joseph G. |last18=Wilson |first18=Colin F. |last19=Way |first19=Michael J. |last20=Ostberg |first20=Colby |last21=Westall |first21=Frances |last22=Höning |first22=Dennis |last23=Jacobson |first23=Seth |last24=Salvador |first24=Arnaud |last25=Avice |first25=Guillaume |last26=Breuer |first26=Doris |last27=Carter |first27=Lynn |last28=Gilmore |first28=Martha S. |last29=Ghail |first29=Richard |last30=Helbert |first30=Jörn |last31=Byrne |first31=Paul |last32=Santos |first32=Alison R. |last33=Herrick |first33=Robert R. |last34=Izenberg |first34=Noam |last35=Marcq |first35=Emmanuel |last36=Rolf |first36=Tobias |last37=Weller |first37=Matt |last38=Gillmann |first38=Cedric |last39=Korablev |first39=Oleg |last40=Zelenyi |first40=Lev |last41=Zasova |first41=Ludmila |last42=Gorinov |first42=Dmitry |last43=Seth |first43=Gaurav |last44=Rao |first44=C. V. Narasimha |last45=Desai |first45=Nilesh |title=Venus Evolution Through Time: Key Science Questions, Selected Mission Concepts and Future Investigations |journal=Space Science Reviews |date=October 2023 |volume=219 |issue=7 |page=56 |doi=10.1007/s11214-023-00992-w |bibcode=2023SSRv..219...56W |display-authors=1|hdl=10852/109541 |hdl-access=free |language=en }} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|commonscat=Venus (planet)}} * [https://web.archive.org/web/20150906034051/http://solarsystem.nasa.gov/planets/venus Profili i Venusit] në faqen e NASA-s për eksplorimin e Sistemit Diellor * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html Misionet drejt Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210163349/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html |date=2015-02-10 }} dhe [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html katalogu i imazheve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329025335/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html |date=2015-03-29 }} te Qendra Kombëtare e të Dhënave për Shkencat Hapësinore * [http://www.mentallandscape.com/V_Venus.htm Eksplorimi sovjetik i Venusit] dhe [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm katalogu i imazheve] në Mentallandscape.com * [https://web.archive.org/web/20151015045714/http://www.strykfoto.org/venera.htm Katalogu i imazheve nga misionet Venera] * [http://www.nineplanets.org/venus.html Faqja për Venusin] në ''The Nine Planets'' * [http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html Kalimet e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html |date=2012-03-19 }} në NASA.gov * [https://web.archive.org/web/20150207003528/http://www.geody.com/?world=venus Geody Venus], një motor kërkimi për veçoritë e sipërfaqes * [https://gravitysimulator.org/solar-system/pentagram-of-venus Simulim interaktiv 3D i gravitetit] të pentagramit që përshkon orbita e Venusit kur Toka mbahet e palëvizshme në qendër të sistemit koordinativ === Burime hartografike === * [https://web.archive.org/web/20071005184007/http://www.mapaplanet.org/explorer/venus.html Map-a-Planet: Venus] nga Shërbimi Gjeologjik i SHBA-së * [https://web.archive.org/web/20160112001040/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/VENUS/target Gazetari i Nomenklaturës Planetare: Venusi] nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]] * [http://www.lpi.usra.edu/resources/vc/vchome.shtml Baza e të dhënave për krateret e Venusit] nga Instituti Hënor dhe Planetar * [http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf Harta e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106161927/http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf |date=2015-11-06 }} nga Universiteti Eötvös Loránd * [https://www.google.com/maps/space/venus/@33.5623476,-46.1493481,7057278m/data=!3m1!1e3 Google Venus 3D], hartë interaktive e planetit {{Authority control}} [[Kategoria:Venusi| ]] [[Kategoria:Planetë të Sistemit Diellor]] [[Kategoria:Planetë tokësorë]] [[Kategoria:Objekte astronomike të njohura që nga lashtësia]] [[Kategoria:Luciferi]] <!-- NUK ËSHTË PJESË E ARTIKULLIT — mos e kopjo këtë bllok në faqen kryesore. == Për faqen e diskutimit (Talk) == {{Përkthyer nga|en|Venus|19 shtator 2026|1375690330}} == Përmbledhja e redaktimit == --> chpy9qzyrhzy0lyq4s8zh7ydv0oe8m9 3060409 3060408 2026-10-29T17:40:42Z ~2026-57742-29 195144 /* Vullkanizmi */ 3060409 wikitext text/x-wiki {{Short description|Planeti i dytë nga Dielli}} {{Artikull i përkryer}} {{Use dmy dates|date=August 2024}} {{Infobox planet | type = Planet shkëmbor | name = Venusi <br> Venera | image = <!-- Please do not change this image without discussion in the Talk page. This selection is by consensus --> Venus_from_Mariner_10.jpg | symbol = [[File:Venus symbol (bold).svg|24px|♀|class=skin-invert]] | caption = Imazh me ngjyra false i Venusit, marrë nga Mariner 10 më 1974. | orbit_ref = <ref name="fact"/><ref name="horizons"/> | epoch = J2000 | aphelion = {{Convert|0.728213|AU|e6km|2|abbr=unit|lk=in}} | perihelion = {{Convert|0.718440|AU|e6km|2|abbr=unit}} | semimajor = {{Convert|0.723332|AU|e6km|2|abbr=unit}} | eccentricity = 0,006772<ref name="VSOP87"/> | period = {{plainlist | * {{Val|224.701|u=day}}<ref name="fact"/> * {{Val|0.615198|u=vit julian}} * {{Val|0.615187|u=vit sideral}} * 1,92 ditë diellore të Venusit }} | synodic_period = 583,92 ditë<ref name="fact"/> | avg_speed = 35,02{{Nbsp}}km/s | inclination = {{plainlist | * {{Val|3.39458|u=°}} ndaj ekliptikës * 3,86° ndaj ekuatorit të [[Dielli]]t * 2,15° ndaj planit të pandryshueshëm<ref name="Souami_Souchay_2012"/> }} | asc_node = 76,680°<ref name="VSOP87"/> | arg_peri = 54,884° | mean_anomaly = 50,115° | satellites = Asnjë | allsatellites = yes | mean_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{Val|fmt=commas|6051.8|1.0|u=km}}}}<ref name="Seidelmann2007"/> * 0,9499 Toka }} | flattening = 0<ref name="Seidelmann2007"/> | surface_area = {{plainlist | * {{Val|4.6023|e=8|u=km2}} * 0,902 Toka }} | volume = {{plainlist | * {{Val|9.2843|e=11|u=km3}} * 0,857 Toka }} | mass = {{plainlist | * {{Val|4.86731|0.00023|e=24|u=kg}}<ref name="NASA_2015"/> * 0,815 Toka }} | density = {{Val|5.243|0.003|u=g/cm3}}<ref name="NASA_2015"/> | surface_grav = {{Convert|8.87|m/s2|g0|lk=out}} | escape_velocity = {{Convert|10.36|km/s|abbr=on}}<ref name="NASA_2015"/> | rotation = {{Val|-116.75|u=day}} (retrograd)<ref name="planetary-facts"/> <br/>1 ditë diellore e Venusit | sidereal_day = {{Val|-243.0226|u=day}} (retrograd)<ref name="Margot_et_al_2021"/> | rot_velocity = 6,52 km/h | axial_tilt = 2,64° (për rrotullimin retrograd){{break}}177,36° (ndaj orbitës)<ref name="fact"/>{{refn|group=note|Përcaktimi i rrotullimit si retrograd, siç bëjnë misionet hapësinore të NASA-s dhe USGS-ja, e vendos Ishtar Terra në hemisferën veriore dhe jep pjerrësi boshtore prej 2,64°. Zbatimi i rregullit të dorës së djathtë për rrotullim prograd e vendos Ishtar Terrën në hemisferën negative dhe jep pjerrësi boshtore prej 177,36°.}} | right_asc_north_pole = {{plainlist | * 18h 11m 2s * 272,76°<ref name="iauwg_ccrsps2000"/><ref name="iau2015">{{cite journal |last1=Archinal |first1=B. A. |last2=Acton |first2=C. H. |last3=A'Hearn |first3=M. F. |last4=Conrad |first4=A. |last5=Consolmagno |first5=G. J. |last6=Duxbury |first6=T. |last7=Hestroffer |first7=D. |last8=Hilton |first8=J. L. |last9=Kirk |first9=R. L. |last10=Klioner |first10=S. A. |last11=McCarthy |first11=D. |last12=Meech |first12=K. |last13=Oberst |first13=J. |last14=Ping |first14=J. |last15=Seidelmann |first15=P. K. |last16=Tholen |first16=D. J. |last17=Thomas |first17=P. C. |last18=Williams |first18=I. P. |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2015 |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |date=March 2018 |volume=130 |issue=3 |article-number=22 |doi=10.1007/s10569-017-9805-5 |bibcode=2018CeMDA.130...22A |language=en}}</ref> }} | declination = 67,16°<ref name="iau2015"/> | albedo = {{plainlist | * 0,689 (gjeometrik)<ref name="Mallama_et_al"/> * 0,76 (Bond)<ref name="Haus_et_al"/> }} | magnitude = −4,92 deri në −2,98<ref name="Mallama_and_Hilton"/> | abs_magnitude = −4,4<ref>{{cite web |title=Encyclopedia – the brightest bodies |website=IMCCE |url=https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724225002/https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |url-status=live |language=en}}</ref> | angular_size = {{nowrap|9,7′–66,0′}}<ref name="fact"/> | single_temperature = {{Convert|232|K|°C|0}} (temperaturë e trupit të zi)<ref name="American Chemical Society 2013"/> | temp_name1 = [[Kelvini|Kelvin]] | mean_temp_1 = 737 K<ref name="fact"/> | temp_name2 = [[Celcius|Celsius]] | mean_temp_2 = 464 °C | temp_name3 = Fahrenheit | mean_temp_3 = 867 °F | surface_equivalent_dose_rate = {{convert |0.00000000225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}}<br/>{{convert |0.0000918 |- |0.0225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}} në nivelin e reve<ref name="radiation-levels"/><!-- pixel values measured from the referenced figure --> | surface_absorbed_dose_rate = {{convert |0.00000000206 |mGy/h |μGy/h |sigfig=2 |disp=out}}<ref name="radiation-levels"/> | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Venus.ogg|ˈ|v|iː|n|ə|s}} | named_after = {{ill|Venusi (mitologji)|en|Venus (mythology)|lt=Venusi}} | adjectives = {{nowrap|Venusian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|nj|uː|z|i|ə|n|,_|-|ʒ|ə|n}},<ref name="Lexico_Venusian"/>}} rrallë Cytherean {{IPAc-en|s|ɪ|θ|ə|'|r|iː|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Cytherean</ref> ose Venerean / Venerian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|n|ɪər|i|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Venerean, Venerian</ref> | atmosphere = po | atmosphere_ref = <ref name="fact"/> | surface_pressure = 93&nbsp;[[Bari (njësi)|bar]] (9,3&nbsp;[[Paskali (njësi)|MPa]]){{break}}92 atm | atmosphere_composition = {{plainlist | * 96,5% [[Dioksidi i karbonit|dioksid karboni]] * 3,5% [[Azoti|azot]] * 0,015% dioksid squfuri * 0,0070% [[Argoni|argon]] * 0,0020% avull uji * 0,0017% [[Monoksidi i karbonit|monoksid karboni]] * 0,0012% [[Heliumi|helium]] * 0,0007% [[Neoni|neon]] * Gjurmë sulfur karbonili * Gjurmë klorur hidrogjeni * Gjurmë fluorur hidrogjeni }} }} '''Venusi''' ose '''Venera''' është [[Planeti|planeti]] i dytë nga [[Dielli]]. Për nga madhësia dhe masa, Venusi i ngjan [[Toka|Tokës]], por nuk ka ujë të lëngshëm dhe {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus|lt=atmosfera e tij}} është shumë më e trashë dhe më e dendur se ajo e çdo trupi tjetër shkëmbor në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Atmosfera përbëhet kryesisht nga [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe ka një shtresë të dendur resh të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] që mbulon të gjithë planetin. Në nivelin mesatar të sipërfaqes, temperatura e atmosferës arrin {{convert|737|K|C F|abbr=on}}, duke e bërë Venusin planetin më të nxehtë në Sistemin Diellor. Trysnia atmosferike është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës në nivelin e detit, duke e shndërruar shtresën më të ulët të atmosferës në një lëng superkritik. Nga Toka, Venusi shihet si një pikë drite e ngjashme me një yll; ai duket më i ndritshëm se çdo pikë tjetër natyrore drite në qiell,<ref name="Lawrence_2005"/><ref name="Walker_2017"/> si «ylli i mëngjesit» ose «ylli i mbrëmjes», më i ndritshmi. Në anglishten e vjetër iu dha edhe emri poetik Ēarendel, që do të thotë «rreze drite», krahas dy epitetëve të mëparshëm. Venusi rrotullohet rreth Diellit më afër se Toka. Orbitat e Venusit dhe Tokës bëjnë që të dy planetët të afrohen me njëri-tjetrin në periudha sinodike prej 1,6 vjetësh. Gjatë kësaj kohe, Venusi i afrohet Tokës më shumë se çdo planet tjetër. Në fluturimet hapësinore ndërplanetare nga Toka, Venusi përdoret shpesh si pikë kalimi për asistime gravitacionale, duke ofruar një rrugë më ekonomike që u kursen karburant mjeteve hapësinore. Venusi nuk ka hëna dhe rrotullohet shumë ngadalë, në drejtim retrograd rreth boshtit të vet; kjo vjen si pasojë e forcave konkurruese të bllokimit baticor diellor dhe ngrohjes diferenciale të atmosferës së tij masive. Si rrjedhojë, një ditë venusiane zgjat 116,75 ditë tokësore, rreth gjysmën e një viti diellor venusian, i cili zgjat 224,7 ditë tokësore. Venusi ka një magnetosferë të dobët. Meqë nuk ka një dinamo të brendshme, ajo krijohet nga ndërveprimi i erës diellore me atmosferën. Brenda, Venusi ka bërthamë, mantel dhe kore. Nxehtësia e brendshme largohet përmes vullkanizmit aktiv,<ref name="NYT-20240527">{{cite news |last=Andrews |first=Roy George Andrews |title=Rivers of Lava on Venus Reveal a More Volcanically Active Planet - New software let scientists re-examine old radar images, providing some of the strongest evidence yet that volcanoes continue to reshape the hellish planet. |url=https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |date=2024-05-27 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601113231/https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |archive-date=2024-06-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sulcanese |first1=Davide |last2=Mitri |first2=Giuseppe |last3=Mastrogiuseppe |first3=Marco |title=Evidence of ongoing volcanic activity on Venus revealed by Magellan radar |journal=Nature Astronomy |date=2024-05-27 |volume=8 |issue=8 |pages=973–982 |doi=10.1038/s41550-024-02272-1 |bibcode=2024NatAs...8..973S |language=en}}</ref> duke sjellë përtëritjen e sipërfaqes në vend të tektonikës së pllakave. Venusi mund të ketë pasur ujë të lëngshëm në sipërfaqe në fillimet e historisë së tij, me një mjedis të banueshëm,<ref name="NYT-20231026"/><ref name="NA-20231026"/> përpara se një efekt serrë i pakontrolluar ta avullonte të gjithë ujin dhe ta kthente planetin në gjendjen e sotme.<ref name="Jakosky"/><ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Shiga_2007"/> Në lartësitë e shtresës së reve ka kushte atmosferike që ngjasojnë më shumë me ato të Tokës sesa kushtet e çdo vendi tjetër në Sistemin Diellor. Ato janë cilësuar si potencialisht të favorshme për jetën në Venus, ku më 2020 u gjetën biomarkues të mundshëm, duke nxitur kërkime dhe misione të reja. Gjatë historisë, njerëzit në mbarë botën e kanë vëzhguar Venusin, i cili ka pasur rëndësi të veçantë në shumë kultura. Me teleskopë u dalluan fazat e Venusit, të cilat më 1613 u paraqitën si dëshmi vendimtare që rrëzonin modelin gjeocentrik mbizotërues të kohës dhe mbështesnin modelin heliocentrik. Venusi u vizitua për herë të parë më 1961 nga Venera 1, e cila kaloi pranë planetit dhe realizoi fluturimin e parë hapësinor ndërplanetar. Të dhënat e para nga Venusi u morën gjatë misionit të dytë ndërplanetar, Mariner 2, më 1962. Më 1967, Venera 4 u bë mjeti i parë ndërplanetar që goditi planetin; më pas, më 1970, zbarkuesi Venera 7 mbërriti në sipërfaqe. Imazhet e para u kapën nga Mariner 10 gjatë asistimit të tij gravitacional më 1974, në rrugën drejt [[Merkuri (planet)|Merkurit]]. {{As of|2025}}, Solar Orbiter është në rrugë për të fluturuar pranë Venusit më 2026, ndërsa misioni i radhës që planifikohet të niset drejt Venusit është Venus Life Finder, gjithashtu i planifikuar për më 2026. == Karakteristikat fizike == [[File:Terrestrial planet size comp 2024.png|thumb|left|365px|Venusi, në shkallë proporcionale, mes objekteve me masë planetare të Sistemit të Brendshëm Diellor. Nga e majta: [[Merkuri (planet)|Merkuri]], Venusi, [[Toka]], [[Hëna]], [[Marsi]] dhe [[Ceres]].]] [[File:11214 2023 956 Fig3 HTML.webp|thumb|left|upright=1.3|Venusi i fotografuar në gjatësi valore të ndryshme]] Venusi është njëri nga katër planetët tokësorë të [[Sistemi diellor|Sistemit Diellor]], që do të thotë se është një trup shkëmbor, si Toka. Për nga madhësia dhe masa, ai i ngjan Tokës dhe shpesh përshkruhet si «motra» ose «binjakja» e saj.<ref name="Lopes_Gregg_2004"/> Për shkak të rrotullimit të ngadaltë, Venusi është pothuajse sferik.<ref name="Venus"/> Diametri i tij është {{convert|12103.6|km|mi|abbr=on}} — vetëm {{convert|638.4|km|mi|abbr=on}} më pak se ai i Tokës — dhe masa e tij është 81,5% e masës së Tokës; kështu, ai është planeti i tretë më i vogël në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Kushtet në sipërfaqen e Venusit ndryshojnë rrënjësisht nga ato në Tokë, sepse [[Atmosfera|atmosfera]] e tij e dendur përbëhet 96,5% nga dioksidi i karbonit, i cili shkakton një [[Efekti i serës|efekt serre]] të fuqishëm. Pjesa më e madhe e 3,5% të mbetur është [[Azoti|azot]].<ref name="Darling_Venus"/><ref>{{Cite web |title=Venus atmosphere, mainly composed of carbon dioxide and nitrogen |url=https://www.aeronomie.be/en/encyclopedia/venus-atmosphere-mainly-composed-carbon-dioxide-and-nitrogen |access-date=2026-03-28 |website=Royal Belgian Institute for Space Aeronomy |language=en}}</ref> Presioni mesatar në sipërfaqe është {{convert|9.3|MPa|bar|lk=on|abbr=off}}, ndërsa temperatura mesatare e sipërfaqes është {{convert|737|K|C F|abbr=on}}.<ref name="Rossow_et_al_1990">{{cite journal | title=Cloud-tracked winds from Pioneer Venus OCPP images | first1=W. B. | last1=Rossow | first2=A. D. | last2=del Genio | first3=T. | last3=Eichler | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=47 | issue=17 | pages=2053–2084 | year=1990 | doi=10.1175/1520-0469(1990)047<2053:CTWFVO>2.0.CO;2 |bibcode=1990JAtS...47.2053R | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Lorenz_et_al_2001">{{cite journal | title=Titan, Mars and Earth: Entropy Production by Latitudinal Heat Transport | last1=Lorenz | first1=Ralph D. | last2=Lunine | first2=Jonathan I. | last3=Withers | first3=Paul G. | last4=McKay | first4=Christopher P. | journal=Geophysical Research Letters | volume=28 | issue=3 | pages=415–418 | date=1 February 2001 | publisher=Ames Research Center, University of Arizona Lunar and Planetary Laboratory | doi=10.1029/2000GL012336 | bibcode=2001GeoRL..28..415L |language=en}}</ref><ref name="NASA_Seasons">{{cite web | title=Interplanetary Seasons | date=19 June 2000 | website=NASA Science | publisher=NASA | url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414193149/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="McGill_2010">{{cite book | title=Planetary Tectonics | year=2010 | chapter=Venus tectonics | last1=McGill | first1=G. E. | last2=Stofan | first2=E. R. | last3=Smrekar | first3=S. E. | editor1-first=T. R. | editor1-last=Watters | editor2-first=R. A. | editor2-last=Schultz | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-76573-2 | pages=81–120 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | access-date=18 October 2015 | archive-date=23 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623194433/https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Otten_2004">{{cite web | title="Heavy metal" snow on Venus is lead sulfide | first=Carolyn Jones |last=Otten | year=2004 | publisher=Washington University in St. Louis | url=http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | access-date=21 August 2007 |archive-date=15 April 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080415000214/http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Lorentz_2018">{{Cite journal | title=Lightning detection on Venus: a critical review | last=Lorenz | first=Ralph D. | date=20 June 2018 | journal=Progress in Earth and Planetary Science | volume=5 | issue=1 | article-number=34 | doi=10.1186/s40645-018-0181-x | doi-access=free | bibcode=2018PEPS....5...34L |language=en}}</ref><ref name="Kranopol'skii_1980">{{cite journal | title=Lightning on Venus according to Information Obtained by the Satellites ''Venera 9'' and ''10'' | last1=Kranopol'skii | first1=V. A. | date=1980 | journal=Cosmic Research | volume=18 | issue=3 | pages=325–330 | bibcode=1980CosRe..18..325K |language=en}}</ref><ref name="Venera_12">{{cite web | title=''Venera 12'' Descent Craft | work=National Space Science Data Center | publisher=NASA | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | access-date=10 September 2015 | archive-date=23 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523181039/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | url-status=live |language=en}}</ref> Kjo është mbi pikat kritike të të dy përbërësve kryesorë, duke e bërë atmosferën pranë sipërfaqes një fluid superkritik, i përbërë kryesisht nga dioksid karboni superkritik dhe nga një sasi azoti superkritik. === Historia natyrore === ==== Formimi ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Hipoteza e mjegullnajës|en|Nebular hypothesis}}}} Mendohet se planetët shkëmborë tokësorë, përfshirë Venusin, u formuan në pesë faza: vendosja e pluhurit, formimi i planetezimalëve, formimi i embrioneve planetare, përplasjet gjigante dhe, së fundi, formimi i atmosferave. Matjet e kufizuara të Venusit nuk kanë mundësuar një analizë më të hollësishme të kronologjisë së formimit të tij.<ref>{{cite journal |last1=Lammer |first1=Helmut |last2=Brasser |first2=Ramon |last3=Johansen |first3=Anders |last4=Scherf |first4=Manuel |last5=Leitzinger |first5=Martin |title=Formation of Venus, Earth and Mars: Constrained by Isotopes |journal=Space Science Reviews |date=February 2021 |volume=217 |issue=1 |article-number=7 |doi=10.1007/s11214-020-00778-4 |arxiv=2102.06173 |bibcode=2021SSRv..217....7L |language=en}}</ref> Venusi mund të ketë pasur [[Pllaka tektonike|tektonikë aktive të pllakave]] gjatë miliardit të parë të viteve të ekzistencës së tij. Kjo mund të ketë çuar në çlirimin vullkanik të gazeve dhe në sasinë e tanishme të [[Azoti|azotit]] në atmosferën e tij.<ref name="Russell_2007">{{cite journal |last1=Russell |first1=C. T. |last2=Zhang |first2=T. L. |last3=Delva |first3=M. |last4=Magnes |first4=W. |last5=Strangeway |first5=R. J. |last6=Wei |first6=H. Y. |title=Lightning on Venus inferred from whistler-mode waves in the ionosphere |journal=Nature |date=29 November 2007 |volume=450 |issue=7170 |pages=661–662 |doi=10.1038/nature05930 |pmid=18046401 |bibcode=2007Natur.450..661R |language=en}}</ref><ref name="Hand_2007">{{cite journal | last=Hand | first=Eric | date=November 2007 | title=European mission reports from Venus | journal=Nature | issue=450 | pages=633–660 | doi=10.1038/news.2007.297 | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="BBC_2007_11_28">{{cite news | author=Staff | date=28 November 2007 | title=Venus offers Earth climate clues | work=BBC News | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | access-date=29 November 2007 | archive-date=11 January 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090111155813/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Fukuhara_et_al_2017">{{cite journal | title=Large stationary gravity wave in the atmosphere of Venus | last1=Fukuhara | first1=Tetsuya | last2=Futaguchi | first2=Masahiko | last3=Hashimoto | first3=George L. | last4=Horinouchi | first4=Takeshi | last5=Imamura | first5=Takeshi | last6=Iwagaimi | first6=Naomoto | last7=Kouyama | first7=Toru | last8=Murakami | first8=Shin-ya | last9=Nakamura | first9=Masato | last10=Ogohara| first10=Kazunori | last11=Sato | first11=Mitsuteru | last12=Sato | first12=Takao M. | last13=Suzuki | first13=Makoto | last14=Taguchi | first14=Makoto | last15=Takagi | first15=Seiko | last16=Ueno | first16=Munetaka | last17=Watanabe | first17=Shigeto | last18=Yamada | first18=Manabu | last19=Yamazaki | first19=Atsushi | journal=Nature Geoscience | date=16 January 2017 | volume=10 | issue=2 | pages=85–88 | doi=10.1038/ngeo2873 | bibcode=2017NatGe..10...85F | url=https://repository.exst.jaxa.jp/dspace/handle/a-is/598327 |language=en}}</ref><ref name="Rincon_2017">{{cite news | title=Venus wave may be Solar System's biggest | last=Rincon |first=Paul | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | work=BBC News | date=16 January 2017 | access-date=17 January 2017 | archive-date=17 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170117002347/http://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Chang_2017">{{cite news | title=Venus Smiled, With a Mysterious Wave Across Its Atmosphere | last=Chang | first=Kenneth | work=The New York Times | date=16 January 2017 | url=https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | access-date=17 January 2017 | archive-date=15 July 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170715231853/https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma">{{cite web | title=Ganis Chasma | work=Gazetteer of Planetary Nomenclature | publisher=USGS Astrogeology Science Center | url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | access-date=14 April 2021 | archive-date=13 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181013014548/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Nimmo_2002">{{cite journal | title=Crustal analysis of Venus from Magellan satellite observations at Atalanta Planitia, Beta Regio, and Thetis Regio | last=Nimmo | first=F. | journal=Geology | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | date=2002 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N |language=en}}</ref><ref name="sci_news_1976">{{cite journal | title=The Unveiling of Venus: Hot and Stifling | journal=Science News | date=19 June 1976 | volume=109 | issue=25 | pages=388–389 | jstor=3960800 | doi=10.2307/3960800 | quote=100 watts per square meter ... 14,000 lux ... corresponds to ... daytime with overcast clouds |language=en}}</ref> Si pasojë, Venusi mund të ketë pasur një mjedis më të [[Banueshmëria planetare|banueshëm]], ndoshta të aftë për të mbështetur forma jete.<ref name="NYT-20231026">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Billions of Years Ago, Venus May Have Had a Key Earthlike Feature – A new study makes the case that the solar system's hellish second planet once may have had plate tectonics that could have made it more hospitable to life. |url=https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |date=2023-10-26 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101043615/https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |archive-date=2023-11-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref name="NA-20231026">{{cite journal |last1=Weller |first1=Matthew B. |last2=Evans |first2=Alexander J. |last3=Ibarra |first3=Daniel E. |last4=Johnson |first4=Alexandria V. |title=Venus's atmospheric nitrogen explained by ancient plate tectonics |journal=Nature Astronomy |date=2023-10-26 |volume=7 |issue=12 |pages=1436–1444 |doi=10.1038/s41550-023-02102-w |bibcode=2023NatAs...7.1436W |language=en}}</ref> Venusi është bërë objekt interesi për kërkimet mbi zhvillimin e planetëve të ngjashëm me Tokën dhe [[Banueshmëria planetare|banueshmërinë e tyre]]. Megjithatë, analizat e përbërjes së gazeve në atmosferën e tanishme tregojnë se veprimtaria vullkanike e Venusit prodhon shumë pak ujë për të formuar oqeane, çka tregon se Venusi ka gjasa të ketë qenë një botë e pabanueshme gjatë gjithë historisë së tij.<ref name="NA-20241202">{{cite journal |first1=Tereza |last1=Constantinou |first2=Oliver |last2=Shorttle |first3=Paul B. |last3=Rimmer |title=A dry Venusian interior constrained by atmospheric chemistry. |journal=Nature Astronomy |volume=9 |pages=189–198 |date=2024-12-02 |doi=10.1038/s41550-024-02414-5 |bibcode=2023PNAS..12009751W |pmid=36877840 |arxiv=2412.01879 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Researchers deal a blow to theory that Venus once had liquid water on its surface. |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/researchers-deal-a-blow-to-theory-that-venus-once-had-liquid-water-on-its-surface |date=2024-12-02 |work=[[Universiteti i Kembrixhit]] |language=en}}</ref> ==== E ardhmja ==== Pritet që Venusi të shkatërrohet së bashku me Merkurin, e ndoshta edhe me Tokën dhe Hënën, kur Dielli të bëhet një gjigant i kuq, pas afërsisht shtatë ose tetë miliardë vjetësh.<ref>{{Cite web |date=2018-12-11 |title=Chapter 6: Aging Into Gianthood - NASA Science |work=NASA Science |url=https://science.nasa.gov/exoplanets/resources/life-and-death/chapter-6/ |access-date=2025-09-07 |language=en}}</ref> === Gjeografia === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Gjeologjia e Venusit|en|Geology of Venus}}, {{ill|Gjeodinamika e Venusit|en|Geodynamics of Venus}}, {{ill|Hartëzimi i Venusit|en|Mapping of Venus}} dhe {{ill|Lista e veçorive gjeologjike në Venus|en|List of geological features on Venus}}}} [[File:2438_pioneer_venus_map_of_venus.jpg|thumb|left|340px|Hartë e lartësisë e koduar me ngjyra, ku «kontinentet» e ngritura terrae paraqiten në të verdhë, së bashku me veçori më të vogla të sipërfaqes së Venusit.]] [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|340px|Pamje sferike e të dhënave të radarit mbi sipërfaqen e Venusit, ku theksohen veçoritë sipërfaqësore (1989, {{ill|Magellan|en|Magellan (spacecraft)}}). Ngjyrat nuk paraqesin pamjen e sipërfaqes në dritën e dukshme.<ref>{{Cite web |last=Koren |first=Marina |title=Our Solar System in True Color Is Really Something Else |website=The Atlantic |date=2022-02-03 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2022/02/venus-true-color-solar-system/621460/ |access-date=2025-06-24 |language=en}}</ref>]] Sipërfaqja e Venusit ishte objekt hamendësimesh derisa disa nga misteret e saj u zbuluan nga sondat në shekullin XX. Modulet zbarkuese ''{{ill|Venera|en|Venera}}'' të viteve 1975 dhe 1982 dërguan imazhe të një sipërfaqeje të mbuluar me sediment dhe shkëmbinj relativisht këndorë.<ref name="Mueller_2014"/> Sipërfaqja u hartëzua në hollësi nga ''Magellan'' në vitet 1990–1991. Ka dëshmi të vullkanizmit të përhapur dhe ndryshimet në përqendrimin atmosferik të dioksidit të squfurit mund të tregojnë se ka vullkane aktive.<ref name="Esposito_1984"/><ref name="Bullock_Grinspoon_2001"/> [[File:V13 vg261 262.tif|thumb|upright=1.3|Foto me ngjyra e sipërfaqes përreth modulit zbarkues të Venera 13]] Rreth 80% e sipërfaqes së Venusit mbulohet nga fusha vullkanike të lëmuara, prej të cilave 70% janë fusha me kreshta të rrudhura dhe 10% fusha të lëmuara ose me skaje lobulare.<ref name="Basilevsky_Head_1995"/> Pjesa tjetër e sipërfaqes përbëhet nga dy «kontinente» malore, njëri në hemisferën veriore të planetit dhe tjetri pak në jug të ekuatorit. Kontinenti verior quhet {{ill|Terra e Ishtarit|en|Ishtar Terra}}, sipas Ishtarit, perëndeshës babilonase të dashurisë, dhe ka përmasa afërsisht sa Australia. Vargmali {{ill|Malet Maxwell|en|Maxwell Montes}} ndodhet në Terrën e Ishtarit. Kontinenti jugor quhet Terra e Afërditës, sipas perëndeshës greke të dashurisë, dhe është më i madhi nga dy rajonet malore, afërsisht sa Amerika e Jugut. Një rrjet çarjesh dhe thyerjesh mbulon pjesën më të madhe të kësaj zone.<ref name="Kaufmann"/> Ka dëshmi të fundit për rrjedha llave në Venus (2024),<ref>{{Cite web |date=2023-03-15 |title=Venus is volcanically alive, stunning new find shows |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/venus-is-volcanically-alive |access-date=2026-03-28 |website=National Geographic |language=en}}</ref> si rrjedhat në Sif Mons, një vullkan mburojë, dhe në Niobe Planitia, një fushë e rrafshët.<ref name="NYT-20240527"/> Vërehen kaldera. Planeti ka pak kratere goditjeje, çka tregon se sipërfaqja është relativisht e re, 300–600 milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> Përveç kratereve të goditjes, maleve dhe luginave që gjenden zakonisht në planetët shkëmborë, Venusi ka disa veçori sipërfaqësore unike. Ndër to janë struktura vullkanike me majë të rrafshët, të quajtura «farra», që ngjajnë disi me petulla dhe kanë gjerësi nga {{Convert|20|to|50|km|mi|abbr=on}} dhe lartësi nga {{Convert|100|to|1000|m|ft|abbr=on}}; sisteme çarjesh radiale, në formë ylli, të quajtura «novae»; struktura me çarje radiale dhe koncentrike që ngjajnë me rrjeta merimangash, të njohura si araknoide; dhe «korona», unaza rrethore çarjesh, ndonjëherë të rrethuara nga një gropëzim. Këto veçori kanë origjinë vullkanike.<ref name="Frankel"/> Shumica e veçorive sipërfaqësore të Venusit emërtohen sipas grave historike dhe mitologjike.<ref name="Batson_Russell_1991"/> Përjashtim bëjnë Malet Maxwell, të emërtuara sipas [[Xhames Klerk Maxwell|James Clerk Maxwell]], si dhe rajonet malore Alpha Regio, Beta Regio dhe Ovda Regio. Këto tri veçori u emërtuan përpara miratimit të sistemit të tanishëm nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]], organizmi që mbikëqyr nomenklaturën planetare.<ref name="jpl-magellan"/> Gjatësia gjeografike e veçorive fizike në Venus përcaktohet në raport me meridianin fillestar. Fillimisht, meridiani fillestar kalonte përmes pikës së ndritshme në radar, në qendër të veçorisë vezake Eve, që ndodhet në jug të Alpha Regio.<ref name="Davies_1994"/> Pas përfundimit të misioneve Venera, meridiani fillestar u ripërcaktua që të kalonte përmes majës qendrore të kraterit Ariadne në Sedna Planitia.<ref name="Seidelmann2007"/><ref name="jpl-magellan2"/> Terrenet tessera më të vjetra stratigrafikisht kanë vazhdimisht emetueshmëri termike më të ulët se fushat bazaltike përreth, sipas matjeve të ''{{ill|Venus Express|en|Venus Express}}'' dhe ''Magellan'', çka tregon për një përbërje minerale të ndryshme, ndoshta më felsike.<ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Helbert_et_al_2008"/> Mekanizmi që prodhon një sasi të madhe kore felsike zakonisht kërkon praninë e një oqeani ujor dhe të [[Pllaka tektonike|tektonikës së pllakave]], duke lënë të kuptohet se kushtet në Venusin e hershëm mund të kenë qenë të banueshme dhe se në një kohë ka pasur trupa të mëdhenj ujorë.<ref>{{Cite web |last1=Petkowski |first1=Janusz |last2=Seager |first2=Sara |title=Did Venus ever have oceans? |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2021-11-18 |url=https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |access-date=2023-04-13 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413112527/https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |url-status=live |language=en}}</ref> Megjithatë, natyra e terreneve tessera mbetet shumë e pasigurt.<ref name="Gilmore_et_al_2017"/> ==== Vullkanizmi ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vullkanizmi në Venus|en|Volcanism on Venus}}}} [[Image:PIA00084 Eistla region pancake volcanoes.jpg|thumb|left|upright=1.1|Mozaik radarësh i dy kupolave në formë petulle në rajonin Eistla të Venusit — të dyja {{Convert|65|km|mi|abbr=on}} të gjera dhe më pak se {{Convert|1|km|mi|abbr=on}} të larta]] Pjesa më e madhe e sipërfaqes së Venusit duket se është formësuar nga veprimtaria vullkanike. Venusi ka disa herë më shumë vullkane se Toka dhe ka 167 vullkane të mëdha me gjerësi mbi {{Convert|100|km|mi|sigfig=1|abbr=on}}. I vetmi kompleks vullkanik i kësaj madhësie në Tokë është ishulli i madh i Havait.<ref name="Frankel"/> (f. 154) Në Venus janë identifikuar dhe hartëzuar më shumë se 85.000 vullkane.<ref>{{Cite web |last1=Barbuzano |first1=Javier |title=A new catalog pinpoints volcanic cones in the best available surface images of Venus – those gathered 30 years ago by NASA's Magellan spacecraft. |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus |website=skyandtelescope.org |date=2023-04-14 |access-date=2023-04-16 |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416223821/https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hahn |first1=Rebecca M. |last2=Byrne |first2=Paul K. |title=A Morphological and Spatial Analysis of Volcanoes on Venus |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |date=April 2023 |volume=128 |issue=4 |article-number=e2023JE007753 |doi=10.1029/2023JE007753 |bibcode=2023JGRE..12807753H |quote=With the Magellan synthetic-aperture radar full-resolution radar map left- and right-look global mosaics at 75 m-per-pixel resolution, we developed a global catalogue of volcanoes on Venus that contains ~85,000 edifices, ~99% of which are <5 km in diameter. We find that Venus hosts far more volcanoes than previously mapped, and that although they are distributed across virtually the entire planet, size–frequency distribution analysis reveals a relative lack of edifices in the 20–100 km diameter range, which could be related to magma availability and eruption rate. |language=en}}</ref> Kjo nuk ndodh sepse Venusi është vullkanikisht më aktiv se Toka, por sepse korja e tij është më e vjetër dhe nuk u nënshtrohet proceseve të [[Abrazioni|abrazionit]] që veprojnë në Tokë. Korja oqeanike e Tokës riciklohet vazhdimisht përmes {{ill|Subduksioni|en|Subduction|lt=subduksionit}} në kufijtë e pllakave tektonike dhe ka një moshë mesatare prej rreth 100 milionë vjetësh,<ref name="Karttunen_et_al_2007"/> ndërsa sipërfaqja e Venusit vlerësohet të jetë 300–600{{Nbsp}}milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Frankel"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="NASA_Seasons"/> Disa rreshta provash tregojnë se në Venus vazhdon veprimtaria vullkanike. Përqendrimet e dioksidit të squfurit në atmosferën e sipërme ranë dhjetëfish midis viteve 1978 dhe 1986, u rritën në vitin 2006 dhe më pas ranë sërish dhjetëfish.<ref name="ESA_2012-12-03"/> Kjo mund të nënkuptojë se nivelet u rritën disa herë nga shpërthime të mëdha vullkanike.<ref name="Glaze_1999"/><ref name="Marcq2012"/> Është sugjeruar se vetëtimat në Venus (të trajtuara më poshtë) mund të vijnë nga veprimtaria vullkanike, pra të jenë vetëtima vullkanike. Në janar 2020, astronomët raportuan prova që sugjeronin se Venusi është aktualisht vullkanikisht aktiv, veçanërisht zbulimin e olivinës, një produkt vullkanik që do të pësonte erozion shpejt në sipërfaqen e planetit.<ref name="NYT-20200109"/><ref name="SCI-20200103"/><ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> Kjo veprimtari masive vullkanike ushqehet nga brendësia e nxehtë e planetit, e cila, sipas modeleve, mund të shpjegohet me përplasjet energjetike të kohës kur planeti ishte i ri, si edhe me [[Dezintegrimi radioaktiv|dezintegrimin radioaktiv]], si në rastin e Tokës. Përplasjet do të kishin shpejtësi dukshëm më të larta se në Tokë, si sepse Venusi lëviz më shpejt ngaqë ndodhet më afër Diellit, ashtu edhe sepse trupat me ekscentricitet të lartë që përplaseshin me planetin do të kishin shpejtësi të mëdha.<ref>{{Cite web |url=https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |title=Early, Energetic Collisions Could Have Fueled Venus Volcanism: Study {{!}} Sci.News |work=Sci.News: Breaking Science News |date=2023-07-20 |access-date=2023-07-21 |archive-date=2023-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721193015/https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitet 2008 dhe 2009, ''Venus Express'' vëzhgoi provat e para të drejtpërdrejta të vullkanizmit në vijim, në formën e katër pikave të nxehta infra të kuqe kalimtare dhe të lokalizuara brenda zonës së çarjeve tektonike Ganis Chasma{{Efn|Në njoftimin për shtyp dhe në botimin shkencor ishte shënuar gabimisht si «Ganiki Chasma».<ref name="Lakdawalla2015"/>}}, pranë vullkanit mburojë Maat Mons. Tri nga pikat u vëzhguan në më shumë se një orbitë radhazi. Mendohet se këto pika përfaqësojnë lavë të nxjerrë rishtazi nga shpërthimet vullkanike.<ref name="Lakdawalla2015"/><ref name="ESA_2015-06-18"/> Temperaturat e sakta nuk dihen, sepse madhësia e pikave të nxehta nuk mund të matej, por ka të ngjarë të kenë qenë në intervalin {{Convert|800|-|1100|K|C F}}, krahasuar me temperaturën normale prej {{Convert|740|K|C F}}.<ref name="Shalygin2015"/> Në vitin 2023, shkencëtarët rishqyrtuan pamjet topografike të rajonit Maat Mons të marra nga sonda orbitale ''Magellan''. Duke përdorur simulime kompjuterike, ata përcaktuan se topografia kishte ndryshuar gjatë një intervali tetëmujor dhe arritën në përfundimin se shkaku ishte vullkanizmi aktiv.<ref>{{Cite web |title=Why the Discovery of an Active Volcano on Venus Matters |last=Kluger |first=Jeffrey |url=https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |publisher=''Time'' |date=2023-03-17 |access-date=2023-03-19 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319022005/https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> ==== Krateret ==== [[File:PIA00103 Venus - 3-D Perspective View of Lavinia Planitia.jpg|thumb|upright=0.9|alt=Fushat e Venusit|{{ill|Krateri i goditjes|en|Impact crater|lt=Krateret e goditjes}} në sipërfaqen e Venusit (imazh me ngjyra të rreme, i rindërtuar nga të dhënat e radarit me anë të projeksionit 3D)]] Në Venus gjenden pothuajse një mijë kratere goditjeje, të shpërndara njëtrajtshëm në të gjithë sipërfaqen e saj. Në trupa të tjerë qiellorë me kratere, si Toka dhe Hëna, krateret paraqesin shkallë të ndryshme degradimi. Në Hënë, degradimi shkaktohet nga goditjet e mëvonshme, ndërsa në Tokë nga erozioni prej erës dhe shiut. Në Venus, rreth 85% e kratereve janë në gjendje pothuajse të paprekur. Numri i kratereve, së bashku me gjendjen e tyre të ruajtur mirë, tregon se planeti kaloi një proces global të ripërtëritjes së sipërfaqes 300–600{{Nbsp}}milionë vjet më parë,<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> i pasuar nga një pakësim i vullkanizmit.<ref name="Romeo_Turcotte_2018"/> Ndryshe nga korja e Tokës, e cila është në lëvizje të vazhdueshme, korja e Venusit mendohet të mos jetë në gjendje ta mbajë një proces të tillë. Pa tektonikë të pllakave për të shpërndarë nxehtësinë e mantelit, në Venus ndodh në vend të kësaj një proces ciklik, në të cilin temperaturat e mantelit rriten deri në një nivel kritik që e dobëson koren. Më pas, gjatë një periudhe prej rreth 100{{Nbsp}}milionë vjetësh, ndodh subduksion në shkallë të jashtëzakonshme, duke e ricikluar plotësisht koren.<ref name="Frankel"/> Diametri i kratereve të Venusit varion nga {{Convert|3|to|280|km|mi|0|abbr=on}}. Nuk ka kratere më të vegjël se 3{{Nbsp}}km, për shkak të ndikimit të atmosferës së dendur mbi objektet që mbërrijnë në planet. Objektet me më pak se një sasi të caktuar [[Energjia kinetike|energjie kinetike]] ngadalësohen aq shumë nga atmosfera, saqë nuk krijojnë krater goditjeje.<ref name="Herrick_Phillips_1993"/> Trupat që hyjnë në atmosferë me diametër më të vogël se {{Convert|50|m|ft|-1|abbr=on}} copëtohen dhe digjen në atmosferë para se të arrijnë në sipërfaqe.<ref name="Morrison_Owens_2003"/> === Struktura e brendshme === [[File:InteriorOfVenus.svg|thumb|upright=1.05|Struktura e diferencuar e Venusit|alt=Prerje tërthore sferike e Venusit që tregon shtresat e ndryshme]] Pa të dhëna nga Sizmologjia me valë të reflektuara ose njohuri për [[Momenti i inercisë|momentin e inercisë]], ka pasur pak informacion të drejtpërdrejtë për strukturën e brendshme dhe [[Gjeokimia|gjeokiminë]] e Venusit.<ref name="goettel"/> Ngjashmëria në madhësi dhe dendësi midis Venusit dhe Tokës sugjeron se të dy planetët kanë strukturë të ngjashme të brendshme: një bërthamë, një mantel dhe një [[Korja (gjeologji)|kore]]. Ashtu si ajo e Tokës, bërthama e Venusit ka shumë gjasa të jetë të paktën pjesërisht e lëngshme, sepse të dy planetët janë ftohur afërsisht me të njëjtin ritëm,<ref name="Faure_Mensing_2007"/> megjithëse nuk mund të përjashtohet mundësia që bërthama të jetë tërësisht e ngurtë.<ref name="Dumoulin2017"/> Madhësia pak më e vogël e Venusit do të thotë se trysnitë në brendësinë e tij të thellë janë 24% më të ulëta se ato në Tokë.<ref name="Aitta_2016"/> Vlerat e parashikuara për momentin e inercisë, bazuar në modelet planetare, sugjerojnë një rreze të bërthamës prej 2.900–3.450&nbsp;km.<ref name="Dumoulin2017"/> Tashmë ka një vlerësim prej 3.500&nbsp;km, i nxjerrë nga momenti i inercisë dhe bazuar në shpejtësinë e Precesioni boshtor, të matur midis viteve 2006 dhe 2020.<ref name="Margot_et_al_2021"/><ref name="O'Callaghan_2021"/> Korja e Venusit mendohet të jetë mesatarisht 40 kilometra e trashë dhe deri në 65 kilometra në pikën më të trashë.<ref>{{cite journal |last1=Semprich |first1=Julia |last2=Filiberto |first2=Justin |last3=Weller |first3=Matthew |last4=Gorce |first4=Jennifer |last5=Clark |first5=Nolan |title=Metamorphism of Venus as driver of crustal thickness and recycling |journal=Nature Communications |date=2025-03-25 |volume=16 |issue=1 |article-number=2905 |doi=10.1038/s41467-025-58324-1 |doi-access=free |pmid=40133342 |bibcode=2025NatCo..16.2905S |pmc=11937330 |language=en}}</ref> Dallimi kryesor midis dy planetëve është mungesa e dëshmive për tektonikë të pllakave në Venus; kjo mund të vijë ngaqë korja e tij është tepër e fortë për t’u nënshtruar subduksionit pa praninë e ujit që do ta bënte më pak viskoze. Kjo sjell pakësim të humbjes së nxehtësisë nga planeti, duke penguar ftohjen e tij dhe duke ofruar një shpjegim të mundshëm për mungesën e një fushe magnetike të krijuar nga brendësia. Në vend të kësaj, Venusi mund ta humbasë nxehtësinë e brendshme gjatë ngjarjeve të mëdha periodike të ripërtëritjes së sipërfaqes.<ref name="Nimmo98"/> === Fusha magnetike dhe bërthama === [[File:Venusian magnetosphere.svg|thumb|Venusi ndërvepron me erën diellore. Paraqiten përbërësit e magnetosferës së induktuar.]] Në vitin 1967, ''Venera 4'' zbuloi se fusha [[Fusha magnetike|magnetike]] e Venusit ishte shumë më e dobët se ajo e Tokës. Kjo fushë magnetike induktohet nga ndërveprimi midis jonosferës dhe [[Era diellore|erës diellore]],<ref name="Eroshenko_et_al_1969"/><ref name="Kivelson_Russell_1995"/> dhe jo nga një dinamo e brendshme në bërthamën e Tokës. Magnetosfera e vogël e induktuar e Venusit siguron mbrojtje të papërfillshme të atmosferës nga rrezatimi diellor dhe Rrezatimi kozmik. Mungesa e një fushe magnetike të brendshme në Venus ishte befasuese, duke pasur parasysh ngjashmërinë e tij në madhësi me Tokën dhe pritshmërinë që bërthama e tij të përmbante një dinamo. Një dinamo kërkon tri gjëra: një lëng përçues, rrotullim dhe konveksion. Mendohet se bërthama është përçuese nga ana elektrike dhe, ndonëse shpesh mendohet se rrotullimi i saj është tepër i ngadaltë, simulimet tregojnë se ai është i mjaftueshëm për të krijuar një dinamo.<ref name="Luhmann_Russell_2006"/><ref name="Stevenson_2003"/> Kjo nënkupton se dinamos i mungon konveksioni në bërthamën e Venusit. Në Tokë, konveksioni ndodh në shtresën e jashtme të lëngshme të bërthamës, sepse fundi i kësaj shtrese është shumë më i nxehtë se pjesa e sipërme. Në Venus, një ngjarje globale e ripërtëritjes së sipërfaqes mund të ketë ndërprerë tektonikën e pllakave dhe të ketë pakësuar fluksin e nxehtësisë përmes kores. Ky efekt [[Izolimi termik|izolues]] do të rriste temperaturën e mantelit, duke pakësuar kështu fluksin e nxehtësisë që del nga bërthama. Si rrjedhojë, nuk do të kishte gjeodinamo të brendshme për të krijuar fushë magnetike. Përkundrazi, nxehtësia e bërthamës po e rinxeh koren.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi është që Venusi të mos ketë bërthamë të brendshme të ngurtë,<ref name="Konopliv_Yoder_1996"/> ose që bërthama e tij të mos jetë duke u ftohur, kështu që e gjithë pjesa e lëngshme e saj të ketë afërsisht të njëjtën temperaturë. Një mundësi tjetër është që bërthama e tij të jetë ngurtësuar plotësisht tashmë. Gjendja e bërthamës varet shumë nga përqendrimi i squfurit, i cili aktualisht nuk dihet.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi tjetër është që mungesa e një goditjeje të madhe në Venus (''ndryshe nga'' goditja që formoi Hënën në Tokë) ta ketë lënë bërthamën e Venusit të shtresëzuar që nga formimi i saj gradual, pa forcat e nevojshme për të nisur ose mbajtur konveksionin dhe, rrjedhimisht, një “gjeodinamo”.<ref>{{cite journal |last1=Jacobson |first1=Seth A. |last2=Rubie |first2=David C. |last3=Hernlund |first3=John |last4=Morbidelli |first4=Alessandro |last5=Nakajima |first5=Miki |title=Formation, stratification, and mixing of the cores of Earth and Venus |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=September 2017 |volume=474 |pages=375–386 |doi=10.1016/j.epsl.2017.06.023 |arxiv=1710.01770 |bibcode=2017E&PSL.474..375J |language=en}}</ref> Magnetosfera e dobët rreth Venusit bën që era diellore të ndërveprojë drejtpërdrejt me atmosferën e tij të jashtme. Këtu, jonet e hidrogjenit dhe oksigjenit krijohen nga shpërbërja e molekulave të ujit për shkak të rrezatimit [[Rrezet ultravjollcë|ultravjollcë]]. Era diellore u jep më pas energji disa prej këtyre joneve, duke u mundësuar të arrijnë shpejtësi të mjaftueshme për t’i shpëtuar fushës gravitacionale të Venusit. Ky proces erozioni shkakton humbje të vazhdueshme të joneve me masë të vogël të hidrogjenit, heliumit dhe oksigjenit, ndërsa molekulat me masë më të madhe, si dioksidi i karbonit, ka më shumë gjasa të mbeten. Erozioni atmosferik nga era diellore mund të ketë shkaktuar humbjen e pjesës më të madhe të ujit të Venusit gjatë miliardit të parë të viteve pas formimit të tij.<ref name="nature450_7170_629"/> Megjithatë, planeti mund ta ketë ruajtur dinamonë gjatë 2–3 miliardë viteve të para, prandaj humbja e ujit mund të ketë ndodhur më vonë.<ref name="O'Rourke_et_al_2019"/> Erozioni e ka rritur raportin e deuteriumit, me masë më të madhe, ndaj hidrogjenit, me masë më të vogël, në atmosferë njëqindfish krahasuar me pjesën tjetër të Sistemit Diellor.<ref name="Donahue_et_al_1982"/> == Atmosfera dhe klima == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Qielli jashtëtokësor#Venusi|en|Extraterrestrial sky#Venus}}}} [[File:Venus - December 23 2016.png|alt=Atmosfera e Venusit duket e errët dhe e përshkuar nga hije. Hijet ndjekin drejtimin e erërave mbizotëruese.|thumb|upright=0.9|Struktura e reve në atmosferën e Venusit, e dukshme përmes imazheve në ultraviolet]] Venusi ka një [[atmosfera|atmosferë]] të dendur, të përbërë nga 96,5% [[dioksidi i karbonit]] dhe 3,5% azot; të dyja këto gjenden si fluide superkritike në sipërfaqen e planetit, me dendësi sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/>; si dhe gjurmë gazesh të tjera, përfshirë dioksidin e sulfurit.<ref name="SolarSystemEncyclopedia"/> Masa e atmosferës së tij është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës, ndërsa presioni në sipërfaqe është rreth 93 herë më i madh se në sipërfaqen e Tokës — i barasvlershëm me presionin në një thellësi prej gati {{convert|1|km|mi|frac=8|abbr=on}} nën sipërfaqen e oqeaneve të Tokës. Dendësia në sipërfaqe është {{Convert|65|kg/m3|lb/ft3|abbr=on}}, sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/> ose 50 herë më e madhe se dendësia e atmosferës së Tokës në {{convert|20|C|K C F|0|order=out}} në nivelin e detit. Atmosfera e pasur me CO₂ shkakton [[efekti i serës|efektin më të fuqishëm të serës]] në Sistemin Diellor, duke krijuar temperatura sipërfaqësore prej të paktën {{convert|462|C|K C F|order=out}}.<ref name="nasa_venus"/><ref name="CWRU_2006"/> Si pasojë, sipërfaqja e Venusit është më e nxehtë se ajo e [[Merkuri (planet)|Merkurit]],<ref name="Lewis_2004"/> ndonëse Venusi është pothuajse dy herë më larg nga Dielli dhe merr vetëm rreth një të katërtën e rrezatimit diellor që merr Merkuri: 2.600 W/m² (dyfishi i sasisë që merr Toka).<ref name="fact"/> Për shkak të {{ill|Efekti serrë i pakontrolluar|en|runaway greenhouse effect|lt=efektit serrë të pakontrolluar}}, shkencëtarë si [[Carl Sagan]] e kanë paraqitur Venusin si paralajmërim dhe objekt studimi në lidhje me [[Ndryshimet klimatike|ndryshimet klimatike]] në Tokë.<ref name="Newitz 2013"/> Prandaj Venusi është quajtur edhe planet serrë.<ref name="Landis2003"/><ref>{{cite web |last=Querol |first=Ricardo de |title='Cosmos': Carl Sagan was right (and we didn't pay much attention to him) |website=EL PAÍS English |date=28 April 2023 |url=https://english.elpais.com/opinion/2023-04-28/cosmos-carl-sagan-was-right-and-we-didnt-pay-much-attention-to-him.html |access-date=12 March 2025 |language=en}}</ref> Atmosfera e Venusit është e pasur me [[Grupi i tetëmbëdhjetë i elementeve kimike|gaze fisnike]] parësore krahasuar me atë të Tokës.<ref name="Halliday_2020"/> Ky pasurim tregon se evolucioni i Venusit dhe i Tokës u ndanë herët. Për të shpjeguar këtë pasurim, janë propozuar përplasja e pazakontë e një komete të madhe<ref name="Owen_et_al_1992"/> ose përvetësimi i një atmosfere parësore më masive nga mjegullnaja diellore.<ref name="Pepin_1991"/> Megjithatë, atmosfera ka pak argon-40 radiogjenik, tregues i çlirimit të gazeve nga manteli, çka sugjeron se magmatizmi i madh u ndërpre herët.<ref name="Namiki_Solomon_1998"/><ref name="O'Rurke_Korenaga_2015"/> Studimet kanë sugjeruar se miliarda vjet më parë atmosfera e Venusit mund t’i ngjante shumë më tepër asaj të Tokës së hershme dhe se në sipërfaqe mund të ketë pasur sasi të konsiderueshme uji të lëngshëm.<ref name="Ernst 2022"/><ref name="Way Del Genio 2020 p."/><ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383"/> Pas një periudhe prej 600 milionë deri në disa miliardë vjetësh,<ref name="baas39_540"/> rritja e ndriçimit të Diellit dhe, ndoshta, riformësimi i madh vullkanik i sipërfaqes shkaktuan avullimin e ujit fillestar.<ref name="Steigerwald 2022"/> Efekti serrë i pakontrolluar u krijua pasi atmosfera arriti një nivel kritik gazesh serrë, përfshirë avujt e ujit.<ref name="Kasting"/> [[File:11214 2023 956 Fig6 HTML.webp|thumb|upright=0.8|Profili atmosferik sipas lartësisë (shkalla majtas): shtresat e reve, ndryshimi i temperaturës (vija e trashë ''VIRA'' dhe shkalla poshtë), ndryshimi i presionit (shkalla djathtas) dhe shpejtësia e erës (vijat me pika ''PV'' dhe shkalla sipër)]] Inercia termike dhe transferimi i nxehtësisë nga erërat në atmosferën e poshtme bëjnë që temperatura e sipërfaqes të mos ndryshojë ndjeshëm ndërmjet hemisferave të kthyera nga Dielli dhe atyre që nuk janë të kthyera nga ai, pavarësisht rrotullimit të ngadaltë të Venusit. Erërat në sipërfaqe janë të ngadalta dhe lëvizin me disa kilometra në orë, por dendësia e lartë e atmosferës pranë sipërfaqes bën që ato të ushtrojnë forcë të konsiderueshme mbi pengesat dhe të transportojnë pluhur e gurë të vegjël nëpër sipërfaqe. Vetëm kjo do ta bënte të vështirë ecjen e njeriut, edhe pa marrë parasysh nxehtësinë, presionin dhe mungesën e oksigjenit.<ref name="Moshkin_et_al_1979"/> Mbi shtresën e dendur të CO₂-së gjenden re të trasha, në lartësi 45 deri në 70&nbsp;km mbi sipërfaqe,<ref>{{cite web |title=New details on venusian clouds revealed |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/New_details_on_venusian_clouds_revealed |publisher=European Space Agency |date=2008 |language=en}}</ref> të përbëra kryesisht nga acidi sulfurik. Ai formohet nga një reaksion i katalizuar nga rrezatimi ultravjollcë, në të cilin marrin pjesë molekulat e dioksidit të sulfurit dhe më pas uji,<ref>{{cite web |title=Acid clouds and lightning |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Acid_clouds_and_lightning |publisher=European Space Agency |language=en}}</ref> duke krijuar hidrat të acidit sulfurik.<ref>{{cite conference |last1=Delitsky |first1=M. L. |last2=Baines |first2=K. H. |title=Chemistry in the Venus clouds: Sulfuric acid reactions and freezing behavior of aqueous liquid droplets |conference=AAS/Division for Planetary Sciences Meeting Abstracts #47 |date=2015 |volume=47 |bibcode=2015DPS....4721702D |language=en}}</ref> Përveç kësaj, retë përmbajnë rreth 1% klorur hekuri(III).<ref name="kras006"/><ref name="Krasnopolsky_2006"/> Përbërës të tjerë të mundshëm të grimcave të reve janë sulfati i hekurit(III), kloruri i aluminit dhe anhidridi fosforik. Retë në nivele të ndryshme kanë përbërje dhe shpërndarje të madhësive të grimcave të ndryshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> {|class="wikitable floatleft" style="font-size: 100%; margin-right: 1em;" |+ Temperatura e Venusit<ref name="Basilevsky_2003">{{cite journal | title=The surface of Venus | last1=Basilevsky | first1=A. T. | last2=Head | first2=J. W. | journal=Reports on Progress in Physics | year=2003 | volume=66 | issue=10 | pages=1699–1734 | doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04 | bibcode=2003RPPh...66.1699B |language=en}}</ref><ref name="esaozone"/><ref name="ESA-20130129"/><ref name="Space-20130130"/><ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012"/>^{f. 1707} |- ! Vendndodhja !! Temperatura e sipërfaqes |- | Depresionet e thella || ~750 K (477 °C) |- | Mesatarja || ~740 K (467 °C) |- | Në majën e vargmalit Malet Maxwell || ~650 K (377 °C) |} == Orbita dhe rrotullimi == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Orbita e Venusit|en|Orbit of Venus}}}} [[File:Solar system orrery inner planets.gif|alt=Marsi rrotullohet rreth Diellit më larg dhe më ngadalë se Toka|thumb|upright=1.1|Venusi është planeti i dytë nga Dielli,<ref name="d803">{{cite web | title=Venus | publisher=NASA Science | date=2023-05-31 | url=https://science.nasa.gov/venus/ | access-date=2026-08-16 | language=en}}</ref> dhe përfundon një orbitë të plotë për rreth 224 ditë.]] Venusi rrotullohet rreth Diellit në një largësi mesatare prej rreth {{Convert|0.72|AU|e6km+e6mi|abbr=unit|lk=on}} dhe përfundon një orbitë çdo 224,7 ditë. Ai përshkon 13 orbita në 7,998 vjet, prandaj pozicioni i tij në qiellin tonë përsëritet pothuajse çdo tetë vjet. Megjithëse të gjitha [[Orbita|orbitat]] planetare janë [[Elipsi|eliptike]], orbita e Venusit është aktualisht më e afërta me një rreth, me një ekscentricitet më të vogël se 0,01.<ref name="fact"/> Simulimet e dinamikës orbitale të Sistemit Diellor të hershëm kanë treguar se ekscentriciteti i orbitës së Venusit mund të ketë qenë dukshëm më i madh në të kaluarën, duke arritur vlera deri në 0,31 dhe duke ndikuar ndoshta në zhvillimin e klimës së hershme.<ref name="psj_1_42"/> [[File:11214 2023 956 Fig7 HTML.webp|thumb|upright=1.1|Venusi dhe rrotullimi i tij në raport me lëvizjen e tij orbitale]] Venusi ka rrotullim retrograd, që do të thotë se, ndryshe nga shumica e planetëve, përfshirë Tokën, ai rrotullohet rreth boshtit të vet në drejtim të akrepave të orës, në kahun e kundërt të lëvizjes së tij kundërorare rreth Diellit. Prandaj, dita yjore e Venusit, prej 243 ditësh tokësore, zgjat më shumë se një vit venusian, prej 224,7 ditësh tokësore. Po të ishte Venusi i bllokuar nga baticat, ai do t’ia drejtonte gjithmonë të njëjtën faqe Diellit dhe dita e tij yjore do të zgjaste 224,7 ditë. Megjithatë, atmosfera e Venusit është masive dhe planeti ndodhet afër Diellit, prandaj ngrohja e pabarabartë e atmosferës i jep Venusit një rrotullim të lehtë retrograd. Për të njëjtën arsye, gjatësia e ditës luhatet deri në 20 minuta.<ref>{{cite web | last1=Whitt | first1=Kelly Kizer | title=The length of a day on Venus is always changing – Space | website=EarthSky | date=2021-05-05 | url=https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | access-date=2023-04-28 | archive-date=2023-04-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428232110/https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | url-status=live | language=en}}</ref><ref name="Margot_et_al_2021" /> Periudha e rrotullimit të Venusit, e matur nga të dhënat e anijes kozmike ''Magellan'' gjatë një periudhe 500-ditore, është më e shkurtër se periudha e rrotullimit e matur gjatë 16 viteve ndërmjet vizitave të anijeve kozmike ''Magellan'' dhe ''Venus Express'', me një ndryshim prej rreth 6,5{{Nbsp}}minutash.<ref name="slowing spin"/> Për shkak të rrotullimit retrograd, dita diellore në Venus është dukshëm më e shkurtër se dita yjore dhe zgjat 116,75 ditë tokësore.<ref name="planetary-facts"/> Një vit venusian zgjat rreth 1,92{{Nbsp}}ditë diellore venusiane.<ref name="compare"/> Për një vëzhgues në sipërfaqen e Venusit, Dielli do të lindte në perëndim dhe do të perëndonte në lindje,<ref name="compare"/> megjithëse retë e patejdukshme të Venusit pengojnë vëzhgimin e Diellit nga sipërfaqja e planetit.<ref name="Brunier_2002"/> Venusi mund të jetë formuar nga mjegullnaja diellore me një periudhë rrotullimi dhe pjerrësi boshtore të ndryshme. Gjendja e tij e tanishme mund të jetë pasojë e ndryshimeve kaotike të rrotullimit, të shkaktuara nga perturbimet planetare dhe efektet e [[Fazat e detit|baticave]] në atmosferën e tij të dendur; ky ndryshim mund të ketë ndodhur gjatë miliarda vjetëve. Periudha e rrotullimit të Venusit mund të përfaqësojë një gjendje ekuilibri ndërmjet bllokimit nga baticat nga graviteti i Diellit, i cili priret ta ngadalësojë rrotullimin, dhe një batice atmosferike të krijuar nga ngrohja diellore e atmosferës së dendur venusiane.<ref name="Correia_et_al_2003"/><ref name="Laskar_De_Surgy_2003"/> Intervali mesatar prej 584 ditësh ndërmjet dy afrimeve të njëpasnjëshme të Venusit me Tokën është pothuajse saktësisht i barabartë me 5{{Nbsp}}ditë diellore venusiane (5,001444, për të qenë të saktë),<ref name="Gold_Soter_1969"/> por hipoteza e një rezonance rrotullim–orbitë me Tokën është hedhur poshtë.<ref name="apj2_230_L123"/> Venusi nuk ka satelitë natyrorë.<ref name="icarus202"/> Ai ka disa asteroide trojane: asteroidi kuasisatelit 524522 Zoozve<ref name="Mikkola_et_al_2004"/><ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012"/> dhe dy trojanë të tjerë të përkohshëm, 322756 2001 CK₃₂ dhe 2012 XE₁₃₃.<ref name="dynamics"/> Në shekullin XVII, Xhovani Kasini njoftoi se kishte vëzhguar një hënë që rrotullohej rreth Venusit, të cilën e quajti Neith. Gjatë {{Val|200|u=years}} pasuese u njoftuan shumë vëzhgime të tjera, por u përcaktua se shumica e tyre ishin yje në afërsi. Studimi i vitit 2006 nga Alex Alemi dhe David Stevenson, i cili shqyrtoi modele të Sistemit Diellor të hershëm në Institutin e Teknologjisë të Kalifornisë, tregon se Venusi ka gjasa të ketë pasur të paktën një hënë, të krijuar nga një përplasje e madhe miliarda vjet më parë.<ref name="Musser_2006"/> Sipas studimit, rreth 10{{Nbsp}}milionë{{Nbsp}}vjet më vonë, një tjetër përplasje përmbysi drejtimin e rrotullimit të planetit dhe ngadalësimi nga baticat bëri që hëna e Venusit të afrohej gradualisht drejt brendësisë, derisa u përplas me Venusin.<ref name="Tytell_2006"/> Nëse përplasjet e mëvonshme krijuan hëna, ato u zhdukën në të njëjtën mënyrë. Një shpjegim alternativ për mungesën e satelitëve është ndikimi i baticave të fuqishme diellore, të cilat mund t’i destabilizojnë satelitët e mëdhenj që rrotullohen rreth planetëve tokësorë të brendshëm.<ref name="icarus202"/> Në hapësirën orbitale të Venusit gjendet një unazë-re pluhuri,<ref name="Frazier 2021"/> me një origjinë të mundshme nga asteroidet që e ndjekin Venusin,<ref name="Garner 2019"/> nga pluhuri ndërplanetar që migron në trajta valësh, ose nga mbetjet e diskut rrethyllor fillestar të Sistemit Diellor, prej të cilit u formua sistemi planetar.<ref name="Rehm 2021"/> === Orbita në raport me Tokën === [[File:Venus pentagram.png|thumb|Toka është vendosur në qendër të diagramit, ndërsa kurba paraqet drejtimin dhe largësinë e Venusit si funksion të kohës.|alt=Një model kompleks, spiral dhe në formë luleje, me pesë sythe që rrethojnë mesin]] Toka dhe Venusi kanë një {{ill|Rezonanca orbitale|en|Orbital resonance|lt=rezonancë orbitale}} të përafërt 13:8 (Toka kryen tetë orbita për çdo 13 orbita të Venusit).<ref>{{cite journal |last1=Bazsó |first1=A. |last2=Eybl |first2=V. |last3=Dvorak |first3=R. |last4=Pilat-Lohinger |first4=E. |last5=Lhotka |first5=C. |year=2010 |title=A survey of near-mean-motion resonances between Venus and Earth |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=107 |issue=1 |pages=63–76 |arxiv=0911.2357 |bibcode=2010CeMDA.107...63B |doi=10.1007/s10569-010-9266-6 |language=en}}</ref> Prandaj, ato afrohen me njëra-tjetrën dhe arrijnë konjuksionin e poshtëm mesatarisht çdo {{ill|Periudha sinodike|en|Synodic period|lt=periudhë sinodike}} prej 584 ditësh.<ref name="fact"/> Rruga që përshkon Venusi në raport me Tokën, parë nga pikëpamja gjeocentrike, vizaton një [[Pentagrami|pentagram]] gjatë pesë periudhave sinodike, duke u zhvendosur me 144° në çdo periudhë. Ky pentagram i Venusit nganjëherë quhet «petalet e Venusit», për shkak të ngjashmërisë pamore të rrugës me një lule.<ref name="Ottewel_2022"/> Kur Venusi ndodhet mes [[Toka|Tokës]] dhe Diellit në {{ill|Konjuksioni|en|Conjunction (astronomy)|lt=konjuksionin e poshtëm}}, ai afrohet më shumë me Tokën se çdo planet tjetër, në një largësi mesatare prej {{convert|41|e6km|e6mi|abbr=unit}}.<ref name="fact"/><ref name="MoreOrLess"/> Për shkak të zvogëlimit të ekscentricitetit të orbitës së Tokës, largësitë minimale do të rriten gjatë dhjetëra mijëra vjetëve. Nga viti{{spaces}}1 deri më 5383, do të ndodhin 526 afrime në më pak se {{convert|40|e6km|e6mi|abbr=unit}}; më pas, nuk do të ketë asnjë për rreth 60.158 vjet.<ref name="Solex11"/> Megjithëse Venusi afrohet më shumë me Tokën, Mërkuri është më shpesh planeti më i afërt me Tokën dhe me çdo planet tjetër.<ref name="AIP Publishing 2019 p."/><ref>{{cite magazine |title= Venus is not Earth's closest neighbour {{!}} Calculations and simulations confirm that on average, Mercury is the nearest planet to Earth-and to every other planet in the solar system. |magazine=Physics Today |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a |first1=Tom |last1=Stockman |first2=Gabriel |last2=Monroe |first3=Samuel |last3=Cordner |date=2019 |publisher=American Institute of Physics |language=en}}</ref> Venusi është përdorur si pikëkalim për manovrat e [[Asistimi gravitacional|asistimit gravitacional]], të cilat janë përcaktuar si mënyrë më ekonomike për të udhëtuar drejt Mërkurit,<ref>{{cite conference |last=Yen |first=C.-W. L. |date=August 1986 |title=Ballistic Mercury orbiter mission via Venus and Mercury gravity assists |conference=Astrodynamics 1985 |pages=1293–1308 |bibcode=1986asdy.conf.1293Y |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sturms |first1=Francis M. |last2=Cutting |first2=Elliott |title=Trajectory analysis of a 1970 mission to Mercury via a close encounter with Venus. |journal=Journal of Spacecraft and Rockets |date=May 1966 |volume=3 |issue=5 |pages=624–631 |doi=10.2514/3.28505 |bibcode=1966JSpRo...3..624C |language=en}}</ref> Diellit,<ref>{{Cite web |date=2018-10-04 |title=Parker Solar Probe Changed the Game Before it Even Launched - NASA |work=NASA |url=https://www.nasa.gov/solar-system/parker-solar-probe-changed-the-game-before-it-even-launched/ |access-date=2025-06-23 |language=en}}</ref> asteroidëve,<ref>{{Cite web |title=IV-1 |url=https://nss.org/settlement/nasa/spaceres/IV-1.html |access-date=2025-06-22 |website=nss.org |language=en}}</ref> Marsit,<ref name="Izenberg">{{cite journal |last1=Izenberg |first1=Noam R. |last2=McNutt |first2=Ralph L. |last3=Runyon |first3=Kirby D. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=MacDonald |first5=Alexander |title=Venus Exploration in the New Human Spaceflight Age |journal=Acta Astronautica |date=March 2021 |volume=180 |pages=100–104 |doi=10.1016/j.actaastro.2020.12.020 |bibcode=2021AcAau.180..100I |doi-access=free |language=en}}</ref> Jupiterit dhe më tej.<ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783"/><ref name="Taylor 2020"/> Nga pikëpamja e baticave, Venusi ushtron mbi Tokën forcën e tretë më të madhe baticore, pas Hënës dhe Diellit, ndonëse dukshëm më të vogël.<ref>{{cite web |title=Interplanetary Low Tide |website=Science Mission Directorate |date=2000-05-03 |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |access-date=2023-06-25 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604014510/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |language=en}}</ref> == Vëzhgueshmëria == [[File:Venus-pacific-levelled.jpg|thumb|alt=Fotografi e qiellit të natës, marrë nga bregu i detit. Në horizont duket një shkëlqim drite diellore. Shihen shumë yje. Venusi ndodhet në qendër dhe shkëlqen shumë më tepër se çdo yll; drita e tij pasqyrohet në oqean.|Venusi, i paraqitur pak djathtas qendrës, është gjithmonë më i ndritshëm se të gjithë planetët dhe yjet e tjerë në shkëlqimin e tyre maksimal, siç shihet nga Toka. Në pjesën e sipërme të figurës duket Jupiteri.]] Për syrin e lirë, Venusi duket si një pikë e bardhë drite, me një madhësi të dukshme maksimale prej −4,92, më i ndritshëm se çdo planet apo yll tjetër, përveç Diellit,<ref name="Dickinson_1998"/> edhe kur është më i zbehtë gjatë {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus|lt=kalimit të tij}}, kur madhësia e dukshme është −2,98.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Madhësia mesatare e dukshme e planetit është −4,14, me devijim standard 0,31.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Shkëlqimin më të madh Venusi e arrin gjatë fazës në formë drapëri, rreth një muaj para ose pas konjuksionit të poshtëm. Kur ndriçohet nga prapa prej Diellit, Venusi zbehet deri afërsisht në madhësinë −3; vlera e saktë varet nga këndi i fazës.<ref>{{cite web |title=Start watching for Venus brightest in the morning sky |website=Earth & Sky |date=2025-04-15 |url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/venus-brightest-greatest-brilliancy-greatest-illuminated-extent-2/ |access-date=2025-04-21 |language=en}}</ref> Planeti është mjaft i ndritshëm për t’u parë edhe në mes të ditës,<ref name="Flanders_2011"/> por vërehet më lehtë kur Dielli është ulët mbi horizont ose kur perëndon. Si planet i poshtëm, ai ndodhet gjithmonë brenda rreth 47° nga [[Dielli|Dielli]].<ref name="ephemeris"/> Venusi «parakalon» Tokën çdo 584 ditë, ndërsa orbiton rreth Diellit.<ref name="fact"/> Gjatë këtij procesi, ai shndërrohet nga «Ylli i Mbrëmjes», i dukshëm pas perëndimit të Diellit, në «Yllin e Mëngjesit», i dukshëm para lindjes së Diellit. Edhe pse Mërkuri, planeti tjetër i poshtëm, arrin zgjatje maksimale vetëm 28° dhe shpesh dallohet me vështirësi në muzg, Venusi nuk mund të mos vihet re kur është më i ndritshëm. Zgjatja e tij maksimale më e madhe bën që ai të shihet në qiellin e errët shumë kohë pas perëndimit të Diellit. Si objekti pikësor më i ndritshëm në qiell, Venusi shpesh raportohet gabimisht si një «[[Objekti fluturues i paidentifikuar|objekt fluturues i paidentifikuar]]».<ref name="ASP_2021"/> Ngaqë Venusi i afrohet Tokës gjatë konjuksionit të poshtëm dhe orbita e tij është e pjerrët në raport me rrafshin e orbitës së Tokës, ai mund të duket më shumë se 8° në veri ose në jug të ekliptikës, më shumë se çdo planet apo Hënë tjetër. Çdo tetë vjet, rreth marsit, ai shfaqet kaq larg në veri të ekliptikës, në yjësinë e [[Peshqit (yjësia)|Peshqve]] (si në mesin e marsit 2025); po ashtu, çdo tetë vjet, shfaqet kaq larg në jug të ekliptikës, në gusht ose shtator, në yjësinë e [[Virgjëresha (yjësia)|Virgjëreshës]] (si në fund të gushtit 2023). Kështu, në hemisferën veriore, Venusi mund të ndodhet në veri të Diellit dhe të shfaqet si yll i mëngjesit dhe yll i mbrëmjes brenda së njëjtës ditë. Koha e këtyre zhvendosjeve drejt veriut ose jugut lëviz ngadalë më herët gjatë vitit. Pas tridhjetë ciklesh (240 vjetësh), cikli zëvendësohet gradualisht nga një cikël tjetër, i zhvendosur me tre vjet; kështu, situata kthehet afër asaj fillestare pas 243 orbitash të Tokës dhe 395 orbitash të Venusit.<ref>Shih [https://ssd.jpl.nasa.gov/api/horizons.api?format=text&COMMAND=299&START_TIME=%272000-1-21%2015:51:57%27&STOP_TIME=%272104-4-15%2013:23:31%27&STEP_SIZE=2798&QUANTITIES=31 këtë llogaritje të efemeridës nga JPL Horizons].</ref> Okultimet e Venusit nga Hëna, kur Hëna bllokon pamjen e Venusit për vëzhguesit në pjesë të caktuara të Tokës, ndodhin mesatarisht rreth dy herë në vit, ndonjëherë disa herë brenda një viti (ndonëse rrallë).<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> === Fazat === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus}}}} [[File:Phases Venus.jpg|thumb|Fazat e Venusit dhe ndryshimi i diametrit të saj të dukshëm|alt=Diagram që paraqet fazat e Venusit]] Teksa rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]], Venusi shfaq {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus|lt=faza}} të ngjashme me ato të [[Hëna|Hënës]], kur vëzhgohet me teleskop. Planeti duket si një disk i vogël dhe i «plotë» kur ndodhet në anën e kundërt të Diellit (në konjuksionin e sipërm). Venusi shfaq një disk më të madh dhe fazën e «çerekut» kur arrin elongimin maksimal nga Dielli, dhe shkëlqen më fort në qiellin e natës. Në vëzhgimet teleskopike, planeti duket si një «hënë e hollë» shumë më e madhe kur kalon në anën e afërt, midis Tokës dhe Diellit. Venusi shfaq madhësinë më të madhe dhe fazën e «re» kur ndodhet midis Tokës dhe Diellit (në konjuksionin e poshtëm). Atmosfera e tij mund të shihet përmes teleskopëve, nga aureola e dritës së Diellit që thyhet rreth tij.<ref name="ephemeris"/> Fazat shihen qartë me një teleskop 4 inç.<ref>{{Cite web |last=Lavender |first=Gemma |date=2023-03-26 |title=What equipment do you need to see and photograph the planets |url=https://www.space.com/what-equipment-do-you-need-to-see-and-photograph-the-planets |access-date=2024-06-05 |website=Space.com |language=en}}</ref> Megjithëse dukshmëria e fazave të Venusit me sy të lirë është e diskutueshme, ka dëshmi të vëzhgimeve të tij në formë drapëri.<ref name="Goines_1995"/> === Shfaqjet gjatë ditës === [[File:Lunar Occultation of Venus (NHQ201512070001).jpg|alt=Venusi pranë një Hëne në formë drapëri në qiellin blu të ditës|thumb|Venusi shpesh mund të shihet me sy të lirë gjatë ditës, siç u pa pak para fshehjes së tij nga Hëna më 7 dhjetor 2015.]] Kur Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm dhe mjaft larg këndorisht nga Dielli, ai vërehet lehtë me sy të lirë në një qiell të kthjellët gjatë ditës, ndonëse shumica e njerëzve nuk dinë ta kërkojnë.<ref>{{Cite web |title=Viewing Venus in Broad Daylight |url=https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |access-date=2023-07-17 |website=www.fourmilab.ch |archive-date=2021-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115012816/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |url-status=live |language=en}}</ref> Astronomi Edmund Halley (Edmund Halley) llogariti shkëlqimin maksimal të planetit për syrin e lirë në vitin 1716, kur shfaqja e tij gjatë ditës alarmoi shumë banorë të Londrës. Perandori francez Napoleon Bonaparti e pa një herë shfaqjen e planetit gjatë ditës, teksa merrte pjesë në një pritje në [[Luksemburgu|Luksemburg]].<ref name="Chatfield_2015"/> Një tjetër vëzhgim historik i planetit gjatë ditës ndodhi gjatë inaugurimit të presidentit amerikan [[Abraham Lincoln]] në Uashington, më 4{{Nbsp}}mars 1865.<ref name="Gaherty_2012"/> === Tranzitet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus}}}} [[File:Transit of Venus viewed in Wagga Wagga (2).jpg|alt=Disk i bardhë me një pikë të vogël të zezë, i projektuar në një ekran|left|thumb|upright=0.75|Tranziti i Venusit i vitit 2012, i projektuar nga një [[Teleskopi|teleskop]] mbi një karton të bardhë]] Një tranzit i Venusit është shfaqja e Venusit përpara Diellit gjatë konjuksionit të poshtëm. Meqë orbita e Venusit është pak e pjerrët kundrejt orbitës së Tokës, shumica e konjuksioneve të poshtme me Tokën, që ndodhin çdo periudhë sinodike prej 1,6 vjetësh, nuk shkaktojnë tranzit të Venusit. Prandaj, tranzitet e Venusit ndodhin vetëm kur konjuksioni i poshtëm bie në disa ditë të qershorit ose dhjetorit, kur orbitat e Venusit dhe Tokës kryqëzohen në një vijë të drejtë me Diellin.<ref>{{cite web |first1=Fred |last1=Espenak |title=2004 and 2012 Transits of Venus |website=NASA |date=2004-06-08 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/venus0412.html |language=en}}</ref> Si rezultat, Venusi kalon përballë Tokës në një renditje që aktualisht përsëritet pas {{Val|8|u=years}}, {{Val|105.5|u=years}}, {{Val|8|u=years}} dhe {{Val|121.5|u=years}}, duke formuar cikle prej {{Val|243|u=years}}. Historikisht, tranzitet e Venusit qenë të rëndësishme sepse u mundësuan astronomëve të përcaktonin madhësinë e njësisë astronomike dhe, rrjedhimisht, madhësinë e Sistemit Diellor, siç tregoi Xheremaja Horoks më 1639, me vëzhgimin e parë të njohur të një tranziti të Venusit (pas tranzitit të parë planetar të vëzhguar në histori, më 1631: tranziti i Mërkurit).<ref name="Kollerstrom_1998"/> Deri tani janë vëzhguar vetëm shtatë tranzite të Venusit, që kur ndodhjet e tyre u llogaritën nga [[Johannes Kepler]] më 1621. Kapiten Kuk (Captain Cook) lundroi drejt [[Tahiti|Tahitisë]] më 1768 për të regjistruar tranzitin e tretë të vëzhguar të Venusit; kjo më pas çoi në eksplorimin e bregdetit lindor të Australisë.<ref name="Hornsby_1771"/><ref name="Woolley_1969"/> Dy tranzitet më të fundit ndodhën më 8 qershor 2004 dhe më 5–6 qershor 2012. Tranziti mund të ndiqej drejtpërdrejt në shumë platforma online ose të vëzhgohej lokalisht, me pajisjet dhe kushtet e duhura.<ref name="Boyle_2016"/> Çifti pararendës i tranziteve ndodhi në dhjetor 1874 dhe dhjetor 1882. Tranzitet e ardhshme do të ndodhin në dhjetor 2117 dhe dhjetor 2125.<ref name="Espenak_2004"/> === Drita e hirit === [[File:Venus-ParkerSolarProbe-July2020.jpg|thumb|Shkëlqimi i natës konsiderohet që nga viti 2022 kandidati më i mundshëm për dritën e hirit. Në këtë imazh në dritë të dukshme dhe infra të kuqe të afërt, ai dallohet më së miri si një vijë e ndritshme përgjatë skajit të Venusit.<ref>{{cite web |last=Dobbins |first=Thomas A. |title=The Parker Solar Probe Captures Surprising Images of Venus Nightside |website=Sky & Telescope |date=2022-02-22 |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/the-parker-solar-probe-captures-surprising-images-of-venus-nightside/ |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref> Sipërfaqja dhe veçoritë e saj, si njolla e errët e dukshme në këtë imazh, rrafshnalta Ovda Regio e Terrës së Afërditës, dallohen shumë më pak nga syri i njeriut. Megjithatë, thuhet se janë parë nga disa njerëz, ndoshta për shkak të ndjeshmërisë më të lartë ndaj spektrit në të cilin shkëlqen sipërfaqja.<ref>{{cite web |title=Nightside observations by the Parker Solar Probe: implications for the reality of the Ashen Light – British Astronomical Association |website=British Astronomical Association – Supporting amateur astronomers since 1890 |date=2024-05-21 |url=https://britastro.org/journal_contents_ite/nightside-observations-by-the-parker-solar-probe-implications-for-the-reality-of-the-ashen-light |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref>]] Një prej mistereve të kahershme të vëzhgimeve të Venusit është e ashtuquajtura {{ill|Drita e hirit|en|Ashen light|lt=dritë e hirit}} — një ndriçim i zbehtë në dukje në anën e tij të errët, që shihet kur planeti është në fazën e drapërit. Vëzhgimi i parë i pretenduar i dritës së hirit u bë më 1643, por ekzistenca e këtij ndriçimi nuk është konfirmuar kurrë në mënyrë të besueshme. Vëzhguesit kanë hamendësuar se mund të shkaktohet nga aktiviteti elektrik në atmosferën e Venusit, por mund të jetë iluzion, i krijuar nga efekti fiziologjik i vëzhgimit të një objekti të ndritshëm në formë drapëri.<ref name="Baum_2000"/><ref name="Russell, Philips"/> Drita e hirit është vërejtur shpesh kur Venusi ndodhet në qiellin e mbrëmjes dhe terminatori i mbrëmjes i planetit është i kthyer nga Toka. == Historia e vëzhgimit dhe eksplorimit== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vëzhgimi dhe eksplorimi i Venusit|en|Observations and explorations of Venus}}}} === Vëzhgimet e hershme === Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm në qiellin e Tokës për t’u parë Syri i lirë, pa ndihmë, duke e bërë një nga planetët klasikë që kulturat njerëzore i kanë njohur dhe identifikuar gjatë historisë, veçanërisht sepse është objekti i tretë më i ndritshëm në qiellin e Tokës, pas Diellit dhe Hënës. Meqë lëvizjet e Venusit duken të ndërprera (ai zhduket për shkak të afërsisë me Diellin, për shumë ditë radhazi, e më pas rishfaqet në horizontin tjetër), disa kultura nuk e njihnin Venusin si një trup të vetëm qiellor;<ref name="Cooley"/> në vend të kësaj, mendonin se ishte dy yje të veçantë në secilin horizont: ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes.<ref name="Cooley"/> Megjithatë, një vulë cilindrike nga periudha e Jemdet Nasrit dhe tabela e Venusit e Ammisaduqës nga dinastia e parë babilonase tregojnë se sumerët e lashtë e dinin tashmë se ylli i mëngjesit dhe ai i mbrëmjes ishin i njëjti objekt qiellor.<ref name="Sachs_1974"/><ref name="Cooley"/><ref name="Hobson_2009"/> [[File:Venus Tablet of Ammisaduqa.jpg|thumb|upright=0.75|Regjistrimi më i hershëm i njohur i pozicioneve të Venusit, në ''[[Babilonia|babilonase]]n'' e vjetër ''Tabelën e Venusit të Ammisaduqës'' (1600 p.e.s.)]] Në periudhën e Babilonisë së Vjetër, planeti Venus njihej si Ninsi'anna, e më vonë si Dilbat.<ref>{{Cite journal |id=CEEOL 264567 |last1=Veede |first1=Raul |last2=Kasak |first2=Enn |title=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |journal=Folklore |date=2001 |issue=15–17 |pages=7–33 |language=en}}</ref> Emri “Ninsi'anna” përkthehet “zonjë hyjnore, ndriçim i qiellit”, një cilësim që i referohet Venusit si “ylli” i dukshëm më i ndritshëm. Trajtat më të hershme të emrit shkruheshin me shenjën kuneiforme si4 (= SU, që do të thotë “të jesh i kuq”), dhe kuptimi fillestar mund të ketë qenë “zonjë hyjnore e skuqjes së qiellit”, duke iu referuar ngjyrës së qiellit të mëngjesit dhe të mbrëmjes.<ref name="Heimpel_1982"/> Kinezët historikisht e quanin Venusin e mëngjesit “E Bardha e Madhe” ({{lang|zh-Latn|Tàibái}} {{Lang|zh|太白}}) ose “Hapësja (Nisësja) e Shkëlqimit” ({{lang|zh-Latn|Qǐmíng}} {{Lang|zh|啟明}}), kurse Venusin e mbrëmjes “I Shkëlqyeri i Perëndimit” ({{lang|zh-Latn|Chánggēng}} {{Lang|zh|長庚}}).<ref name="Needham_1959"/> Grekët e lashtë fillimisht besonin se Venusi ishte dy yje të veçantë: Fosfori, ylli i mëngjesit, dhe Hesperi, ylli i mbrëmjes. [[Plini Plaku]] ia atribuoi Pitagorës zbulimin se bëhej fjalë për të njëjtin objekt, në shekullin VI p.e.s.,<ref name="Pliny_1991"/> ndërsa Diogjeni Laert argumentoi se [[Parmenidhi]] (fillimi i shekullit V p.e.s.) ka të ngjarë të ishte përgjegjës për këtë zbulim.<ref name="Berkert_1972"/> Edhe pse e njihnin Venusin si një objekt të vetëm, romakët e lashtë vazhduan ta quanin pamjen e mëngjesit të Venusit [[Luciferi]], fjalë për fjalë “Sjellësi i dritës”, dhe pamjen e mbrëmjes Vesper,<ref name="Dobbin_2002"/> që të dyja përkthime të drejtpërdrejta të emrave të tyre tradicionalë grekë. Në shekullin II, në traktatin e tij astronomik ''Almagesti'', [[Ptolemeu]] teorizoi se Mërkuri dhe Venusi ndodheshin midis Diellit dhe Tokës. Astronomi persian i shekullit XI, [[Ibn Sina]], pretendoi se kishte vëzhguar një kalim të Venusit (megjithëse kjo vihet në dyshim),<ref name="Goldstein"/> çka astronomët e mëvonshëm e morën si konfirmim të teorisë së Ptolemeut.<ref name="Enc_Irnica"/> Në shekullin XII, astronomi andaluzian [[Al-Andalus|andaluzian]] Ibn Baxha vëzhgoi “dy planetë si njolla të zeza mbi faqen e Diellit”; astronomët e observatorit të Maragës në shekullin XIII menduan se këto ishin kalime të Venusit dhe Mërkurit, por kjo nuk mund të jetë e vërtetë, sepse gjatë jetës së Ibn Baxhës nuk pati asnjë kalim të Venusit.<ref name="Ansari_2002"/> Disa pretendime për vëzhgime kalimesh nga astronomë myslimanë të Mesjetës, në fakt, janë vërtetuar se i referoheshin njollave diellore.<ref name="VaqueroVázquez2009"/> [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|upright=0.7|{{ill|Kodiku i Dresdenit|en|Dresden Codex}} i Majave të epokës para-kolumbiane, i cili llogarit shfaqjet e Venusit]] === Venusi dhe astronomia e hershme moderne === {{Multiple image | footer = Në vitin 1610, [[Galileo Galilei]] vëzhgoi me teleskop se Venusi shfaqte faza, megjithëse qëndronte pranë Diellit në qiellin e Tokës (figura e parë). Kjo vërtetoi se Venusi rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]] dhe jo Tokës, siç parashikonte modeli [[heliocentrizmi|heliocentrik]] i Kopernikut, dhe hodhi poshtë modelin [[gjeocentrizmi|gjeocentrik]] të Ptolemeut (figura e dytë). | width = 220 | align = right | image1 = Phases-of-Venus2.svg | image2 = Phases-of-Venus-Geocentric.svg }} Kur planeti u vëzhgua për herë të parë me teleskop në dhjetor 1610 nga fizikani italian [[Galileo Galilei]], ai zbuloi se Venusi shfaqte faza si Hëna, duke ndryshuar nga drapër në fazë të gufuar, pastaj të plotë e anasjelltas. Kur Venusi është më larg Diellit në qiell, shfaqet gjysmë i ndriçuar; kur është më afër Diellit, shfaqet në fazën e drapërit ose të plotë. Kjo mund të ndodhte vetëm nëse Venusi rrotullohej rreth Diellit. Galileo e raportoi këtë në ''Letrat mbi njollat diellore'' të vitit 1613; ky ishte një nga vëzhgimet e para që kundërshtoi qartësisht modelin gjeocentrik ptolemaik, sipas të cilit Sistemi Diellor ishte bashkëqendror dhe i përqendruar te Toka.<ref name="palmieri"/><ref name="Fegley"/> Kalimi i Venusit i vitit 1631, ndonëse nuk u vëzhgua, ishte i pari që u parashikua me sukses, nga [[Johannes Kepler]] dhe përllogaritjet e tij të botuara në vitin 1629. Kalimi i radhës, ai i vitit 1639, u parashikua saktësisht nga Jeremiah Horrocks dhe u vëzhgua prej tij dhe mikut të tij, William Crabtree, në shtëpitë e tyre përkatëse më 4 dhjetor 1639 (24 nëntor sipas [[Kalendari julian|kalendarit julian]] që përdorej në atë kohë).<ref name="Kollerstrom"/> [[File:Lavender - Jeremiah Horrocks (1618–1641).jpg|thumb|Pikturë e shekullit XX që paraqet Jeremiah Horrocks duke vëzhguar kalimin e Venusit të vitit 1639.]] Atmosfera e Venusit u zbulua në vitin 1761 nga polimati rus [[Mihail Lomonosov]].<ref name="Marov2004"/><ref name="Britannica"/> Atmosfera e Venusit u vëzhgua në vitin 1790 nga astronomi gjerman Johann Schröter. Schröter zbuloi se, kur planeti shfaqej si një drapër i hollë, majat e tij shtriheshin përtej 180°. Ai arriti saktë në përfundimin se kjo vinte nga shpërhapja e dritës së Diellit në një atmosferë të dendur. Më vonë, astronomi amerikan Chester Smith Lyman vëzhgoi një unazë të plotë rreth anës së errët të planetit kur ai ndodhej në lidhje të poshtme, duke dhënë prova të tjera për praninë e atmosferës.<ref name="Russell_1899"/> Atmosfera i vështirësoi përpjekjet për të përcaktuar periudhën e rrotullimit të planetit dhe vëzhgues si astronomi me origjinë italiane [[Giovanni Cassini]] dhe Schröter vlerësuan gabimisht periudha prej rreth {{Val|24|u=hours}}, bazuar në lëvizjen e shenjave në sipërfaqen e dukshme të planetit.<ref name="Hussey_1832"/> [[File:Venus Drawing.jpg|thumb|left|upright=0.9|“Efekti i pikës së zezë” siç u regjistrua gjatë kalimit të vitit 1769|alt=Një varg vizatimesh me dorë që tregojnë Venusin duke kaluar buzë diskut të Diellit, duke lënë pas një pikë hijeje iluzore]] ===Përparimet e fillimit të shekullit XX=== Pak gjëra të tjera u zbuluan për Venusin deri në shekullin XX. Disku i tij pothuajse pa tipare nuk jepte asnjë të dhënë se si mund të ishte sipërfaqja, dhe vetëm me zhvillimin e vëzhgimeve spektroskopike dhe në rrezet ultravjollcë u zbuluan më shumë nga sekretet e tij. Vëzhgimet e para në rrezet ultravjollcë u kryen në vitet 1920, kur Frank E. Ross zbuloi se fotografitë ultravjollcë tregonin hollësi të shumta që mungonin në rrezatimin e dukshëm dhe atë infra të kuq. Ai sugjeroi se kjo vinte si pasojë e një atmosfere të ulët, të dendur dhe të verdhë, me [[Ciruset|cirusë]] të lartë mbi të.<ref name="Ross_1928"/> Ishte vënë re se disku i Venusit nuk kishte rrafshim të dallueshëm, çka sugjeronte një rrotullim të ngadaltë; disa astronomë arritën në përfundimin se ai ishte i bllokuar baticor, ashtu siç besohej në atë kohë se ishte edhe Mërkuri. Megjithatë, studiues të tjerë kishin zbuluar se nga ana e natës së planetit vinte një sasi e konsiderueshme nxehtësie, çka sugjeronte një rrotullim të shpejtë (në atë kohë nuk dyshohej për një temperaturë të lartë sipërfaqësore), duke e bërë çështjen të paqartë.<ref name="Martz_1934"/> Studimet e mëvonshme në vitet 1950 treguan se rrotullimi ishte retrograd. ===Misionet e para në Venus=== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Misionet në Venus|en|List of missions to Venus}}}} [[File:Mariner 2 venus data.jpg|thumb|Fluturimi pranë Venusit i Mariner 2 ishte hera e parë që të dhënat nga Venusi u morën me sukses; ato u paraqitën në JPL me anë të një printimi (1963)]] Përpjekja e parë për një fluturim hapësinor ndërplanetar u bë më 1961, kur sonda robotike hapësinore ''Venera 1'' e programit sovjetik Venera fluturoi drejt Venusit. Kontakti me të humbi gjatë rrugës.<ref name="mitchell_1"/> Misioni i parë ndërplanetar i suksesshëm, po ashtu drejt Venusit, ishte ''Mariner 2'' i programit amerikan {{ill|Programi Mariner|en|Mariner program}}, i cili kaloi pranë planetit më 14 dhjetor 1962, në lartësinë {{Convert|34833|km|mi|abbr=on}} mbi sipërfaqen e Venusit, dhe mblodhi të dhëna për atmosferën e planetit.<ref name="Mayer_et_al_1958"/><ref name="NASA_1962"/> Për më tepër, vëzhgimet astronomike me radar të Venusit u kryen për herë të parë në vitet 1960 dhe dhanë matjet e para të periudhës së rrotullimit, të cilat ishin afër vlerës reale.<ref name="Goldstein_Carpenter_1963"/> ''Venera 3'', e lëshuar më 1966, u bë sonda dhe zbarkuesi i parë njerëzor që arriti dhe goditi një trup tjetër qiellor përveç Hënës, por nuk mundi të kthente të dhëna, pasi u rrëzua në sipërfaqen e Venusit. Më 1967 u lëshua ''Venera 4'', e cila vendosi me sukses pajisje eksperimentale shkencore në atmosferën e Venusit përpara se të godiste sipërfaqen. ''Venera 4'' tregoi se temperatura e sipërfaqes ishte më e lartë nga sa kishte llogaritur ''Mariner 2'', afro {{Convert|500|C|||}}; përcaktoi se atmosfera përbëhej 95% nga dioksidi i karbonit (CO₂) dhe zbuloi se atmosfera e Venusit ishte dukshëm më e dendur nga sa kishin parashikuar projektuesit e ''Venera 4''.<ref name="mitchell_2"/><ref>{{cite book |last=Harvey |first=Brian |date=2007 |title=Russian Planetary Exploration History, Development, Legacy and Prospects |publisher=Springer-Praxis |pages=115–118 |isbn=978-0-387-46343-8 |language=en}}</ref> Në një shembull të hershëm të bashkëpunimit hapësinor, të dhënat e ''Venera 4'' u ndërthurën me të dhënat e vitit 1967 nga ''Mariner 5'' dhe u analizuan nga një ekip i përbashkët shkencor sovjeto-amerikan në një seri konferencash shkencore gjatë vitit pasues.<ref name="COSPAR_Group_VII_1969"/> Më 15 dhjetor 1970, ''Venera 7'' u bë anija e parë kozmike që u ul butë në një planet tjetër dhe e para që transmetoi të dhëna prej andej drejt Tokës.<ref name="Time_1971"/> Më 1974, ''Mariner 10'' kaloi pranë Venusit për të përkulur trajektoren drejt Mërkurit dhe fotografoi retë në rrezet ultravjollcë, duke zbuluar shpejtësi jashtëzakonisht të larta të erërave në atmosferën e Venusit. Kjo ishte hera e parë që u përdor asistimi gravitacional ndërplanetar, një teknikë që do të përdorej nga sonda të mëvonshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/> Vëzhgimet me radar në vitet 1970 zbuluan për herë të parë hollësi të sipërfaqes së Venusit. Impulse valësh radio u drejtuan nga planeti duke përdorur radioteleskopin {{Convert|300|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} në observatorin e Arecibos, dhe jehonat zbuluan dy rajone shumë reflektuese, të quajtura rajonet Alpha dhe Beta. Vëzhgimet zbuluan një zonë të ndritshme, që mendohej se ishte malore dhe që u quajt Malet Maxwell.<ref name="Campbell_et_al_1976"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> Këto tri tipare janë tani të vetmet në Venus që nuk kanë emra femrash.<ref name="jpl-magellan"/> Më 1975, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 9'' dhe ''Venera 10'' transmetuan pamjet e para nga sipërfaqja e Venusit, të cilat ishin bardhezi. NASA mori të dhëna të tjera nga projekti ''Pioneer Venus'', i përbërë nga dy misione të veçanta:<ref name="Colin_Hall_1977"/> ''Pioneer Venus Multiprobe'' dhe ''Pioneer Venus Orbiter'', që orbituan Venusin midis viteve 1978 dhe 1992.<ref name="Williams_2005"/> Më 1982, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 13'' dhe ''Venera 14'' morën pamjet e para me filtra ngjyrash njëngjyrëshe të sipërfaqes. Pasi ''Venera 15'' dhe ''Venera 16'' operuan në orbitë midis viteve 1983 dhe 1984 dhe hartuan me hollësi 25% të terrenit të Venusit (nga poli i veriut deri në gjerësinë gjeografike 30°N), programi sovjetik Venera mori fund.<ref name="Greeley_Batson_2007"/> [[File:Foto de Venera 9.png|thumb|Pamja e parë e sipërfaqes së Venusit dhe e sipërfaqes së çdo planeti tjetër përveç Tokës (1975, zbarkuesi sovjetik ''Venera 9''). Panoramë bardhezi 180-gradëshe me shkëmbinj të zhveshur, të zinj e si rrasa, nën një qiell të rrafshët. Fokusi është te toka dhe sonda.|upright=2]] [[File:Russian "Vega" balloon mission to Venus on display at the Udvar-Hazy museum.jpg|thumb|left|upright=0.8|Sonda me balonë e programit Vega, e ekspozuar në Qendrën Udvar-Hazy të Institutit Smithsonian]] Më 1985, programi sovjetik Vega, me misionet e tij ''Vega 1'' dhe ''Vega 2'', dërgoi sondat e fundit për hyrje në atmosferë dhe, për herë të parë, aerobotët e parë jashtëtokësorë: balona të fryra që mundësuan fluturim atmosferik jashtë Tokës. Midis viteve 1990 dhe 1994, ''Magellan'' operoi në orbitë deri sa doli prej saj, duke hartuar sipërfaqen e Venusit. Gjithashtu, sonda si ''Galileo'' (1990),<ref>{{cite web |title=Welcome to the Galileo Orbiter Archive Page |website=PDS Atmospheres Node |date=1989-10-18 |url=https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |access-date=2023-04-11 |archive-date=2023-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411212904/https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |url-status=live |language=en}}</ref> dhe ''[[Cassini–Huygens]]'' (1998/1999), vizituan Venusin gjatë fluturimeve pranë tij, në rrugë drejt destinacioneve të tjera. ===Eksplorimi i përtërirë=== Në prill 2006, ''Venus Express'', misioni i parë kushtuar posaçërisht Venusit i [[Agjencia Hapësinore Evropiane|Agjencisë Hapësinore Evropiane]] (ESA), hyri në orbitë rreth Venusit. ''Venus Express'' mundësoi vëzhgime të atmosferës së Venusit të papara më parë. ESA e përfundoi misionin ''Venus Express'' në dhjetor 2014, duke e nxjerrë nga orbita në janar 2015.<ref name="Howell_2014"/> Në të njëjtin vit dhe në vitin pasues, ''MESSENGER'' e vizitoi Venusin gjatë kalimeve pranë tij, rrugës drejt destinacioneve të tjera. Në vitin 2010, anija e parë ndërplanetare kozmike me velë diellore që pati sukses, IKAROS, udhëtoi drejt Venusit për një kalim pranë tij. Nga viti 2015 deri më 2024, sonda japoneze ''Akatsuki'' ishte aktive në orbitë rreth Venusit, ndërsa BepiColombo kreu kalime pranë tij më 2020 dhe 2021. [[File:Wispr 4thflyby.gif|thumb|Instrumenti WISPR i sondës Parker Solar Probe regjistroi në dritë të dukshme faqen e natës së Venusit më 2021. Pamjet tregojnë sipërfaqen e nxehtë, që shkëlqen zbehtë, dhe Terrën e Afërditës si një njollë të madhe të errët, të dukshme përmes reve. Retë pengojnë vëzhgime të tilla në faqen e ditës, ku ndriçohen nga Dielli.<ref>{{cite web |last1=Hatfield |first1=Miles |title=Parker Solar Probe Captures Visible Light Images of Venus' Surface |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed |website=NASA |access-date=2022-04-29 |date=2022-02-09 |archive-date=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414155959/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |journal=Geophysical Research Letters |last1=Wood |first1=B. E. |last2=Hess |first2=P. |last3=Lustig-Yaeger |first3=J. |last4=Gallagher |first4=B. |last5=Korwan |first5=D. |last6=Rich |first6=N. |last7=Stenborg |first7=G. |last8=Thernisien |first8=A. |last9=Qadri |first9=S. N. |last10=Santiago |first10=F. |last11=Peralta |first11=J. |last12=Arney |first12=G. N. |author12-link=Giada Arney |last13=Izenberg |first13=N. R. |last14=Vourlidas |first14=A. |last15=Linton |first15=M. G. |last16=Howard |first16=R. A. |last17=Raouafi |first17=N. E. |doi=10.1029/2021GL096302 |date=2022-02-09 |title=Parker Solar Probe Imaging of the Night Side of Venus |volume=49 |issue=3 |article-number=e2021GL096302 |pmid=35864851 |pmc=9286398 |bibcode=2022GeoRL..4996302W |language=en}}</ref>]] ===Misionet aktive dhe të planifikuara=== {{Shih|List of missions to Venus#Future missions}} [[File:VenusLanderTopo.png|thumb|upright=1.5|Hartë topografike globale e Venusit, ku shënohen të gjitha vendet e uljes së sondave (e kuqe: janë dërguar pamje; pika e zezë: janë marrë e analizuar mostra në vend)]] {{As of|2025}} nuk ka sonda aktive në Venus; Parker Solar Probe është planifikuar të kthehet vazhdimisht pranë Venusit deri më 2030. Disa sonda janë në zhvillim e sipër, ndërsa disa misione të propozuara ndodhen ende në fazat e hershme konceptuale. Misioni i radhës drejt Venusit është Venus Life Finder, i cili pritet të niset jo më herët se vera e vitit 2026. Agjencia indiane ISRO po punon për Misionin Orbital të Venusit, me synimin për ta nisur në vitin 2028. Misioni i Emirateve të Bashkuara Arabe drejt asteroidëve, MBR Explorer, do të kryejë një kalim pranë planetit. NASA miratoi dy misione drejt planetit, VERITAS dhe DAVINCI, të planifikuara të nisen jo më herët se viti 2031. ESA planifikon të nisë gjithashtu EnVision në vitin 2031. Një projekt i Institutit të Teknologjisë të Masaçusetsit (MIT), në bashkëpunim me kompaninë raketore Rocket Lab, synon të bëhet misioni i parë privat ndërplanetar që do të kërkojë lëndë organike duke dërguar një sondë në atmosferën e Venusit. Sonda quhet Venus Life Finder.<ref>{{cite web |title=Rocket Lab Probe |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2023-03-07 |url=https://venuscloudlife.com/small-mission/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208040505/https://venuscloudlife.com/small-mission/ |url-status=live |language=en}}</ref> ====Objektivat==== Venusi është përcaktuar si një objekt i rëndësishëm për kërkimet e ardhshme, që mund të ndihmojë të kuptohet: * prejardhja e Sistemit Diellor dhe e Tokës, si dhe nëse sisteme e planetë si i yni janë të zakonshëm apo të rrallë në univers; * mënyra si trupat planetarë zhvillohen nga gjendjet e tyre fillestare deri te objektet e larmishme të sotme; * zhvillimi i kushteve që çojnë në mjedise të banueshme dhe në jetë.<ref>{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=February 2023 |volume=219 |issue=1 |article-number=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en}}</ref> ===Konceptet e misioneve me ekuipazh=== [[Image:Tmk-mavr.jpg|thumb|Në vitet 1970, [[Shtetet e Bashkuara]] dhe [[Bashkimi Sovjetik]] projektuan misione me ekuipazh drejt Venusit, si projekti i kalimit pranë Venusit me ekuipazh, i nxjerrë nga [[Programi Apollo]], ose anija e propozuar sovjetike [[TMK]]-MAVR, e paraqitur këtu, për një kalim pranë Venusit]] Që nga vitet 1960, Venusi është konsideruar si një pikë kalimi për misionet me ekuipazh drejt Marsit përmes misioneve të kalimit pranë tij në periudhën e opozicionit, në vend të misioneve të drejtpërdrejta në periudhën e konjuksionit me kalime pranë Venusit që përdorin [[Asistimi gravitacional|asistimin gravitacional]]. Këto misione do të ishin më të shpejta dhe më të sigurta për në [[Marsi|Mars]], me dritare më të përshtatshme për kthim ose ndërprerje të fluturimit dhe me ekspozim ndaj rrezatimit gjatë fluturimit më të ulët ose të barabartë me atë të fluturimeve të drejtpërdrejta drejt Marsit.<ref>{{cite web |last=Rao |first=Rahul |title=Astronauts bound for Mars should swing by Venus first, scientists say |website=Space.com |date=2020-07-07 |url=https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |access-date=2023-04-24 |archive-date=2023-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424055519/https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Izenberg" /> ==== Banimi i mundshëm në atmosferë ==== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Qytetet dhe ishujt lundruese në trillim|en|Floating cities and islands in fiction|lt=qytetet lundruese}}; {{ill|Kolonizimi i Venusit|en|Colonization of Venus}}}} [[File:NASA Cloud City on Venus.jpg|thumb|Paraqitje artistike e një baze lundruese me ekuipazh në Venus, sipas konceptit të NASA-s High Altitude Venus Operational Concept (HAVOC)]] Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit janë jashtëzakonisht armiqësore, presioni atmosferik, temperatura dhe rrezatimi diellor e kozmik 50&nbsp;km mbi sipërfaqe janë të ngjashme me ato në sipërfaqen e Tokës («kushte të favorshme»).<ref>{{Cite journal |last1=Arredondo |first1=Anicia |last2=Hodges |first2=Amorée |last3=Abrahams |first3=Jacob N. H. |last4=Bedford |first4=Candice C. |last5=Boatwright |first5=Benjamin D. |last6=Buz |first6=Jennifer |last7=Cantrall |first7=Clayton |last8=Clark |first8=Joanna |last9=Erwin |first9=Andrew |last10=Krishnamoorthy |first10=Siddharth |last11=Magaña |first11=Lizeth |last12=McCabe |first12=Ryan M. |last13=McIntosh |first13=E. Carrie |last14=Noviello |first14=Jessica L. |last15=Pellegrino |first15=Marielle |last16=Ray |first16=Christine |last17=Styczinski |first17=Marshall J. |last18=Weigel |first18=Peter |title=VALENTInE: A Concept for a New Frontiers–Class Long-duration In Situ Balloon-based Aerobot Mission to Venus |journal=The Planetary Science Journal |date=July 2022 |volume=3 |issue=7 |page=152 |doi=10.3847/PSJ/ac7324 |doi-access=free |bibcode=2022PSJ.....3..152A |language=en }}</ref><ref name="radiation-levels"/><ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796">{{cite journal |last1=Patel |first1=M.R. |last2=Mason |first2=J.P. |last3=Nordheim |first3=T.A. |last4=Dartnell |first4=L.R. |title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: II. Ultraviolet radiation |journal=Icarus |date=February 2022 |volume=373 |article-number=114796 |doi=10.1016/j.icarus.2021.114796 |doi-access=free |bibcode=2022Icar..37314796P |language=en}}</ref><ref name="Taylor 2020"/> Ndër sfidat e shumta inxhinierike për praninë njerëzore në atmosferën e Venusit janë sasitë gërryese të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] në atmosferë.<ref name="Landis2003"/> Si alternativë ndaj idesë popullore të banimit në sipërfaqet planetare, si ajo e [[Marsi|Marsit]], janë propozuar [[Aerostati|aerostatë]] për eksplorim me ekuipazh dhe, ndoshta, për «qytete lundruese» të përhershme në atmosferën e Venusit.<ref name="Landis2003"/><ref name="Архив фантастики"/><ref name="Inner Solar System 2015"/><ref name="Tickle 2015"/><ref name="Warmflash_2017"/> Koncepti i NASA-s për operimin në lartësi të mëdha në Venus ishte një koncept trajnimi për studimin e projektimit të një aerostati me ekuipazh. ==Mundësia e jetës== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Jeta në Venus|en|Life on Venus}}}} Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit nuk janë më mikpritëse për çfarëdo forme jete të ngjashme me atë tokësore që mund të jetë formuar para këtij ndryshimi, hamendësohet se jeta mund të ekzistojë në shtresat e sipërme të reve të Venusit, {{convert|50|km|mi|sigfig=1|abbr=on}} mbi sipërfaqe, ku kushtet atmosferike janë më të ngjashmet me ato të Tokës në Sistemin Diellor,<ref name="Tillman 2018"/> me temperatura që variojnë nga {{convert|30|and|80|C|K C F|order=out}}, ndërsa presioni dhe rrezatimi janë afërsisht të njëjtë me ato në sipërfaqen e Tokës, por retë janë acidike dhe ajri përbëhet nga dioksidi i karbonit.<ref name="Mullen_2002"/><ref name="Landis_2003"/><ref name="Cockell1999"/> Më saktësisht, në lartësitë 48–59&nbsp;km, kushtet e temperaturës dhe të rrezatimit janë të përshtatshme për jetën. Në lartësitë më të ulëta uji do të avullonte, ndërsa në ato më të larta rrezatimi ultraviolet do të ishte tepër i fortë.<ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796"/><ref name="radiation-levels"/> Hamendësimet për mundësinë e jetës në sipërfaqen e Venusit u pakësuan ndjeshëm pas fillimit të viteve 1960, kur u bë e qartë se kushtet ishin ekstreme krahasuar me ato të Tokës. Temperaturat dhe presioni atmosferik ekstremë të Venusit e bëjnë të pamundur jetën me bazë ujin, të paktën sipas njohurive të tanishme. Disa shkencëtarë kanë hamendësuar se mikroorganizma {{ill|Ekstremofili|en|Extremophile|lt=ekstremofilë}} termoacidofilë mund të ekzistojnë në shtresat e sipërme, më të freskëta dhe acidike të atmosferës së Venusit.<ref name="Clark_2003"/><ref name="Redfern_2004"/><ref name="Dartnell2015"/> Këto hamendësime datojnë që nga viti 1967, kur [[Carl Sagan]] dhe Harold J. Morowitz sugjeruan në një artikull të revistës ''Nature'' se objektet e vogla të zbuluara në retë e Venusit mund të ishin organizma të ngjashëm me bakteret e Tokës, të cilat kanë përafërsisht të njëjtën madhësi: :Ndërsa kushtet në sipërfaqen e Venusit e bëjnë të pabesueshme hipotezën e jetës atje, retë e Venusit janë krejt tjetër çështje. Siç është vënë në dukje disa vite më parë, në afërsi të reve gjenden me bollëk uji, [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe drita e diellit — parakushtet për [[Fotosinteza|fotosintezën]].<ref name="Sagan_Morowitz_1967"/> Në gusht 2019, astronomët e udhëhequr nga Yeon Joo Lee raportuan se një model afatgjatë ndryshimesh në përthithjen e dritës dhe në [[Albedoja|albedon]] e atmosferës së Venusit, të shkaktuara nga «përthithës të panjohur» — të cilët mund të jenë kimikate ose edhe koloni të mëdha mikroorganizmash lart në atmosferën e planetit — ndikon në klimë.<ref name="TAJ-20190826"/> Përthithja e dritës prej tyre është pothuajse identike me atë të mikroorganizmave në retë e Tokës. Studime të tjera kanë arritur në përfundime të ngjashme.<ref name="ES-20190903"/> Zbulimi i pretenduar i një vije përthithjeje të {{ill|Fosfina|en|Phosphine|lt=fosfinës}} në atmosferën e Venusit, një gaz që nuk dihet të prodhohet nga asnjë proces kimik i njohur në sipërfaqen ose në atmosferën e Venusit, çoi në hamendësime në shtator 2020 se në atmosferë mund të ketë jetë edhe sot.<ref name="Drake_2020"/><ref name="Greaves_et_al_2020"/> Studimet e mëvonshme ia atribuuan sinjalin spektroskopik, që ishte interpretuar si fosfinë, dioksidit të squfurit,<ref name="Lincowski_et_al_2021"/> ose zbuluan se në të vërtetë nuk kishte vijë përthithjeje.<ref name="Beall_2020"/><ref name="Snellan_et_al_2020"/> ===Mbrojtja planetare=== Për shkak të kushteve të ashpra në sipërfaqen e [[Venusi|Venusit]], ai është klasifikuar në kategorinë dy të Mbrojtja planetare, të dytën më të ulët.<ref name="NRC_2006"/> Kjo do të thotë se ekziston vetëm një mundësi e largët që Ndotja ndërplanetare e shkaktuar nga anijet kozmike të cenojë kërkimet. Megjithatë, pas zbulimit të bioshënjuesve të mundshëm, kjo klasifikim për të paktën disa shtresa atmosferike është vënë në pikëpyetje. Meqë këto shtresa nuk janë përcaktuar si mjaftueshëm të përshtatshme për jetën, nuk është rekomanduar ndryshimi i klasifikimit.<ref>{{cite journal | last1=Zorzano | first1=María Paz | last2=Olsson-Francis | first2=Karen | last3=Doran | first3=Peter T. | last4=Rettberg | first4=Petra | last5=Coustenis | first5=Athena | last6=Ilyin | first6=Vyacheslav | last7=Raulin | first7=Francois | last8=Shehhi | first8=Omar Al | last9=Groen | first9=Frank | last10=Grasset | first10=Olivier | last11=Nakamura | first11=Akiko | last12=Ballesteros | first12=Olga Prieto | last13=Sinibaldi | first13=Silvio | last14=Suzuki | first14=Yohey | last15=Kumar | first15=Praveen | last16=Kminek | first16=Gerhard | last17=Hedman | first17=Niklas | last18=Fujimoto | first18=Masaki | last19=Zaitsev | first19=Maxim | last20=Hayes | first20=Alex | last21=Peng | first21=Jing | last22=Ammannito | first22=Eleonora | last23=Mustin | first23=Christian | last24=Xu | first24=Kanyan | title=The COSPAR planetary protection requirements for space missions to Venus | journal=Life Sciences in Space Research | volume=37 | date=2023 | doi=10.1016/j.lssr.2023.02.001 | doi-access=free | pages=18–24 | pmid=37087175 | bibcode=2023LSSR...37...18Z | language=en}}</ref> ==Në kulturë== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Venusi në kulturë|en|Venus in culture}}}} Venusi është ndër dukuritë më të spikatura në qiellin e natës dhe është trajtuar si veçanërisht i rëndësishëm në Mitologjia e Venusit, Astrologjia e Venusit dhe Venusi në letërsi dhe art në shumë kultura të ndryshme. [[File:Kudurru Melishipak Louvre Sb23 n02.jpg|thumb|upright=1.2|Ylli me tetë cepa është simbol që përdoret në disa kultura për të përfaqësuar Venusin; nganjëherë paraqitet së bashku me [[Ylli dhe gjysmëhëna|yllin dhe gjysmëhënën]]. Këtu, ylli me tetë cepa është ylli i Ishtarit, perëndeshës babilonase të Venusit, pranë diskut diellor të të vëllait, Shamashi, dhe [[Gjysmëhëna|hënës së re]] të të atit, [[Nana|Nanit]], në një gur kufitar të Meli-Shipak II, që daton në shekullin XII p.e.s.]] {{Anchor|Inanna and Shukaletuda}} Disa himne e lavdërojnë [[Inanna]]n në rolin e saj si perëndeshë e planetit Venus.<ref name="Cooley"/><ref name="Green1992"/><ref name="Nemet-Nejat"/> Profesori i teologjisë Jeffrey Cooley ka argumentuar se lëvizjet e Inannës në shumë mite mund të përkojnë me lëvizjet e planetit Venus në qiell.<ref name="Cooley"/> Lëvizjet e ndërprera të Venusit lidhen si me mitologjinë, ashtu edhe me natyrën e dyfishtë të Inannës.<ref name="Cooley"/> Në ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'', ndryshe nga çdo hyjni tjetër, Inanna mund të zbresë në botën e nëndheshme e të kthehet në qiej. Venusi duket se bën një zbritje të ngjashme: perëndon në perëndim e më pas ngrihet sërish në lindje.<ref name="Cooley"/> Një himn hyrës përshkruan Inannën duke lënë qiejt e duke u nisur drejt ''Kurit'', që mund të merret si një emërtim për malet, duke pasqyruar ngritjen dhe perëndimin e Inannës në perëndim.<ref name="Cooley"/> ''Inanna dhe Shukaletuda'' dhe ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'' duket se pasqyrojnë lëvizjen e planetit Venus.<ref name="Cooley"/> Në ''Inanna dhe Shukaletuda'', Shukaletuda përshkruhet duke vëzhguar qiellin në kërkim të Inannës, ndoshta duke kërkuar në horizontet lindore dhe perëndimore.<ref name="Cooley"/> Në të njëjtin mit, ndërsa kërkon sulmuesin e saj, Inanna bën vetë disa lëvizje që përkojnë me lëvizjet e Venusit në qiell.<ref name="Cooley"/> Nën ndikimin e [[Mesopotamia|Mesopotamisë]], është e mundur që [[Egjipti i Lashtë|egjiptianët e lashtë]] dhe grekët e dinin që ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes ishin i njëjti trup qiellor që në mijëvjeçarin e dytë p.e.s., ose, më së voni, gjatë Periudhës së Vonë.<ref name="Parker 1974"/><ref name="Quack 2019"/> Egjiptianët e njihnin yllin e mëngjesit si {{lang|egy-Latn|Tioumoutiri}} dhe yllin e mbrëmjes si {{lang|egy-Latn|Ouaiti}}.<ref name="Cattermole_Moore_1997"/> Fillimisht e paraqitën Venusin si një [[Feniksi|feniks]] ose si [[Çafka|çafkë]] (shih [[Bennu]]n),<ref name="Parker 1974"/> duke e quajtur «kaluesi» ose «ylli me kryqe»,<ref name="Parker 1974"/> dhe duke e lidhur me Osirisin. Më vonë e paraqitën me dy koka, njerëzore ose skifteri, dhe e lidhën me [[Horusi|Horusin]],<ref name="Quack 2019"/> të birin e [[Isis|Isidës]], e cila në periudhën helenistike shumë më të vonë u identifikua së bashku me Hathori me [[Afërdita|Afërditën]]. Grekët përdornin emrin Fosfori, që do të thotë «sjellës i dritës» (prej nga vjen edhe elementi [[Fosfori|fosfor]]; si alternativë përdornin Eosfori, që do të thotë «sjellës i agimit»), për yllin e mëngjesit, dhe Hesperi, që do të thotë «ai i perëndimit», për yllin e mbrëmjes;<ref name="EBLCM"/> të dy ishin fëmijë të hyjneshës së agimit Eosi dhe, rrjedhimisht, nipër e mbesa të Afërditës. Ndonëse në epokën romake u njohën si një trup i vetëm qiellor, i njohur si «ylli i Venusit», dy emrat tradicionalë grekë vijuan të përdoreshin, megjithëse zakonisht përktheheshin në latinisht si {{lang|la|[[Luciferi|Lucifer]]}} dhe {{lang|la|Vesper}}.<ref name="EBLCM"/><ref name="Cicero"/> Poetë klasikë si [[Homeri]], Safoja, [[Ovidi]] dhe [[Virgjili]] shkruan për yllin dhe dritën e tij.<ref name="Atsma"/> Poetë si [[William Blake]], [[Robert Frost]], Letitia Elizabeth Landon, Alfred Lord Tennyson dhe [[William Wordsworth]] i kushtuan atij ode.<ref name="Sobel_2005"/> Kompozitori Gustav Holst e përfshiu atë si lëvizjen e dytë të suitës së tij ''Planetet''. [[File:The Planets Op.32 Venus The Bringer of Peace Mix USAF and Omega13a.opus|thumb|«Venusi, sjellësi i paqes», nga ''Planetet'' i Holstit]] Në Indi, emri sanskritisht i Venusit ishte {{lang|sa-Latn|Shukra Graha}}, që do të thotë «planeti Shukra» dhe i referohet të urtit të fuqishëm Shukra. Sipas Astrologjia vedike,<ref name="bhalla06"/> emri sanskritisht ''Shukra'' do të thotë «i kthjellët, i pastër» ose «shkëlqim, kthjelltësi». Si një nga nëntë [[Navagraha|Navagrahat]], besohet se ndikon në pasuri, kënaqësi dhe riprodhim; ishte i biri i Bhrgut, mësues i Daityave dhe guru i Asurave.<ref name="behari_frawley03"/> Emri anglisht ''Venus'' rrjedh fillimisht nga romakët e lashtë. Ata ia vunë planetit emrin e perëndeshës së tyre të dashurisë, e cila bazohej në perëndeshën e dashurisë së [[Feja e lashtë greke|Greqisë së lashtë]], [[Afërdita|Afërditën]],<ref name="Getty"/> e cila, nga ana e saj, bazohej në perëndeshën e ngjashme sumere [[Inanna]] (që në fenë akadiane është Ishtari); të gjitha këto perëndesha lidheshin me planetin.<ref name="Nemet-Nejat"/><ref name="Green1992"/> Dita e javës që lidhet me planetin dhe me këto perëndesha është [[E premtja]], emërtuar sipas perëndeshës gjermanike Frigga, e cila është lidhur me perëndeshën romake Venus. Në kinezisht, planeti quhet «ylli metalik» ose «ylli i artë» (金星 (Jīnxīng)); ndër pesë elementet e filozofisë tradicionale kineze, Venusi lidhej historikisht me metalin. Këto tradita janë të përbashkëta për kulturat moderne kineze, japoneze, koreane dhe vietnameze, përfshirë edhe një emër për planetin që fjalë për fjalë do të thotë «yll metalik» ({{lang|zh|金星}}) në secilën gjuhë.<ref name="De_Groot_1912"/><ref name="Crump_1992"/><ref name="Hulbert_1909"/><ref name="VOER"/> Majat e konsideronin Venusin trupin qiellor më të rëndësishëm pas Diellit dhe Hënës. Ata e quanin {{lang|myn-Latn|Chac ek}},<ref name="Volume 7 of Mayan studies"/> ose {{lang|myn-Latn|Noh Ek'}}, «Ylli i Madh».<ref name="Milbrath"/> Ciklet e Venusit kishin rëndësi për kalendarin e tyre dhe përshkruheshin në disa prej librave të tyre, si ''Kodiku maja i Meksikës'' dhe ''Kodiku i Dresdenit''. [[Flamuri i Kilit]] ({{lang|es|Estrella Solitaria}}, «Ylli i Vetmuar») paraqet Venusin.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> ===Kultura moderne=== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Venusi në letërsi|en|Venus in fiction}}}} [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|Venusi paraqitet menjëherë në të djathtë të selvisë së madhe në pikturën e vitit 1889 të [[Vincent van Gogh]]ut, ''Nata me yje''.<ref name="Whitney_1986"/><ref name="Boime_1984"/>]] Mbulesa e padepërtueshme e reve të Venusit u dha shkrimtarëve të fantashkencës liri të plotë për të hamendësuar mbi kushtet në sipërfaqen e saj; veçanërisht pasi vëzhgimet e hershme treguan se planeti, përveçse kishte përmasa të ngjashme me Tokën, zotëronte edhe një atmosferë të dendur. Më afër Diellit se Toka, planeti shpesh paraqitej si më i ngrohtë, por megjithatë si i banueshëm nga njerëzit.<ref name="miller"/> Zhanri arriti kulmin mes viteve 1930 dhe 1950, kur shkenca kishte zbuluar disa aspekte të Venusit, por ende jo realitetin e ashpër të kushteve në sipërfaqen e tij. Gjetjet nga misionet e para drejt Venusit treguan se realiteti ishte krejt ndryshe dhe i dhanë fund këtij zhanri të veçantë.<ref name="Dick_2001"/> Teksa njohuritë shkencore për Venusin përparonin, autorët e fantashkencës u përpoqën të ecnin në të njëjtin hap, veçanërisht duke hamendësuar për përpjekjet njerëzore për ta shndërruar Venusin në një mjedis të banueshëm.<ref name="Seed_2005"/> [[Carl Sagan]]u tha në episodin «Parajsa dhe ferri» të serialit televiziv të vitit 1980 ''Kozmosi: Një udhëtim vetjak'': «Larg nga parajsa e butë që përfytyronin disa shkencëtarë të hershëm, Venusi është vendi në Sistemin Diellor që i ngjan më shumë Ferrit.»{{Efn|Komenti i Saganit dëgjohet në minutën 42:43.}} === Simbolet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Simboli i Venusit|en|Venus symbol}}}} [[file:Venus symbol (planetary color).svg|frameless|left|80px]] Simboli i një rrethi me një kryq të vogël poshtë është i ashtuquajturi simbol i Venusit; emrin e mori nga përdorimi i tij si simbol astronomik për Venusin. Simboli e ka prejardhjen nga [[Gjuha greke e lashtë|greqishtja e lashtë]] dhe, në një kuptim më të përgjithshëm, përfaqëson feminitetin. Biologjia e përvetësoi si simbol gjinor për femrën,<ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510"/><ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> ashtu si simboli i Marsit për mashkullin dhe, nganjëherë, simboli i Merkurit për hermafroditin. Kjo lidhje gjinore mes Venusit dhe Marsit është përdorur në mënyrë heteronormative për t’i çiftuar, duke i përshkruar në mënyrë stereotipike gratë dhe burrat si aq të ndryshëm sa mund të kuptoheshin sikur vinin nga planete të ndryshme. Kjo ide u bë e njohur nga libri i vitit 1992 me titull ''Burrat janë nga Marsi, gratë janë nga Venusi''.<ref name="Brammer 2020"/> Simboli i Venusit u përdor edhe në [[Alkimia|alkiminë]] perëndimore për të përfaqësuar elementin [[Bakri|bakër]] (ashtu si simboli i [[Merkuri (planet)|Merkurit]] është edhe simboli i elementit zhivë).<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Meqë bakri i lëmuar është përdorur për pasqyra që nga lashtësia, simboli i Venusit nganjëherë është quajtur «pasqyra e Venusit», duke përfaqësuar pasqyrën e perëndeshës; megjithatë, kjo prejardhje është hedhur poshtë si e pamundur.<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Përveç simbolit të Venusit, me të janë lidhur edhe shumë simbole të tjera. Ndër më të zakonshmet janë gjysmëhëna, ose veçanërisht ylli, si te [[Ylli dhe gjysmëhëna|Ylli i Ishtarit]].<ref>{{Cite book |last=Liungman |first=Carl G. |url=https://books.google.com/books?id=06ALKxX225IC |title=Symbols: Encyclopedia of Western Signs and Ideograms |date=2004 |publisher=HME Publishing |isbn=978-91-972705-0-2 |page=228 |language=en}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Skema e Venusit|en|Outline of Venus}} * {{ill|Vetitë fizike të planetëve të Sistemit Diellor|en|List of gravitationally rounded objects of the Solar System#Planets}} * {{ill|Ekzoplaneti i ngjashëm me Venusin|en|Venus-like exoplanet}} * {{ill|Zona e Venusit|en|Venus zone}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist|refs= <ref name="NASA_2015">{{cite web | title=Planets and Pluto: Physical Characteristics | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | publisher=[[NASA]] | date=5 November 2008 | access-date=26 August 2015 | archive-date=7 September 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060907215218/http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Margot_et_al_2021">{{cite journal | title=Spin state and moment of inertia of Venus | display-authors=3 | last1=Margot | first1=Jean-Luc | last2=Campbell | first2=Donald B. | last3=Giorgini | first3=Jon D. | last4=Jao | first4=Joseph S. | last5=Snedeker | first5=Lawrence G. | last6=Ghigo | first6=Frank D. | last7=Bonsall | first7=Amber | journal=Nature Astronomy | date=29 April 2021 | volume=5 | issue=7 | pages=676–683 | doi=10.1038/s41550-021-01339-7 | arxiv=2103.01504 | bibcode=2021NatAs...5..676M | language=en}}</ref> <ref name="American Chemical Society 2013">{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html | access-date=3 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html |archive-date=27 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="horizons">{{cite web | title=Horizons Web-Interface for Venus (Major Body=2) | last=Yeomans | first=Donald K. | url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27@Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | work=JPL Horizons On-Line Ephemeris System | access-date=30 November 2010 | archive-date=18 August 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230818120948/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27%40Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | url-status=live | language=en}}—Zgjidhni “Ephemeris Type: Orbital Elements” dhe “Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02”. (“Target Body: Venus” dhe “Center: Sun” duhet të jenë të parazgjedhura.) Rezultatet janë vlera të çastit të orbitës oskulatore në epokën e saktë J2000.</ref> <ref name="radiation-levels">{{cite journal |last1=Herbst |first1=Konstantin |last2=Banjac |first2=Saša |last3=Atri |first3=Dimitra |last4=Nordheim |first4=Tom A. |title=Revisiting the cosmic-ray induced Venusian radiation dose in the context of habitability |journal=Astronomy & Astrophysics |date=January 2020 |volume=633 |pages=A15 |doi=10.1051/0004-6361/201936968 |doi-access=free|arxiv=1911.12788 |bibcode=2020A&A...633A..15H |language=en}}</ref> <ref name="Lexico_Venusian">{{Cite encyclopedia | title=Venusian | dictionary=Lexico UK English Dictionary | publisher=[[Oxford University Press]] | url=http://www.lexico.com/definition/Venusian |archive-date=23 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323093029/https://www.lexico.com/definition/venusian | language=en}}{{break}}[[Wiktionary:Venusian|Venusian]]</ref> <ref name="Souami_Souchay_2012">{{cite journal | title=The solar system's invariable plane | last1=Souami | first1=D. | last2=Souchay | first2=J. | journal=Astronomy & Astrophysics | volume=543 | id=A133 | page=11 | date=July 2012 | doi=10.1051/0004-6361/201219011 | bibcode=2012A&A...543A.133S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Seidelmann2007">{{cite journal | title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | last1=Seidelmann | first1=P. Kenneth | last2=Archinal | first2=Brent A. | last3=A'Hearn<!--written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere--> | first3=Michael F. | last4=Conrad | first4=Albert R. | last5=Consolmagno | first5=Guy J. | last6=Hestroffer | first6=Daniel | last7=Hilton | first7=James L. | last8=Krasinsky | first8=Georgij A. | last9=Neumann | first9=Gregory A. | last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | display-authors=3 | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | bibcode=2007CeMDA..98..155S | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}} | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="iauwg_ccrsps2000">{{cite web | title=Report on the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites | publisher=International Astronomical Union |date=2000 | url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | access-date=12 April 2007 | archive-date=12 May 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | language=en}}</ref> <ref name="nasa_venus">{{cite web | title=Venus: Facts & Figures | publisher=NASA | url=http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | access-date=12 April 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060929003116/http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | archive-date=29 September 2006 | language=en}}</ref> <ref name="VSOP87">{{cite journal | title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets | last1=Simon | first1=J.L. | last2=Bretagnon | first2=P. | last3=Chapront | first3=J. | last4=Chapront-Touzé | first4=M. | last5=Francou | first5=G. | last6=Laskar | first6=J. | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=282 | issue=2 | pages=663–683 | date=February 1994 | bibcode=1994A&A...282..663S | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_and_Hilton">{{cite journal | title=Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=James L. | last2=Hilton | journal=Astronomy and Computing | volume=25 | pages=10–24 | date=October 2018 | doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 | bibcode=2018A&C....25...10M | arxiv=1808.01973 | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_et_al">{{cite journal | title=Comprehensive wide-band magnitudes and albedos for the planets, with applications to exo-planets and Planet Nine | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=Bruce | last2=Krobusek | first3=Hristo | last3=Pavlov | journal=Icarus | volume=282 | pages=19–33 | date=2017 | doi=10.1016/j.icarus.2016.09.023 |arxiv=1609.05048 | bibcode=2017Icar..282...19M | language=en}}</ref> <ref name="Haus_et_al">{{cite journal | title=Radiative energy balance of Venus based on improved models of the middle and lower atmosphere | first1=R. | last1=Haus | first2=D. | last2=Kappel | first3=G. | last3=Arnoldb | journal=Icarus | volume=272 | pages=178–205 | date=July 2016 | doi=10.1016/j.icarus.2016.02.048 | bibcode=2016Icar..272..178H | language=en}}</ref> <ref name="Hashimoto_et_al_2008">{{cite journal | title=Felsic highland crust on Venus suggested by Galileo Near-Infrared Mapping Spectrometer data | last1=Hashimoto | first1=George L. | last2=Roos-Serote | first2=Maarten | last3=Sugita | first3=Seiji | last4=Gilmore | first4=Martha S. | last5=Kamp | first5=Lucas W. | last6=Carlson | first6=Robert W. | last7=Baines | first7=Kevin H. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=Advancing Earth and Space Science | volume=113 | issue=E5 | date=31 December 2008 | article-number=2008JE003134 | bibcode=2008JGRE..113.0B24H | doi=10.1029/2008JE003134 | doi-access= | language=en}}</ref> <ref name="Lopes_Gregg_2004">{{cite book |title=Volcanic worlds: exploring the Solar System's volcanoes | last1=Lopes | first1=Rosaly M. C. | author-link=Rosaly Lopes |last2=Gregg | first2=Tracy K. P. | date=2004 | page=61 | publisher=Springer Publishing | isbn=978-3-540-00431-8 | language=en}}</ref> <ref name="Darling_Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | encyclopedia=Encyclopedia of Science | last=Darling |first=David | location=Dundee, Scotland | url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | access-date=24 March 2022 | archive-date=31 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211031035229/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | language=en}}</ref> <ref name="SolarSystemEncyclopedia">{{cite encyclopedia | title=Venus: Atmosphere | last=Taylor | first=Fredric W. | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | editor1-last=Tilman | editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer | editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson | editor3-first=T. V. | access-date=12 January 2016 | archive-date=29 September 2021 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074456/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="CWRU_2006">{{cite web | title=Venus | date=13 September 2006 | publisher=Case Western Reserve University | url=http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | access-date=21 December 2011 | archive-date=26 April 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426064658/http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | language=en}}</ref> <ref name="Lewis_2004">{{cite book | title=Physics and Chemistry of the Solar System | first=John S. |last=Lewis |date=2004 | edition=2nd | publisher=Academic Press | isbn=978-0-12-446744-6 | url=https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384 | url-access=limited | page=[https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384/page/n477 463] | language=en}}</ref> <ref name="Newitz 2013">{{cite web | title=Here's Carl Sagan's original essay on the dangers of climate change | last=Newitz | first=Annalee | website=Gizmodo | date=11 December 2013 | url=https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | access-date=3 September 2021 | archive-date=3 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210903011006/https://web.archive.org/web/20210903011006/https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Halliday_2020">{{cite journal |last1=Halliday |first1=Alex N. |title=The origins of volatiles in the terrestrial planets |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |date=March 2013 |volume=105 |pages=146–171 |doi=10.1016/j.gca.2012.11.015 |bibcode=2013GeCoA.105..146H |language=en}}</ref> <ref name="Owen_et_al_1992">{{cite journal |last1=Owen |last2=Bar-Nun |last3=Kleinfeld |title=Possible cometary origin of heavy noble gases in the atmospheres of Venus, Earth and Mars |journal=Nature |date=July 1992 |volume=358 |issue=6381 |pages=43–46 |doi=10.1038/358043a0 |pmid=11536499 |bibcode=1992Natur.358...43O |language=en}}</ref> <ref name="Pepin_1991">{{Cite journal | title=On the origin and early evolution of terrestrial planet atmospheres and meteoritic volatiles | last=Pepin | first=Robert O. | journal=Icarus | date=1 July 1991 | volume=92 | issue=1 | pages=2–79 | doi=10.1016/0019-1035(91)90036-S | bibcode=1991Icar...92....2P | language=en}}</ref> <ref name="Namiki_Solomon_1998">{{Cite journal | title=Volcanic degassing of argon and helium and the history of crustal production on Venus | last1=Namiki | first1=Noriyuki | last2=Solomon | last2=Sean C. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=103 | issue=E2 | pages=3655–3677 | year=1998 | doi=10.1029/97JE03032 | doi-access=free | bibcode=1998JGR...103.3655N | language=en}}</ref> <ref name="O'Rurke_Korenaga_2015">{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Korenaga |first2=Jun |title=Thermal evolution of Venus with argon degassing |journal=Icarus |date=November 2015 |volume=260 |pages=128–140 |doi=10.1016/j.icarus.2015.07.009 |bibcode=2015Icar..260..128O |language=en}}</ref> <ref name="baas39_540">{{Cite journal | title=Searching for Evidence of Past Oceans on Venus | last1=Grinspoon |first1=David H. |author-link=David Grinspoon | last2=Bullock |first2=M. A. | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | volume=39 | page=540 | date=October 2007 | bibcode=2007DPS....39.6109G | language=en}}</ref> <ref name="Kasting">{{cite journal | title=Runaway and moist greenhouse atmospheres and the evolution of Earth and Venus | last=Kasting |first=J. F. |author-link=James Kasting | journal=Icarus | year=1988 | volume=74 | issue=3 | pages=472–494 | doi=10.1016/0019-1035(88)90116-9 | pmid=11538226 | bibcode=1988Icar...74..472K | language=en}}</ref> <ref name="Mullen_2002">{{cite web | title=Venusian Cloud Colonies | first=Leslie | last=Mullen | work=Astrobiology Magazine | date=13 November 2002 | url=http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816070045/http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-date=16 August 2014 | language=en}}</ref> <ref name="Landis_2003">{{cite journal | title=Astrobiology: The Case for Venus | first=Geoffrey A. | last=Landis | author-link=Geoffrey A. Landis | journal=Journal of the British Interplanetary Society | volume=56 | issue=7–8 | pages=250–254 | date=July 2003 | id=NASA/TM—2003-212310 | bibcode=2003JBIS...56..250L | url=http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20110807004311/http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-date=7 August 2011 | language=en}}</ref> <ref name="Cockell1999">{{cite journal | title=Life on Venus | last=Cockell | first=Charles S. | author-link=Charles S. Cockell | journal=Planetary and Space Science | volume=47 | issue=12 | pages=1487–1501 | date=December 1999 | doi=10.1016/S0032-0633(99)00036-7 | bibcode=1999P&SS...47.1487C | language=en}}</ref> <ref name="Drake_2020">{{cite news | title=Possible sign of life on Venus stirs up heated debate | last=Drake | first=Nadia | author-link=Nadia Drake | work=National Geographic | date=14 September 2020 | url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | access-date=14 September 2020 | archive-date=14 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200914153820/https://web.archive.org/web/20200914153820/https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | language=en}}</ref> <ref name="Greaves_et_al_2020">{{cite journal | title=Phosphine gas in the cloud decks of Venus | last1=Greaves | first1=J. S. | last2=Richards | first2=A. M. S. | last3=Bains |first3=W. | first4=P. B. | last4=Rimmer | first5=H. | last5=Sagawa | first6=D. L. | last6=Clements | first7=S. | last7=Seager | first8=J. J. | last8=Petkowski | first9=Clara | last9=Sousa-Silva | first10=Sukrit | last10=Ranjan | first11=Emily | last11=Drabek-Maunder | first12=Helen J. | last12=Fraser | first13=Annabel | last13=Cartwright | first14=Ingo | last14=Mueller-Wodarg | first15=Zhuchang | last15=Zhan | first16=Per | last16=Friberg | first17=Iain | last17=Coulson | first18=E'lisa | last18=Lee | first19=Jim | last19=Hoge | journal=Nature Astronomy | year=2020 | volume=5 | issue=7 | pages=655–664 | doi=10.1038/s41550-020-1174-4 |arxiv=2009.06593 | bibcode=2021NatAs...5..655G | language=en}}</ref> <ref name="Lincowski_et_al_2021">{{Cite journal | title=Claimed Detection of PH₃ in the Clouds of Venus is Consistent with Mesospheric SO2 | last1=Lincowski | first1=Andrew P. | last2=Meadows | first2=Victoria S. | last3=Crisp | first3=David | last4=Akins | first4=Alex B. | last5=Schwieterman | first5=Edward W. | last6=Arney | first6=Giada N.|author6-link=Giada Arney | last7=Wong | first7=Michael L. | last8=Steffes | first8=Paul G. | last9=Parenteau | first9=M. Niki | last10=Domagal-Goldman | first10=Shawn | journal=The Astrophysical Journal | volume=908 | issue=2 | pages=L44 | year=2021 | doi=10.3847/2041-8213/abde47 | arxiv=2101.09837 | bibcode=2021ApJ...908L..44L | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Beall_2020">{{cite journal |last1=Beall |first1=Abigail |title=More doubts cast on potential signs of life in Venus's atmosphere |journal=New Scientist |date=October 2020 |volume=248 |issue=3306 |page=18 |doi=10.1016/S0262-4079(20)31910-2 |bibcode=2020NewSc.248...18B |language=en}}</ref> <ref name="Snellan_et_al_2020">{{cite journal |last1=Snellen |last2=Guzman-Ramirez |last3=Hogerheijde |last4=Hygate |last5=van der Tak |title=Re-analysis of the 267 GHz ALMA observations of Venus: No statistically significant detection of phosphine |journal=Astronomy & Astrophysics |date=December 2020 |volume=644 |pages=L2 |doi=10.1051/0004-6361/202039717 |doi-access=free |arxiv=2010.09761 |bibcode=2020A&A...644L...2S |language=en}}</ref> <ref name="Moshkin_et_al_1979">{{cite journal | title=Dust on the surface of Venus | last1=Moshkin | first1=B. E. | last2=Ekonomov | first2=A. P. | last3=Golovin | first3=Iu. M. | journal=Kosmicheskie Issledovaniia (Cosmic Research) | volume=17 | issue=2 | pages=280–285 | year=1979 | bibcode=1979CosRe..17..232M | language=ru}}</ref> <ref name="kras006">{{cite journal | title=Chemical composition of the atmosphere of Venus | last1=Krasnopolsky | first1=V. A. | last2=Parshev | first2=V. A. | journal=Nature | year=1981 | volume=292 | issue=5824 | pages=610–613 | doi=10.1038/292610a0 | bibcode=1981Natur.292..610K | language=en}}</ref> <ref name="Krasnopolsky_2006">{{cite journal | title=Chemical composition of Venus atmosphere and clouds: Some unsolved problems | first=Vladimir A. |last=Krasnopolsky | journal=Planetary and Space Science | volume=54 | issue=13–14 | pages=1352–1359 | year=2006 | doi=10.1016/j.pss.2006.04.019 | bibcode=2006P&SS...54.1352K | language=en}}</ref> <ref name="fact">{{cite web | title=Venus Fact Sheet | last=Williams | first=David R. | date=25 November 2020 | publisher=NASA Goddard Space Flight Center | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | access-date=15 April 2021 | archive-date=11 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180511140851/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="VaqueroVázquez2009">{{cite book | title=The Sun Recorded Through History | first1=J. M. | last1=Vaquero | first2=M. | last2=Vázquez | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-0-387-92790-9 | year=2009 | page=75 | url=https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | access-date=18 May 2016 |archive-date=26 November 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161126005506/https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell, Philips">{{cite journal |last1=Russell |first1=C.T. |last2=Phillips |first2=J.L. |title=The Ashen Light |journal=Advances in Space Research |date=January 1990 |volume=10 |issue=5 |pages=137–141 |doi=10.1016/0273-1177(90)90174-X |bibcode=1990AdSpR..10e.137R |language=en}}</ref> <ref name="esaozone">{{cite web | title=ESA finds that Venus has an ozone layer too | publisher=European Space Agency | date=6 October 2011 | access-date=25 December 2011 | archive-date=27 January 2012 | url=http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120127202150/http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA-20130129">{{cite web | title=When A Planet Behaves Like A Comet | date=29 January 2013 | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | access-date=31 January 2013 |archive-date=2 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190502073711/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Space-20130130">{{cite web | title=Venus Can Have 'Comet-Like' Atmosphere | last=Kramer | first=Miriam | url=http://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | date=30 January 2013 | work=Space.com | access-date=31 January 2013 |archive-date=3 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190503055127/https://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mueller_2014">{{cite encyclopedia | title=Venus Surface and Interior | last1=Mueller |first1=Nils | editor1-last=Tilman |editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer |editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson |editor3-first=T. V. | edition=3rd | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074525/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="Esposito_1984">{{cite journal | title=Sulfur Dioxide: Episodic Injection Shows Evidence for Active Venus Volcanism | first=Larry W. | last=Esposito | author-link=Larry W. Esposito | journal=Science | date=9 March 1984 | volume=223 |issue=4640 |pages=1072–1074 | doi=10.1126/science.223.4640.1072 |pmid=17830154 | bibcode=1984Sci...223.1072E | language=en}}</ref> <ref name="Bullock_Grinspoon_2001">{{cite journal | title=The Recent Evolution of Climate on Venus | last1=Bullock |first1=Mark A. | last2=Grinspoon |first2=David H. |author-link2=David Grinspoon | journal=Icarus | volume=150 | issue=1 | date=March 2001 | pages=19–37 | doi=10.1006/icar.2000.6570 |bibcode=2001Icar..150...19B | language=en}}</ref> <ref name="Basilevsky_Head_1995">{{cite journal | title=Global stratigraphy of Venus: Analysis of a random sample of thirty-six test areas | last1=Basilevsky | first1=Alexander T. | last2=Head | first2=James W. III | journal=Earth, Moon, and Planets | volume=66 | issue=3 | pages=285–336 | date=1995 | bibcode=1995EM&P...66..285B | doi=10.1007/BF00579467 | language=en}}</ref> <ref name="Kaufmann">{{cite book | last=Kaufmann | first=W. J. | date=1994 | title=Universe | publisher=W. H. Freeman | location=New York | page=204 | isbn=978-0-7167-2379-0 | language=en}}</ref> <ref name="Frankel">{{cite book | title=Volcanoes of the Solar System | first=Charles | last=Frankel | date=1996 | url=https://archive.org/details/volcanoesofsolar0000fran | publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-47770-3 | url-access=registration | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Batson_Russell_1991">{{cite conference | title=Naming the Newly Found Landforms on Venus | last1=Batson | first1=R.M. | last2=Russell | first2=J. F. | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference XXII | date=18–22 March 1991 |location=Houston, Texas | page=65 | bibcode=1991pggp.rept..490B | url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | access-date=12 July 2009 | archive-date=13 May 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110513162948/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | page=93 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 | archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan2">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | pages=99–100 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 |archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Davies_1994">{{cite journal |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites | last1=Davies | first1=M. E. | last2=Abalakin | first2=V. K. | last3=Bursa | first3=M. | last4=Lieske | first4=J. H. | last5=Morando | first5=B. | last6=Morrison | first6=D. | last7=Seidelmann | first7=P. K. | last8=Sinclair | first8=A. T. | last9=Yallop | first9=B.| last10=Tjuflin | first10= Y. S. | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=63 | issue=2 | pages=127–148 | year=1994 | doi=10.1007/BF00693410 | bibcode=1996CeMDA..63..127D | language=en}}</ref> <ref name="Helbert_et_al_2008">{{Cite journal |title=Surface brightness variations seen by VIRTIS on Venus Express and implications for the evolution of the Lada Terra region, Venus | last1=Helbert | first1=Jörn | last2=Müller | first2=Nils | last3=Kostama | first3=Petri | last4=Marinangeli | first4=Lucia | last5=Piccioni | first5=Giuseppe | last6=Drossart | first6=Pierre | journal=Geophysical Research Letters | volume=35 | issue=11 | pages=L11201 | date=2008 | doi=10.1029/2008GL033609 | doi-access=free | bibcode=2008GeoRL..3511201H | language=en}}</ref> <ref name="Gilmore_et_al_2017">{{Cite journal | title=Venus Surface Composition Constrained by Observation and Experiment | last1=Gilmore | first1=Martha | last2=Treiman | first2=Allan | last3=Helbert | first3=Jörn | last4=Smrekar | first4=Suzanne | journal=Space Science Reviews | volume=212 | issue=3 | pages=1511–1540 | date=1 November 2017 | doi=10.1007/s11214-017-0370-8 | bibcode=2017SSRv..212.1511G | language=en}}</ref> <ref name="Karttunen_et_al_2007">{{cite book | last1=Karttunen | first1=Hannu | last2=Kroger | first2=P. | last3=Oja | first3=H. | last4=Poutanen | first4=M. | last5=Donner | first5=K. J. | title=Fundamental Astronomy | page=162 | publisher=Springer | date=2007 | isbn=978-3-540-34143-7 | url=https://archive.org/details/fundamentalastro00kart_346/page/n167 | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2012-12-03">{{cite web | title=Have Venusian volcanoes been caught in the act? | first=Markus | last=Bauer | date=3 December 2012 | publisher=European Space Agency | url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414194210/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Glaze_1999">{{cite journal | title=Transport of SO₂ by explosive volcanism on Venus | first=Lori S. |last=Glaze | journal=Journal of Geophysical Research | volume=104 | issue=E8 | pages=18899–18906 | date=August 1999 | doi=10.1029/1998JE000619 | doi-access=free | bibcode=1999JGR...10418899G | language=en}}</ref> <ref name="Marcq2012">{{cite journal | title=Variations of sulphur dioxide at the cloud top of Venus's dynamic atmosphere | first1=Emmanuel | last1=Marcq | first2=Jean-Loup | last2=Bertaux | first3=Franck | last3=Montmessin | first4=Denis | last4=Belyaev | journal=Nature Geoscience | volume=6 | issue=1 | pages=25–28 | date=January 2013 | doi=10.1038/ngeo1650 | bibcode=2013NatGe...6...25M | language=en}}</ref> <ref name="NYT-20200109">{{cite news | title=Volcanoes on Venus Might Still Be Smoking - Planetary science experiments on Earth suggest that the sun's second planet might have ongoing volcanic activity | last=Hall | first=Sannon | url=https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | date=9 January 2020 | work=The New York Times | access-date=10 January 2020 | archive-date=9 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200109234012/https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="SCI-20200103">{{cite journal | title=Present-day volcanism on Venus as evidenced from weathering rates of olivine | last=Filiberto | first=Justin | date=3 January 2020 | journal=Science | volume=6 | number=1 | article-number=eaax7445 | doi=10.1126/sciadv.aax7445 | doi-access=free | pmc=6941908 | bibcode=2020SciA....6.7445F | pmid=31922004 | language=en}}</ref> <ref name="Lakdawalla2015">{{cite web | title=Transient hot spots on Venus: Best evidence yet for active volcanism | last=Lakdawalla | first=Emily | author-link=Emily Lakdawalla | publisher=The Planetary Society | date=18 June 2015 | url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | access-date=20 June 2015 | archive-date=20 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150620081122/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2015-06-18">{{cite web | title=Hot lava flows discovered on Venus | publisher=European Space Agency |date=18 June 2015 | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | access-date=20 June 2015 | archive-date=19 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150619071101/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | language=en}}</ref> <ref name="Shalygin2015">{{cite journal | last1=Shalygin | first1=E. V. | last2=Markiewicz | first2=W. J. | last3=Basilevsky | first3=A. T. | last4=Titov | first4=D. V. | last5=Ignatiev | first5=N. I. | last6=Head | first6=J. W. | title=Active volcanism on Venus in the Ganiki Chasma rift zone | journal=Geophysical Research Letters | date=17 June 2015 | pages=4762–4769 | volume=42 |issue=12 | bibcode=2015GeoRL..42.4762S | doi=10.1002/2015GL064088 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Strom1994">{{cite journal | last1=Strom |first1=Robert G. | last2=Schaber | first2=Gerald G. | last3=Dawson | first3=Douglas D. | title=The global resurfacing of Venus | journal=Journal of Geophysical Research | volume=99 | issue=E5 | pages=10899–10926 | date=25 May 1994 | doi=10.1029/94JE00388 |bibcode=1994JGR....9910899S | language=en}}</ref> <ref name="Romeo_Turcotte_2018">{{cite journal | last1=Romeo | last2=Turcotte | title=The frequency-area distribution of volcanic units on Venus: Implications for planetary resurfacing | journal=Icarus | year=2009 | volume=203 | issue=1 | pages=13–19 | doi=10.1016/j.icarus.2009.03.036 | bibcode=2009Icar..203...13R | url=https://eprints.ucm.es/id/eprint/13279/1/Icarus_2009_1.pdf | language=en}}</ref> <ref name="Herrick_Phillips_1993">{{cite journal | title=Effects of the Venusian atmosphere on incoming meteoroids and the impact crater population | last1=Herrick | first1=R. R. | last2=Phillips | first2=R. J. | journal=Icarus | year=1993 | volume=112 | issue=1 | pages=253–281 | doi=10.1006/icar.1994.1180 | bibcode=1994Icar..112..253H | language=en}}</ref> <ref name="Morrison_Owens_2003">{{cite book | title=The Planetary System |edition=3rd | first1=David | last1=Morrison | first2=Tobias C. | last2=Owens | publisher=Benjamin Cummings | location=San Francisco | year=2003 | isbn=978-0-8053-8734-6 | language=en}}</ref> <ref name="goettel">{{cite conference | last1=Goettel | first1=K. A. | last2=Shields | first2=J. A. | last3=Decker | first3=D. A. | title=Density constraints on the composition of Venus | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference | publisher=Pergamon Press | pages=1507–1516 | location=Houston, TX | date=16–20 March 1981 | bibcode=1982LPSC...12.1507G | language=en}}</ref> <ref name="Faure_Mensing_2007">{{cite book | title=Introduction to planetary science: the geological perspective | last1=Faure | first1=Gunter | last2=Mensing | first2=Teresa M. | date=2007 | page=201 | series=Springer eBook collection | publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5233-0 | url=https://archive.org/details/introductiontopl00faur_709/ | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="Dumoulin2017">{{cite journal | title=Tidal constraints on the interior of Venus | last1=Dumoulin | first1=C. | last2=Tobie | first2=G. | last3=Verhoeven | first3=O. | last4=Rosenblatt | first4=P. | last5=Rambaux | first5=N. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=122 | issue=6 | pages=1338–1352 | date=June 2017 | doi=10.1002/2016JE005249 | bibcode=2017JGRE..122.1338D | language=en}}</ref> <ref name="Aitta_2016">{{cite journal | title=Venus' internal structure, temperature and core composition | last=Aitta | first=A. | journal=Icarus | date=April 2012 | volume=218 | issue=2 | pages=967–974 | doi=10.1016/j.icarus.2012.01.007 | bibcode=2012Icar..218..967A | language=en}}</ref> <ref name="O'Callaghan_2021">{{cite news | title=We've measured the size of Venus's planetary core for the first time | last1=O'Callaghan | first1=Jonathan | url=https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | work=New Scientist | date=29 April 2021 | access-date=2 May 2021 | archive-date=2 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210502211510/https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Nimmo98">{{cite journal | title=Volcanism and Tectonics on Venus | last1=Nimmo | first1=F. | last2=McKenzie | first2=D. | journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences | volume=26 | issue=1 | pages=23–53 | date=1998 | doi=10.1146/annurev.earth.26.1.23 | bibcode=1998AREPS..26...23N | language=en}}</ref> <ref name="Eroshenko_et_al_1969">{{cite journal |title=Nature of the Magnetic Field in the Neighborhood of Venus |author1=Dolginov, Sh. |author2=Eroshenko, E. G. |author3=Lewis, L. |journal=Cosmic Research |volume=7 |page=675 |date=September 1969 |bibcode=1969CosRe...7..675D |language=en}}</ref> <ref name="Kivelson_Russell_1995">{{cite book | last1=Kivelson | first1=G. M. | last2=Russell | first2=C. T. | title=Introduction to Space Physics | publisher=Cambridge University Press | date=1995 | isbn=978-0-521-45714-9 | language=en}}</ref> <ref name="Luhmann_Russell_2006">{{cite book | title=Encyclopedia of Planetary Sciences | last1=Luhmann | first1=J. G. | last2=Russell | first2=C. T. | chapter-url=http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | chapter=Venus: Magnetic Field and Magnetosphere | publisher=Chapman and Hall | location=New York | editor1-last=Shirley | editor1-first=J. H. | editor2-last=Fainbridge | editor2-first=R. W. | pages=905–907 | year=1997 | isbn=978-1-4020-4520-2 | access-date=19 July 2006 | archive-date=14 July 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100714051425/http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Stevenson_2003">{{cite journal | title=Planetary magnetic fields | last=Stevenson | first=D. J. | date=15 March 2003 | journal=Earth and Planetary Science Letters | volume=208 | issue=1–2 | pages=1–11 | doi=10.1016/S0012-821X(02)01126-3 | bibcode=2003E&PSL.208....1S | language=en}}</ref> <ref name="nimmo02">{{cite journal | title=Why does Venus lack a magnetic field? | first=Francis | last=Nimmo | journal=Geology | date=November 2002 | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N | language=en}}</ref> <ref name="Konopliv_Yoder_1996">{{cite journal | last1=Konopliv | first1=A. S. | last2=Yoder | first2=C. F. | title=Venusian ''k''₂ tidal Love number from Magellan and PVO tracking data | journal=Geophysical Research Letters | volume=23 | issue=14 | pages=1857–1860 | year=1996 | doi=10.1029/96GL01589 | bibcode=1996GeoRL..23.1857K | language=en}}</ref> <ref name="nature450_7170_629">{{cite journal | title=Venus as a more Earth-like planet | last1=Svedhem | first1=Håkan | last2=Titov | first2=Dmitry V. | last3=Taylor | first3=Fredric W. | last4=Witasse | first4=Olivier | journal=Nature | date=November 2007 | volume=450 | issue=7170 | pages=629–632 | bibcode=2007Natur.450..629S | pmid=18046393 | doi=10.1038/nature06432 | language=en}}</ref> <ref name="O'Rourke_et_al_2019">{{cite conference | title=Prospects for an ancient dynamo and modern crustal remnant magnetism on Venus | last1=O'Rourke | first1=Joseph | last2=Gillmann | first2=Cedric | last3=Tackley | first3=Paul | conference=21st EGU General Assembly, EGU2019, Proceedings from the conference held 7–12 April 2019 in Vienna, Austria | id=18876 | date=April 2019 | bibcode=2019EGUGA..2118876O | language=en}}</ref> <ref name="Donahue_et_al_1982">{{cite journal | title=Venus Was Wet: A Measurement of the Ratio of Deuterium to Hydrogen | last1=Donahue | first1=T. M. | last2=Hoffman | first2=J. H. | last3=Hodges | first3=R. R. | last4=Watson | first4=A. J. | journal=Science | year=1982 | volume=216 |issue=4546 | pages=630–633 | doi=10.1126/science.216.4546.630 | bibcode=1982Sci...216..630D | pmid=17783310 | language=en}}</ref> <ref name="psj_1_42">{{Cite journal | title=Could the Migration of Jupiter Have Accelerated the Atmospheric Evolution of Venus? | last1=Kane | first1=S. R. | last2=Vervoort | first2=P. | last3=Horner | first3=J. | last4=Pozuelos | first4=P. J. | journal=Planetary Science Journal | volume=1 | pages=42–51 | date=September 2020 | issue=2 | doi=10.3847/PSJ/abae63 | doi-access=free | arxiv=2008.04927 | bibcode=2020PSJ.....1...42K | language=en}}</ref> <ref name="MoreOrLess">{{cite web | title=BBC Radio 4—More or Less, Sugar, Outdoors Play and Planets | last1=Harford | first1=Tim | url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | website=BBC | date=11 January 2019 | access-date=30 October 2019 | archive-date=12 January 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190112044935/https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | url-status=live | quote=Oliver Hawkins, more or less alumnus and statistical legend, wrote some code for us, which calculated which planet was closest to the Earth on each day for the past 50 years, and then sent the results to David A. Rothery, professor of planetary geosciences at the Open University. | language=en}}</ref> <ref name="Solex11">{{cite web | title=Venus Close Approaches to Earth as predicted by Solex 11 | url=http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | archive-date=9 August 2012 | access-date=19 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120809051650/http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | language=en}} Numbers generated by [https://web.archive.org/web/20150918233453/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex]</ref> <ref name="AIP Publishing 2019 p.">{{cite journal | title=Venus is not Earth's closest neighbour | journal=Physics Today | publisher=AIP Publishing | date=12 March 2019 | issue=3 | article-number=30593 | doi=10.1063/pt.6.3.20190312a | bibcode=2019PhT..2019c0593. | language=en}}</ref> <ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783">{{cite journal | title=Trajectories to Jupiter via Gravity Assists from Venus, Earth, and Mars | last1=Petropoulos | first1=Anastassios E. | last2=Longuski | first2=James M. | last3=Bonfiglio | first3=Eugene P. | journal=Journal of Spacecraft and Rockets | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) | volume=37 | issue=6 | year=2000 | pages=776–783 | doi=10.2514/2.3650 | bibcode=2000JSpRo..37..776P | language=en}}</ref> <ref name="Taylor 2020">{{cite web | last=Taylor | first=Chris | title=Welcome to Cloud City: The case for going to Venus, not Mars | website=Mashable | date=9 July 2020 | url=https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | access-date=21 October 2022 | archive-date=21 October 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221021222622/https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | date=2016 | last=Squyres | first=Steven W. | author-link=Steven W. Squyres | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | access-date=7 January 2016 |archive-date=28 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140428174456/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="slowing spin">{{cite web | title=Could Venus Be Shifting Gear? | date=10 February 2012 | series=Venus Express | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | access-date=7 January 2016 | archive-date=24 January 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160124032008/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="planetary-facts">{{cite web | title=Planetary Facts | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | access-date=20 January 2016 |archive-date=11 May 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120511011542/http://planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="compare">{{cite web | title=Space Topics: Compare the Planets | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | access-date=12 January 2016 | archive-date=18 February 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060218084852/http://planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | language=en}}</ref> <ref name="Brunier_2002">{{cite book | title=Solar System Voyage | first=Serge | last=Brunier | author-link=Serge Brunier | publisher=Cambridge University Press | year=2002 | page=40 | url=https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | isbn=978-0-521-80724-1 | translator-last=Dunlop | translator-first=Storm | access-date=17 September 2017 | archive-date=3 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200803144137/https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Correia_et_al_2003">{{cite journal | last1=Correia | first1=Alexandre C. M. | last2=Laskar | first2=Jacques | last3=De Surgy | first3=Olivier Néron | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part I: Theory | journal=Icarus | date=May 2003 | volume=163 | issue=1 | pages=1–23 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00042-3 | bibcode=2003Icar..163....1C | language=en}}</ref> <ref name="Laskar_De_Surgy_2003">{{cite journal | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part II: Numerical Simulations | last1=Laskar | first1=Jacques | last2=De Surgy | first2=Olivier Néron | journal=Icarus | year=2003 | volume=163 |issue=1 |pages=24–45 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00043-5 | bibcode=2003Icar..163...24C | language=en}}</ref> <ref name="Gold_Soter_1969">{{cite journal | title=Atmospheric Tides and the Resonant Rotation of Venus | last1=Gold | first1=T. | last2=Soter | first2=S. | journal=Icarus | date=1969 | volume=11 | issue=3 | pages=356–66 | doi=10.1016/0019-1035(69)90068-2 | bibcode=1969Icar...11..356G | language=en}}</ref> <ref name="apj2_230_L123">{{Cite journal | last1=Shapiro | first1=I. I. | last2=Campbell | first2=D. B. | last3=De Campli | first3=W. M. | title=Nonresonance Rotation of Venus | journal=Astrophysical Journal | volume=230 |pages=L123–L126 | date=June 1979 | doi=10.1086/182975 | bibcode=1979ApJ...230L.123S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="icarus202">{{cite journal | title=A Survey for Satellites of Venus | last1=Sheppard | first1=Scott S. | last2=Trujillo | first2=Chadwick A. | journal=Icarus | date=July 2009 | volume=202 | issue=1 | pages=12–16 | doi=10.1016/j.icarus.2009.02.008 | bibcode=2009Icar..202...12S | arxiv=0906.2781 | language=en}}</ref> <ref name="Mikkola_et_al_2004">{{cite journal | title=Asteroid 2002 VE68: A Quasi-Satellite of Venus | last1=Mikkola | first1=S. | last2=Brasser | first2=R. | last3=Wiegert | first3=P. | last4=Innanen | first4=K. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=351 | issue=3 | page=L63 | date=July 2004 | doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07994.x | doi-access=free | bibcode=2004MNRAS.351L..63M | language=en}}</ref> <ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012">{{cite journal | title=On the Dynamical Evolution of 2002 VE68 | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=427 | issue=1 | pages=728–39 | date=November 2012 | doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21936.x | doi-access=free | bibcode=2012MNRAS.427..728D | arxiv=1208.4444 | language=en}}</ref> <ref name="dynamics">{{Cite journal | title=Asteroid 2012 XE133: A Transient Companion to Venus | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=432 | issue=2 | pages=886–93 | date=June 2013 | doi=10.1093/mnras/stt454 | doi-access=free |arxiv=1303.3705 | bibcode=2013MNRAS.432..886D | language=en}}</ref> <ref name="Musser_2006">{{cite news | title=Double Impact May Explain Why Venus Has No Moon | last=Musser | first=George | date=10 October 2006 | journal=Scientific American | url=http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | access-date=7 January 2016 |archive-date=26 September 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070926222658/http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tytell_2006">{{cite news | title=Why Doesn't Venus Have a Moon? | last=Tytell | first=David | journal=Sky & Telescope | date=10 October 2006 | url=http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon | access-date=21 February 2026 | archive-date=6 August 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160806074454/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Frazier 2021">{{cite web | title=NASA's Parker Solar Probe Sees Venus Orbital Dust Ring | last=Frazier | first=Sarah | website=NASA | date=16 April 2021 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view | access-date=21 January 2023 | archive-date=22 August 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220822021758/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Garner 2019">{{cite web | title=What Scientists Found After Sifting Through Dust in the Solar System | last=Garner | first=Rob | website=NASA | date=12 March 2019 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system | access-date=21 January 2023 | archive-date=1 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230101003613/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system/ | language=en}}</ref> <ref name="Rehm 2021">{{cite web | last=Rehm | first=Jeremy | title=Parker Solar Probe Captures First Complete View of Venus Orbital Dust Ring | website=JHUAPL | date=15 April 2021 | url=https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | access-date=21 January 2023 | archive-date=21 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230121044857/https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | language=en}}</ref> <ref name="Dickinson_1998">{{cite book | last=Dickinson | first=Terrence | title=NightWatch: A Practical Guide to Viewing the Universe | date=1998 | publisher=Firefly Books | page=134 | location=Buffalo, NY | isbn=978-1-55209-302-3 | url=https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Flanders_2011">{{cite news | title=See Venus in Broad Daylight! | publisher=Sky & Telescope | first=Tony | last=Flanders | date=25 February 2011 | url=http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | access-date=21 February 2026 | archive-date=1 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120301153752/http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | language=en}}</ref> <ref name="ephemeris">{{cite web | title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006 | last=Espenak | first=Fred | date=1996 | work=NASA Reference Publication 1349 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006 | access-date=20 June 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html | archive-date=17 August 2000 | language=en}}</ref> <ref name="ASP_2021">{{cite web | title=Identifying UFOs | work=Night Sky Network | publisher=Astronomical Society of the Pacific | url=https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | access-date=10 April 2021 | archive-date=10 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210410182652/https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Chatfield_2015">{{cite web | title=The Solar System with the naked eye | last=Chatfield | first=Chris | year=2010 | work=The Gallery of Natural Phenomena | url=http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | archive-date=13 June 2015 | access-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150613105426/http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Gaherty_2012">{{cite news | title=Planet Venus Visible in Daytime Sky Today: How to See It | last=Gaherty | first=Geoff | work=Space.com | date=26 March 2012 | url=http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | access-date=19 April 2017 | archive-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170419193826/http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | language=en}}</ref> <ref name="Goines_1995">{{cite web | title=Inferential Evidence for the Pre-telescopic Sighting of the Crescent Venus | last=Goines |first=David Lance | date=18 October 1995 | website=Goines.net | url=http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20210504082630/http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-date=4 May 2021 | access-date=19 April 2017 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Boyle_2016">{{cite web | title=Venus transit: A last-minute guide | last=Boyle | first=Alan | work=NBC News | date=5 June 2012 | url=http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | access-date=11 January 2016 | archive-date=18 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130618160933/http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | language=en}}</ref> <ref name="Espenak_2004">{{cite web | last=Espenak | first=Fred | title=Transits of Venus, Six Millennium Catalog: 2000 BCE to 4000 CE |work=Transits of the Sun | publisher=NASA | year=2004 | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | access-date=14 May 2009 | archive-date=19 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom_1998">{{cite web | title=Horrocks and the Dawn of British Astronomy | last=Kollerstrom | first=Nicholas | year=1998 | publisher=University College London | url=http://www.dioi.org/kn/birth.htm | access-date=11 May 2012 | archive-date=26 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130626235945/http://www.dioi.org/kn/birth.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Hornsby_1771">{{cite journal |last1=Hornsby |first1=Thomas |title=LIII. The quantity of the Sun's parallax as deduced from the observations of the transit of Venus, on June 3, 1769 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1771 |issue=61 |pages=574–579 |doi=10.1098/rstl.1771.0054 |language=en}}</ref> <ref name="Woolley_1969">{{cite journal | title=Captain Cook and the Transit of Venus of 1769 | first=Richard | last=Woolley | journal=Notes and Records of the Royal Society of London | volume=24 | issue=1 | pages=19–32 | year=1969 | doi=10.1098/rsnr.1969.0004 | jstor=530738 | language=en}}</ref> <ref name="Ottewel_2022">{{cite web | title=The 5 petals of Venus and its 8-year cycle | last1=Ottewell | first1=Guy | url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | website=EarthSky | date=7 January 2022 | access-date=17 March 2022 | archive-date=22 February 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220222154200/https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Baum_2000">{{cite journal | title=The enigmatic ashen light of Venus: an overview | last=Baum | first=R. M. | journal=Journal of the British Astronomical Association | volume=110 | page=325 | year=2000 | bibcode=2000JBAA..110..325B | language=en}}</ref> <ref name="Cooley">{{cite journal |last1=Cooley |first1=Jeffrey L. |title=Inana and Sukaletuda: a Sumerian Astral Myth |journal=Kaskal |volume=5 |date=2008 |pages=161–172 |url=https://www.torrossa.com/en/resources/an/2412569 |language=en}}</ref> <ref name="Sachs_1974">{{cite journal | last=Sachs|first=A. | title=Babylonian Observational Astronomy | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London | volume=276 | issue=1257 | pages=43–50 | year=1974 | bibcode=1974RSPTA.276...43S | doi=10.1098/rsta.1974.0008 |language=en}}</ref> <ref name="Hobson_2009">{{cite thesis | title=The Exact Transmission of Texts in the First Millennium B.C.E. | first=Russell | last=Hobson | publisher=University of Sydney, Department of Hebrew, Biblical and Jewish Studies | type=Ph.D. | year=2009 | url=http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | access-date=26 December 2015 | archive-date=29 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120229144338/http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Heimpel_1982">{{cite journal | last=Heimpel | first=W. | year=1982 | title=A catalogue of Near Eastern Venus deities | journal=Syro-Mesopotamian Studies | volume=4 | issue=3 | pages=9–22 | publisher=Undena Publications | language=en}}</ref> <ref name="Needham_1959">{{cite book | title=Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth | first=Joseph | last=Needham | author-link=Joseph Needham | series=Science and Civilisation in China | date=1959 | volume=3 |page=398 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | bibcode=1959scc3.book.....N| language=en }} {{isbn|978-0-521-05801-8}} (botim i ribotuar)</ref> <ref name="Pliny_1991">{{cite book | title=Natural History II:36–37 | author=Pliny the Elder | translator-last1=Healy | translator-first1=John F. | publisher=Penguin Books | location=Harmondsworth, Middlesex, UK | year=1991 | pages=15–16 | language=en}}</ref> <ref name="Berkert_1972">{{cite book | title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism | publisher=Harvard University Press | first=Walter | last=Burkert | page=307 | year=1972 | isbn=978-0-674-53918-1 | url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | access-date=28 December 2015 | archive-date=9 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160609174557/https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dobbin_2002">{{cite journal | title=An Ironic Allusion at "Aeneid" 1.374 | first=Robert | last=Dobbin | journal=Mnemosyne | series=Fourth series | volume=55 | issue=6 | year=2002 | pages=736–738 | publisher=Brill | doi=10.1163/156852502320880285 | jstor=4433390 | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein">{{cite journal | title=Theory and Observation in Medieval Astronomy | first=Bernard R. | last=Goldstein | journal=Isis | volume=63 | issue=1 | date=March 1972 | pages=39–47 [44] | doi=10.1086/350839 | bibcode=1972Isis...63...39G | language=en}}</ref> <ref name="Enc_Irnica">{{cite encyclopedia | title=AVICENNA viii. Mathematics and Physical Sciences | encyclopedia=Encyclopædia Iranica | url=http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | access-date=4 March 2016 | archive-date=20 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200220161012/http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Ansari_2002">{{cite conference | title=History of Oriental Astronomy | conference=Proceedings of the Joint Discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, Organised by the Commission 41 (History of Astronomy), Held in Kyoto, 25–26 August 1997 | series = Astrophysics and Space Science Library | first=S. M. Razaullah | last=Ansari | publisher=Springer Science+Business Media | year=2002 | page=137 | isbn=978-1-4020-0657-9 | language=en}}</ref> <ref name="palmieri">{{cite journal | title=Galileo and the discovery of the phases of Venus | last=Palmieri | first=Paolo | journal=Journal for the History of Astronomy | year=2001 | volume=21 | issue=2 | pages=109–129 | bibcode=2001JHA....32..109P | doi=10.1177/002182860103200202 | language=en}}</ref> <ref name="Fegley">{{cite book | last=Fegley Jr | first=B. | chapter=Venus | year=2003 | pages=487–507 | publisher=Elsevier | title=Treatise on Geochemistry | editor1-first=Heinrich D. | editor1-last=Holland | editor2-first=Karl K. | editor2-last=Turekian | isbn=978-0-08-043751-4 | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom">{{cite journal | title=William Crabtree's Venus transit observation | last=Kollerstrom |first=Nicholas | journal=Proceedings IAU Colloquium No. 196 | year=2004 | volume=2004 | pages=34–40 | bibcode=2005tvnv.conf...34K | doi=10.1017/S1743921305001249 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Marov2004">{{cite conference | title=Mikhail Lomonosov and the discovery of the atmosphere of Venus during the 1761 transit | last=Marov |first=Mikhail Ya. | work=Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy, Proceedings of IAU Colloquium #196, held 7–11 June 2004 in Preston, U.K. | year=2004 | volume=2004 | pages=209–219 | editor-first=D. W. | editor-last=Kurtz | publisher=Cambridge University Press | doi=10.1017/S1743921305001390 | doi-access=free | bibcode=2005tvnv.conf..209M | language=en}}</ref> <ref name="Britannica">{{cite encyclopedia | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | title=Mikhail Vasilyevich Lomonosov | url=http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | access-date=12 July 2009 | archive-date=25 July 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080725172753/http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell_1899">{{cite journal | title=The Atmosphere of Venus | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1899-04_9_4/page/n93 | last=Russell |first=H. N. | year=1899 | journal=Astrophysical Journal | volume=9 | pages=284–299 | doi=10.1086/140593 | bibcode=1899ApJ.....9..284R | language=en}}</ref> <ref name="Hussey_1832">{{cite journal | title=On the Rotation of Venus | last=Hussey | first=T. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=2 | issue=11 | pages=78–126 | year=1832 | bibcode=1832MNRAS...2...78H | doi=10.1093/mnras/2.11.78d | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Nemet-Nejat">{{cite book | last=Nemet-Nejat |first=Karen Rhea | title=Daily Life in Ancient Mesopotamia | publisher=Greenwood | isbn=978-0-313-29497-6 | page=203 | year=1998 | url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 | access-date=2 February 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Ross_1928">{{cite journal | title=Photographs of Venus | last=Ross | first=F. E. | journal=Astrophysical Journal | volume=68 | year=1928 | page=57 | doi=10.1086/143130 | bibcode=1928ApJ....68...57R | language=en}}</ref> <ref name="Martz_1934">{{cite journal | title=Venus and life | url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1934-03_42_3/page/164 | last=Martz | first=Edwin P. Jr. | journal=Popular Astronomy | volume=42 | page=165 | year=1934 | bibcode=1934PA.....42..165M | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein_Carpenter_1963">{{cite journal | title=Rotation of Venus: Period Estimated from Radar Measurements | last1=Goldstein | first1=R. M. | last2=Carpenter | first2=R. L. | journal=Science | volume=139 | issue=3558 | pages=910–911 | year=1963 | doi=10.1126/science.139.3558.910 | pmid=17743054 | bibcode=1963Sci...139..910G | language=en}}</ref> <ref name="Campbell_et_al_1976">{{cite journal | title=New radar image of Venus | last1=Campbell | first1=D. B. | last2=Dyce | first2=R. B. | last3=Pettengill | first3=G. H. | journal=Science | year=1976 | volume=193 | issue=4258 | pages=1123–1124 | doi=10.1126/science.193.4258.1123 | pmid=17792750 | bibcode=1976Sci...193.1123C | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_1">{{cite web |title=Inventing The Interplanetary Probe | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_OKB1.htm | access-date=27 December 2007 |archive-date=12 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181012053708/http://mentallandscape.com/V_OKB1.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mayer_et_al_1958">{{cite journal | title=Observations of Venus at 3.15-cm Wave Length | last1=Mayer | first1=C. H. | last2=McCullough | first2=T. P. | last3=Sloanaker | first3=R. M. | journal=The Astrophysical Journal | date=January 1958 | volume=127 | page=1 | bibcode=1958ApJ...127....1M | doi=10.1086/146433 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="NASA_1962">{{cite report | title=Mariner-Venus 1962 Final Project Report | author=Jet Propulsion Laboratory | publisher=NASA | date=1962 | version=SP-59 | url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | access-date=7 July 2017 | archive-date=11 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140211144532/http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_2">{{cite web | title=Plumbing the Atmosphere of Venus | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | access-date=27 December 2007 | archive-date=30 September 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180930201301/http://mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | language=en}}</ref> <ref name="COSPAR_Group_VII_1969">{{cite conference | title=Report on the Activities of the COSPAR Working Group VII | page=94 | date=11–24 May 1969 | location=Prague, Czechoslovakia | book-title=Preliminary Report, COSPAR Twelfth Plenary Meeting and Tenth International Space Science Symposium | publisher=National Academy of Sciences | language=en}}</ref> <ref name="Time_1971">{{cite magazine | title=Science: Onward from Venus | date=8 February 1971 | magazine=Time | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | access-date=2 January 2013 | archive-date=21 December 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081221214000/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | language=en}}</ref> <ref name="Colin_Hall_1977">{{cite journal | title=The Pioneer Venus Program | last1=Colin | first1=L. | last2=Hall | first2=C. | volume=20 | issue=3 | pages=283–306 | date=1977 | journal=Space Science Reviews | bibcode=1977SSRv...20..283C | doi=10.1007/BF02186467 | language=en}}</ref> <ref name="Williams_2005">{{cite web | title=Pioneer Venus Project Information | first=David R. | last=Williams | date=6 January 2005 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | access-date=19 July 2009 |archive-date=15 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190515084212/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Greeley_Batson_2007">{{cite book | last1=Greeley | first1=Ronald | author-link=Ronald Greeley | last2=Batson | first2=Raymond M. | title=Planetary Mapping | page=47 | date=2007 | isbn=978-0-521-03373-2 | publisher=Cambridge University Press | url=https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | access-date=19 July 2009 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Howell_2014">{{cite web | title=Venus Express Out Of Gas; Mission Concludes, Spacecraft On Death Watch | last=Howell | first=Elizabeth | website=Universe Today | date=16 December 2014 | url=https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | access-date=22 April 2021 | archive-date=22 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210422084103/https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Volume 7 of Mayan studies">{{cite book | title=The Book of Chumayel: The Counsel Book of the Yucatec Maya, 1539–1638 | orig-date=1899 | date=1995 |publisher=Richard Luxton | isbn=978-0-89412-244-6 | pages=6, 194 | language=en}}</ref> <ref name="Milbrath">{{Cite book | title=Star Gods of The Mayans: Astronomy in Art, Folklore, and Calendars | last=Milbrath | first=Susan | date=1999 | publisher=University of Texas Press | location= Austin, TX | isbn= 978-0-292-79793-2 | pages=200–204, 383 | language=en}}</ref> <ref name="De_Groot_1912">{{cite book | title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism | first=Jan Jakob Maria|last=De Groot | series=American lectures on the history of religions | volume=10 | page=300 | year=1912 | publisher=G. P. Putnam's Sons | url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | access-date=8 January 2010 | archive-date=22 July 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005812/http://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Crump_1992">{{cite book | title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan | first=Thomas | last=Crump | year=1992 | url=https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum | url-access=limited | pages=[https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum/page/n53 39]–40 | publisher=Routledge | isbn=978-0-415-05609-0 | language=en}}</ref> <ref name="Hulbert_1909">{{cite book | first=Homer Bezaleel | last=Hulbert | year=1909 | title=The passing of Korea | page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] | publisher=Doubleday, Page & company | url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog | access-date=8 January 2010 | language=en}}</ref> <ref name="VOER">{{Cite web | title=Sao Kim – VOER | url=https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | access-date=26 December 2022 | website=Vietnam Open Educational Resources | archive-date=26 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221226003259/https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | url-status=live | language=vi}}</ref> <ref name="bhalla06">{{cite book | last=Bhalla | first=Prem P. | title=Hindu Rites, Rituals, Customs and Traditions: A to Z on the Hindu Way of Life | page=29 | date=2006 | publisher=Pustak Mahal | isbn=978-81-223-0902-7 | language=en}}</ref> <ref name="behari_frawley03">{{cite book | title=Myths & Symbols of Vedic Astrology | last1=Behari | first1=Bepin | last2=Frawley | first2=David | date=2003 | edition=2nd | publisher=Lotus Press | isbn=978-0-940985-51-3 | pages=65–74 | language=en}}</ref> <ref name="Green1992">{{cite book | title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary | last1=Black | first1=Jeremy | first2=Anthony | last2=Green | publisher=The British Museum Press | year=1992 | isbn=978-0-7141-1705-8 |pages=108–109 | url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | access-date=23 August 2020 |archive-date=20 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Cattermole_Moore_1997">{{cite book | last1=Cattermole | first1=Peter John | last2=Moore | first2=Patrick | title=Atlas of Venus | year=1997 | page=9 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-49652-0 | language=en}}</ref> <ref name="EBLCM">{{Cite encyclopedia | title=Lucifer | date=24 January 2020 | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | access-date=3 February 2023 | archive-date=24 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200124092904/https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | language=en}}</ref> <ref name="Cicero">{{cite book | title=De Natura Deorum | date=12 September 2005 | first=Marcus Tullius | last=Cicero | url=https://www.gutenberg.org/ebooks/14988 | access-date=3 February 2023 | archive-date=12 September 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050912023013/http://oll.libertyfund.org/Texts/Cicero0070/NatureOfGods/HTMLs/0040_Pt02_Book1.html | language=en}}.</ref> <ref name="Atsma">{{cite web | title=Eospheros & Hespheros | first=Aaron J. | last=Atsma | website=Theoi.com | url=https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | access-date=15 January 2016 |archive-date=14 July 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190714105448/https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Sobel_2005">{{cite book | first=Dava | last=Sobel |author-link=Dava Sobel | title=The Planets | year=2005 | publisher=Harper Publishing | pages=53–70 | isbn=978-0-14-200116-5 | url=https://books.google.com/books?id=5KHuAAAAMAAJ | language=en}}</ref> <ref name="miller">{{cite book | title=Venus | year=2003 | first=Ron | last=Miller | publisher=Twenty-First Century Books | page=12 | isbn=978-0-7613-2359-4 | language=en}}</ref> <ref name="Dick_2001">{{cite book | first=Steven | last=Dick | year=2001 | title=Life on Other Worlds: The 20th-Century Extraterrestrial Life Debate | page=43 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-79912-6 | language=en}}</ref> <ref name="Seed_2005">{{cite book | first=David | last=Seed | year=2005 | title=A Companion to Science Fiction | pages=[https://archive.org/details/companiontoscien00seed/page/n151 134]–135 | publisher=Blackwell Publishing | isbn=978-1-4051-1218-5 | url=https://archive.org/details/companiontoscien0000unse/mode/2up | access-date=3 February 2023 | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="stearn1961">{{cite journal | first=William T. | last=Stearn | title=The Male and Female Symbols of Biology | journal=New Scientist | issue=248 | pages=412–413 | date=17 August 1961 | url=https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211123202014/https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-date=23 November 2021 | language=en}}</ref> <ref name="Clark_2003">{{cite news | title=Acidic clouds of Venus could harbour life | work=New Scientist | date=26 September 2003 | first=Stuart | last=Clark | url=https://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | access-date=30 December 2015 | archive-date=16 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150516203938/http://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Redfern_2004">{{cite news | title=Venus clouds 'might harbour life' | last=Redfern | first=Martin | date=25 May 2004 | work=BBC News | access-date=30 December 2015 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | archive-date=16 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200916211157/http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dartnell2015">{{cite journal | title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: I. Cosmic rays | last1=Dartnell | first1=Lewis R. | last2=Nordheim | first2=Tom Andre | last3=Patel | first3=Manish R. | last4=Mason | first4=Jonathon P. | last5=Coates | first5=Andrew J. | last6=Jones | first6=Geraint H. | journal=Icarus | date=September 2015 | volume=257 | pages=396–405 | doi=10.1016/j.icarus.2015.05.006 | bibcode=2015Icar..257..396D | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Sagan_Morowitz_1967">{{cite journal |last1=Sagan |first1=Carl |title=Life on the Surface of Venus? |journal=Nature |date=December 1967 |volume=216 |issue=5121 |pages=1198–1199 |doi=10.1038/2161198a0 |bibcode=1967Natur.216.1198S |language=en}}</ref> <ref name="TAJ-20190826">{{cite journal | title=Long-term Variations of Venus's 365 nm Albedo Observed by Venus Express, Akatsuki, MESSENGER, and the Hubble Space Telescope | last1=Lee | first1=Yeon Joo | last2=Jessup | first2=Kandis-Lea | last3=Perez-Hoyos | first3=Santiago | last4=Titov | first4=Dmitrij V. | last5=Lebonnois | first5=Sebastien | last6=Peralta | first6=Javier | last7=Horinouchi | first7=Takeshi | last8=Imamura | first8=Takeshi | last9=Limaye | first9=Sanjay | last10=Marcq | first10=Emmanuel | last11=Takagi | first11=Masahiro | last12=Yamazaki | first12=Atsushi | last13=Yamada | first13=Manabu | last14=Watanabe | first14=Shigeto | last15=Murakami | first15=Shin-ya | last16=Ogohara | first16=Kazunori | last17=McClintock | first17=William M. | last18=Holsclaw | first18=Gregory | last19=Roman | first19=Anthony | journal=The Astronomical Journal | date=26 August 2019 | volume=158 | issue=3 | page=126 | arxiv=1907.09683 | bibcode=2019AJ....158..126L | doi=10.3847/1538-3881/ab3120 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="ES-20190903">{{cite news | title=Could microbes be affecting Venus' climate? | last=Anderson | first=Paul | date=3 September 2019 | work=Earth & Sky | url=https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | access-date=3 September 2019 |archive-date=3 September 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190903230026/https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="stearn">{{cite journal | title=The Origin of the Male and Female Symbols of Biology | last=Stearn | first=William T. | journal=Taxon | date=May 1968 | volume=11 | issue=4 | pages=109–113 | doi=10.2307/1217734|jstor=1217734 | bibcode=1962Taxon..11..109S | language=en}}</ref> <ref name="NRC_2006">{{cite book | title=Assessment of Planetary Protection Requirements for Venus Missions: Letter Report | author=National Research Council | date=2006 | publisher=The National Academies Press | doi=10.17226/11584 | bibcode=2006nap..book11584N | isbn=978-0-309-10150-9 | url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | access-date=19 January 2021 | archive-date=17 July 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150717231529/http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Архив фантастики">{{cite web | title=Архив фантастики | website=Архив фантастики | language=ru | url=http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | access-date=2 September 2021 | archive-date=2 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210902230735/http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | url-status=live}}</ref> <ref name="Inner Solar System 2015">{{cite book | title=Inner Solar System | editor-last=Badescu | editor-first=Viorel | editor-last2=Zacny | editor-first2=Kris | publisher=Springer International Publishing | year=2015 | isbn=978-3-319-19568-1 | doi=10.1007/978-3-319-19569-8 | language=en}}</ref> <ref name="Tickle 2015">{{cite web | title=A Look Into Whether Humans Should Try to Colonize Venus Instead of Mars | last=Tickle | first=Glen | website=Laughing Squid | date=5 March 2015 | url=https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | access-date=1 September 2021 | archive-date=1 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210901191020/https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Warmflash_2017">{{cite web | title=Colonization of the Venusian Clouds: Is 'Surfacism' Clouding Our Judgement? | first=David | last=Warmflash | website=Vision Learning | date=14 March 2017 | url=https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | access-date=20 September 2019 | archive-date=11 December 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191211122431/https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Landis2003">{{cite book |last1=Landis |first1=Geoffrey A. |title=AIP Conference Proceedings |chapter=Colonization of Venus |date=2003 |volume=654 |pages=1193–1198 |doi=10.1063/1.1541418 |hdl=2060/20030022668 |language=en}}</ref> <ref name="Lawrence_2005">{{cite web | title=In Search of the Venusian Shadow | last=Lawrence | first=Pete | date=2005 | website=Digitalsky.org.uk | access-date=13 June 2012 | url=http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120611003523/http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-date=11 June 2012 | language=en}}</ref> <ref name="Walker_2017">{{cite web | title=Viewing Venus in Broad Daylight | first=John | last=Walker | work=Fourmilab Switzerland | access-date=19 April 2017 | archive-date=29 March 2017 | url=http://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20170329024632/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Jakosky">{{cite book | title=The New Solar System | last=Jakosky |first=Bruce M. | chapter=Atmospheres of the Terrestrial Planets | editor1-last=Beatty | editor1-first=J. Kelly | editor2-last=Petersen | editor2-first=Carolyn Collins | editor3-last=Chaikin | editor3-first=Andrew | edition=4th | date=1999 | pages=175–200 | location=Boston |publisher=Sky Publishing | isbn=978-0-933346-86-4 |oclc=39464951 | language=en}}</ref> <ref name="Shiga_2007">{{cite web | title=Did Venus's ancient oceans incubate life? | first=David | last=Shiga | work=New Scientist | date=10 October 2007 | url=https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | access-date=17 September 2017 |archive-date=24 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090324134332/https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Brammer 2020">{{cite web | last=Brammer | first=John Paul | title=Love/Hate Reads: 'Men Are From Mars, Women Are From Venus,' Revisited | website=VICE | date=10 February 2020 | url=https://www.vice.com/en/article/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited/ | access-date=17 April 2023 | archive-date=17 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230417234135/https://www.vice.com/en/article/n7j3nm/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510">{{cite journal | title=Sex symbols ancient and modern: their origins and iconography on the pedigree | last=Schott | first=G. D. | journal=BMJ | date=22 December 2005 | volume=331 | issue=7531 | pages=1509–1510 | doi=10.1136/bmj.331.7531.1509 | pmid=16373733 | pmc=1322246 | language=en}}</ref> <ref name="Parker 1974">{{cite journal | title=Ancient Egyptian Astronomy | last=Parker | first=R. A. | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences | publisher=The Royal Society | year=1974 | volume=276 | issue=1257 | pages=51–65 | jstor=74274 | doi=10.1098/rsta.1974.0009 | bibcode=1974RSPTA.276...51P | language=en}}</ref> <ref name="Quack 2019">{{cite book | title=Oxford Research Encyclopedia of Planetary Science | last=Quack | first=Joachim Friedrich | chapter=The Planets in Ancient Egypt | publisher=Oxford University Press | date=23 May 2019 | doi=10.1093/acrefore/9780190647926.013.61 | isbn=978-0-19-064792-6 | language=en}}</ref> <ref name="Getty">{{cite web | title=Aphrodite and the Gods of Love: Roman Venus (Getty Villa Exhibitions) | website=Getty | url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | access-date=15 April 2023 | archive-date=12 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230412080715/https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Whitney_1986">{{cite journal | title=The Skies of Vincent van Gogh | last=Whitney | first=Charles A. | journal=Art History|date=September 1986 | volume=9| issue=3 | page=356 | doi=10.1111/j.1467-8365.1986.tb00206.x | language=en}}</ref> <ref name="Boime_1984">{{cite journal | last=Boime | first=Albert | author-link=Albert Boime | title=Van Gogh's ''Starry Night'': A History of Matter and a Matter of History | journal=Arts Magazine | date=December 1984 | page=88 | url=http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | access-date=28 July 2018 | archive-date=23 November 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181123150057/http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="u3r1a">{{cite journal | title=The deep atmosphere of Venus and the possible role of density-driven separation of CO2 and N2 | last1=Lebonnois | first1=Sebastien | last2=Schubert | first2=Gerald | journal=Nature Geoscience | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=10 | issue=7 | date=26 June 2017 | pages=473–477 | doi=10.1038/ngeo2971 | bibcode=2017NatGe..10..473L | language=en}}</ref> <ref name="Ernst 2022">{{cite web | title=Venus was once more Earth-like, but climate change made it uninhabitable | last=Ernst | first=Richard | website=The Conversation | date=3 November 2022 | url=http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | access-date=21 April 2023 | archive-date=21 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230421033219/http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio 2020 p.">{{cite journal | title=Venusian Habitable Climate Scenarios: Modeling Venus Through Time and Applications to Slowly Rotating Venus-Like Exoplanets | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=125 | issue=5 | year=2020 | article-number=e2019JE006276 | doi=10.1029/2019je006276 | arxiv=2003.05704 | bibcode=2020JGRE..12506276W | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383">{{cite journal | title=Was Venus the first habitable world of our solar system? | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | last3=Kiang | first3=Nancy Y. | last4=Sohl | first4=Linda E. | last5=Grinspoon | first5=David H. | last6=Aleinov | first6=Igor | last7=Kelley | first7=Maxwell | last8=Clune | first8=Thomas | journal=Geophysical Research Letters | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=43 | issue=16 | date=28 August 2016 | pages=8376–8383 | doi=10.1002/2016gl069790 | pmid=28408771 | pmc=5385710 | arxiv=1608.00706 | bibcode=2016GeoRL..43.8376W | language=en}}</ref> <ref name="Steigerwald 2022">{{cite web | title=NASA Study: Massive Volcanism May Have Altered Ancient Venus' Climate | last=Steigerwald | first=Bill | website=NASA | date=2 November 2022 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change | access-date=5 May 2023 | archive-date=10 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230510213318/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tillman 2018">{{cite web | title=Venus' Atmosphere: Composition, Climate and Weather | last=Tillman | first=Nola Taylor | website=Space.com | date=18 October 2018 | url=https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | access-date=9 May 2023 | archive-date=9 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230509122404/https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012">{{cite web | title=Venus and Earth: worlds apart – Transit of Venus blog | website=ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs | date=31 May 2012 | url=https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | access-date=11 June 2023 | archive-date=11 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230611201608/https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | url-status=live | language=en}}</ref> }} == Lexim i mëtejshëm == * {{Cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=2023-02-06 |volume=219 |issue=1 |page=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en }} * {{Cite journal |last1=Widemann |first1=Thomas |last2=Smrekar |first2=Suzanne E. |last3=Garvin |first3=James B. |last4=Straume-Lindner |first4=Anne Grete |last5=Ocampo |first5=Adriana C. |last6=Schulte |first6=Mitchell D. |last7=Voirin |first7=Thomas |last8=Hensley |first8=Scott |last9=Dyar |first9=M. Darby |last10=Whitten |first10=Jennifer L. |last11=Nunes |first11=Daniel C. |last12=Getty |first12=Stephanie A. |last13=Arney |first13=Giada N.|author13-link=Giada Arney |last14=Johnson |first14=Natasha M. |last15=Kohler |first15=Erika |last16=Spohn |first16=Tilman |last17=O'Rourke |first17=Joseph G. |last18=Wilson |first18=Colin F. |last19=Way |first19=Michael J. |last20=Ostberg |first20=Colby |last21=Westall |first21=Frances |last22=Höning |first22=Dennis |last23=Jacobson |first23=Seth |last24=Salvador |first24=Arnaud |last25=Avice |first25=Guillaume |last26=Breuer |first26=Doris |last27=Carter |first27=Lynn |last28=Gilmore |first28=Martha S. |last29=Ghail |first29=Richard |last30=Helbert |first30=Jörn |last31=Byrne |first31=Paul |last32=Santos |first32=Alison R. |last33=Herrick |first33=Robert R. |last34=Izenberg |first34=Noam |last35=Marcq |first35=Emmanuel |last36=Rolf |first36=Tobias |last37=Weller |first37=Matt |last38=Gillmann |first38=Cedric |last39=Korablev |first39=Oleg |last40=Zelenyi |first40=Lev |last41=Zasova |first41=Ludmila |last42=Gorinov |first42=Dmitry |last43=Seth |first43=Gaurav |last44=Rao |first44=C. V. Narasimha |last45=Desai |first45=Nilesh |title=Venus Evolution Through Time: Key Science Questions, Selected Mission Concepts and Future Investigations |journal=Space Science Reviews |date=October 2023 |volume=219 |issue=7 |page=56 |doi=10.1007/s11214-023-00992-w |bibcode=2023SSRv..219...56W |display-authors=1|hdl=10852/109541 |hdl-access=free |language=en }} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|commonscat=Venus (planet)}} * [https://web.archive.org/web/20150906034051/http://solarsystem.nasa.gov/planets/venus Profili i Venusit] në faqen e NASA-s për eksplorimin e Sistemit Diellor * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html Misionet drejt Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210163349/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html |date=2015-02-10 }} dhe [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html katalogu i imazheve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329025335/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html |date=2015-03-29 }} te Qendra Kombëtare e të Dhënave për Shkencat Hapësinore * [http://www.mentallandscape.com/V_Venus.htm Eksplorimi sovjetik i Venusit] dhe [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm katalogu i imazheve] në Mentallandscape.com * [https://web.archive.org/web/20151015045714/http://www.strykfoto.org/venera.htm Katalogu i imazheve nga misionet Venera] * [http://www.nineplanets.org/venus.html Faqja për Venusin] në ''The Nine Planets'' * [http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html Kalimet e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html |date=2012-03-19 }} në NASA.gov * [https://web.archive.org/web/20150207003528/http://www.geody.com/?world=venus Geody Venus], një motor kërkimi për veçoritë e sipërfaqes * [https://gravitysimulator.org/solar-system/pentagram-of-venus Simulim interaktiv 3D i gravitetit] të pentagramit që përshkon orbita e Venusit kur Toka mbahet e palëvizshme në qendër të sistemit koordinativ === Burime hartografike === * [https://web.archive.org/web/20071005184007/http://www.mapaplanet.org/explorer/venus.html Map-a-Planet: Venus] nga Shërbimi Gjeologjik i SHBA-së * [https://web.archive.org/web/20160112001040/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/VENUS/target Gazetari i Nomenklaturës Planetare: Venusi] nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]] * [http://www.lpi.usra.edu/resources/vc/vchome.shtml Baza e të dhënave për krateret e Venusit] nga Instituti Hënor dhe Planetar * [http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf Harta e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106161927/http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf |date=2015-11-06 }} nga Universiteti Eötvös Loránd * [https://www.google.com/maps/space/venus/@33.5623476,-46.1493481,7057278m/data=!3m1!1e3 Google Venus 3D], hartë interaktive e planetit {{Authority control}} [[Kategoria:Venusi| ]] [[Kategoria:Planetë të Sistemit Diellor]] [[Kategoria:Planetë tokësorë]] [[Kategoria:Objekte astronomike të njohura që nga lashtësia]] [[Kategoria:Luciferi]] <!-- NUK ËSHTË PJESË E ARTIKULLIT — mos e kopjo këtë bllok në faqen kryesore. == Për faqen e diskutimit (Talk) == {{Përkthyer nga|en|Venus|19 shtator 2026|1375690330}} == Përmbledhja e redaktimit == --> 5xilmc1hcz9qbt2640h8im8v4ho0xe4 3060410 3060409 2026-10-29T17:42:13Z ~2026-57742-29 195144 /* Atmosfera dhe klima */ 3060410 wikitext text/x-wiki {{Short description|Planeti i dytë nga Dielli}} {{Artikull i përkryer}} {{Use dmy dates|date=August 2024}} {{Infobox planet | type = Planet shkëmbor | name = Venusi <br> Venera | image = <!-- Please do not change this image without discussion in the Talk page. This selection is by consensus --> Venus_from_Mariner_10.jpg | symbol = [[File:Venus symbol (bold).svg|24px|♀|class=skin-invert]] | caption = Imazh me ngjyra false i Venusit, marrë nga Mariner 10 më 1974. | orbit_ref = <ref name="fact"/><ref name="horizons"/> | epoch = J2000 | aphelion = {{Convert|0.728213|AU|e6km|2|abbr=unit|lk=in}} | perihelion = {{Convert|0.718440|AU|e6km|2|abbr=unit}} | semimajor = {{Convert|0.723332|AU|e6km|2|abbr=unit}} | eccentricity = 0,006772<ref name="VSOP87"/> | period = {{plainlist | * {{Val|224.701|u=day}}<ref name="fact"/> * {{Val|0.615198|u=vit julian}} * {{Val|0.615187|u=vit sideral}} * 1,92 ditë diellore të Venusit }} | synodic_period = 583,92 ditë<ref name="fact"/> | avg_speed = 35,02{{Nbsp}}km/s | inclination = {{plainlist | * {{Val|3.39458|u=°}} ndaj ekliptikës * 3,86° ndaj ekuatorit të [[Dielli]]t * 2,15° ndaj planit të pandryshueshëm<ref name="Souami_Souchay_2012"/> }} | asc_node = 76,680°<ref name="VSOP87"/> | arg_peri = 54,884° | mean_anomaly = 50,115° | satellites = Asnjë | allsatellites = yes | mean_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{Val|fmt=commas|6051.8|1.0|u=km}}}}<ref name="Seidelmann2007"/> * 0,9499 Toka }} | flattening = 0<ref name="Seidelmann2007"/> | surface_area = {{plainlist | * {{Val|4.6023|e=8|u=km2}} * 0,902 Toka }} | volume = {{plainlist | * {{Val|9.2843|e=11|u=km3}} * 0,857 Toka }} | mass = {{plainlist | * {{Val|4.86731|0.00023|e=24|u=kg}}<ref name="NASA_2015"/> * 0,815 Toka }} | density = {{Val|5.243|0.003|u=g/cm3}}<ref name="NASA_2015"/> | surface_grav = {{Convert|8.87|m/s2|g0|lk=out}} | escape_velocity = {{Convert|10.36|km/s|abbr=on}}<ref name="NASA_2015"/> | rotation = {{Val|-116.75|u=day}} (retrograd)<ref name="planetary-facts"/> <br/>1 ditë diellore e Venusit | sidereal_day = {{Val|-243.0226|u=day}} (retrograd)<ref name="Margot_et_al_2021"/> | rot_velocity = 6,52 km/h | axial_tilt = 2,64° (për rrotullimin retrograd){{break}}177,36° (ndaj orbitës)<ref name="fact"/>{{refn|group=note|Përcaktimi i rrotullimit si retrograd, siç bëjnë misionet hapësinore të NASA-s dhe USGS-ja, e vendos Ishtar Terra në hemisferën veriore dhe jep pjerrësi boshtore prej 2,64°. Zbatimi i rregullit të dorës së djathtë për rrotullim prograd e vendos Ishtar Terrën në hemisferën negative dhe jep pjerrësi boshtore prej 177,36°.}} | right_asc_north_pole = {{plainlist | * 18h 11m 2s * 272,76°<ref name="iauwg_ccrsps2000"/><ref name="iau2015">{{cite journal |last1=Archinal |first1=B. A. |last2=Acton |first2=C. H. |last3=A'Hearn |first3=M. F. |last4=Conrad |first4=A. |last5=Consolmagno |first5=G. J. |last6=Duxbury |first6=T. |last7=Hestroffer |first7=D. |last8=Hilton |first8=J. L. |last9=Kirk |first9=R. L. |last10=Klioner |first10=S. A. |last11=McCarthy |first11=D. |last12=Meech |first12=K. |last13=Oberst |first13=J. |last14=Ping |first14=J. |last15=Seidelmann |first15=P. K. |last16=Tholen |first16=D. J. |last17=Thomas |first17=P. C. |last18=Williams |first18=I. P. |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2015 |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |date=March 2018 |volume=130 |issue=3 |article-number=22 |doi=10.1007/s10569-017-9805-5 |bibcode=2018CeMDA.130...22A |language=en}}</ref> }} | declination = 67,16°<ref name="iau2015"/> | albedo = {{plainlist | * 0,689 (gjeometrik)<ref name="Mallama_et_al"/> * 0,76 (Bond)<ref name="Haus_et_al"/> }} | magnitude = −4,92 deri në −2,98<ref name="Mallama_and_Hilton"/> | abs_magnitude = −4,4<ref>{{cite web |title=Encyclopedia – the brightest bodies |website=IMCCE |url=https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724225002/https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |url-status=live |language=en}}</ref> | angular_size = {{nowrap|9,7′–66,0′}}<ref name="fact"/> | single_temperature = {{Convert|232|K|°C|0}} (temperaturë e trupit të zi)<ref name="American Chemical Society 2013"/> | temp_name1 = [[Kelvini|Kelvin]] | mean_temp_1 = 737 K<ref name="fact"/> | temp_name2 = [[Celcius|Celsius]] | mean_temp_2 = 464 °C | temp_name3 = Fahrenheit | mean_temp_3 = 867 °F | surface_equivalent_dose_rate = {{convert |0.00000000225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}}<br/>{{convert |0.0000918 |- |0.0225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}} në nivelin e reve<ref name="radiation-levels"/><!-- pixel values measured from the referenced figure --> | surface_absorbed_dose_rate = {{convert |0.00000000206 |mGy/h |μGy/h |sigfig=2 |disp=out}}<ref name="radiation-levels"/> | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Venus.ogg|ˈ|v|iː|n|ə|s}} | named_after = {{ill|Venusi (mitologji)|en|Venus (mythology)|lt=Venusi}} | adjectives = {{nowrap|Venusian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|nj|uː|z|i|ə|n|,_|-|ʒ|ə|n}},<ref name="Lexico_Venusian"/>}} rrallë Cytherean {{IPAc-en|s|ɪ|θ|ə|'|r|iː|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Cytherean</ref> ose Venerean / Venerian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|n|ɪər|i|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Venerean, Venerian</ref> | atmosphere = po | atmosphere_ref = <ref name="fact"/> | surface_pressure = 93&nbsp;[[Bari (njësi)|bar]] (9,3&nbsp;[[Paskali (njësi)|MPa]]){{break}}92 atm | atmosphere_composition = {{plainlist | * 96,5% [[Dioksidi i karbonit|dioksid karboni]] * 3,5% [[Azoti|azot]] * 0,015% dioksid squfuri * 0,0070% [[Argoni|argon]] * 0,0020% avull uji * 0,0017% [[Monoksidi i karbonit|monoksid karboni]] * 0,0012% [[Heliumi|helium]] * 0,0007% [[Neoni|neon]] * Gjurmë sulfur karbonili * Gjurmë klorur hidrogjeni * Gjurmë fluorur hidrogjeni }} }} '''Venusi''' ose '''Venera''' është [[Planeti|planeti]] i dytë nga [[Dielli]]. Për nga madhësia dhe masa, Venusi i ngjan [[Toka|Tokës]], por nuk ka ujë të lëngshëm dhe {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus|lt=atmosfera e tij}} është shumë më e trashë dhe më e dendur se ajo e çdo trupi tjetër shkëmbor në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Atmosfera përbëhet kryesisht nga [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe ka një shtresë të dendur resh të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] që mbulon të gjithë planetin. Në nivelin mesatar të sipërfaqes, temperatura e atmosferës arrin {{convert|737|K|C F|abbr=on}}, duke e bërë Venusin planetin më të nxehtë në Sistemin Diellor. Trysnia atmosferike është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës në nivelin e detit, duke e shndërruar shtresën më të ulët të atmosferës në një lëng superkritik. Nga Toka, Venusi shihet si një pikë drite e ngjashme me një yll; ai duket më i ndritshëm se çdo pikë tjetër natyrore drite në qiell,<ref name="Lawrence_2005"/><ref name="Walker_2017"/> si «ylli i mëngjesit» ose «ylli i mbrëmjes», më i ndritshmi. Në anglishten e vjetër iu dha edhe emri poetik Ēarendel, që do të thotë «rreze drite», krahas dy epitetëve të mëparshëm. Venusi rrotullohet rreth Diellit më afër se Toka. Orbitat e Venusit dhe Tokës bëjnë që të dy planetët të afrohen me njëri-tjetrin në periudha sinodike prej 1,6 vjetësh. Gjatë kësaj kohe, Venusi i afrohet Tokës më shumë se çdo planet tjetër. Në fluturimet hapësinore ndërplanetare nga Toka, Venusi përdoret shpesh si pikë kalimi për asistime gravitacionale, duke ofruar një rrugë më ekonomike që u kursen karburant mjeteve hapësinore. Venusi nuk ka hëna dhe rrotullohet shumë ngadalë, në drejtim retrograd rreth boshtit të vet; kjo vjen si pasojë e forcave konkurruese të bllokimit baticor diellor dhe ngrohjes diferenciale të atmosferës së tij masive. Si rrjedhojë, një ditë venusiane zgjat 116,75 ditë tokësore, rreth gjysmën e një viti diellor venusian, i cili zgjat 224,7 ditë tokësore. Venusi ka një magnetosferë të dobët. Meqë nuk ka një dinamo të brendshme, ajo krijohet nga ndërveprimi i erës diellore me atmosferën. Brenda, Venusi ka bërthamë, mantel dhe kore. Nxehtësia e brendshme largohet përmes vullkanizmit aktiv,<ref name="NYT-20240527">{{cite news |last=Andrews |first=Roy George Andrews |title=Rivers of Lava on Venus Reveal a More Volcanically Active Planet - New software let scientists re-examine old radar images, providing some of the strongest evidence yet that volcanoes continue to reshape the hellish planet. |url=https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |date=2024-05-27 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601113231/https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |archive-date=2024-06-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sulcanese |first1=Davide |last2=Mitri |first2=Giuseppe |last3=Mastrogiuseppe |first3=Marco |title=Evidence of ongoing volcanic activity on Venus revealed by Magellan radar |journal=Nature Astronomy |date=2024-05-27 |volume=8 |issue=8 |pages=973–982 |doi=10.1038/s41550-024-02272-1 |bibcode=2024NatAs...8..973S |language=en}}</ref> duke sjellë përtëritjen e sipërfaqes në vend të tektonikës së pllakave. Venusi mund të ketë pasur ujë të lëngshëm në sipërfaqe në fillimet e historisë së tij, me një mjedis të banueshëm,<ref name="NYT-20231026"/><ref name="NA-20231026"/> përpara se një efekt serrë i pakontrolluar ta avullonte të gjithë ujin dhe ta kthente planetin në gjendjen e sotme.<ref name="Jakosky"/><ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Shiga_2007"/> Në lartësitë e shtresës së reve ka kushte atmosferike që ngjasojnë më shumë me ato të Tokës sesa kushtet e çdo vendi tjetër në Sistemin Diellor. Ato janë cilësuar si potencialisht të favorshme për jetën në Venus, ku më 2020 u gjetën biomarkues të mundshëm, duke nxitur kërkime dhe misione të reja. Gjatë historisë, njerëzit në mbarë botën e kanë vëzhguar Venusin, i cili ka pasur rëndësi të veçantë në shumë kultura. Me teleskopë u dalluan fazat e Venusit, të cilat më 1613 u paraqitën si dëshmi vendimtare që rrëzonin modelin gjeocentrik mbizotërues të kohës dhe mbështesnin modelin heliocentrik. Venusi u vizitua për herë të parë më 1961 nga Venera 1, e cila kaloi pranë planetit dhe realizoi fluturimin e parë hapësinor ndërplanetar. Të dhënat e para nga Venusi u morën gjatë misionit të dytë ndërplanetar, Mariner 2, më 1962. Më 1967, Venera 4 u bë mjeti i parë ndërplanetar që goditi planetin; më pas, më 1970, zbarkuesi Venera 7 mbërriti në sipërfaqe. Imazhet e para u kapën nga Mariner 10 gjatë asistimit të tij gravitacional më 1974, në rrugën drejt [[Merkuri (planet)|Merkurit]]. {{As of|2025}}, Solar Orbiter është në rrugë për të fluturuar pranë Venusit më 2026, ndërsa misioni i radhës që planifikohet të niset drejt Venusit është Venus Life Finder, gjithashtu i planifikuar për më 2026. == Karakteristikat fizike == [[File:Terrestrial planet size comp 2024.png|thumb|left|365px|Venusi, në shkallë proporcionale, mes objekteve me masë planetare të Sistemit të Brendshëm Diellor. Nga e majta: [[Merkuri (planet)|Merkuri]], Venusi, [[Toka]], [[Hëna]], [[Marsi]] dhe [[Ceres]].]] [[File:11214 2023 956 Fig3 HTML.webp|thumb|left|upright=1.3|Venusi i fotografuar në gjatësi valore të ndryshme]] Venusi është njëri nga katër planetët tokësorë të [[Sistemi diellor|Sistemit Diellor]], që do të thotë se është një trup shkëmbor, si Toka. Për nga madhësia dhe masa, ai i ngjan Tokës dhe shpesh përshkruhet si «motra» ose «binjakja» e saj.<ref name="Lopes_Gregg_2004"/> Për shkak të rrotullimit të ngadaltë, Venusi është pothuajse sferik.<ref name="Venus"/> Diametri i tij është {{convert|12103.6|km|mi|abbr=on}} — vetëm {{convert|638.4|km|mi|abbr=on}} më pak se ai i Tokës — dhe masa e tij është 81,5% e masës së Tokës; kështu, ai është planeti i tretë më i vogël në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Kushtet në sipërfaqen e Venusit ndryshojnë rrënjësisht nga ato në Tokë, sepse [[Atmosfera|atmosfera]] e tij e dendur përbëhet 96,5% nga dioksidi i karbonit, i cili shkakton një [[Efekti i serës|efekt serre]] të fuqishëm. Pjesa më e madhe e 3,5% të mbetur është [[Azoti|azot]].<ref name="Darling_Venus"/><ref>{{Cite web |title=Venus atmosphere, mainly composed of carbon dioxide and nitrogen |url=https://www.aeronomie.be/en/encyclopedia/venus-atmosphere-mainly-composed-carbon-dioxide-and-nitrogen |access-date=2026-03-28 |website=Royal Belgian Institute for Space Aeronomy |language=en}}</ref> Presioni mesatar në sipërfaqe është {{convert|9.3|MPa|bar|lk=on|abbr=off}}, ndërsa temperatura mesatare e sipërfaqes është {{convert|737|K|C F|abbr=on}}.<ref name="Rossow_et_al_1990">{{cite journal | title=Cloud-tracked winds from Pioneer Venus OCPP images | first1=W. B. | last1=Rossow | first2=A. D. | last2=del Genio | first3=T. | last3=Eichler | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=47 | issue=17 | pages=2053–2084 | year=1990 | doi=10.1175/1520-0469(1990)047<2053:CTWFVO>2.0.CO;2 |bibcode=1990JAtS...47.2053R | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Lorenz_et_al_2001">{{cite journal | title=Titan, Mars and Earth: Entropy Production by Latitudinal Heat Transport | last1=Lorenz | first1=Ralph D. | last2=Lunine | first2=Jonathan I. | last3=Withers | first3=Paul G. | last4=McKay | first4=Christopher P. | journal=Geophysical Research Letters | volume=28 | issue=3 | pages=415–418 | date=1 February 2001 | publisher=Ames Research Center, University of Arizona Lunar and Planetary Laboratory | doi=10.1029/2000GL012336 | bibcode=2001GeoRL..28..415L |language=en}}</ref><ref name="NASA_Seasons">{{cite web | title=Interplanetary Seasons | date=19 June 2000 | website=NASA Science | publisher=NASA | url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414193149/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="McGill_2010">{{cite book | title=Planetary Tectonics | year=2010 | chapter=Venus tectonics | last1=McGill | first1=G. E. | last2=Stofan | first2=E. R. | last3=Smrekar | first3=S. E. | editor1-first=T. R. | editor1-last=Watters | editor2-first=R. A. | editor2-last=Schultz | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-76573-2 | pages=81–120 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | access-date=18 October 2015 | archive-date=23 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623194433/https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Otten_2004">{{cite web | title="Heavy metal" snow on Venus is lead sulfide | first=Carolyn Jones |last=Otten | year=2004 | publisher=Washington University in St. Louis | url=http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | access-date=21 August 2007 |archive-date=15 April 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080415000214/http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Lorentz_2018">{{Cite journal | title=Lightning detection on Venus: a critical review | last=Lorenz | first=Ralph D. | date=20 June 2018 | journal=Progress in Earth and Planetary Science | volume=5 | issue=1 | article-number=34 | doi=10.1186/s40645-018-0181-x | doi-access=free | bibcode=2018PEPS....5...34L |language=en}}</ref><ref name="Kranopol'skii_1980">{{cite journal | title=Lightning on Venus according to Information Obtained by the Satellites ''Venera 9'' and ''10'' | last1=Kranopol'skii | first1=V. A. | date=1980 | journal=Cosmic Research | volume=18 | issue=3 | pages=325–330 | bibcode=1980CosRe..18..325K |language=en}}</ref><ref name="Venera_12">{{cite web | title=''Venera 12'' Descent Craft | work=National Space Science Data Center | publisher=NASA | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | access-date=10 September 2015 | archive-date=23 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523181039/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | url-status=live |language=en}}</ref> Kjo është mbi pikat kritike të të dy përbërësve kryesorë, duke e bërë atmosferën pranë sipërfaqes një fluid superkritik, i përbërë kryesisht nga dioksid karboni superkritik dhe nga një sasi azoti superkritik. === Historia natyrore === ==== Formimi ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Hipoteza e mjegullnajës|en|Nebular hypothesis}}}} Mendohet se planetët shkëmborë tokësorë, përfshirë Venusin, u formuan në pesë faza: vendosja e pluhurit, formimi i planetezimalëve, formimi i embrioneve planetare, përplasjet gjigante dhe, së fundi, formimi i atmosferave. Matjet e kufizuara të Venusit nuk kanë mundësuar një analizë më të hollësishme të kronologjisë së formimit të tij.<ref>{{cite journal |last1=Lammer |first1=Helmut |last2=Brasser |first2=Ramon |last3=Johansen |first3=Anders |last4=Scherf |first4=Manuel |last5=Leitzinger |first5=Martin |title=Formation of Venus, Earth and Mars: Constrained by Isotopes |journal=Space Science Reviews |date=February 2021 |volume=217 |issue=1 |article-number=7 |doi=10.1007/s11214-020-00778-4 |arxiv=2102.06173 |bibcode=2021SSRv..217....7L |language=en}}</ref> Venusi mund të ketë pasur [[Pllaka tektonike|tektonikë aktive të pllakave]] gjatë miliardit të parë të viteve të ekzistencës së tij. Kjo mund të ketë çuar në çlirimin vullkanik të gazeve dhe në sasinë e tanishme të [[Azoti|azotit]] në atmosferën e tij.<ref name="Russell_2007">{{cite journal |last1=Russell |first1=C. T. |last2=Zhang |first2=T. L. |last3=Delva |first3=M. |last4=Magnes |first4=W. |last5=Strangeway |first5=R. J. |last6=Wei |first6=H. Y. |title=Lightning on Venus inferred from whistler-mode waves in the ionosphere |journal=Nature |date=29 November 2007 |volume=450 |issue=7170 |pages=661–662 |doi=10.1038/nature05930 |pmid=18046401 |bibcode=2007Natur.450..661R |language=en}}</ref><ref name="Hand_2007">{{cite journal | last=Hand | first=Eric | date=November 2007 | title=European mission reports from Venus | journal=Nature | issue=450 | pages=633–660 | doi=10.1038/news.2007.297 | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="BBC_2007_11_28">{{cite news | author=Staff | date=28 November 2007 | title=Venus offers Earth climate clues | work=BBC News | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | access-date=29 November 2007 | archive-date=11 January 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090111155813/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Fukuhara_et_al_2017">{{cite journal | title=Large stationary gravity wave in the atmosphere of Venus | last1=Fukuhara | first1=Tetsuya | last2=Futaguchi | first2=Masahiko | last3=Hashimoto | first3=George L. | last4=Horinouchi | first4=Takeshi | last5=Imamura | first5=Takeshi | last6=Iwagaimi | first6=Naomoto | last7=Kouyama | first7=Toru | last8=Murakami | first8=Shin-ya | last9=Nakamura | first9=Masato | last10=Ogohara| first10=Kazunori | last11=Sato | first11=Mitsuteru | last12=Sato | first12=Takao M. | last13=Suzuki | first13=Makoto | last14=Taguchi | first14=Makoto | last15=Takagi | first15=Seiko | last16=Ueno | first16=Munetaka | last17=Watanabe | first17=Shigeto | last18=Yamada | first18=Manabu | last19=Yamazaki | first19=Atsushi | journal=Nature Geoscience | date=16 January 2017 | volume=10 | issue=2 | pages=85–88 | doi=10.1038/ngeo2873 | bibcode=2017NatGe..10...85F | url=https://repository.exst.jaxa.jp/dspace/handle/a-is/598327 |language=en}}</ref><ref name="Rincon_2017">{{cite news | title=Venus wave may be Solar System's biggest | last=Rincon |first=Paul | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | work=BBC News | date=16 January 2017 | access-date=17 January 2017 | archive-date=17 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170117002347/http://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Chang_2017">{{cite news | title=Venus Smiled, With a Mysterious Wave Across Its Atmosphere | last=Chang | first=Kenneth | work=The New York Times | date=16 January 2017 | url=https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | access-date=17 January 2017 | archive-date=15 July 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170715231853/https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma">{{cite web | title=Ganis Chasma | work=Gazetteer of Planetary Nomenclature | publisher=USGS Astrogeology Science Center | url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | access-date=14 April 2021 | archive-date=13 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181013014548/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Nimmo_2002">{{cite journal | title=Crustal analysis of Venus from Magellan satellite observations at Atalanta Planitia, Beta Regio, and Thetis Regio | last=Nimmo | first=F. | journal=Geology | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | date=2002 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N |language=en}}</ref><ref name="sci_news_1976">{{cite journal | title=The Unveiling of Venus: Hot and Stifling | journal=Science News | date=19 June 1976 | volume=109 | issue=25 | pages=388–389 | jstor=3960800 | doi=10.2307/3960800 | quote=100 watts per square meter ... 14,000 lux ... corresponds to ... daytime with overcast clouds |language=en}}</ref> Si pasojë, Venusi mund të ketë pasur një mjedis më të [[Banueshmëria planetare|banueshëm]], ndoshta të aftë për të mbështetur forma jete.<ref name="NYT-20231026">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Billions of Years Ago, Venus May Have Had a Key Earthlike Feature – A new study makes the case that the solar system's hellish second planet once may have had plate tectonics that could have made it more hospitable to life. |url=https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |date=2023-10-26 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101043615/https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |archive-date=2023-11-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref name="NA-20231026">{{cite journal |last1=Weller |first1=Matthew B. |last2=Evans |first2=Alexander J. |last3=Ibarra |first3=Daniel E. |last4=Johnson |first4=Alexandria V. |title=Venus's atmospheric nitrogen explained by ancient plate tectonics |journal=Nature Astronomy |date=2023-10-26 |volume=7 |issue=12 |pages=1436–1444 |doi=10.1038/s41550-023-02102-w |bibcode=2023NatAs...7.1436W |language=en}}</ref> Venusi është bërë objekt interesi për kërkimet mbi zhvillimin e planetëve të ngjashëm me Tokën dhe [[Banueshmëria planetare|banueshmërinë e tyre]]. Megjithatë, analizat e përbërjes së gazeve në atmosferën e tanishme tregojnë se veprimtaria vullkanike e Venusit prodhon shumë pak ujë për të formuar oqeane, çka tregon se Venusi ka gjasa të ketë qenë një botë e pabanueshme gjatë gjithë historisë së tij.<ref name="NA-20241202">{{cite journal |first1=Tereza |last1=Constantinou |first2=Oliver |last2=Shorttle |first3=Paul B. |last3=Rimmer |title=A dry Venusian interior constrained by atmospheric chemistry. |journal=Nature Astronomy |volume=9 |pages=189–198 |date=2024-12-02 |doi=10.1038/s41550-024-02414-5 |bibcode=2023PNAS..12009751W |pmid=36877840 |arxiv=2412.01879 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Researchers deal a blow to theory that Venus once had liquid water on its surface. |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/researchers-deal-a-blow-to-theory-that-venus-once-had-liquid-water-on-its-surface |date=2024-12-02 |work=[[Universiteti i Kembrixhit]] |language=en}}</ref> ==== E ardhmja ==== Pritet që Venusi të shkatërrohet së bashku me Merkurin, e ndoshta edhe me Tokën dhe Hënën, kur Dielli të bëhet një gjigant i kuq, pas afërsisht shtatë ose tetë miliardë vjetësh.<ref>{{Cite web |date=2018-12-11 |title=Chapter 6: Aging Into Gianthood - NASA Science |work=NASA Science |url=https://science.nasa.gov/exoplanets/resources/life-and-death/chapter-6/ |access-date=2025-09-07 |language=en}}</ref> === Gjeografia === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Gjeologjia e Venusit|en|Geology of Venus}}, {{ill|Gjeodinamika e Venusit|en|Geodynamics of Venus}}, {{ill|Hartëzimi i Venusit|en|Mapping of Venus}} dhe {{ill|Lista e veçorive gjeologjike në Venus|en|List of geological features on Venus}}}} [[File:2438_pioneer_venus_map_of_venus.jpg|thumb|left|340px|Hartë e lartësisë e koduar me ngjyra, ku «kontinentet» e ngritura terrae paraqiten në të verdhë, së bashku me veçori më të vogla të sipërfaqes së Venusit.]] [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|340px|Pamje sferike e të dhënave të radarit mbi sipërfaqen e Venusit, ku theksohen veçoritë sipërfaqësore (1989, {{ill|Magellan|en|Magellan (spacecraft)}}). Ngjyrat nuk paraqesin pamjen e sipërfaqes në dritën e dukshme.<ref>{{Cite web |last=Koren |first=Marina |title=Our Solar System in True Color Is Really Something Else |website=The Atlantic |date=2022-02-03 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2022/02/venus-true-color-solar-system/621460/ |access-date=2025-06-24 |language=en}}</ref>]] Sipërfaqja e Venusit ishte objekt hamendësimesh derisa disa nga misteret e saj u zbuluan nga sondat në shekullin XX. Modulet zbarkuese ''{{ill|Venera|en|Venera}}'' të viteve 1975 dhe 1982 dërguan imazhe të një sipërfaqeje të mbuluar me sediment dhe shkëmbinj relativisht këndorë.<ref name="Mueller_2014"/> Sipërfaqja u hartëzua në hollësi nga ''Magellan'' në vitet 1990–1991. Ka dëshmi të vullkanizmit të përhapur dhe ndryshimet në përqendrimin atmosferik të dioksidit të squfurit mund të tregojnë se ka vullkane aktive.<ref name="Esposito_1984"/><ref name="Bullock_Grinspoon_2001"/> [[File:V13 vg261 262.tif|thumb|upright=1.3|Foto me ngjyra e sipërfaqes përreth modulit zbarkues të Venera 13]] Rreth 80% e sipërfaqes së Venusit mbulohet nga fusha vullkanike të lëmuara, prej të cilave 70% janë fusha me kreshta të rrudhura dhe 10% fusha të lëmuara ose me skaje lobulare.<ref name="Basilevsky_Head_1995"/> Pjesa tjetër e sipërfaqes përbëhet nga dy «kontinente» malore, njëri në hemisferën veriore të planetit dhe tjetri pak në jug të ekuatorit. Kontinenti verior quhet {{ill|Terra e Ishtarit|en|Ishtar Terra}}, sipas Ishtarit, perëndeshës babilonase të dashurisë, dhe ka përmasa afërsisht sa Australia. Vargmali {{ill|Malet Maxwell|en|Maxwell Montes}} ndodhet në Terrën e Ishtarit. Kontinenti jugor quhet Terra e Afërditës, sipas perëndeshës greke të dashurisë, dhe është më i madhi nga dy rajonet malore, afërsisht sa Amerika e Jugut. Një rrjet çarjesh dhe thyerjesh mbulon pjesën më të madhe të kësaj zone.<ref name="Kaufmann"/> Ka dëshmi të fundit për rrjedha llave në Venus (2024),<ref>{{Cite web |date=2023-03-15 |title=Venus is volcanically alive, stunning new find shows |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/venus-is-volcanically-alive |access-date=2026-03-28 |website=National Geographic |language=en}}</ref> si rrjedhat në Sif Mons, një vullkan mburojë, dhe në Niobe Planitia, një fushë e rrafshët.<ref name="NYT-20240527"/> Vërehen kaldera. Planeti ka pak kratere goditjeje, çka tregon se sipërfaqja është relativisht e re, 300–600 milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> Përveç kratereve të goditjes, maleve dhe luginave që gjenden zakonisht në planetët shkëmborë, Venusi ka disa veçori sipërfaqësore unike. Ndër to janë struktura vullkanike me majë të rrafshët, të quajtura «farra», që ngjajnë disi me petulla dhe kanë gjerësi nga {{Convert|20|to|50|km|mi|abbr=on}} dhe lartësi nga {{Convert|100|to|1000|m|ft|abbr=on}}; sisteme çarjesh radiale, në formë ylli, të quajtura «novae»; struktura me çarje radiale dhe koncentrike që ngjajnë me rrjeta merimangash, të njohura si araknoide; dhe «korona», unaza rrethore çarjesh, ndonjëherë të rrethuara nga një gropëzim. Këto veçori kanë origjinë vullkanike.<ref name="Frankel"/> Shumica e veçorive sipërfaqësore të Venusit emërtohen sipas grave historike dhe mitologjike.<ref name="Batson_Russell_1991"/> Përjashtim bëjnë Malet Maxwell, të emërtuara sipas [[Xhames Klerk Maxwell|James Clerk Maxwell]], si dhe rajonet malore Alpha Regio, Beta Regio dhe Ovda Regio. Këto tri veçori u emërtuan përpara miratimit të sistemit të tanishëm nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]], organizmi që mbikëqyr nomenklaturën planetare.<ref name="jpl-magellan"/> Gjatësia gjeografike e veçorive fizike në Venus përcaktohet në raport me meridianin fillestar. Fillimisht, meridiani fillestar kalonte përmes pikës së ndritshme në radar, në qendër të veçorisë vezake Eve, që ndodhet në jug të Alpha Regio.<ref name="Davies_1994"/> Pas përfundimit të misioneve Venera, meridiani fillestar u ripërcaktua që të kalonte përmes majës qendrore të kraterit Ariadne në Sedna Planitia.<ref name="Seidelmann2007"/><ref name="jpl-magellan2"/> Terrenet tessera më të vjetra stratigrafikisht kanë vazhdimisht emetueshmëri termike më të ulët se fushat bazaltike përreth, sipas matjeve të ''{{ill|Venus Express|en|Venus Express}}'' dhe ''Magellan'', çka tregon për një përbërje minerale të ndryshme, ndoshta më felsike.<ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Helbert_et_al_2008"/> Mekanizmi që prodhon një sasi të madhe kore felsike zakonisht kërkon praninë e një oqeani ujor dhe të [[Pllaka tektonike|tektonikës së pllakave]], duke lënë të kuptohet se kushtet në Venusin e hershëm mund të kenë qenë të banueshme dhe se në një kohë ka pasur trupa të mëdhenj ujorë.<ref>{{Cite web |last1=Petkowski |first1=Janusz |last2=Seager |first2=Sara |title=Did Venus ever have oceans? |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2021-11-18 |url=https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |access-date=2023-04-13 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413112527/https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |url-status=live |language=en}}</ref> Megjithatë, natyra e terreneve tessera mbetet shumë e pasigurt.<ref name="Gilmore_et_al_2017"/> ==== Vullkanizmi ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vullkanizmi në Venus|en|Volcanism on Venus}}}} [[Image:PIA00084 Eistla region pancake volcanoes.jpg|thumb|left|upright=1.1|Mozaik radarësh i dy kupolave në formë petulle në rajonin Eistla të Venusit — të dyja {{Convert|65|km|mi|abbr=on}} të gjera dhe më pak se {{Convert|1|km|mi|abbr=on}} të larta]] Pjesa më e madhe e sipërfaqes së Venusit duket se është formësuar nga veprimtaria vullkanike. Venusi ka disa herë më shumë vullkane se Toka dhe ka 167 vullkane të mëdha me gjerësi mbi {{Convert|100|km|mi|sigfig=1|abbr=on}}. I vetmi kompleks vullkanik i kësaj madhësie në Tokë është ishulli i madh i Havait.<ref name="Frankel"/> (f. 154) Në Venus janë identifikuar dhe hartëzuar më shumë se 85.000 vullkane.<ref>{{Cite web |last1=Barbuzano |first1=Javier |title=A new catalog pinpoints volcanic cones in the best available surface images of Venus – those gathered 30 years ago by NASA's Magellan spacecraft. |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus |website=skyandtelescope.org |date=2023-04-14 |access-date=2023-04-16 |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416223821/https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hahn |first1=Rebecca M. |last2=Byrne |first2=Paul K. |title=A Morphological and Spatial Analysis of Volcanoes on Venus |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |date=April 2023 |volume=128 |issue=4 |article-number=e2023JE007753 |doi=10.1029/2023JE007753 |bibcode=2023JGRE..12807753H |quote=With the Magellan synthetic-aperture radar full-resolution radar map left- and right-look global mosaics at 75 m-per-pixel resolution, we developed a global catalogue of volcanoes on Venus that contains ~85,000 edifices, ~99% of which are <5 km in diameter. We find that Venus hosts far more volcanoes than previously mapped, and that although they are distributed across virtually the entire planet, size–frequency distribution analysis reveals a relative lack of edifices in the 20–100 km diameter range, which could be related to magma availability and eruption rate. |language=en}}</ref> Kjo nuk ndodh sepse Venusi është vullkanikisht më aktiv se Toka, por sepse korja e tij është më e vjetër dhe nuk u nënshtrohet proceseve të [[Abrazioni|abrazionit]] që veprojnë në Tokë. Korja oqeanike e Tokës riciklohet vazhdimisht përmes {{ill|Subduksioni|en|Subduction|lt=subduksionit}} në kufijtë e pllakave tektonike dhe ka një moshë mesatare prej rreth 100 milionë vjetësh,<ref name="Karttunen_et_al_2007"/> ndërsa sipërfaqja e Venusit vlerësohet të jetë 300–600{{Nbsp}}milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Frankel"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="NASA_Seasons"/> Disa rreshta provash tregojnë se në Venus vazhdon veprimtaria vullkanike. Përqendrimet e dioksidit të squfurit në atmosferën e sipërme ranë dhjetëfish midis viteve 1978 dhe 1986, u rritën në vitin 2006 dhe më pas ranë sërish dhjetëfish.<ref name="ESA_2012-12-03"/> Kjo mund të nënkuptojë se nivelet u rritën disa herë nga shpërthime të mëdha vullkanike.<ref name="Glaze_1999"/><ref name="Marcq2012"/> Është sugjeruar se vetëtimat në Venus (të trajtuara më poshtë) mund të vijnë nga veprimtaria vullkanike, pra të jenë vetëtima vullkanike. Në janar 2020, astronomët raportuan prova që sugjeronin se Venusi është aktualisht vullkanikisht aktiv, veçanërisht zbulimin e olivinës, një produkt vullkanik që do të pësonte erozion shpejt në sipërfaqen e planetit.<ref name="NYT-20200109"/><ref name="SCI-20200103"/><ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> Kjo veprimtari masive vullkanike ushqehet nga brendësia e nxehtë e planetit, e cila, sipas modeleve, mund të shpjegohet me përplasjet energjetike të kohës kur planeti ishte i ri, si edhe me [[Dezintegrimi radioaktiv|dezintegrimin radioaktiv]], si në rastin e Tokës. Përplasjet do të kishin shpejtësi dukshëm më të larta se në Tokë, si sepse Venusi lëviz më shpejt ngaqë ndodhet më afër Diellit, ashtu edhe sepse trupat me ekscentricitet të lartë që përplaseshin me planetin do të kishin shpejtësi të mëdha.<ref>{{Cite web |url=https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |title=Early, Energetic Collisions Could Have Fueled Venus Volcanism: Study {{!}} Sci.News |work=Sci.News: Breaking Science News |date=2023-07-20 |access-date=2023-07-21 |archive-date=2023-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721193015/https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitet 2008 dhe 2009, ''Venus Express'' vëzhgoi provat e para të drejtpërdrejta të vullkanizmit në vijim, në formën e katër pikave të nxehta infra të kuqe kalimtare dhe të lokalizuara brenda zonës së çarjeve tektonike Ganis Chasma{{Efn|Në njoftimin për shtyp dhe në botimin shkencor ishte shënuar gabimisht si «Ganiki Chasma».<ref name="Lakdawalla2015"/>}}, pranë vullkanit mburojë Maat Mons. Tri nga pikat u vëzhguan në më shumë se një orbitë radhazi. Mendohet se këto pika përfaqësojnë lavë të nxjerrë rishtazi nga shpërthimet vullkanike.<ref name="Lakdawalla2015"/><ref name="ESA_2015-06-18"/> Temperaturat e sakta nuk dihen, sepse madhësia e pikave të nxehta nuk mund të matej, por ka të ngjarë të kenë qenë në intervalin {{Convert|800|-|1100|K|C F}}, krahasuar me temperaturën normale prej {{Convert|740|K|C F}}.<ref name="Shalygin2015"/> Në vitin 2023, shkencëtarët rishqyrtuan pamjet topografike të rajonit Maat Mons të marra nga sonda orbitale ''Magellan''. Duke përdorur simulime kompjuterike, ata përcaktuan se topografia kishte ndryshuar gjatë një intervali tetëmujor dhe arritën në përfundimin se shkaku ishte vullkanizmi aktiv.<ref>{{Cite web |title=Why the Discovery of an Active Volcano on Venus Matters |last=Kluger |first=Jeffrey |url=https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |publisher=''Time'' |date=2023-03-17 |access-date=2023-03-19 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319022005/https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> ==== Krateret ==== [[File:PIA00103 Venus - 3-D Perspective View of Lavinia Planitia.jpg|thumb|upright=0.9|alt=Fushat e Venusit|{{ill|Krateri i goditjes|en|Impact crater|lt=Krateret e goditjes}} në sipërfaqen e Venusit (imazh me ngjyra të rreme, i rindërtuar nga të dhënat e radarit me anë të projeksionit 3D)]] Në Venus gjenden pothuajse një mijë kratere goditjeje, të shpërndara njëtrajtshëm në të gjithë sipërfaqen e saj. Në trupa të tjerë qiellorë me kratere, si Toka dhe Hëna, krateret paraqesin shkallë të ndryshme degradimi. Në Hënë, degradimi shkaktohet nga goditjet e mëvonshme, ndërsa në Tokë nga erozioni prej erës dhe shiut. Në Venus, rreth 85% e kratereve janë në gjendje pothuajse të paprekur. Numri i kratereve, së bashku me gjendjen e tyre të ruajtur mirë, tregon se planeti kaloi një proces global të ripërtëritjes së sipërfaqes 300–600{{Nbsp}}milionë vjet më parë,<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> i pasuar nga një pakësim i vullkanizmit.<ref name="Romeo_Turcotte_2018"/> Ndryshe nga korja e Tokës, e cila është në lëvizje të vazhdueshme, korja e Venusit mendohet të mos jetë në gjendje ta mbajë një proces të tillë. Pa tektonikë të pllakave për të shpërndarë nxehtësinë e mantelit, në Venus ndodh në vend të kësaj një proces ciklik, në të cilin temperaturat e mantelit rriten deri në një nivel kritik që e dobëson koren. Më pas, gjatë një periudhe prej rreth 100{{Nbsp}}milionë vjetësh, ndodh subduksion në shkallë të jashtëzakonshme, duke e ricikluar plotësisht koren.<ref name="Frankel"/> Diametri i kratereve të Venusit varion nga {{Convert|3|to|280|km|mi|0|abbr=on}}. Nuk ka kratere më të vegjël se 3{{Nbsp}}km, për shkak të ndikimit të atmosferës së dendur mbi objektet që mbërrijnë në planet. Objektet me më pak se një sasi të caktuar [[Energjia kinetike|energjie kinetike]] ngadalësohen aq shumë nga atmosfera, saqë nuk krijojnë krater goditjeje.<ref name="Herrick_Phillips_1993"/> Trupat që hyjnë në atmosferë me diametër më të vogël se {{Convert|50|m|ft|-1|abbr=on}} copëtohen dhe digjen në atmosferë para se të arrijnë në sipërfaqe.<ref name="Morrison_Owens_2003"/> === Struktura e brendshme === [[File:InteriorOfVenus.svg|thumb|upright=1.05|Struktura e diferencuar e Venusit|alt=Prerje tërthore sferike e Venusit që tregon shtresat e ndryshme]] Pa të dhëna nga Sizmologjia me valë të reflektuara ose njohuri për [[Momenti i inercisë|momentin e inercisë]], ka pasur pak informacion të drejtpërdrejtë për strukturën e brendshme dhe [[Gjeokimia|gjeokiminë]] e Venusit.<ref name="goettel"/> Ngjashmëria në madhësi dhe dendësi midis Venusit dhe Tokës sugjeron se të dy planetët kanë strukturë të ngjashme të brendshme: një bërthamë, një mantel dhe një [[Korja (gjeologji)|kore]]. Ashtu si ajo e Tokës, bërthama e Venusit ka shumë gjasa të jetë të paktën pjesërisht e lëngshme, sepse të dy planetët janë ftohur afërsisht me të njëjtin ritëm,<ref name="Faure_Mensing_2007"/> megjithëse nuk mund të përjashtohet mundësia që bërthama të jetë tërësisht e ngurtë.<ref name="Dumoulin2017"/> Madhësia pak më e vogël e Venusit do të thotë se trysnitë në brendësinë e tij të thellë janë 24% më të ulëta se ato në Tokë.<ref name="Aitta_2016"/> Vlerat e parashikuara për momentin e inercisë, bazuar në modelet planetare, sugjerojnë një rreze të bërthamës prej 2.900–3.450&nbsp;km.<ref name="Dumoulin2017"/> Tashmë ka një vlerësim prej 3.500&nbsp;km, i nxjerrë nga momenti i inercisë dhe bazuar në shpejtësinë e Precesioni boshtor, të matur midis viteve 2006 dhe 2020.<ref name="Margot_et_al_2021"/><ref name="O'Callaghan_2021"/> Korja e Venusit mendohet të jetë mesatarisht 40 kilometra e trashë dhe deri në 65 kilometra në pikën më të trashë.<ref>{{cite journal |last1=Semprich |first1=Julia |last2=Filiberto |first2=Justin |last3=Weller |first3=Matthew |last4=Gorce |first4=Jennifer |last5=Clark |first5=Nolan |title=Metamorphism of Venus as driver of crustal thickness and recycling |journal=Nature Communications |date=2025-03-25 |volume=16 |issue=1 |article-number=2905 |doi=10.1038/s41467-025-58324-1 |doi-access=free |pmid=40133342 |bibcode=2025NatCo..16.2905S |pmc=11937330 |language=en}}</ref> Dallimi kryesor midis dy planetëve është mungesa e dëshmive për tektonikë të pllakave në Venus; kjo mund të vijë ngaqë korja e tij është tepër e fortë për t’u nënshtruar subduksionit pa praninë e ujit që do ta bënte më pak viskoze. Kjo sjell pakësim të humbjes së nxehtësisë nga planeti, duke penguar ftohjen e tij dhe duke ofruar një shpjegim të mundshëm për mungesën e një fushe magnetike të krijuar nga brendësia. Në vend të kësaj, Venusi mund ta humbasë nxehtësinë e brendshme gjatë ngjarjeve të mëdha periodike të ripërtëritjes së sipërfaqes.<ref name="Nimmo98"/> === Fusha magnetike dhe bërthama === [[File:Venusian magnetosphere.svg|thumb|Venusi ndërvepron me erën diellore. Paraqiten përbërësit e magnetosferës së induktuar.]] Në vitin 1967, ''Venera 4'' zbuloi se fusha [[Fusha magnetike|magnetike]] e Venusit ishte shumë më e dobët se ajo e Tokës. Kjo fushë magnetike induktohet nga ndërveprimi midis jonosferës dhe [[Era diellore|erës diellore]],<ref name="Eroshenko_et_al_1969"/><ref name="Kivelson_Russell_1995"/> dhe jo nga një dinamo e brendshme në bërthamën e Tokës. Magnetosfera e vogël e induktuar e Venusit siguron mbrojtje të papërfillshme të atmosferës nga rrezatimi diellor dhe Rrezatimi kozmik. Mungesa e një fushe magnetike të brendshme në Venus ishte befasuese, duke pasur parasysh ngjashmërinë e tij në madhësi me Tokën dhe pritshmërinë që bërthama e tij të përmbante një dinamo. Një dinamo kërkon tri gjëra: një lëng përçues, rrotullim dhe konveksion. Mendohet se bërthama është përçuese nga ana elektrike dhe, ndonëse shpesh mendohet se rrotullimi i saj është tepër i ngadaltë, simulimet tregojnë se ai është i mjaftueshëm për të krijuar një dinamo.<ref name="Luhmann_Russell_2006"/><ref name="Stevenson_2003"/> Kjo nënkupton se dinamos i mungon konveksioni në bërthamën e Venusit. Në Tokë, konveksioni ndodh në shtresën e jashtme të lëngshme të bërthamës, sepse fundi i kësaj shtrese është shumë më i nxehtë se pjesa e sipërme. Në Venus, një ngjarje globale e ripërtëritjes së sipërfaqes mund të ketë ndërprerë tektonikën e pllakave dhe të ketë pakësuar fluksin e nxehtësisë përmes kores. Ky efekt [[Izolimi termik|izolues]] do të rriste temperaturën e mantelit, duke pakësuar kështu fluksin e nxehtësisë që del nga bërthama. Si rrjedhojë, nuk do të kishte gjeodinamo të brendshme për të krijuar fushë magnetike. Përkundrazi, nxehtësia e bërthamës po e rinxeh koren.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi është që Venusi të mos ketë bërthamë të brendshme të ngurtë,<ref name="Konopliv_Yoder_1996"/> ose që bërthama e tij të mos jetë duke u ftohur, kështu që e gjithë pjesa e lëngshme e saj të ketë afërsisht të njëjtën temperaturë. Një mundësi tjetër është që bërthama e tij të jetë ngurtësuar plotësisht tashmë. Gjendja e bërthamës varet shumë nga përqendrimi i squfurit, i cili aktualisht nuk dihet.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi tjetër është që mungesa e një goditjeje të madhe në Venus (''ndryshe nga'' goditja që formoi Hënën në Tokë) ta ketë lënë bërthamën e Venusit të shtresëzuar që nga formimi i saj gradual, pa forcat e nevojshme për të nisur ose mbajtur konveksionin dhe, rrjedhimisht, një “gjeodinamo”.<ref>{{cite journal |last1=Jacobson |first1=Seth A. |last2=Rubie |first2=David C. |last3=Hernlund |first3=John |last4=Morbidelli |first4=Alessandro |last5=Nakajima |first5=Miki |title=Formation, stratification, and mixing of the cores of Earth and Venus |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=September 2017 |volume=474 |pages=375–386 |doi=10.1016/j.epsl.2017.06.023 |arxiv=1710.01770 |bibcode=2017E&PSL.474..375J |language=en}}</ref> Magnetosfera e dobët rreth Venusit bën që era diellore të ndërveprojë drejtpërdrejt me atmosferën e tij të jashtme. Këtu, jonet e hidrogjenit dhe oksigjenit krijohen nga shpërbërja e molekulave të ujit për shkak të rrezatimit [[Rrezet ultravjollcë|ultravjollcë]]. Era diellore u jep më pas energji disa prej këtyre joneve, duke u mundësuar të arrijnë shpejtësi të mjaftueshme për t’i shpëtuar fushës gravitacionale të Venusit. Ky proces erozioni shkakton humbje të vazhdueshme të joneve me masë të vogël të hidrogjenit, heliumit dhe oksigjenit, ndërsa molekulat me masë më të madhe, si dioksidi i karbonit, ka më shumë gjasa të mbeten. Erozioni atmosferik nga era diellore mund të ketë shkaktuar humbjen e pjesës më të madhe të ujit të Venusit gjatë miliardit të parë të viteve pas formimit të tij.<ref name="nature450_7170_629"/> Megjithatë, planeti mund ta ketë ruajtur dinamonë gjatë 2–3 miliardë viteve të para, prandaj humbja e ujit mund të ketë ndodhur më vonë.<ref name="O'Rourke_et_al_2019"/> Erozioni e ka rritur raportin e deuteriumit, me masë më të madhe, ndaj hidrogjenit, me masë më të vogël, në atmosferë njëqindfish krahasuar me pjesën tjetër të Sistemit Diellor.<ref name="Donahue_et_al_1982"/> == Atmosfera dhe klima == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Qielli jashtëtokësor#Venusi|en|Extraterrestrial sky#Venus}}}} [[File:Venus - December 23 2016.png|alt=Atmosfera e Venusit duket e errët dhe e përshkuar nga hije. Hijet ndjekin drejtimin e erërave mbizotëruese.|thumb|upright=0.9|Struktura e reve në atmosferën e Venusit, e dukshme përmes imazheve në ultraviolet]] Venusi ka një [[atmosfera|atmosferë]] të dendur, të përbërë nga 96,5% [[dioksidi i karbonit]] dhe 3,5% azot; të dyja këto gjenden si fluide superkritike në sipërfaqen e planetit, me dendësi sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/>; si dhe gjurmë gazesh të tjera, përfshirë dioksidin e sulfurit.<ref name="SolarSystemEncyclopedia"/> Masa e atmosferës së tij është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës, ndërsa presioni në sipërfaqe është rreth 93 herë më i madh se në sipërfaqen e Tokës — i barasvlershëm me presionin në një thellësi prej gati {{convert|1|km|mi|frac=8|abbr=on}} nën sipërfaqen e oqeaneve të Tokës. Dendësia në sipërfaqe është {{Convert|65|kg/m3|lb/ft3|abbr=on}}, sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/> ose 50 herë më e madhe se dendësia e atmosferës së Tokës në {{convert|20|C|K C F|0|order=out}} në nivelin e detit. Atmosfera e pasur me CO₂ shkakton [[efekti i serës|efektin më të fuqishëm të serës]] në Sistemin Diellor, duke krijuar temperatura sipërfaqësore prej të paktën {{convert|462|C|K C F|order=out}}.<ref name="nasa_venus"/><ref name="CWRU_2006"/> Si pasojë, sipërfaqja e Venusit është më e nxehtë se ajo e [[Merkuri (planet)|Merkurit]],<ref name="Lewis_2004"/> ndonëse Venusi është pothuajse dy herë më larg nga Dielli dhe merr vetëm rreth një të katërtën e rrezatimit diellor që merr Merkuri: 2.600 W/m² (dyfishi i sasisë që merr Toka).<ref name="fact"/> Për shkak të {{ill|Efekti serrë i pakontrolluar|en|runaway greenhouse effect|lt=efektit serrë të pakontrolluar}}, shkencëtarë si [[Carl Sagan]] e kanë paraqitur Venusin si paralajmërim dhe objekt studimi në lidhje me [[Ndryshimet klimatike|ndryshimet klimatike]] në Tokë.<ref name="Newitz 2013"/> Prandaj Venusi është quajtur edhe planet serrë.<ref name="Landis2003"/><ref>{{cite web |last=Querol |first=Ricardo de |title='Cosmos': Carl Sagan was right (and we didn't pay much attention to him) |website=EL PAÍS English |date=28 April 2023 |url=https://english.elpais.com/opinion/2023-04-28/cosmos-carl-sagan-was-right-and-we-didnt-pay-much-attention-to-him.html |access-date=12 March 2025 |language=en}}</ref> Atmosfera e Venusit është e pasur me [[Grupi i tetëmbëdhjetë i elementeve kimike|gaze fisnike]] parësore krahasuar me atë të Tokës.<ref name="Halliday_2020"/> Ky pasurim tregon se evolucioni i Venusit dhe i Tokës u ndanë herët. Për të shpjeguar këtë pasurim, janë propozuar përplasja e pazakontë e një komete të madhe<ref name="Owen_et_al_1992"/> ose përvetësimi i një atmosfere parësore më masive nga mjegullnaja diellore.<ref name="Pepin_1991"/> Megjithatë, atmosfera ka pak argon-40 radiogjenik, tregues i çlirimit të gazeve nga manteli, çka sugjeron se magmatizmi i madh u ndërpre herët.<ref name="Namiki_Solomon_1998"/><ref name="O'Rurke_Korenaga_2015"/> Studimet kanë sugjeruar se miliarda vjet më parë atmosfera e Venusit mund t’i ngjante shumë më tepër asaj të Tokës së hershme dhe se në sipërfaqe mund të ketë pasur sasi të konsiderueshme uji të lëngshëm.<ref name="Ernst 2022"/><ref name="Way Del Genio 2020 p."/><ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383"/> Pas një periudhe prej 600 milionë deri në disa miliardë vjetësh,<ref name="baas39_540"/> rritja e ndriçimit të Diellit dhe, ndoshta, riformësimi i madh vullkanik i sipërfaqes shkaktuan avullimin e ujit fillestar.<ref name="Steigerwald 2022"/> Efekti serrë i pakontrolluar u krijua pasi atmosfera arriti një nivel kritik gazesh serrë, përfshirë avujt e ujit.<ref name="Kasting"/> [[File:11214 2023 956 Fig6 HTML.webp|thumb|upright=0.8|Profili atmosferik sipas lartësisë (shkalla majtas): shtresat e reve, ndryshimi i temperaturës (vija e trashë ''VIRA'' dhe shkalla poshtë), ndryshimi i presionit (shkalla djathtas) dhe shpejtësia e erës (vijat me pika ''PV'' dhe shkalla sipër)]] Inercia termike dhe transferimi i nxehtësisë nga erërat në atmosferën e poshtme bëjnë që temperatura e sipërfaqes të mos ndryshojë ndjeshëm ndërmjet hemisferave të kthyera nga Dielli dhe atyre që nuk janë të kthyera nga ai, pavarësisht rrotullimit të ngadaltë të Venusit. Erërat në sipërfaqe janë të ngadalta dhe lëvizin me disa kilometra në orë, por dendësia e lartë e atmosferës pranë sipërfaqes bën që ato të ushtrojnë forcë të konsiderueshme mbi pengesat dhe të transportojnë pluhur e gurë të vegjël nëpër sipërfaqe. Vetëm kjo do ta bënte të vështirë ecjen e njeriut, edhe pa marrë parasysh nxehtësinë, presionin dhe mungesën e oksigjenit.<ref name="Moshkin_et_al_1979"/> Mbi shtresën e dendur të CO₂-së gjenden re të trasha, në lartësi 45 deri në 70&nbsp;km mbi sipërfaqe,<ref>{{cite web |title=New details on venusian clouds revealed |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/New_details_on_venusian_clouds_revealed |publisher=European Space Agency |date=2008 |language=en}}</ref> të përbëra kryesisht nga acidi sulfurik. Ai formohet nga një reaksion i katalizuar nga rrezatimi ultravjollcë, në të cilin marrin pjesë molekulat e dioksidit të sulfurit dhe më pas uji,<ref>{{cite web |title=Acid clouds and lightning |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Acid_clouds_and_lightning |publisher=European Space Agency |language=en}}</ref> duke krijuar hidrat të acidit sulfurik.<ref>{{cite conference |last1=Delitsky |first1=M. L. |last2=Baines |first2=K. H. |title=Chemistry in the Venus clouds: Sulfuric acid reactions and freezing behavior of aqueous liquid droplets |conference=AAS/Division for Planetary Sciences Meeting Abstracts #47 |date=2015 |volume=47 |bibcode=2015DPS....4721702D |language=en}}</ref> Përveç kësaj, retë përmbajnë rreth 1% klorur hekuri(III).<ref name="kras006"/><ref name="Krasnopolsky_2006"/> Përbërës të tjerë të mundshëm të grimcave të reve janë sulfati i hekurit(III), kloruri i aluminit dhe anhidridi fosforik. Retë në nivele të ndryshme kanë përbërje dhe shpërndarje të madhësive të grimcave të ndryshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> {|class="wikitable floatleft" style="font-size: 100%; margin-right: 1em;" |+ Temperatura e Venusit<ref name="Basilevsky_2003">{{cite journal | title=The surface of Venus | last1=Basilevsky | first1=A. T. | last2=Head | first2=J. W. | journal=Reports on Progress in Physics | year=2003 | volume=66 | issue=10 | pages=1699–1734 | doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04 | bibcode=2003RPPh...66.1699B |language=en}}</ref><ref name="esaozone"/><ref name="ESA-20130129"/><ref name="Space-20130130"/><ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012"/>^{f. 1707} |- ! Vendndodhja !! Temperatura e sipërfaqes |- | Depresionet e thella || ~750 K (477 °C) |- | Mesatarja || ~740 K (467 °C) |- | Në majën e vargmalit Malet Maxwell || ~650 K (377 °C) |} == Orbita dhe rrotullimi == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Orbita e Venusit|en|Orbit of Venus}}}} [[File:Solar system orrery inner planets.gif|alt=Marsi rrotullohet rreth Diellit më larg dhe më ngadalë se Toka|thumb|upright=1.1|Venusi është planeti i dytë nga Dielli,<ref name="d803">{{cite web | title=Venus | publisher=NASA Science | date=2023-05-31 | url=https://science.nasa.gov/venus/ | access-date=2026-08-16 | language=en}}</ref> dhe përfundon një orbitë të plotë për rreth 224 ditë.]] Venusi rrotullohet rreth Diellit në një largësi mesatare prej rreth {{Convert|0.72|AU|e6km+e6mi|abbr=unit|lk=on}} dhe përfundon një orbitë çdo 224,7 ditë. Ai përshkon 13 orbita në 7,998 vjet, prandaj pozicioni i tij në qiellin tonë përsëritet pothuajse çdo tetë vjet. Megjithëse të gjitha [[Orbita|orbitat]] planetare janë [[Elipsi|eliptike]], orbita e Venusit është aktualisht më e afërta me një rreth, me një ekscentricitet më të vogël se 0,01.<ref name="fact"/> Simulimet e dinamikës orbitale të Sistemit Diellor të hershëm kanë treguar se ekscentriciteti i orbitës së Venusit mund të ketë qenë dukshëm më i madh në të kaluarën, duke arritur vlera deri në 0,31 dhe duke ndikuar ndoshta në zhvillimin e klimës së hershme.<ref name="psj_1_42"/> [[File:11214 2023 956 Fig7 HTML.webp|thumb|upright=1.1|Venusi dhe rrotullimi i tij në raport me lëvizjen e tij orbitale]] Venusi ka rrotullim retrograd, që do të thotë se, ndryshe nga shumica e planetëve, përfshirë Tokën, ai rrotullohet rreth boshtit të vet në drejtim të akrepave të orës, në kahun e kundërt të lëvizjes së tij kundërorare rreth Diellit. Prandaj, dita yjore e Venusit, prej 243 ditësh tokësore, zgjat më shumë se një vit venusian, prej 224,7 ditësh tokësore. Po të ishte Venusi i bllokuar nga baticat, ai do t’ia drejtonte gjithmonë të njëjtën faqe Diellit dhe dita e tij yjore do të zgjaste 224,7 ditë. Megjithatë, atmosfera e Venusit është masive dhe planeti ndodhet afër Diellit, prandaj ngrohja e pabarabartë e atmosferës i jep Venusit një rrotullim të lehtë retrograd. Për të njëjtën arsye, gjatësia e ditës luhatet deri në 20 minuta.<ref>{{cite web | last1=Whitt | first1=Kelly Kizer | title=The length of a day on Venus is always changing – Space | website=EarthSky | date=2021-05-05 | url=https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | access-date=2023-04-28 | archive-date=2023-04-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428232110/https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | url-status=live | language=en}}</ref><ref name="Margot_et_al_2021" /> Periudha e rrotullimit të Venusit, e matur nga të dhënat e anijes kozmike ''Magellan'' gjatë një periudhe 500-ditore, është më e shkurtër se periudha e rrotullimit e matur gjatë 16 viteve ndërmjet vizitave të anijeve kozmike ''Magellan'' dhe ''Venus Express'', me një ndryshim prej rreth 6,5{{Nbsp}}minutash.<ref name="slowing spin"/> Për shkak të rrotullimit retrograd, dita diellore në Venus është dukshëm më e shkurtër se dita yjore dhe zgjat 116,75 ditë tokësore.<ref name="planetary-facts"/> Një vit venusian zgjat rreth 1,92{{Nbsp}}ditë diellore venusiane.<ref name="compare"/> Për një vëzhgues në sipërfaqen e Venusit, Dielli do të lindte në perëndim dhe do të perëndonte në lindje,<ref name="compare"/> megjithëse retë e patejdukshme të Venusit pengojnë vëzhgimin e Diellit nga sipërfaqja e planetit.<ref name="Brunier_2002"/> Venusi mund të jetë formuar nga mjegullnaja diellore me një periudhë rrotullimi dhe pjerrësi boshtore të ndryshme. Gjendja e tij e tanishme mund të jetë pasojë e ndryshimeve kaotike të rrotullimit, të shkaktuara nga perturbimet planetare dhe efektet e [[Fazat e detit|baticave]] në atmosferën e tij të dendur; ky ndryshim mund të ketë ndodhur gjatë miliarda vjetëve. Periudha e rrotullimit të Venusit mund të përfaqësojë një gjendje ekuilibri ndërmjet bllokimit nga baticat nga graviteti i Diellit, i cili priret ta ngadalësojë rrotullimin, dhe një batice atmosferike të krijuar nga ngrohja diellore e atmosferës së dendur venusiane.<ref name="Correia_et_al_2003"/><ref name="Laskar_De_Surgy_2003"/> Intervali mesatar prej 584 ditësh ndërmjet dy afrimeve të njëpasnjëshme të Venusit me Tokën është pothuajse saktësisht i barabartë me 5{{Nbsp}}ditë diellore venusiane (5,001444, për të qenë të saktë),<ref name="Gold_Soter_1969"/> por hipoteza e një rezonance rrotullim–orbitë me Tokën është hedhur poshtë.<ref name="apj2_230_L123"/> Venusi nuk ka satelitë natyrorë.<ref name="icarus202"/> Ai ka disa asteroide trojane: asteroidi kuasisatelit 524522 Zoozve<ref name="Mikkola_et_al_2004"/><ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012"/> dhe dy trojanë të tjerë të përkohshëm, 322756 2001 CK₃₂ dhe 2012 XE₁₃₃.<ref name="dynamics"/> Në shekullin XVII, Xhovani Kasini njoftoi se kishte vëzhguar një hënë që rrotullohej rreth Venusit, të cilën e quajti Neith. Gjatë {{Val|200|u=years}} pasuese u njoftuan shumë vëzhgime të tjera, por u përcaktua se shumica e tyre ishin yje në afërsi. Studimi i vitit 2006 nga Alex Alemi dhe David Stevenson, i cili shqyrtoi modele të Sistemit Diellor të hershëm në Institutin e Teknologjisë të Kalifornisë, tregon se Venusi ka gjasa të ketë pasur të paktën një hënë, të krijuar nga një përplasje e madhe miliarda vjet më parë.<ref name="Musser_2006"/> Sipas studimit, rreth 10{{Nbsp}}milionë{{Nbsp}}vjet më vonë, një tjetër përplasje përmbysi drejtimin e rrotullimit të planetit dhe ngadalësimi nga baticat bëri që hëna e Venusit të afrohej gradualisht drejt brendësisë, derisa u përplas me Venusin.<ref name="Tytell_2006"/> Nëse përplasjet e mëvonshme krijuan hëna, ato u zhdukën në të njëjtën mënyrë. Një shpjegim alternativ për mungesën e satelitëve është ndikimi i baticave të fuqishme diellore, të cilat mund t’i destabilizojnë satelitët e mëdhenj që rrotullohen rreth planetëve tokësorë të brendshëm.<ref name="icarus202"/> Në hapësirën orbitale të Venusit gjendet një unazë-re pluhuri,<ref name="Frazier 2021"/> me një origjinë të mundshme nga asteroidet që e ndjekin Venusin,<ref name="Garner 2019"/> nga pluhuri ndërplanetar që migron në trajta valësh, ose nga mbetjet e diskut rrethyllor fillestar të Sistemit Diellor, prej të cilit u formua sistemi planetar.<ref name="Rehm 2021"/> === Orbita në raport me Tokën === [[File:Venus pentagram.png|thumb|Toka është vendosur në qendër të diagramit, ndërsa kurba paraqet drejtimin dhe largësinë e Venusit si funksion të kohës.|alt=Një model kompleks, spiral dhe në formë luleje, me pesë sythe që rrethojnë mesin]] Toka dhe Venusi kanë një {{ill|Rezonanca orbitale|en|Orbital resonance|lt=rezonancë orbitale}} të përafërt 13:8 (Toka kryen tetë orbita për çdo 13 orbita të Venusit).<ref>{{cite journal |last1=Bazsó |first1=A. |last2=Eybl |first2=V. |last3=Dvorak |first3=R. |last4=Pilat-Lohinger |first4=E. |last5=Lhotka |first5=C. |year=2010 |title=A survey of near-mean-motion resonances between Venus and Earth |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=107 |issue=1 |pages=63–76 |arxiv=0911.2357 |bibcode=2010CeMDA.107...63B |doi=10.1007/s10569-010-9266-6 |language=en}}</ref> Prandaj, ato afrohen me njëra-tjetrën dhe arrijnë konjuksionin e poshtëm mesatarisht çdo {{ill|Periudha sinodike|en|Synodic period|lt=periudhë sinodike}} prej 584 ditësh.<ref name="fact"/> Rruga që përshkon Venusi në raport me Tokën, parë nga pikëpamja gjeocentrike, vizaton një [[Pentagrami|pentagram]] gjatë pesë periudhave sinodike, duke u zhvendosur me 144° në çdo periudhë. Ky pentagram i Venusit nganjëherë quhet «petalet e Venusit», për shkak të ngjashmërisë pamore të rrugës me një lule.<ref name="Ottewel_2022"/> Kur Venusi ndodhet mes [[Toka|Tokës]] dhe Diellit në {{ill|Konjuksioni|en|Conjunction (astronomy)|lt=konjuksionin e poshtëm}}, ai afrohet më shumë me Tokën se çdo planet tjetër, në një largësi mesatare prej {{convert|41|e6km|e6mi|abbr=unit}}.<ref name="fact"/><ref name="MoreOrLess"/> Për shkak të zvogëlimit të ekscentricitetit të orbitës së Tokës, largësitë minimale do të rriten gjatë dhjetëra mijëra vjetëve. Nga viti{{spaces}}1 deri më 5383, do të ndodhin 526 afrime në më pak se {{convert|40|e6km|e6mi|abbr=unit}}; më pas, nuk do të ketë asnjë për rreth 60.158 vjet.<ref name="Solex11"/> Megjithëse Venusi afrohet më shumë me Tokën, Mërkuri është më shpesh planeti më i afërt me Tokën dhe me çdo planet tjetër.<ref name="AIP Publishing 2019 p."/><ref>{{cite magazine |title= Venus is not Earth's closest neighbour {{!}} Calculations and simulations confirm that on average, Mercury is the nearest planet to Earth-and to every other planet in the solar system. |magazine=Physics Today |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a |first1=Tom |last1=Stockman |first2=Gabriel |last2=Monroe |first3=Samuel |last3=Cordner |date=2019 |publisher=American Institute of Physics |language=en}}</ref> Venusi është përdorur si pikëkalim për manovrat e [[Asistimi gravitacional|asistimit gravitacional]], të cilat janë përcaktuar si mënyrë më ekonomike për të udhëtuar drejt Mërkurit,<ref>{{cite conference |last=Yen |first=C.-W. L. |date=August 1986 |title=Ballistic Mercury orbiter mission via Venus and Mercury gravity assists |conference=Astrodynamics 1985 |pages=1293–1308 |bibcode=1986asdy.conf.1293Y |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sturms |first1=Francis M. |last2=Cutting |first2=Elliott |title=Trajectory analysis of a 1970 mission to Mercury via a close encounter with Venus. |journal=Journal of Spacecraft and Rockets |date=May 1966 |volume=3 |issue=5 |pages=624–631 |doi=10.2514/3.28505 |bibcode=1966JSpRo...3..624C |language=en}}</ref> Diellit,<ref>{{Cite web |date=2018-10-04 |title=Parker Solar Probe Changed the Game Before it Even Launched - NASA |work=NASA |url=https://www.nasa.gov/solar-system/parker-solar-probe-changed-the-game-before-it-even-launched/ |access-date=2025-06-23 |language=en}}</ref> asteroidëve,<ref>{{Cite web |title=IV-1 |url=https://nss.org/settlement/nasa/spaceres/IV-1.html |access-date=2025-06-22 |website=nss.org |language=en}}</ref> Marsit,<ref name="Izenberg">{{cite journal |last1=Izenberg |first1=Noam R. |last2=McNutt |first2=Ralph L. |last3=Runyon |first3=Kirby D. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=MacDonald |first5=Alexander |title=Venus Exploration in the New Human Spaceflight Age |journal=Acta Astronautica |date=March 2021 |volume=180 |pages=100–104 |doi=10.1016/j.actaastro.2020.12.020 |bibcode=2021AcAau.180..100I |doi-access=free |language=en}}</ref> Jupiterit dhe më tej.<ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783"/><ref name="Taylor 2020"/> Nga pikëpamja e baticave, Venusi ushtron mbi Tokën forcën e tretë më të madhe baticore, pas Hënës dhe Diellit, ndonëse dukshëm më të vogël.<ref>{{cite web |title=Interplanetary Low Tide |website=Science Mission Directorate |date=2000-05-03 |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |access-date=2023-06-25 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604014510/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |language=en}}</ref> == Vëzhgueshmëria == [[File:Venus-pacific-levelled.jpg|thumb|alt=Fotografi e qiellit të natës, marrë nga bregu i detit. Në horizont duket një shkëlqim drite diellore. Shihen shumë yje. Venusi ndodhet në qendër dhe shkëlqen shumë më tepër se çdo yll; drita e tij pasqyrohet në oqean.|Venusi, i paraqitur pak djathtas qendrës, është gjithmonë më i ndritshëm se të gjithë planetët dhe yjet e tjerë në shkëlqimin e tyre maksimal, siç shihet nga Toka. Në pjesën e sipërme të figurës duket Jupiteri.]] Për syrin e lirë, Venusi duket si një pikë e bardhë drite, me një madhësi të dukshme maksimale prej −4,92, më i ndritshëm se çdo planet apo yll tjetër, përveç Diellit,<ref name="Dickinson_1998"/> edhe kur është më i zbehtë gjatë {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus|lt=kalimit të tij}}, kur madhësia e dukshme është −2,98.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Madhësia mesatare e dukshme e planetit është −4,14, me devijim standard 0,31.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Shkëlqimin më të madh Venusi e arrin gjatë fazës në formë drapëri, rreth një muaj para ose pas konjuksionit të poshtëm. Kur ndriçohet nga prapa prej Diellit, Venusi zbehet deri afërsisht në madhësinë −3; vlera e saktë varet nga këndi i fazës.<ref>{{cite web |title=Start watching for Venus brightest in the morning sky |website=Earth & Sky |date=2025-04-15 |url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/venus-brightest-greatest-brilliancy-greatest-illuminated-extent-2/ |access-date=2025-04-21 |language=en}}</ref> Planeti është mjaft i ndritshëm për t’u parë edhe në mes të ditës,<ref name="Flanders_2011"/> por vërehet më lehtë kur Dielli është ulët mbi horizont ose kur perëndon. Si planet i poshtëm, ai ndodhet gjithmonë brenda rreth 47° nga [[Dielli|Dielli]].<ref name="ephemeris"/> Venusi «parakalon» Tokën çdo 584 ditë, ndërsa orbiton rreth Diellit.<ref name="fact"/> Gjatë këtij procesi, ai shndërrohet nga «Ylli i Mbrëmjes», i dukshëm pas perëndimit të Diellit, në «Yllin e Mëngjesit», i dukshëm para lindjes së Diellit. Edhe pse Mërkuri, planeti tjetër i poshtëm, arrin zgjatje maksimale vetëm 28° dhe shpesh dallohet me vështirësi në muzg, Venusi nuk mund të mos vihet re kur është më i ndritshëm. Zgjatja e tij maksimale më e madhe bën që ai të shihet në qiellin e errët shumë kohë pas perëndimit të Diellit. Si objekti pikësor më i ndritshëm në qiell, Venusi shpesh raportohet gabimisht si një «[[Objekti fluturues i paidentifikuar|objekt fluturues i paidentifikuar]]».<ref name="ASP_2021"/> Ngaqë Venusi i afrohet Tokës gjatë konjuksionit të poshtëm dhe orbita e tij është e pjerrët në raport me rrafshin e orbitës së Tokës, ai mund të duket më shumë se 8° në veri ose në jug të ekliptikës, më shumë se çdo planet apo Hënë tjetër. Çdo tetë vjet, rreth marsit, ai shfaqet kaq larg në veri të ekliptikës, në yjësinë e [[Peshqit (yjësia)|Peshqve]] (si në mesin e marsit 2025); po ashtu, çdo tetë vjet, shfaqet kaq larg në jug të ekliptikës, në gusht ose shtator, në yjësinë e [[Virgjëresha (yjësia)|Virgjëreshës]] (si në fund të gushtit 2023). Kështu, në hemisferën veriore, Venusi mund të ndodhet në veri të Diellit dhe të shfaqet si yll i mëngjesit dhe yll i mbrëmjes brenda së njëjtës ditë. Koha e këtyre zhvendosjeve drejt veriut ose jugut lëviz ngadalë më herët gjatë vitit. Pas tridhjetë ciklesh (240 vjetësh), cikli zëvendësohet gradualisht nga një cikël tjetër, i zhvendosur me tre vjet; kështu, situata kthehet afër asaj fillestare pas 243 orbitash të Tokës dhe 395 orbitash të Venusit.<ref>Shih [https://ssd.jpl.nasa.gov/api/horizons.api?format=text&COMMAND=299&START_TIME=%272000-1-21%2015:51:57%27&STOP_TIME=%272104-4-15%2013:23:31%27&STEP_SIZE=2798&QUANTITIES=31 këtë llogaritje të efemeridës nga JPL Horizons].</ref> Okultimet e Venusit nga Hëna, kur Hëna bllokon pamjen e Venusit për vëzhguesit në pjesë të caktuara të Tokës, ndodhin mesatarisht rreth dy herë në vit, ndonjëherë disa herë brenda një viti (ndonëse rrallë).<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> === Fazat === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus}}}} [[File:Phases Venus.jpg|thumb|Fazat e Venusit dhe ndryshimi i diametrit të saj të dukshëm|alt=Diagram që paraqet fazat e Venusit]] Teksa rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]], Venusi shfaq {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus|lt=faza}} të ngjashme me ato të [[Hëna|Hënës]], kur vëzhgohet me teleskop. Planeti duket si një disk i vogël dhe i «plotë» kur ndodhet në anën e kundërt të Diellit (në konjuksionin e sipërm). Venusi shfaq një disk më të madh dhe fazën e «çerekut» kur arrin elongimin maksimal nga Dielli, dhe shkëlqen më fort në qiellin e natës. Në vëzhgimet teleskopike, planeti duket si një «hënë e hollë» shumë më e madhe kur kalon në anën e afërt, midis Tokës dhe Diellit. Venusi shfaq madhësinë më të madhe dhe fazën e «re» kur ndodhet midis Tokës dhe Diellit (në konjuksionin e poshtëm). Atmosfera e tij mund të shihet përmes teleskopëve, nga aureola e dritës së Diellit që thyhet rreth tij.<ref name="ephemeris"/> Fazat shihen qartë me një teleskop 4 inç.<ref>{{Cite web |last=Lavender |first=Gemma |date=2023-03-26 |title=What equipment do you need to see and photograph the planets |url=https://www.space.com/what-equipment-do-you-need-to-see-and-photograph-the-planets |access-date=2024-06-05 |website=Space.com |language=en}}</ref> Megjithëse dukshmëria e fazave të Venusit me sy të lirë është e diskutueshme, ka dëshmi të vëzhgimeve të tij në formë drapëri.<ref name="Goines_1995"/> === Shfaqjet gjatë ditës === [[File:Lunar Occultation of Venus (NHQ201512070001).jpg|alt=Venusi pranë një Hëne në formë drapëri në qiellin blu të ditës|thumb|Venusi shpesh mund të shihet me sy të lirë gjatë ditës, siç u pa pak para fshehjes së tij nga Hëna më 7 dhjetor 2015.]] Kur Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm dhe mjaft larg këndorisht nga Dielli, ai vërehet lehtë me sy të lirë në një qiell të kthjellët gjatë ditës, ndonëse shumica e njerëzve nuk dinë ta kërkojnë.<ref>{{Cite web |title=Viewing Venus in Broad Daylight |url=https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |access-date=2023-07-17 |website=www.fourmilab.ch |archive-date=2021-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115012816/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |url-status=live |language=en}}</ref> Astronomi Edmund Halley (Edmund Halley) llogariti shkëlqimin maksimal të planetit për syrin e lirë në vitin 1716, kur shfaqja e tij gjatë ditës alarmoi shumë banorë të Londrës. Perandori francez Napoleon Bonaparti e pa një herë shfaqjen e planetit gjatë ditës, teksa merrte pjesë në një pritje në [[Luksemburgu|Luksemburg]].<ref name="Chatfield_2015"/> Një tjetër vëzhgim historik i planetit gjatë ditës ndodhi gjatë inaugurimit të presidentit amerikan [[Abraham Lincoln]] në Uashington, më 4{{Nbsp}}mars 1865.<ref name="Gaherty_2012"/> === Tranzitet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus}}}} [[File:Transit of Venus viewed in Wagga Wagga (2).jpg|alt=Disk i bardhë me një pikë të vogël të zezë, i projektuar në një ekran|left|thumb|upright=0.75|Tranziti i Venusit i vitit 2012, i projektuar nga një [[Teleskopi|teleskop]] mbi një karton të bardhë]] Një tranzit i Venusit është shfaqja e Venusit përpara Diellit gjatë konjuksionit të poshtëm. Meqë orbita e Venusit është pak e pjerrët kundrejt orbitës së Tokës, shumica e konjuksioneve të poshtme me Tokën, që ndodhin çdo periudhë sinodike prej 1,6 vjetësh, nuk shkaktojnë tranzit të Venusit. Prandaj, tranzitet e Venusit ndodhin vetëm kur konjuksioni i poshtëm bie në disa ditë të qershorit ose dhjetorit, kur orbitat e Venusit dhe Tokës kryqëzohen në një vijë të drejtë me Diellin.<ref>{{cite web |first1=Fred |last1=Espenak |title=2004 and 2012 Transits of Venus |website=NASA |date=2004-06-08 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/venus0412.html |language=en}}</ref> Si rezultat, Venusi kalon përballë Tokës në një renditje që aktualisht përsëritet pas {{Val|8|u=years}}, {{Val|105.5|u=years}}, {{Val|8|u=years}} dhe {{Val|121.5|u=years}}, duke formuar cikle prej {{Val|243|u=years}}. Historikisht, tranzitet e Venusit qenë të rëndësishme sepse u mundësuan astronomëve të përcaktonin madhësinë e njësisë astronomike dhe, rrjedhimisht, madhësinë e Sistemit Diellor, siç tregoi Xheremaja Horoks më 1639, me vëzhgimin e parë të njohur të një tranziti të Venusit (pas tranzitit të parë planetar të vëzhguar në histori, më 1631: tranziti i Mërkurit).<ref name="Kollerstrom_1998"/> Deri tani janë vëzhguar vetëm shtatë tranzite të Venusit, që kur ndodhjet e tyre u llogaritën nga [[Johannes Kepler]] më 1621. Kapiten Kuk (Captain Cook) lundroi drejt [[Tahiti|Tahitisë]] më 1768 për të regjistruar tranzitin e tretë të vëzhguar të Venusit; kjo më pas çoi në eksplorimin e bregdetit lindor të Australisë.<ref name="Hornsby_1771"/><ref name="Woolley_1969"/> Dy tranzitet më të fundit ndodhën më 8 qershor 2004 dhe më 5–6 qershor 2012. Tranziti mund të ndiqej drejtpërdrejt në shumë platforma online ose të vëzhgohej lokalisht, me pajisjet dhe kushtet e duhura.<ref name="Boyle_2016"/> Çifti pararendës i tranziteve ndodhi në dhjetor 1874 dhe dhjetor 1882. Tranzitet e ardhshme do të ndodhin në dhjetor 2117 dhe dhjetor 2125.<ref name="Espenak_2004"/> === Drita e hirit === [[File:Venus-ParkerSolarProbe-July2020.jpg|thumb|Shkëlqimi i natës konsiderohet që nga viti 2022 kandidati më i mundshëm për dritën e hirit. Në këtë imazh në dritë të dukshme dhe infra të kuqe të afërt, ai dallohet më së miri si një vijë e ndritshme përgjatë skajit të Venusit.<ref>{{cite web |last=Dobbins |first=Thomas A. |title=The Parker Solar Probe Captures Surprising Images of Venus Nightside |website=Sky & Telescope |date=2022-02-22 |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/the-parker-solar-probe-captures-surprising-images-of-venus-nightside/ |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref> Sipërfaqja dhe veçoritë e saj, si njolla e errët e dukshme në këtë imazh, rrafshnalta Ovda Regio e Terrës së Afërditës, dallohen shumë më pak nga syri i njeriut. Megjithatë, thuhet se janë parë nga disa njerëz, ndoshta për shkak të ndjeshmërisë më të lartë ndaj spektrit në të cilin shkëlqen sipërfaqja.<ref>{{cite web |title=Nightside observations by the Parker Solar Probe: implications for the reality of the Ashen Light – British Astronomical Association |website=British Astronomical Association – Supporting amateur astronomers since 1890 |date=2024-05-21 |url=https://britastro.org/journal_contents_ite/nightside-observations-by-the-parker-solar-probe-implications-for-the-reality-of-the-ashen-light |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref>]] Një prej mistereve të kahershme të vëzhgimeve të Venusit është e ashtuquajtura {{ill|Drita e hirit|en|Ashen light|lt=dritë e hirit}} — një ndriçim i zbehtë në dukje në anën e tij të errët, që shihet kur planeti është në fazën e drapërit. Vëzhgimi i parë i pretenduar i dritës së hirit u bë më 1643, por ekzistenca e këtij ndriçimi nuk është konfirmuar kurrë në mënyrë të besueshme. Vëzhguesit kanë hamendësuar se mund të shkaktohet nga aktiviteti elektrik në atmosferën e Venusit, por mund të jetë iluzion, i krijuar nga efekti fiziologjik i vëzhgimit të një objekti të ndritshëm në formë drapëri.<ref name="Baum_2000"/><ref name="Russell, Philips"/> Drita e hirit është vërejtur shpesh kur Venusi ndodhet në qiellin e mbrëmjes dhe terminatori i mbrëmjes i planetit është i kthyer nga Toka. == Historia e vëzhgimit dhe eksplorimit== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vëzhgimi dhe eksplorimi i Venusit|en|Observations and explorations of Venus}}}} === Vëzhgimet e hershme === Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm në qiellin e Tokës për t’u parë Syri i lirë, pa ndihmë, duke e bërë një nga planetët klasikë që kulturat njerëzore i kanë njohur dhe identifikuar gjatë historisë, veçanërisht sepse është objekti i tretë më i ndritshëm në qiellin e Tokës, pas Diellit dhe Hënës. Meqë lëvizjet e Venusit duken të ndërprera (ai zhduket për shkak të afërsisë me Diellin, për shumë ditë radhazi, e më pas rishfaqet në horizontin tjetër), disa kultura nuk e njihnin Venusin si një trup të vetëm qiellor;<ref name="Cooley"/> në vend të kësaj, mendonin se ishte dy yje të veçantë në secilin horizont: ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes.<ref name="Cooley"/> Megjithatë, një vulë cilindrike nga periudha e Jemdet Nasrit dhe tabela e Venusit e Ammisaduqës nga dinastia e parë babilonase tregojnë se sumerët e lashtë e dinin tashmë se ylli i mëngjesit dhe ai i mbrëmjes ishin i njëjti objekt qiellor.<ref name="Sachs_1974"/><ref name="Cooley"/><ref name="Hobson_2009"/> [[File:Venus Tablet of Ammisaduqa.jpg|thumb|upright=0.75|Regjistrimi më i hershëm i njohur i pozicioneve të Venusit, në ''[[Babilonia|babilonase]]n'' e vjetër ''Tabelën e Venusit të Ammisaduqës'' (1600 p.e.s.)]] Në periudhën e Babilonisë së Vjetër, planeti Venus njihej si Ninsi'anna, e më vonë si Dilbat.<ref>{{Cite journal |id=CEEOL 264567 |last1=Veede |first1=Raul |last2=Kasak |first2=Enn |title=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |journal=Folklore |date=2001 |issue=15–17 |pages=7–33 |language=en}}</ref> Emri “Ninsi'anna” përkthehet “zonjë hyjnore, ndriçim i qiellit”, një cilësim që i referohet Venusit si “ylli” i dukshëm më i ndritshëm. Trajtat më të hershme të emrit shkruheshin me shenjën kuneiforme si4 (= SU, që do të thotë “të jesh i kuq”), dhe kuptimi fillestar mund të ketë qenë “zonjë hyjnore e skuqjes së qiellit”, duke iu referuar ngjyrës së qiellit të mëngjesit dhe të mbrëmjes.<ref name="Heimpel_1982"/> Kinezët historikisht e quanin Venusin e mëngjesit “E Bardha e Madhe” ({{lang|zh-Latn|Tàibái}} {{Lang|zh|太白}}) ose “Hapësja (Nisësja) e Shkëlqimit” ({{lang|zh-Latn|Qǐmíng}} {{Lang|zh|啟明}}), kurse Venusin e mbrëmjes “I Shkëlqyeri i Perëndimit” ({{lang|zh-Latn|Chánggēng}} {{Lang|zh|長庚}}).<ref name="Needham_1959"/> Grekët e lashtë fillimisht besonin se Venusi ishte dy yje të veçantë: Fosfori, ylli i mëngjesit, dhe Hesperi, ylli i mbrëmjes. [[Plini Plaku]] ia atribuoi Pitagorës zbulimin se bëhej fjalë për të njëjtin objekt, në shekullin VI p.e.s.,<ref name="Pliny_1991"/> ndërsa Diogjeni Laert argumentoi se [[Parmenidhi]] (fillimi i shekullit V p.e.s.) ka të ngjarë të ishte përgjegjës për këtë zbulim.<ref name="Berkert_1972"/> Edhe pse e njihnin Venusin si një objekt të vetëm, romakët e lashtë vazhduan ta quanin pamjen e mëngjesit të Venusit [[Luciferi]], fjalë për fjalë “Sjellësi i dritës”, dhe pamjen e mbrëmjes Vesper,<ref name="Dobbin_2002"/> që të dyja përkthime të drejtpërdrejta të emrave të tyre tradicionalë grekë. Në shekullin II, në traktatin e tij astronomik ''Almagesti'', [[Ptolemeu]] teorizoi se Mërkuri dhe Venusi ndodheshin midis Diellit dhe Tokës. Astronomi persian i shekullit XI, [[Ibn Sina]], pretendoi se kishte vëzhguar një kalim të Venusit (megjithëse kjo vihet në dyshim),<ref name="Goldstein"/> çka astronomët e mëvonshëm e morën si konfirmim të teorisë së Ptolemeut.<ref name="Enc_Irnica"/> Në shekullin XII, astronomi andaluzian [[Al-Andalus|andaluzian]] Ibn Baxha vëzhgoi “dy planetë si njolla të zeza mbi faqen e Diellit”; astronomët e observatorit të Maragës në shekullin XIII menduan se këto ishin kalime të Venusit dhe Mërkurit, por kjo nuk mund të jetë e vërtetë, sepse gjatë jetës së Ibn Baxhës nuk pati asnjë kalim të Venusit.<ref name="Ansari_2002"/> Disa pretendime për vëzhgime kalimesh nga astronomë myslimanë të Mesjetës, në fakt, janë vërtetuar se i referoheshin njollave diellore.<ref name="VaqueroVázquez2009"/> [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|upright=0.7|{{ill|Kodiku i Dresdenit|en|Dresden Codex}} i Majave të epokës para-kolumbiane, i cili llogarit shfaqjet e Venusit]] === Venusi dhe astronomia e hershme moderne === {{Multiple image | footer = Në vitin 1610, [[Galileo Galilei]] vëzhgoi me teleskop se Venusi shfaqte faza, megjithëse qëndronte pranë Diellit në qiellin e Tokës (figura e parë). Kjo vërtetoi se Venusi rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]] dhe jo Tokës, siç parashikonte modeli [[heliocentrizmi|heliocentrik]] i Kopernikut, dhe hodhi poshtë modelin [[gjeocentrizmi|gjeocentrik]] të Ptolemeut (figura e dytë). | width = 220 | align = right | image1 = Phases-of-Venus2.svg | image2 = Phases-of-Venus-Geocentric.svg }} Kur planeti u vëzhgua për herë të parë me teleskop në dhjetor 1610 nga fizikani italian [[Galileo Galilei]], ai zbuloi se Venusi shfaqte faza si Hëna, duke ndryshuar nga drapër në fazë të gufuar, pastaj të plotë e anasjelltas. Kur Venusi është më larg Diellit në qiell, shfaqet gjysmë i ndriçuar; kur është më afër Diellit, shfaqet në fazën e drapërit ose të plotë. Kjo mund të ndodhte vetëm nëse Venusi rrotullohej rreth Diellit. Galileo e raportoi këtë në ''Letrat mbi njollat diellore'' të vitit 1613; ky ishte një nga vëzhgimet e para që kundërshtoi qartësisht modelin gjeocentrik ptolemaik, sipas të cilit Sistemi Diellor ishte bashkëqendror dhe i përqendruar te Toka.<ref name="palmieri"/><ref name="Fegley"/> Kalimi i Venusit i vitit 1631, ndonëse nuk u vëzhgua, ishte i pari që u parashikua me sukses, nga [[Johannes Kepler]] dhe përllogaritjet e tij të botuara në vitin 1629. Kalimi i radhës, ai i vitit 1639, u parashikua saktësisht nga Jeremiah Horrocks dhe u vëzhgua prej tij dhe mikut të tij, William Crabtree, në shtëpitë e tyre përkatëse më 4 dhjetor 1639 (24 nëntor sipas [[Kalendari julian|kalendarit julian]] që përdorej në atë kohë).<ref name="Kollerstrom"/> [[File:Lavender - Jeremiah Horrocks (1618–1641).jpg|thumb|Pikturë e shekullit XX që paraqet Jeremiah Horrocks duke vëzhguar kalimin e Venusit të vitit 1639.]] Atmosfera e Venusit u zbulua në vitin 1761 nga polimati rus [[Mihail Lomonosov]].<ref name="Marov2004"/><ref name="Britannica"/> Atmosfera e Venusit u vëzhgua në vitin 1790 nga astronomi gjerman Johann Schröter. Schröter zbuloi se, kur planeti shfaqej si një drapër i hollë, majat e tij shtriheshin përtej 180°. Ai arriti saktë në përfundimin se kjo vinte nga shpërhapja e dritës së Diellit në një atmosferë të dendur. Më vonë, astronomi amerikan Chester Smith Lyman vëzhgoi një unazë të plotë rreth anës së errët të planetit kur ai ndodhej në lidhje të poshtme, duke dhënë prova të tjera për praninë e atmosferës.<ref name="Russell_1899"/> Atmosfera i vështirësoi përpjekjet për të përcaktuar periudhën e rrotullimit të planetit dhe vëzhgues si astronomi me origjinë italiane [[Giovanni Cassini]] dhe Schröter vlerësuan gabimisht periudha prej rreth {{Val|24|u=hours}}, bazuar në lëvizjen e shenjave në sipërfaqen e dukshme të planetit.<ref name="Hussey_1832"/> [[File:Venus Drawing.jpg|thumb|left|upright=0.9|“Efekti i pikës së zezë” siç u regjistrua gjatë kalimit të vitit 1769|alt=Një varg vizatimesh me dorë që tregojnë Venusin duke kaluar buzë diskut të Diellit, duke lënë pas një pikë hijeje iluzore]] ===Përparimet e fillimit të shekullit XX=== Pak gjëra të tjera u zbuluan për Venusin deri në shekullin XX. Disku i tij pothuajse pa tipare nuk jepte asnjë të dhënë se si mund të ishte sipërfaqja, dhe vetëm me zhvillimin e vëzhgimeve spektroskopike dhe në rrezet ultravjollcë u zbuluan më shumë nga sekretet e tij. Vëzhgimet e para në rrezet ultravjollcë u kryen në vitet 1920, kur Frank E. Ross zbuloi se fotografitë ultravjollcë tregonin hollësi të shumta që mungonin në rrezatimin e dukshëm dhe atë infra të kuq. Ai sugjeroi se kjo vinte si pasojë e një atmosfere të ulët, të dendur dhe të verdhë, me [[Ciruset|cirusë]] të lartë mbi të.<ref name="Ross_1928"/> Ishte vënë re se disku i Venusit nuk kishte rrafshim të dallueshëm, çka sugjeronte një rrotullim të ngadaltë; disa astronomë arritën në përfundimin se ai ishte i bllokuar baticor, ashtu siç besohej në atë kohë se ishte edhe Mërkuri. Megjithatë, studiues të tjerë kishin zbuluar se nga ana e natës së planetit vinte një sasi e konsiderueshme nxehtësie, çka sugjeronte një rrotullim të shpejtë (në atë kohë nuk dyshohej për një temperaturë të lartë sipërfaqësore), duke e bërë çështjen të paqartë.<ref name="Martz_1934"/> Studimet e mëvonshme në vitet 1950 treguan se rrotullimi ishte retrograd. ===Misionet e para në Venus=== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Misionet në Venus|en|List of missions to Venus}}}} [[File:Mariner 2 venus data.jpg|thumb|Fluturimi pranë Venusit i Mariner 2 ishte hera e parë që të dhënat nga Venusi u morën me sukses; ato u paraqitën në JPL me anë të një printimi (1963)]] Përpjekja e parë për një fluturim hapësinor ndërplanetar u bë më 1961, kur sonda robotike hapësinore ''Venera 1'' e programit sovjetik Venera fluturoi drejt Venusit. Kontakti me të humbi gjatë rrugës.<ref name="mitchell_1"/> Misioni i parë ndërplanetar i suksesshëm, po ashtu drejt Venusit, ishte ''Mariner 2'' i programit amerikan {{ill|Programi Mariner|en|Mariner program}}, i cili kaloi pranë planetit më 14 dhjetor 1962, në lartësinë {{Convert|34833|km|mi|abbr=on}} mbi sipërfaqen e Venusit, dhe mblodhi të dhëna për atmosferën e planetit.<ref name="Mayer_et_al_1958"/><ref name="NASA_1962"/> Për më tepër, vëzhgimet astronomike me radar të Venusit u kryen për herë të parë në vitet 1960 dhe dhanë matjet e para të periudhës së rrotullimit, të cilat ishin afër vlerës reale.<ref name="Goldstein_Carpenter_1963"/> ''Venera 3'', e lëshuar më 1966, u bë sonda dhe zbarkuesi i parë njerëzor që arriti dhe goditi një trup tjetër qiellor përveç Hënës, por nuk mundi të kthente të dhëna, pasi u rrëzua në sipërfaqen e Venusit. Më 1967 u lëshua ''Venera 4'', e cila vendosi me sukses pajisje eksperimentale shkencore në atmosferën e Venusit përpara se të godiste sipërfaqen. ''Venera 4'' tregoi se temperatura e sipërfaqes ishte më e lartë nga sa kishte llogaritur ''Mariner 2'', afro {{Convert|500|C|||}}; përcaktoi se atmosfera përbëhej 95% nga dioksidi i karbonit (CO₂) dhe zbuloi se atmosfera e Venusit ishte dukshëm më e dendur nga sa kishin parashikuar projektuesit e ''Venera 4''.<ref name="mitchell_2"/><ref>{{cite book |last=Harvey |first=Brian |date=2007 |title=Russian Planetary Exploration History, Development, Legacy and Prospects |publisher=Springer-Praxis |pages=115–118 |isbn=978-0-387-46343-8 |language=en}}</ref> Në një shembull të hershëm të bashkëpunimit hapësinor, të dhënat e ''Venera 4'' u ndërthurën me të dhënat e vitit 1967 nga ''Mariner 5'' dhe u analizuan nga një ekip i përbashkët shkencor sovjeto-amerikan në një seri konferencash shkencore gjatë vitit pasues.<ref name="COSPAR_Group_VII_1969"/> Më 15 dhjetor 1970, ''Venera 7'' u bë anija e parë kozmike që u ul butë në një planet tjetër dhe e para që transmetoi të dhëna prej andej drejt Tokës.<ref name="Time_1971"/> Më 1974, ''Mariner 10'' kaloi pranë Venusit për të përkulur trajektoren drejt Mërkurit dhe fotografoi retë në rrezet ultravjollcë, duke zbuluar shpejtësi jashtëzakonisht të larta të erërave në atmosferën e Venusit. Kjo ishte hera e parë që u përdor asistimi gravitacional ndërplanetar, një teknikë që do të përdorej nga sonda të mëvonshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/> Vëzhgimet me radar në vitet 1970 zbuluan për herë të parë hollësi të sipërfaqes së Venusit. Impulse valësh radio u drejtuan nga planeti duke përdorur radioteleskopin {{Convert|300|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} në observatorin e Arecibos, dhe jehonat zbuluan dy rajone shumë reflektuese, të quajtura rajonet Alpha dhe Beta. Vëzhgimet zbuluan një zonë të ndritshme, që mendohej se ishte malore dhe që u quajt Malet Maxwell.<ref name="Campbell_et_al_1976"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> Këto tri tipare janë tani të vetmet në Venus që nuk kanë emra femrash.<ref name="jpl-magellan"/> Më 1975, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 9'' dhe ''Venera 10'' transmetuan pamjet e para nga sipërfaqja e Venusit, të cilat ishin bardhezi. NASA mori të dhëna të tjera nga projekti ''Pioneer Venus'', i përbërë nga dy misione të veçanta:<ref name="Colin_Hall_1977"/> ''Pioneer Venus Multiprobe'' dhe ''Pioneer Venus Orbiter'', që orbituan Venusin midis viteve 1978 dhe 1992.<ref name="Williams_2005"/> Më 1982, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 13'' dhe ''Venera 14'' morën pamjet e para me filtra ngjyrash njëngjyrëshe të sipërfaqes. Pasi ''Venera 15'' dhe ''Venera 16'' operuan në orbitë midis viteve 1983 dhe 1984 dhe hartuan me hollësi 25% të terrenit të Venusit (nga poli i veriut deri në gjerësinë gjeografike 30°N), programi sovjetik Venera mori fund.<ref name="Greeley_Batson_2007"/> [[File:Foto de Venera 9.png|thumb|Pamja e parë e sipërfaqes së Venusit dhe e sipërfaqes së çdo planeti tjetër përveç Tokës (1975, zbarkuesi sovjetik ''Venera 9''). Panoramë bardhezi 180-gradëshe me shkëmbinj të zhveshur, të zinj e si rrasa, nën një qiell të rrafshët. Fokusi është te toka dhe sonda.|upright=2]] [[File:Russian "Vega" balloon mission to Venus on display at the Udvar-Hazy museum.jpg|thumb|left|upright=0.8|Sonda me balonë e programit Vega, e ekspozuar në Qendrën Udvar-Hazy të Institutit Smithsonian]] Më 1985, programi sovjetik Vega, me misionet e tij ''Vega 1'' dhe ''Vega 2'', dërgoi sondat e fundit për hyrje në atmosferë dhe, për herë të parë, aerobotët e parë jashtëtokësorë: balona të fryra që mundësuan fluturim atmosferik jashtë Tokës. Midis viteve 1990 dhe 1994, ''Magellan'' operoi në orbitë deri sa doli prej saj, duke hartuar sipërfaqen e Venusit. Gjithashtu, sonda si ''Galileo'' (1990),<ref>{{cite web |title=Welcome to the Galileo Orbiter Archive Page |website=PDS Atmospheres Node |date=1989-10-18 |url=https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |access-date=2023-04-11 |archive-date=2023-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411212904/https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |url-status=live |language=en}}</ref> dhe ''[[Cassini–Huygens]]'' (1998/1999), vizituan Venusin gjatë fluturimeve pranë tij, në rrugë drejt destinacioneve të tjera. ===Eksplorimi i përtërirë=== Në prill 2006, ''Venus Express'', misioni i parë kushtuar posaçërisht Venusit i [[Agjencia Hapësinore Evropiane|Agjencisë Hapësinore Evropiane]] (ESA), hyri në orbitë rreth Venusit. ''Venus Express'' mundësoi vëzhgime të atmosferës së Venusit të papara më parë. ESA e përfundoi misionin ''Venus Express'' në dhjetor 2014, duke e nxjerrë nga orbita në janar 2015.<ref name="Howell_2014"/> Në të njëjtin vit dhe në vitin pasues, ''MESSENGER'' e vizitoi Venusin gjatë kalimeve pranë tij, rrugës drejt destinacioneve të tjera. Në vitin 2010, anija e parë ndërplanetare kozmike me velë diellore që pati sukses, IKAROS, udhëtoi drejt Venusit për një kalim pranë tij. Nga viti 2015 deri më 2024, sonda japoneze ''Akatsuki'' ishte aktive në orbitë rreth Venusit, ndërsa BepiColombo kreu kalime pranë tij më 2020 dhe 2021. [[File:Wispr 4thflyby.gif|thumb|Instrumenti WISPR i sondës Parker Solar Probe regjistroi në dritë të dukshme faqen e natës së Venusit më 2021. Pamjet tregojnë sipërfaqen e nxehtë, që shkëlqen zbehtë, dhe Terrën e Afërditës si një njollë të madhe të errët, të dukshme përmes reve. Retë pengojnë vëzhgime të tilla në faqen e ditës, ku ndriçohen nga Dielli.<ref>{{cite web |last1=Hatfield |first1=Miles |title=Parker Solar Probe Captures Visible Light Images of Venus' Surface |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed |website=NASA |access-date=2022-04-29 |date=2022-02-09 |archive-date=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414155959/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |journal=Geophysical Research Letters |last1=Wood |first1=B. E. |last2=Hess |first2=P. |last3=Lustig-Yaeger |first3=J. |last4=Gallagher |first4=B. |last5=Korwan |first5=D. |last6=Rich |first6=N. |last7=Stenborg |first7=G. |last8=Thernisien |first8=A. |last9=Qadri |first9=S. N. |last10=Santiago |first10=F. |last11=Peralta |first11=J. |last12=Arney |first12=G. N. |author12-link=Giada Arney |last13=Izenberg |first13=N. R. |last14=Vourlidas |first14=A. |last15=Linton |first15=M. G. |last16=Howard |first16=R. A. |last17=Raouafi |first17=N. E. |doi=10.1029/2021GL096302 |date=2022-02-09 |title=Parker Solar Probe Imaging of the Night Side of Venus |volume=49 |issue=3 |article-number=e2021GL096302 |pmid=35864851 |pmc=9286398 |bibcode=2022GeoRL..4996302W |language=en}}</ref>]] ===Misionet aktive dhe të planifikuara=== {{Shih|List of missions to Venus#Future missions}} [[File:VenusLanderTopo.png|thumb|upright=1.5|Hartë topografike globale e Venusit, ku shënohen të gjitha vendet e uljes së sondave (e kuqe: janë dërguar pamje; pika e zezë: janë marrë e analizuar mostra në vend)]] {{As of|2025}} nuk ka sonda aktive në Venus; Parker Solar Probe është planifikuar të kthehet vazhdimisht pranë Venusit deri më 2030. Disa sonda janë në zhvillim e sipër, ndërsa disa misione të propozuara ndodhen ende në fazat e hershme konceptuale. Misioni i radhës drejt Venusit është Venus Life Finder, i cili pritet të niset jo më herët se vera e vitit 2026. Agjencia indiane ISRO po punon për Misionin Orbital të Venusit, me synimin për ta nisur në vitin 2028. Misioni i Emirateve të Bashkuara Arabe drejt asteroidëve, MBR Explorer, do të kryejë një kalim pranë planetit. NASA miratoi dy misione drejt planetit, VERITAS dhe DAVINCI, të planifikuara të nisen jo më herët se viti 2031. ESA planifikon të nisë gjithashtu EnVision në vitin 2031. Një projekt i Institutit të Teknologjisë të Masaçusetsit (MIT), në bashkëpunim me kompaninë raketore Rocket Lab, synon të bëhet misioni i parë privat ndërplanetar që do të kërkojë lëndë organike duke dërguar një sondë në atmosferën e Venusit. Sonda quhet Venus Life Finder.<ref>{{cite web |title=Rocket Lab Probe |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2023-03-07 |url=https://venuscloudlife.com/small-mission/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208040505/https://venuscloudlife.com/small-mission/ |url-status=live |language=en}}</ref> ====Objektivat==== Venusi është përcaktuar si një objekt i rëndësishëm për kërkimet e ardhshme, që mund të ndihmojë të kuptohet: * prejardhja e Sistemit Diellor dhe e Tokës, si dhe nëse sisteme e planetë si i yni janë të zakonshëm apo të rrallë në univers; * mënyra si trupat planetarë zhvillohen nga gjendjet e tyre fillestare deri te objektet e larmishme të sotme; * zhvillimi i kushteve që çojnë në mjedise të banueshme dhe në jetë.<ref>{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=February 2023 |volume=219 |issue=1 |article-number=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en}}</ref> ===Konceptet e misioneve me ekuipazh=== [[Image:Tmk-mavr.jpg|thumb|Në vitet 1970, [[Shtetet e Bashkuara]] dhe [[Bashkimi Sovjetik]] projektuan misione me ekuipazh drejt Venusit, si projekti i kalimit pranë Venusit me ekuipazh, i nxjerrë nga [[Programi Apollo]], ose anija e propozuar sovjetike [[TMK]]-MAVR, e paraqitur këtu, për një kalim pranë Venusit]] Që nga vitet 1960, Venusi është konsideruar si një pikë kalimi për misionet me ekuipazh drejt Marsit përmes misioneve të kalimit pranë tij në periudhën e opozicionit, në vend të misioneve të drejtpërdrejta në periudhën e konjuksionit me kalime pranë Venusit që përdorin [[Asistimi gravitacional|asistimin gravitacional]]. Këto misione do të ishin më të shpejta dhe më të sigurta për në [[Marsi|Mars]], me dritare më të përshtatshme për kthim ose ndërprerje të fluturimit dhe me ekspozim ndaj rrezatimit gjatë fluturimit më të ulët ose të barabartë me atë të fluturimeve të drejtpërdrejta drejt Marsit.<ref>{{cite web |last=Rao |first=Rahul |title=Astronauts bound for Mars should swing by Venus first, scientists say |website=Space.com |date=2020-07-07 |url=https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |access-date=2023-04-24 |archive-date=2023-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424055519/https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Izenberg" /> ==== Banimi i mundshëm në atmosferë ==== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Qytetet dhe ishujt lundruese në trillim|en|Floating cities and islands in fiction|lt=qytetet lundruese}}; {{ill|Kolonizimi i Venusit|en|Colonization of Venus}}}} [[File:NASA Cloud City on Venus.jpg|thumb|Paraqitje artistike e një baze lundruese me ekuipazh në Venus, sipas konceptit të NASA-s High Altitude Venus Operational Concept (HAVOC)]] Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit janë jashtëzakonisht armiqësore, presioni atmosferik, temperatura dhe rrezatimi diellor e kozmik 50&nbsp;km mbi sipërfaqe janë të ngjashme me ato në sipërfaqen e Tokës («kushte të favorshme»).<ref>{{Cite journal |last1=Arredondo |first1=Anicia |last2=Hodges |first2=Amorée |last3=Abrahams |first3=Jacob N. H. |last4=Bedford |first4=Candice C. |last5=Boatwright |first5=Benjamin D. |last6=Buz |first6=Jennifer |last7=Cantrall |first7=Clayton |last8=Clark |first8=Joanna |last9=Erwin |first9=Andrew |last10=Krishnamoorthy |first10=Siddharth |last11=Magaña |first11=Lizeth |last12=McCabe |first12=Ryan M. |last13=McIntosh |first13=E. Carrie |last14=Noviello |first14=Jessica L. |last15=Pellegrino |first15=Marielle |last16=Ray |first16=Christine |last17=Styczinski |first17=Marshall J. |last18=Weigel |first18=Peter |title=VALENTInE: A Concept for a New Frontiers–Class Long-duration In Situ Balloon-based Aerobot Mission to Venus |journal=The Planetary Science Journal |date=July 2022 |volume=3 |issue=7 |page=152 |doi=10.3847/PSJ/ac7324 |doi-access=free |bibcode=2022PSJ.....3..152A |language=en }}</ref><ref name="radiation-levels"/><ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796">{{cite journal |last1=Patel |first1=M.R. |last2=Mason |first2=J.P. |last3=Nordheim |first3=T.A. |last4=Dartnell |first4=L.R. |title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: II. Ultraviolet radiation |journal=Icarus |date=February 2022 |volume=373 |article-number=114796 |doi=10.1016/j.icarus.2021.114796 |doi-access=free |bibcode=2022Icar..37314796P |language=en}}</ref><ref name="Taylor 2020"/> Ndër sfidat e shumta inxhinierike për praninë njerëzore në atmosferën e Venusit janë sasitë gërryese të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] në atmosferë.<ref name="Landis2003"/> Si alternativë ndaj idesë popullore të banimit në sipërfaqet planetare, si ajo e [[Marsi|Marsit]], janë propozuar [[Aerostati|aerostatë]] për eksplorim me ekuipazh dhe, ndoshta, për «qytete lundruese» të përhershme në atmosferën e Venusit.<ref name="Landis2003"/><ref name="Архив фантастики"/><ref name="Inner Solar System 2015"/><ref name="Tickle 2015"/><ref name="Warmflash_2017"/> Koncepti i NASA-s për operimin në lartësi të mëdha në Venus ishte një koncept trajnimi për studimin e projektimit të një aerostati me ekuipazh. ==Mundësia e jetës== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Jeta në Venus|en|Life on Venus}}}} Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit nuk janë më mikpritëse për çfarëdo forme jete të ngjashme me atë tokësore që mund të jetë formuar para këtij ndryshimi, hamendësohet se jeta mund të ekzistojë në shtresat e sipërme të reve të Venusit, {{convert|50|km|mi|sigfig=1|abbr=on}} mbi sipërfaqe, ku kushtet atmosferike janë më të ngjashmet me ato të Tokës në Sistemin Diellor,<ref name="Tillman 2018"/> me temperatura që variojnë nga {{convert|30|and|80|C|K C F|order=out}}, ndërsa presioni dhe rrezatimi janë afërsisht të njëjtë me ato në sipërfaqen e Tokës, por retë janë acidike dhe ajri përbëhet nga dioksidi i karbonit.<ref name="Mullen_2002"/><ref name="Landis_2003"/><ref name="Cockell1999"/> Më saktësisht, në lartësitë 48–59&nbsp;km, kushtet e temperaturës dhe të rrezatimit janë të përshtatshme për jetën. Në lartësitë më të ulëta uji do të avullonte, ndërsa në ato më të larta rrezatimi ultraviolet do të ishte tepër i fortë.<ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796"/><ref name="radiation-levels"/> Hamendësimet për mundësinë e jetës në sipërfaqen e Venusit u pakësuan ndjeshëm pas fillimit të viteve 1960, kur u bë e qartë se kushtet ishin ekstreme krahasuar me ato të Tokës. Temperaturat dhe presioni atmosferik ekstremë të Venusit e bëjnë të pamundur jetën me bazë ujin, të paktën sipas njohurive të tanishme. Disa shkencëtarë kanë hamendësuar se mikroorganizma {{ill|Ekstremofili|en|Extremophile|lt=ekstremofilë}} termoacidofilë mund të ekzistojnë në shtresat e sipërme, më të freskëta dhe acidike të atmosferës së Venusit.<ref name="Clark_2003"/><ref name="Redfern_2004"/><ref name="Dartnell2015"/> Këto hamendësime datojnë që nga viti 1967, kur [[Carl Sagan]] dhe Harold J. Morowitz sugjeruan në një artikull të revistës ''Nature'' se objektet e vogla të zbuluara në retë e Venusit mund të ishin organizma të ngjashëm me bakteret e Tokës, të cilat kanë përafërsisht të njëjtën madhësi: :Ndërsa kushtet në sipërfaqen e Venusit e bëjnë të pabesueshme hipotezën e jetës atje, retë e Venusit janë krejt tjetër çështje. Siç është vënë në dukje disa vite më parë, në afërsi të reve gjenden me bollëk uji, [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe drita e diellit — parakushtet për [[Fotosinteza|fotosintezën]].<ref name="Sagan_Morowitz_1967"/> Në gusht 2019, astronomët e udhëhequr nga Yeon Joo Lee raportuan se një model afatgjatë ndryshimesh në përthithjen e dritës dhe në [[Albedoja|albedon]] e atmosferës së Venusit, të shkaktuara nga «përthithës të panjohur» — të cilët mund të jenë kimikate ose edhe koloni të mëdha mikroorganizmash lart në atmosferën e planetit — ndikon në klimë.<ref name="TAJ-20190826"/> Përthithja e dritës prej tyre është pothuajse identike me atë të mikroorganizmave në retë e Tokës. Studime të tjera kanë arritur në përfundime të ngjashme.<ref name="ES-20190903"/> Zbulimi i pretenduar i një vije përthithjeje të {{ill|Fosfina|en|Phosphine|lt=fosfinës}} në atmosferën e Venusit, një gaz që nuk dihet të prodhohet nga asnjë proces kimik i njohur në sipërfaqen ose në atmosferën e Venusit, çoi në hamendësime në shtator 2020 se në atmosferë mund të ketë jetë edhe sot.<ref name="Drake_2020"/><ref name="Greaves_et_al_2020"/> Studimet e mëvonshme ia atribuuan sinjalin spektroskopik, që ishte interpretuar si fosfinë, dioksidit të squfurit,<ref name="Lincowski_et_al_2021"/> ose zbuluan se në të vërtetë nuk kishte vijë përthithjeje.<ref name="Beall_2020"/><ref name="Snellan_et_al_2020"/> ===Mbrojtja planetare=== Për shkak të kushteve të ashpra në sipërfaqen e [[Venusi|Venusit]], ai është klasifikuar në kategorinë dy të Mbrojtja planetare, të dytën më të ulët.<ref name="NRC_2006"/> Kjo do të thotë se ekziston vetëm një mundësi e largët që Ndotja ndërplanetare e shkaktuar nga anijet kozmike të cenojë kërkimet. Megjithatë, pas zbulimit të bioshënjuesve të mundshëm, kjo klasifikim për të paktën disa shtresa atmosferike është vënë në pikëpyetje. Meqë këto shtresa nuk janë përcaktuar si mjaftueshëm të përshtatshme për jetën, nuk është rekomanduar ndryshimi i klasifikimit.<ref>{{cite journal | last1=Zorzano | first1=María Paz | last2=Olsson-Francis | first2=Karen | last3=Doran | first3=Peter T. | last4=Rettberg | first4=Petra | last5=Coustenis | first5=Athena | last6=Ilyin | first6=Vyacheslav | last7=Raulin | first7=Francois | last8=Shehhi | first8=Omar Al | last9=Groen | first9=Frank | last10=Grasset | first10=Olivier | last11=Nakamura | first11=Akiko | last12=Ballesteros | first12=Olga Prieto | last13=Sinibaldi | first13=Silvio | last14=Suzuki | first14=Yohey | last15=Kumar | first15=Praveen | last16=Kminek | first16=Gerhard | last17=Hedman | first17=Niklas | last18=Fujimoto | first18=Masaki | last19=Zaitsev | first19=Maxim | last20=Hayes | first20=Alex | last21=Peng | first21=Jing | last22=Ammannito | first22=Eleonora | last23=Mustin | first23=Christian | last24=Xu | first24=Kanyan | title=The COSPAR planetary protection requirements for space missions to Venus | journal=Life Sciences in Space Research | volume=37 | date=2023 | doi=10.1016/j.lssr.2023.02.001 | doi-access=free | pages=18–24 | pmid=37087175 | bibcode=2023LSSR...37...18Z | language=en}}</ref> ==Në kulturë== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Venusi në kulturë|en|Venus in culture}}}} Venusi është ndër dukuritë më të spikatura në qiellin e natës dhe është trajtuar si veçanërisht i rëndësishëm në Mitologjia e Venusit, Astrologjia e Venusit dhe Venusi në letërsi dhe art në shumë kultura të ndryshme. [[File:Kudurru Melishipak Louvre Sb23 n02.jpg|thumb|upright=1.2|Ylli me tetë cepa është simbol që përdoret në disa kultura për të përfaqësuar Venusin; nganjëherë paraqitet së bashku me [[Ylli dhe gjysmëhëna|yllin dhe gjysmëhënën]]. Këtu, ylli me tetë cepa është ylli i Ishtarit, perëndeshës babilonase të Venusit, pranë diskut diellor të të vëllait, Shamashi, dhe [[Gjysmëhëna|hënës së re]] të të atit, [[Nana|Nanit]], në një gur kufitar të Meli-Shipak II, që daton në shekullin XII p.e.s.]] {{Anchor|Inanna and Shukaletuda}} Disa himne e lavdërojnë [[Inanna]]n në rolin e saj si perëndeshë e planetit Venus.<ref name="Cooley"/><ref name="Green1992"/><ref name="Nemet-Nejat"/> Profesori i teologjisë Jeffrey Cooley ka argumentuar se lëvizjet e Inannës në shumë mite mund të përkojnë me lëvizjet e planetit Venus në qiell.<ref name="Cooley"/> Lëvizjet e ndërprera të Venusit lidhen si me mitologjinë, ashtu edhe me natyrën e dyfishtë të Inannës.<ref name="Cooley"/> Në ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'', ndryshe nga çdo hyjni tjetër, Inanna mund të zbresë në botën e nëndheshme e të kthehet në qiej. Venusi duket se bën një zbritje të ngjashme: perëndon në perëndim e më pas ngrihet sërish në lindje.<ref name="Cooley"/> Një himn hyrës përshkruan Inannën duke lënë qiejt e duke u nisur drejt ''Kurit'', që mund të merret si një emërtim për malet, duke pasqyruar ngritjen dhe perëndimin e Inannës në perëndim.<ref name="Cooley"/> ''Inanna dhe Shukaletuda'' dhe ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'' duket se pasqyrojnë lëvizjen e planetit Venus.<ref name="Cooley"/> Në ''Inanna dhe Shukaletuda'', Shukaletuda përshkruhet duke vëzhguar qiellin në kërkim të Inannës, ndoshta duke kërkuar në horizontet lindore dhe perëndimore.<ref name="Cooley"/> Në të njëjtin mit, ndërsa kërkon sulmuesin e saj, Inanna bën vetë disa lëvizje që përkojnë me lëvizjet e Venusit në qiell.<ref name="Cooley"/> Nën ndikimin e [[Mesopotamia|Mesopotamisë]], është e mundur që [[Egjipti i Lashtë|egjiptianët e lashtë]] dhe grekët e dinin që ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes ishin i njëjti trup qiellor që në mijëvjeçarin e dytë p.e.s., ose, më së voni, gjatë Periudhës së Vonë.<ref name="Parker 1974"/><ref name="Quack 2019"/> Egjiptianët e njihnin yllin e mëngjesit si {{lang|egy-Latn|Tioumoutiri}} dhe yllin e mbrëmjes si {{lang|egy-Latn|Ouaiti}}.<ref name="Cattermole_Moore_1997"/> Fillimisht e paraqitën Venusin si një [[Feniksi|feniks]] ose si [[Çafka|çafkë]] (shih [[Bennu]]n),<ref name="Parker 1974"/> duke e quajtur «kaluesi» ose «ylli me kryqe»,<ref name="Parker 1974"/> dhe duke e lidhur me Osirisin. Më vonë e paraqitën me dy koka, njerëzore ose skifteri, dhe e lidhën me [[Horusi|Horusin]],<ref name="Quack 2019"/> të birin e [[Isis|Isidës]], e cila në periudhën helenistike shumë më të vonë u identifikua së bashku me Hathori me [[Afërdita|Afërditën]]. Grekët përdornin emrin Fosfori, që do të thotë «sjellës i dritës» (prej nga vjen edhe elementi [[Fosfori|fosfor]]; si alternativë përdornin Eosfori, që do të thotë «sjellës i agimit»), për yllin e mëngjesit, dhe Hesperi, që do të thotë «ai i perëndimit», për yllin e mbrëmjes;<ref name="EBLCM"/> të dy ishin fëmijë të hyjneshës së agimit Eosi dhe, rrjedhimisht, nipër e mbesa të Afërditës. Ndonëse në epokën romake u njohën si një trup i vetëm qiellor, i njohur si «ylli i Venusit», dy emrat tradicionalë grekë vijuan të përdoreshin, megjithëse zakonisht përktheheshin në latinisht si {{lang|la|[[Luciferi|Lucifer]]}} dhe {{lang|la|Vesper}}.<ref name="EBLCM"/><ref name="Cicero"/> Poetë klasikë si [[Homeri]], Safoja, [[Ovidi]] dhe [[Virgjili]] shkruan për yllin dhe dritën e tij.<ref name="Atsma"/> Poetë si [[William Blake]], [[Robert Frost]], Letitia Elizabeth Landon, Alfred Lord Tennyson dhe [[William Wordsworth]] i kushtuan atij ode.<ref name="Sobel_2005"/> Kompozitori Gustav Holst e përfshiu atë si lëvizjen e dytë të suitës së tij ''Planetet''. [[File:The Planets Op.32 Venus The Bringer of Peace Mix USAF and Omega13a.opus|thumb|«Venusi, sjellësi i paqes», nga ''Planetet'' i Holstit]] Në Indi, emri sanskritisht i Venusit ishte {{lang|sa-Latn|Shukra Graha}}, që do të thotë «planeti Shukra» dhe i referohet të urtit të fuqishëm Shukra. Sipas Astrologjia vedike,<ref name="bhalla06"/> emri sanskritisht ''Shukra'' do të thotë «i kthjellët, i pastër» ose «shkëlqim, kthjelltësi». Si një nga nëntë [[Navagraha|Navagrahat]], besohet se ndikon në pasuri, kënaqësi dhe riprodhim; ishte i biri i Bhrgut, mësues i Daityave dhe guru i Asurave.<ref name="behari_frawley03"/> Emri anglisht ''Venus'' rrjedh fillimisht nga romakët e lashtë. Ata ia vunë planetit emrin e perëndeshës së tyre të dashurisë, e cila bazohej në perëndeshën e dashurisë së [[Feja e lashtë greke|Greqisë së lashtë]], [[Afërdita|Afërditën]],<ref name="Getty"/> e cila, nga ana e saj, bazohej në perëndeshën e ngjashme sumere [[Inanna]] (që në fenë akadiane është Ishtari); të gjitha këto perëndesha lidheshin me planetin.<ref name="Nemet-Nejat"/><ref name="Green1992"/> Dita e javës që lidhet me planetin dhe me këto perëndesha është [[E premtja]], emërtuar sipas perëndeshës gjermanike Frigga, e cila është lidhur me perëndeshën romake Venus. Në kinezisht, planeti quhet «ylli metalik» ose «ylli i artë» (金星 (Jīnxīng)); ndër pesë elementet e filozofisë tradicionale kineze, Venusi lidhej historikisht me metalin. Këto tradita janë të përbashkëta për kulturat moderne kineze, japoneze, koreane dhe vietnameze, përfshirë edhe një emër për planetin që fjalë për fjalë do të thotë «yll metalik» ({{lang|zh|金星}}) në secilën gjuhë.<ref name="De_Groot_1912"/><ref name="Crump_1992"/><ref name="Hulbert_1909"/><ref name="VOER"/> Majat e konsideronin Venusin trupin qiellor më të rëndësishëm pas Diellit dhe Hënës. Ata e quanin {{lang|myn-Latn|Chac ek}},<ref name="Volume 7 of Mayan studies"/> ose {{lang|myn-Latn|Noh Ek'}}, «Ylli i Madh».<ref name="Milbrath"/> Ciklet e Venusit kishin rëndësi për kalendarin e tyre dhe përshkruheshin në disa prej librave të tyre, si ''Kodiku maja i Meksikës'' dhe ''Kodiku i Dresdenit''. [[Flamuri i Kilit]] ({{lang|es|Estrella Solitaria}}, «Ylli i Vetmuar») paraqet Venusin.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> ===Kultura moderne=== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Venusi në letërsi|en|Venus in fiction}}}} [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|Venusi paraqitet menjëherë në të djathtë të selvisë së madhe në pikturën e vitit 1889 të [[Vincent van Gogh]]ut, ''Nata me yje''.<ref name="Whitney_1986"/><ref name="Boime_1984"/>]] Mbulesa e padepërtueshme e reve të Venusit u dha shkrimtarëve të fantashkencës liri të plotë për të hamendësuar mbi kushtet në sipërfaqen e saj; veçanërisht pasi vëzhgimet e hershme treguan se planeti, përveçse kishte përmasa të ngjashme me Tokën, zotëronte edhe një atmosferë të dendur. Më afër Diellit se Toka, planeti shpesh paraqitej si më i ngrohtë, por megjithatë si i banueshëm nga njerëzit.<ref name="miller"/> Zhanri arriti kulmin mes viteve 1930 dhe 1950, kur shkenca kishte zbuluar disa aspekte të Venusit, por ende jo realitetin e ashpër të kushteve në sipërfaqen e tij. Gjetjet nga misionet e para drejt Venusit treguan se realiteti ishte krejt ndryshe dhe i dhanë fund këtij zhanri të veçantë.<ref name="Dick_2001"/> Teksa njohuritë shkencore për Venusin përparonin, autorët e fantashkencës u përpoqën të ecnin në të njëjtin hap, veçanërisht duke hamendësuar për përpjekjet njerëzore për ta shndërruar Venusin në një mjedis të banueshëm.<ref name="Seed_2005"/> [[Carl Sagan]]u tha në episodin «Parajsa dhe ferri» të serialit televiziv të vitit 1980 ''Kozmosi: Një udhëtim vetjak'': «Larg nga parajsa e butë që përfytyronin disa shkencëtarë të hershëm, Venusi është vendi në Sistemin Diellor që i ngjan më shumë Ferrit.»{{Efn|Komenti i Saganit dëgjohet në minutën 42:43.}} === Simbolet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Simboli i Venusit|en|Venus symbol}}}} [[file:Venus symbol (planetary color).svg|frameless|left|80px]] Simboli i një rrethi me një kryq të vogël poshtë është i ashtuquajturi simbol i Venusit; emrin e mori nga përdorimi i tij si simbol astronomik për Venusin. Simboli e ka prejardhjen nga [[Gjuha greke e lashtë|greqishtja e lashtë]] dhe, në një kuptim më të përgjithshëm, përfaqëson feminitetin. Biologjia e përvetësoi si simbol gjinor për femrën,<ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510"/><ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> ashtu si simboli i Marsit për mashkullin dhe, nganjëherë, simboli i Merkurit për hermafroditin. Kjo lidhje gjinore mes Venusit dhe Marsit është përdorur në mënyrë heteronormative për t’i çiftuar, duke i përshkruar në mënyrë stereotipike gratë dhe burrat si aq të ndryshëm sa mund të kuptoheshin sikur vinin nga planete të ndryshme. Kjo ide u bë e njohur nga libri i vitit 1992 me titull ''Burrat janë nga Marsi, gratë janë nga Venusi''.<ref name="Brammer 2020"/> Simboli i Venusit u përdor edhe në [[Alkimia|alkiminë]] perëndimore për të përfaqësuar elementin [[Bakri|bakër]] (ashtu si simboli i [[Merkuri (planet)|Merkurit]] është edhe simboli i elementit zhivë).<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Meqë bakri i lëmuar është përdorur për pasqyra që nga lashtësia, simboli i Venusit nganjëherë është quajtur «pasqyra e Venusit», duke përfaqësuar pasqyrën e perëndeshës; megjithatë, kjo prejardhje është hedhur poshtë si e pamundur.<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Përveç simbolit të Venusit, me të janë lidhur edhe shumë simbole të tjera. Ndër më të zakonshmet janë gjysmëhëna, ose veçanërisht ylli, si te [[Ylli dhe gjysmëhëna|Ylli i Ishtarit]].<ref>{{Cite book |last=Liungman |first=Carl G. |url=https://books.google.com/books?id=06ALKxX225IC |title=Symbols: Encyclopedia of Western Signs and Ideograms |date=2004 |publisher=HME Publishing |isbn=978-91-972705-0-2 |page=228 |language=en}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Skema e Venusit|en|Outline of Venus}} * {{ill|Vetitë fizike të planetëve të Sistemit Diellor|en|List of gravitationally rounded objects of the Solar System#Planets}} * {{ill|Ekzoplaneti i ngjashëm me Venusin|en|Venus-like exoplanet}} * {{ill|Zona e Venusit|en|Venus zone}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist|refs= <ref name="NASA_2015">{{cite web | title=Planets and Pluto: Physical Characteristics | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | publisher=[[NASA]] | date=5 November 2008 | access-date=26 August 2015 | archive-date=7 September 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060907215218/http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Margot_et_al_2021">{{cite journal | title=Spin state and moment of inertia of Venus | display-authors=3 | last1=Margot | first1=Jean-Luc | last2=Campbell | first2=Donald B. | last3=Giorgini | first3=Jon D. | last4=Jao | first4=Joseph S. | last5=Snedeker | first5=Lawrence G. | last6=Ghigo | first6=Frank D. | last7=Bonsall | first7=Amber | journal=Nature Astronomy | date=29 April 2021 | volume=5 | issue=7 | pages=676–683 | doi=10.1038/s41550-021-01339-7 | arxiv=2103.01504 | bibcode=2021NatAs...5..676M | language=en}}</ref> <ref name="American Chemical Society 2013">{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html | access-date=3 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html |archive-date=27 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="horizons">{{cite web | title=Horizons Web-Interface for Venus (Major Body=2) | last=Yeomans | first=Donald K. | url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27@Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | work=JPL Horizons On-Line Ephemeris System | access-date=30 November 2010 | archive-date=18 August 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230818120948/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27%40Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | url-status=live | language=en}}—Zgjidhni “Ephemeris Type: Orbital Elements” dhe “Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02”. (“Target Body: Venus” dhe “Center: Sun” duhet të jenë të parazgjedhura.) Rezultatet janë vlera të çastit të orbitës oskulatore në epokën e saktë J2000.</ref> <ref name="radiation-levels">{{cite journal |last1=Herbst |first1=Konstantin |last2=Banjac |first2=Saša |last3=Atri |first3=Dimitra |last4=Nordheim |first4=Tom A. |title=Revisiting the cosmic-ray induced Venusian radiation dose in the context of habitability |journal=Astronomy & Astrophysics |date=January 2020 |volume=633 |pages=A15 |doi=10.1051/0004-6361/201936968 |doi-access=free|arxiv=1911.12788 |bibcode=2020A&A...633A..15H |language=en}}</ref> <ref name="Lexico_Venusian">{{Cite encyclopedia | title=Venusian | dictionary=Lexico UK English Dictionary | publisher=[[Oxford University Press]] | url=http://www.lexico.com/definition/Venusian |archive-date=23 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323093029/https://www.lexico.com/definition/venusian | language=en}}{{break}}[[Wiktionary:Venusian|Venusian]]</ref> <ref name="Souami_Souchay_2012">{{cite journal | title=The solar system's invariable plane | last1=Souami | first1=D. | last2=Souchay | first2=J. | journal=Astronomy & Astrophysics | volume=543 | id=A133 | page=11 | date=July 2012 | doi=10.1051/0004-6361/201219011 | bibcode=2012A&A...543A.133S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Seidelmann2007">{{cite journal | title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | last1=Seidelmann | first1=P. Kenneth | last2=Archinal | first2=Brent A. | last3=A'Hearn<!--written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere--> | first3=Michael F. | last4=Conrad | first4=Albert R. | last5=Consolmagno | first5=Guy J. | last6=Hestroffer | first6=Daniel | last7=Hilton | first7=James L. | last8=Krasinsky | first8=Georgij A. | last9=Neumann | first9=Gregory A. | last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | display-authors=3 | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | bibcode=2007CeMDA..98..155S | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}} | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="iauwg_ccrsps2000">{{cite web | title=Report on the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites | publisher=International Astronomical Union |date=2000 | url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | access-date=12 April 2007 | archive-date=12 May 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | language=en}}</ref> <ref name="nasa_venus">{{cite web | title=Venus: Facts & Figures | publisher=NASA | url=http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | access-date=12 April 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060929003116/http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | archive-date=29 September 2006 | language=en}}</ref> <ref name="VSOP87">{{cite journal | title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets | last1=Simon | first1=J.L. | last2=Bretagnon | first2=P. | last3=Chapront | first3=J. | last4=Chapront-Touzé | first4=M. | last5=Francou | first5=G. | last6=Laskar | first6=J. | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=282 | issue=2 | pages=663–683 | date=February 1994 | bibcode=1994A&A...282..663S | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_and_Hilton">{{cite journal | title=Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=James L. | last2=Hilton | journal=Astronomy and Computing | volume=25 | pages=10–24 | date=October 2018 | doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 | bibcode=2018A&C....25...10M | arxiv=1808.01973 | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_et_al">{{cite journal | title=Comprehensive wide-band magnitudes and albedos for the planets, with applications to exo-planets and Planet Nine | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=Bruce | last2=Krobusek | first3=Hristo | last3=Pavlov | journal=Icarus | volume=282 | pages=19–33 | date=2017 | doi=10.1016/j.icarus.2016.09.023 |arxiv=1609.05048 | bibcode=2017Icar..282...19M | language=en}}</ref> <ref name="Haus_et_al">{{cite journal | title=Radiative energy balance of Venus based on improved models of the middle and lower atmosphere | first1=R. | last1=Haus | first2=D. | last2=Kappel | first3=G. | last3=Arnoldb | journal=Icarus | volume=272 | pages=178–205 | date=July 2016 | doi=10.1016/j.icarus.2016.02.048 | bibcode=2016Icar..272..178H | language=en}}</ref> <ref name="Hashimoto_et_al_2008">{{cite journal | title=Felsic highland crust on Venus suggested by Galileo Near-Infrared Mapping Spectrometer data | last1=Hashimoto | first1=George L. | last2=Roos-Serote | first2=Maarten | last3=Sugita | first3=Seiji | last4=Gilmore | first4=Martha S. | last5=Kamp | first5=Lucas W. | last6=Carlson | first6=Robert W. | last7=Baines | first7=Kevin H. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=Advancing Earth and Space Science | volume=113 | issue=E5 | date=31 December 2008 | article-number=2008JE003134 | bibcode=2008JGRE..113.0B24H | doi=10.1029/2008JE003134 | doi-access= | language=en}}</ref> <ref name="Lopes_Gregg_2004">{{cite book |title=Volcanic worlds: exploring the Solar System's volcanoes | last1=Lopes | first1=Rosaly M. C. | author-link=Rosaly Lopes |last2=Gregg | first2=Tracy K. P. | date=2004 | page=61 | publisher=Springer Publishing | isbn=978-3-540-00431-8 | language=en}}</ref> <ref name="Darling_Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | encyclopedia=Encyclopedia of Science | last=Darling |first=David | location=Dundee, Scotland | url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | access-date=24 March 2022 | archive-date=31 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211031035229/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | language=en}}</ref> <ref name="SolarSystemEncyclopedia">{{cite encyclopedia | title=Venus: Atmosphere | last=Taylor | first=Fredric W. | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | editor1-last=Tilman | editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer | editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson | editor3-first=T. V. | access-date=12 January 2016 | archive-date=29 September 2021 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074456/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="CWRU_2006">{{cite web | title=Venus | date=13 September 2006 | publisher=Case Western Reserve University | url=http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | access-date=21 December 2011 | archive-date=26 April 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426064658/http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | language=en}}</ref> <ref name="Lewis_2004">{{cite book | title=Physics and Chemistry of the Solar System | first=John S. |last=Lewis |date=2004 | edition=2nd | publisher=Academic Press | isbn=978-0-12-446744-6 | url=https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384 | url-access=limited | page=[https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384/page/n477 463] | language=en}}</ref> <ref name="Newitz 2013">{{cite web | title=Here's Carl Sagan's original essay on the dangers of climate change | last=Newitz | first=Annalee | website=Gizmodo | date=11 December 2013 | url=https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | access-date=3 September 2021 | archive-date=3 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210903011006/https://web.archive.org/web/20210903011006/https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Halliday_2020">{{cite journal |last1=Halliday |first1=Alex N. |title=The origins of volatiles in the terrestrial planets |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |date=March 2013 |volume=105 |pages=146–171 |doi=10.1016/j.gca.2012.11.015 |bibcode=2013GeCoA.105..146H |language=en}}</ref> <ref name="Owen_et_al_1992">{{cite journal |last1=Owen |last2=Bar-Nun |last3=Kleinfeld |title=Possible cometary origin of heavy noble gases in the atmospheres of Venus, Earth and Mars |journal=Nature |date=July 1992 |volume=358 |issue=6381 |pages=43–46 |doi=10.1038/358043a0 |pmid=11536499 |bibcode=1992Natur.358...43O |language=en}}</ref> <ref name="Pepin_1991">{{Cite journal | title=On the origin and early evolution of terrestrial planet atmospheres and meteoritic volatiles | last=Pepin | first=Robert O. | journal=Icarus | date=1 July 1991 | volume=92 | issue=1 | pages=2–79 | doi=10.1016/0019-1035(91)90036-S | bibcode=1991Icar...92....2P | language=en}}</ref> <ref name="Namiki_Solomon_1998">{{Cite journal | title=Volcanic degassing of argon and helium and the history of crustal production on Venus | last1=Namiki | first1=Noriyuki | last2=Solomon | last2=Sean C. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=103 | issue=E2 | pages=3655–3677 | year=1998 | doi=10.1029/97JE03032 | doi-access=free | bibcode=1998JGR...103.3655N | language=en}}</ref> <ref name="O'Rurke_Korenaga_2015">{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Korenaga |first2=Jun |title=Thermal evolution of Venus with argon degassing |journal=Icarus |date=November 2015 |volume=260 |pages=128–140 |doi=10.1016/j.icarus.2015.07.009 |bibcode=2015Icar..260..128O |language=en}}</ref> <ref name="baas39_540">{{Cite journal | title=Searching for Evidence of Past Oceans on Venus | last1=Grinspoon |first1=David H. |author-link=David Grinspoon | last2=Bullock |first2=M. A. | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | volume=39 | page=540 | date=October 2007 | bibcode=2007DPS....39.6109G | language=en}}</ref> <ref name="Kasting">{{cite journal | title=Runaway and moist greenhouse atmospheres and the evolution of Earth and Venus | last=Kasting |first=J. F. |author-link=James Kasting | journal=Icarus | year=1988 | volume=74 | issue=3 | pages=472–494 | doi=10.1016/0019-1035(88)90116-9 | pmid=11538226 | bibcode=1988Icar...74..472K | language=en}}</ref> <ref name="Mullen_2002">{{cite web | title=Venusian Cloud Colonies | first=Leslie | last=Mullen | work=Astrobiology Magazine | date=13 November 2002 | url=http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816070045/http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-date=16 August 2014 | language=en}}</ref> <ref name="Landis_2003">{{cite journal | title=Astrobiology: The Case for Venus | first=Geoffrey A. | last=Landis | author-link=Geoffrey A. Landis | journal=Journal of the British Interplanetary Society | volume=56 | issue=7–8 | pages=250–254 | date=July 2003 | id=NASA/TM—2003-212310 | bibcode=2003JBIS...56..250L | url=http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20110807004311/http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-date=7 August 2011 | language=en}}</ref> <ref name="Cockell1999">{{cite journal | title=Life on Venus | last=Cockell | first=Charles S. | author-link=Charles S. Cockell | journal=Planetary and Space Science | volume=47 | issue=12 | pages=1487–1501 | date=December 1999 | doi=10.1016/S0032-0633(99)00036-7 | bibcode=1999P&SS...47.1487C | language=en}}</ref> <ref name="Drake_2020">{{cite news | title=Possible sign of life on Venus stirs up heated debate | last=Drake | first=Nadia | author-link=Nadia Drake | work=National Geographic | date=14 September 2020 | url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | access-date=14 September 2020 | archive-date=14 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200914153820/https://web.archive.org/web/20200914153820/https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | language=en}}</ref> <ref name="Greaves_et_al_2020">{{cite journal | title=Phosphine gas in the cloud decks of Venus | last1=Greaves | first1=J. S. | last2=Richards | first2=A. M. S. | last3=Bains |first3=W. | first4=P. B. | last4=Rimmer | first5=H. | last5=Sagawa | first6=D. L. | last6=Clements | first7=S. | last7=Seager | first8=J. J. | last8=Petkowski | first9=Clara | last9=Sousa-Silva | first10=Sukrit | last10=Ranjan | first11=Emily | last11=Drabek-Maunder | first12=Helen J. | last12=Fraser | first13=Annabel | last13=Cartwright | first14=Ingo | last14=Mueller-Wodarg | first15=Zhuchang | last15=Zhan | first16=Per | last16=Friberg | first17=Iain | last17=Coulson | first18=E'lisa | last18=Lee | first19=Jim | last19=Hoge | journal=Nature Astronomy | year=2020 | volume=5 | issue=7 | pages=655–664 | doi=10.1038/s41550-020-1174-4 |arxiv=2009.06593 | bibcode=2021NatAs...5..655G | language=en}}</ref> <ref name="Lincowski_et_al_2021">{{Cite journal | title=Claimed Detection of PH₃ in the Clouds of Venus is Consistent with Mesospheric SO2 | last1=Lincowski | first1=Andrew P. | last2=Meadows | first2=Victoria S. | last3=Crisp | first3=David | last4=Akins | first4=Alex B. | last5=Schwieterman | first5=Edward W. | last6=Arney | first6=Giada N.|author6-link=Giada Arney | last7=Wong | first7=Michael L. | last8=Steffes | first8=Paul G. | last9=Parenteau | first9=M. Niki | last10=Domagal-Goldman | first10=Shawn | journal=The Astrophysical Journal | volume=908 | issue=2 | pages=L44 | year=2021 | doi=10.3847/2041-8213/abde47 | arxiv=2101.09837 | bibcode=2021ApJ...908L..44L | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Beall_2020">{{cite journal |last1=Beall |first1=Abigail |title=More doubts cast on potential signs of life in Venus's atmosphere |journal=New Scientist |date=October 2020 |volume=248 |issue=3306 |page=18 |doi=10.1016/S0262-4079(20)31910-2 |bibcode=2020NewSc.248...18B |language=en}}</ref> <ref name="Snellan_et_al_2020">{{cite journal |last1=Snellen |last2=Guzman-Ramirez |last3=Hogerheijde |last4=Hygate |last5=van der Tak |title=Re-analysis of the 267 GHz ALMA observations of Venus: No statistically significant detection of phosphine |journal=Astronomy & Astrophysics |date=December 2020 |volume=644 |pages=L2 |doi=10.1051/0004-6361/202039717 |doi-access=free |arxiv=2010.09761 |bibcode=2020A&A...644L...2S |language=en}}</ref> <ref name="Moshkin_et_al_1979">{{cite journal | title=Dust on the surface of Venus | last1=Moshkin | first1=B. E. | last2=Ekonomov | first2=A. P. | last3=Golovin | first3=Iu. M. | journal=Kosmicheskie Issledovaniia (Cosmic Research) | volume=17 | issue=2 | pages=280–285 | year=1979 | bibcode=1979CosRe..17..232M | language=ru}}</ref> <ref name="kras006">{{cite journal | title=Chemical composition of the atmosphere of Venus | last1=Krasnopolsky | first1=V. A. | last2=Parshev | first2=V. A. | journal=Nature | year=1981 | volume=292 | issue=5824 | pages=610–613 | doi=10.1038/292610a0 | bibcode=1981Natur.292..610K | language=en}}</ref> <ref name="Krasnopolsky_2006">{{cite journal | title=Chemical composition of Venus atmosphere and clouds: Some unsolved problems | first=Vladimir A. |last=Krasnopolsky | journal=Planetary and Space Science | volume=54 | issue=13–14 | pages=1352–1359 | year=2006 | doi=10.1016/j.pss.2006.04.019 | bibcode=2006P&SS...54.1352K | language=en}}</ref> <ref name="fact">{{cite web | title=Venus Fact Sheet | last=Williams | first=David R. | date=25 November 2020 | publisher=NASA Goddard Space Flight Center | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | access-date=15 April 2021 | archive-date=11 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180511140851/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="VaqueroVázquez2009">{{cite book | title=The Sun Recorded Through History | first1=J. M. | last1=Vaquero | first2=M. | last2=Vázquez | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-0-387-92790-9 | year=2009 | page=75 | url=https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | access-date=18 May 2016 |archive-date=26 November 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161126005506/https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell, Philips">{{cite journal |last1=Russell |first1=C.T. |last2=Phillips |first2=J.L. |title=The Ashen Light |journal=Advances in Space Research |date=January 1990 |volume=10 |issue=5 |pages=137–141 |doi=10.1016/0273-1177(90)90174-X |bibcode=1990AdSpR..10e.137R |language=en}}</ref> <ref name="esaozone">{{cite web | title=ESA finds that Venus has an ozone layer too | publisher=European Space Agency | date=6 October 2011 | access-date=25 December 2011 | archive-date=27 January 2012 | url=http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120127202150/http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA-20130129">{{cite web | title=When A Planet Behaves Like A Comet | date=29 January 2013 | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | access-date=31 January 2013 |archive-date=2 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190502073711/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Space-20130130">{{cite web | title=Venus Can Have 'Comet-Like' Atmosphere | last=Kramer | first=Miriam | url=http://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | date=30 January 2013 | work=Space.com | access-date=31 January 2013 |archive-date=3 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190503055127/https://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mueller_2014">{{cite encyclopedia | title=Venus Surface and Interior | last1=Mueller |first1=Nils | editor1-last=Tilman |editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer |editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson |editor3-first=T. V. | edition=3rd | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074525/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="Esposito_1984">{{cite journal | title=Sulfur Dioxide: Episodic Injection Shows Evidence for Active Venus Volcanism | first=Larry W. | last=Esposito | author-link=Larry W. Esposito | journal=Science | date=9 March 1984 | volume=223 |issue=4640 |pages=1072–1074 | doi=10.1126/science.223.4640.1072 |pmid=17830154 | bibcode=1984Sci...223.1072E | language=en}}</ref> <ref name="Bullock_Grinspoon_2001">{{cite journal | title=The Recent Evolution of Climate on Venus | last1=Bullock |first1=Mark A. | last2=Grinspoon |first2=David H. |author-link2=David Grinspoon | journal=Icarus | volume=150 | issue=1 | date=March 2001 | pages=19–37 | doi=10.1006/icar.2000.6570 |bibcode=2001Icar..150...19B | language=en}}</ref> <ref name="Basilevsky_Head_1995">{{cite journal | title=Global stratigraphy of Venus: Analysis of a random sample of thirty-six test areas | last1=Basilevsky | first1=Alexander T. | last2=Head | first2=James W. III | journal=Earth, Moon, and Planets | volume=66 | issue=3 | pages=285–336 | date=1995 | bibcode=1995EM&P...66..285B | doi=10.1007/BF00579467 | language=en}}</ref> <ref name="Kaufmann">{{cite book | last=Kaufmann | first=W. J. | date=1994 | title=Universe | publisher=W. H. Freeman | location=New York | page=204 | isbn=978-0-7167-2379-0 | language=en}}</ref> <ref name="Frankel">{{cite book | title=Volcanoes of the Solar System | first=Charles | last=Frankel | date=1996 | url=https://archive.org/details/volcanoesofsolar0000fran | publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-47770-3 | url-access=registration | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Batson_Russell_1991">{{cite conference | title=Naming the Newly Found Landforms on Venus | last1=Batson | first1=R.M. | last2=Russell | first2=J. F. | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference XXII | date=18–22 March 1991 |location=Houston, Texas | page=65 | bibcode=1991pggp.rept..490B | url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | access-date=12 July 2009 | archive-date=13 May 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110513162948/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | page=93 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 | archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan2">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | pages=99–100 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 |archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Davies_1994">{{cite journal |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites | last1=Davies | first1=M. E. | last2=Abalakin | first2=V. K. | last3=Bursa | first3=M. | last4=Lieske | first4=J. H. | last5=Morando | first5=B. | last6=Morrison | first6=D. | last7=Seidelmann | first7=P. K. | last8=Sinclair | first8=A. T. | last9=Yallop | first9=B.| last10=Tjuflin | first10= Y. S. | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=63 | issue=2 | pages=127–148 | year=1994 | doi=10.1007/BF00693410 | bibcode=1996CeMDA..63..127D | language=en}}</ref> <ref name="Helbert_et_al_2008">{{Cite journal |title=Surface brightness variations seen by VIRTIS on Venus Express and implications for the evolution of the Lada Terra region, Venus | last1=Helbert | first1=Jörn | last2=Müller | first2=Nils | last3=Kostama | first3=Petri | last4=Marinangeli | first4=Lucia | last5=Piccioni | first5=Giuseppe | last6=Drossart | first6=Pierre | journal=Geophysical Research Letters | volume=35 | issue=11 | pages=L11201 | date=2008 | doi=10.1029/2008GL033609 | doi-access=free | bibcode=2008GeoRL..3511201H | language=en}}</ref> <ref name="Gilmore_et_al_2017">{{Cite journal | title=Venus Surface Composition Constrained by Observation and Experiment | last1=Gilmore | first1=Martha | last2=Treiman | first2=Allan | last3=Helbert | first3=Jörn | last4=Smrekar | first4=Suzanne | journal=Space Science Reviews | volume=212 | issue=3 | pages=1511–1540 | date=1 November 2017 | doi=10.1007/s11214-017-0370-8 | bibcode=2017SSRv..212.1511G | language=en}}</ref> <ref name="Karttunen_et_al_2007">{{cite book | last1=Karttunen | first1=Hannu | last2=Kroger | first2=P. | last3=Oja | first3=H. | last4=Poutanen | first4=M. | last5=Donner | first5=K. J. | title=Fundamental Astronomy | page=162 | publisher=Springer | date=2007 | isbn=978-3-540-34143-7 | url=https://archive.org/details/fundamentalastro00kart_346/page/n167 | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2012-12-03">{{cite web | title=Have Venusian volcanoes been caught in the act? | first=Markus | last=Bauer | date=3 December 2012 | publisher=European Space Agency | url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414194210/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Glaze_1999">{{cite journal | title=Transport of SO₂ by explosive volcanism on Venus | first=Lori S. |last=Glaze | journal=Journal of Geophysical Research | volume=104 | issue=E8 | pages=18899–18906 | date=August 1999 | doi=10.1029/1998JE000619 | doi-access=free | bibcode=1999JGR...10418899G | language=en}}</ref> <ref name="Marcq2012">{{cite journal | title=Variations of sulphur dioxide at the cloud top of Venus's dynamic atmosphere | first1=Emmanuel | last1=Marcq | first2=Jean-Loup | last2=Bertaux | first3=Franck | last3=Montmessin | first4=Denis | last4=Belyaev | journal=Nature Geoscience | volume=6 | issue=1 | pages=25–28 | date=January 2013 | doi=10.1038/ngeo1650 | bibcode=2013NatGe...6...25M | language=en}}</ref> <ref name="NYT-20200109">{{cite news | title=Volcanoes on Venus Might Still Be Smoking - Planetary science experiments on Earth suggest that the sun's second planet might have ongoing volcanic activity | last=Hall | first=Sannon | url=https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | date=9 January 2020 | work=The New York Times | access-date=10 January 2020 | archive-date=9 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200109234012/https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="SCI-20200103">{{cite journal | title=Present-day volcanism on Venus as evidenced from weathering rates of olivine | last=Filiberto | first=Justin | date=3 January 2020 | journal=Science | volume=6 | number=1 | article-number=eaax7445 | doi=10.1126/sciadv.aax7445 | doi-access=free | pmc=6941908 | bibcode=2020SciA....6.7445F | pmid=31922004 | language=en}}</ref> <ref name="Lakdawalla2015">{{cite web | title=Transient hot spots on Venus: Best evidence yet for active volcanism | last=Lakdawalla | first=Emily | author-link=Emily Lakdawalla | publisher=The Planetary Society | date=18 June 2015 | url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | access-date=20 June 2015 | archive-date=20 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150620081122/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2015-06-18">{{cite web | title=Hot lava flows discovered on Venus | publisher=European Space Agency |date=18 June 2015 | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | access-date=20 June 2015 | archive-date=19 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150619071101/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | language=en}}</ref> <ref name="Shalygin2015">{{cite journal | last1=Shalygin | first1=E. V. | last2=Markiewicz | first2=W. J. | last3=Basilevsky | first3=A. T. | last4=Titov | first4=D. V. | last5=Ignatiev | first5=N. I. | last6=Head | first6=J. W. | title=Active volcanism on Venus in the Ganiki Chasma rift zone | journal=Geophysical Research Letters | date=17 June 2015 | pages=4762–4769 | volume=42 |issue=12 | bibcode=2015GeoRL..42.4762S | doi=10.1002/2015GL064088 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Strom1994">{{cite journal | last1=Strom |first1=Robert G. | last2=Schaber | first2=Gerald G. | last3=Dawson | first3=Douglas D. | title=The global resurfacing of Venus | journal=Journal of Geophysical Research | volume=99 | issue=E5 | pages=10899–10926 | date=25 May 1994 | doi=10.1029/94JE00388 |bibcode=1994JGR....9910899S | language=en}}</ref> <ref name="Romeo_Turcotte_2018">{{cite journal | last1=Romeo | last2=Turcotte | title=The frequency-area distribution of volcanic units on Venus: Implications for planetary resurfacing | journal=Icarus | year=2009 | volume=203 | issue=1 | pages=13–19 | doi=10.1016/j.icarus.2009.03.036 | bibcode=2009Icar..203...13R | url=https://eprints.ucm.es/id/eprint/13279/1/Icarus_2009_1.pdf | language=en}}</ref> <ref name="Herrick_Phillips_1993">{{cite journal | title=Effects of the Venusian atmosphere on incoming meteoroids and the impact crater population | last1=Herrick | first1=R. R. | last2=Phillips | first2=R. J. | journal=Icarus | year=1993 | volume=112 | issue=1 | pages=253–281 | doi=10.1006/icar.1994.1180 | bibcode=1994Icar..112..253H | language=en}}</ref> <ref name="Morrison_Owens_2003">{{cite book | title=The Planetary System |edition=3rd | first1=David | last1=Morrison | first2=Tobias C. | last2=Owens | publisher=Benjamin Cummings | location=San Francisco | year=2003 | isbn=978-0-8053-8734-6 | language=en}}</ref> <ref name="goettel">{{cite conference | last1=Goettel | first1=K. A. | last2=Shields | first2=J. A. | last3=Decker | first3=D. A. | title=Density constraints on the composition of Venus | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference | publisher=Pergamon Press | pages=1507–1516 | location=Houston, TX | date=16–20 March 1981 | bibcode=1982LPSC...12.1507G | language=en}}</ref> <ref name="Faure_Mensing_2007">{{cite book | title=Introduction to planetary science: the geological perspective | last1=Faure | first1=Gunter | last2=Mensing | first2=Teresa M. | date=2007 | page=201 | series=Springer eBook collection | publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5233-0 | url=https://archive.org/details/introductiontopl00faur_709/ | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="Dumoulin2017">{{cite journal | title=Tidal constraints on the interior of Venus | last1=Dumoulin | first1=C. | last2=Tobie | first2=G. | last3=Verhoeven | first3=O. | last4=Rosenblatt | first4=P. | last5=Rambaux | first5=N. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=122 | issue=6 | pages=1338–1352 | date=June 2017 | doi=10.1002/2016JE005249 | bibcode=2017JGRE..122.1338D | language=en}}</ref> <ref name="Aitta_2016">{{cite journal | title=Venus' internal structure, temperature and core composition | last=Aitta | first=A. | journal=Icarus | date=April 2012 | volume=218 | issue=2 | pages=967–974 | doi=10.1016/j.icarus.2012.01.007 | bibcode=2012Icar..218..967A | language=en}}</ref> <ref name="O'Callaghan_2021">{{cite news | title=We've measured the size of Venus's planetary core for the first time | last1=O'Callaghan | first1=Jonathan | url=https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | work=New Scientist | date=29 April 2021 | access-date=2 May 2021 | archive-date=2 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210502211510/https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Nimmo98">{{cite journal | title=Volcanism and Tectonics on Venus | last1=Nimmo | first1=F. | last2=McKenzie | first2=D. | journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences | volume=26 | issue=1 | pages=23–53 | date=1998 | doi=10.1146/annurev.earth.26.1.23 | bibcode=1998AREPS..26...23N | language=en}}</ref> <ref name="Eroshenko_et_al_1969">{{cite journal |title=Nature of the Magnetic Field in the Neighborhood of Venus |author1=Dolginov, Sh. |author2=Eroshenko, E. G. |author3=Lewis, L. |journal=Cosmic Research |volume=7 |page=675 |date=September 1969 |bibcode=1969CosRe...7..675D |language=en}}</ref> <ref name="Kivelson_Russell_1995">{{cite book | last1=Kivelson | first1=G. M. | last2=Russell | first2=C. T. | title=Introduction to Space Physics | publisher=Cambridge University Press | date=1995 | isbn=978-0-521-45714-9 | language=en}}</ref> <ref name="Luhmann_Russell_2006">{{cite book | title=Encyclopedia of Planetary Sciences | last1=Luhmann | first1=J. G. | last2=Russell | first2=C. T. | chapter-url=http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | chapter=Venus: Magnetic Field and Magnetosphere | publisher=Chapman and Hall | location=New York | editor1-last=Shirley | editor1-first=J. H. | editor2-last=Fainbridge | editor2-first=R. W. | pages=905–907 | year=1997 | isbn=978-1-4020-4520-2 | access-date=19 July 2006 | archive-date=14 July 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100714051425/http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Stevenson_2003">{{cite journal | title=Planetary magnetic fields | last=Stevenson | first=D. J. | date=15 March 2003 | journal=Earth and Planetary Science Letters | volume=208 | issue=1–2 | pages=1–11 | doi=10.1016/S0012-821X(02)01126-3 | bibcode=2003E&PSL.208....1S | language=en}}</ref> <ref name="nimmo02">{{cite journal | title=Why does Venus lack a magnetic field? | first=Francis | last=Nimmo | journal=Geology | date=November 2002 | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N | language=en}}</ref> <ref name="Konopliv_Yoder_1996">{{cite journal | last1=Konopliv | first1=A. S. | last2=Yoder | first2=C. F. | title=Venusian ''k''₂ tidal Love number from Magellan and PVO tracking data | journal=Geophysical Research Letters | volume=23 | issue=14 | pages=1857–1860 | year=1996 | doi=10.1029/96GL01589 | bibcode=1996GeoRL..23.1857K | language=en}}</ref> <ref name="nature450_7170_629">{{cite journal | title=Venus as a more Earth-like planet | last1=Svedhem | first1=Håkan | last2=Titov | first2=Dmitry V. | last3=Taylor | first3=Fredric W. | last4=Witasse | first4=Olivier | journal=Nature | date=November 2007 | volume=450 | issue=7170 | pages=629–632 | bibcode=2007Natur.450..629S | pmid=18046393 | doi=10.1038/nature06432 | language=en}}</ref> <ref name="O'Rourke_et_al_2019">{{cite conference | title=Prospects for an ancient dynamo and modern crustal remnant magnetism on Venus | last1=O'Rourke | first1=Joseph | last2=Gillmann | first2=Cedric | last3=Tackley | first3=Paul | conference=21st EGU General Assembly, EGU2019, Proceedings from the conference held 7–12 April 2019 in Vienna, Austria | id=18876 | date=April 2019 | bibcode=2019EGUGA..2118876O | language=en}}</ref> <ref name="Donahue_et_al_1982">{{cite journal | title=Venus Was Wet: A Measurement of the Ratio of Deuterium to Hydrogen | last1=Donahue | first1=T. M. | last2=Hoffman | first2=J. H. | last3=Hodges | first3=R. R. | last4=Watson | first4=A. J. | journal=Science | year=1982 | volume=216 |issue=4546 | pages=630–633 | doi=10.1126/science.216.4546.630 | bibcode=1982Sci...216..630D | pmid=17783310 | language=en}}</ref> <ref name="psj_1_42">{{Cite journal | title=Could the Migration of Jupiter Have Accelerated the Atmospheric Evolution of Venus? | last1=Kane | first1=S. R. | last2=Vervoort | first2=P. | last3=Horner | first3=J. | last4=Pozuelos | first4=P. J. | journal=Planetary Science Journal | volume=1 | pages=42–51 | date=September 2020 | issue=2 | doi=10.3847/PSJ/abae63 | doi-access=free | arxiv=2008.04927 | bibcode=2020PSJ.....1...42K | language=en}}</ref> <ref name="MoreOrLess">{{cite web | title=BBC Radio 4—More or Less, Sugar, Outdoors Play and Planets | last1=Harford | first1=Tim | url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | website=BBC | date=11 January 2019 | access-date=30 October 2019 | archive-date=12 January 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190112044935/https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | url-status=live | quote=Oliver Hawkins, more or less alumnus and statistical legend, wrote some code for us, which calculated which planet was closest to the Earth on each day for the past 50 years, and then sent the results to David A. Rothery, professor of planetary geosciences at the Open University. | language=en}}</ref> <ref name="Solex11">{{cite web | title=Venus Close Approaches to Earth as predicted by Solex 11 | url=http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | archive-date=9 August 2012 | access-date=19 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120809051650/http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | language=en}} Numbers generated by [https://web.archive.org/web/20150918233453/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex]</ref> <ref name="AIP Publishing 2019 p.">{{cite journal | title=Venus is not Earth's closest neighbour | journal=Physics Today | publisher=AIP Publishing | date=12 March 2019 | issue=3 | article-number=30593 | doi=10.1063/pt.6.3.20190312a | bibcode=2019PhT..2019c0593. | language=en}}</ref> <ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783">{{cite journal | title=Trajectories to Jupiter via Gravity Assists from Venus, Earth, and Mars | last1=Petropoulos | first1=Anastassios E. | last2=Longuski | first2=James M. | last3=Bonfiglio | first3=Eugene P. | journal=Journal of Spacecraft and Rockets | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) | volume=37 | issue=6 | year=2000 | pages=776–783 | doi=10.2514/2.3650 | bibcode=2000JSpRo..37..776P | language=en}}</ref> <ref name="Taylor 2020">{{cite web | last=Taylor | first=Chris | title=Welcome to Cloud City: The case for going to Venus, not Mars | website=Mashable | date=9 July 2020 | url=https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | access-date=21 October 2022 | archive-date=21 October 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221021222622/https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | date=2016 | last=Squyres | first=Steven W. | author-link=Steven W. Squyres | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | access-date=7 January 2016 |archive-date=28 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140428174456/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="slowing spin">{{cite web | title=Could Venus Be Shifting Gear? | date=10 February 2012 | series=Venus Express | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | access-date=7 January 2016 | archive-date=24 January 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160124032008/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="planetary-facts">{{cite web | title=Planetary Facts | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | access-date=20 January 2016 |archive-date=11 May 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120511011542/http://planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="compare">{{cite web | title=Space Topics: Compare the Planets | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | access-date=12 January 2016 | archive-date=18 February 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060218084852/http://planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | language=en}}</ref> <ref name="Brunier_2002">{{cite book | title=Solar System Voyage | first=Serge | last=Brunier | author-link=Serge Brunier | publisher=Cambridge University Press | year=2002 | page=40 | url=https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | isbn=978-0-521-80724-1 | translator-last=Dunlop | translator-first=Storm | access-date=17 September 2017 | archive-date=3 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200803144137/https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Correia_et_al_2003">{{cite journal | last1=Correia | first1=Alexandre C. M. | last2=Laskar | first2=Jacques | last3=De Surgy | first3=Olivier Néron | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part I: Theory | journal=Icarus | date=May 2003 | volume=163 | issue=1 | pages=1–23 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00042-3 | bibcode=2003Icar..163....1C | language=en}}</ref> <ref name="Laskar_De_Surgy_2003">{{cite journal | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part II: Numerical Simulations | last1=Laskar | first1=Jacques | last2=De Surgy | first2=Olivier Néron | journal=Icarus | year=2003 | volume=163 |issue=1 |pages=24–45 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00043-5 | bibcode=2003Icar..163...24C | language=en}}</ref> <ref name="Gold_Soter_1969">{{cite journal | title=Atmospheric Tides and the Resonant Rotation of Venus | last1=Gold | first1=T. | last2=Soter | first2=S. | journal=Icarus | date=1969 | volume=11 | issue=3 | pages=356–66 | doi=10.1016/0019-1035(69)90068-2 | bibcode=1969Icar...11..356G | language=en}}</ref> <ref name="apj2_230_L123">{{Cite journal | last1=Shapiro | first1=I. I. | last2=Campbell | first2=D. B. | last3=De Campli | first3=W. M. | title=Nonresonance Rotation of Venus | journal=Astrophysical Journal | volume=230 |pages=L123–L126 | date=June 1979 | doi=10.1086/182975 | bibcode=1979ApJ...230L.123S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="icarus202">{{cite journal | title=A Survey for Satellites of Venus | last1=Sheppard | first1=Scott S. | last2=Trujillo | first2=Chadwick A. | journal=Icarus | date=July 2009 | volume=202 | issue=1 | pages=12–16 | doi=10.1016/j.icarus.2009.02.008 | bibcode=2009Icar..202...12S | arxiv=0906.2781 | language=en}}</ref> <ref name="Mikkola_et_al_2004">{{cite journal | title=Asteroid 2002 VE68: A Quasi-Satellite of Venus | last1=Mikkola | first1=S. | last2=Brasser | first2=R. | last3=Wiegert | first3=P. | last4=Innanen | first4=K. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=351 | issue=3 | page=L63 | date=July 2004 | doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07994.x | doi-access=free | bibcode=2004MNRAS.351L..63M | language=en}}</ref> <ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012">{{cite journal | title=On the Dynamical Evolution of 2002 VE68 | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=427 | issue=1 | pages=728–39 | date=November 2012 | doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21936.x | doi-access=free | bibcode=2012MNRAS.427..728D | arxiv=1208.4444 | language=en}}</ref> <ref name="dynamics">{{Cite journal | title=Asteroid 2012 XE133: A Transient Companion to Venus | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=432 | issue=2 | pages=886–93 | date=June 2013 | doi=10.1093/mnras/stt454 | doi-access=free |arxiv=1303.3705 | bibcode=2013MNRAS.432..886D | language=en}}</ref> <ref name="Musser_2006">{{cite news | title=Double Impact May Explain Why Venus Has No Moon | last=Musser | first=George | date=10 October 2006 | journal=Scientific American | url=http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | access-date=7 January 2016 |archive-date=26 September 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070926222658/http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tytell_2006">{{cite news | title=Why Doesn't Venus Have a Moon? | last=Tytell | first=David | journal=Sky & Telescope | date=10 October 2006 | url=http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon | access-date=21 February 2026 | archive-date=6 August 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160806074454/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Frazier 2021">{{cite web | title=NASA's Parker Solar Probe Sees Venus Orbital Dust Ring | last=Frazier | first=Sarah | website=NASA | date=16 April 2021 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view | access-date=21 January 2023 | archive-date=22 August 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220822021758/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Garner 2019">{{cite web | title=What Scientists Found After Sifting Through Dust in the Solar System | last=Garner | first=Rob | website=NASA | date=12 March 2019 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system | access-date=21 January 2023 | archive-date=1 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230101003613/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system/ | language=en}}</ref> <ref name="Rehm 2021">{{cite web | last=Rehm | first=Jeremy | title=Parker Solar Probe Captures First Complete View of Venus Orbital Dust Ring | website=JHUAPL | date=15 April 2021 | url=https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | access-date=21 January 2023 | archive-date=21 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230121044857/https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | language=en}}</ref> <ref name="Dickinson_1998">{{cite book | last=Dickinson | first=Terrence | title=NightWatch: A Practical Guide to Viewing the Universe | date=1998 | publisher=Firefly Books | page=134 | location=Buffalo, NY | isbn=978-1-55209-302-3 | url=https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Flanders_2011">{{cite news | title=See Venus in Broad Daylight! | publisher=Sky & Telescope | first=Tony | last=Flanders | date=25 February 2011 | url=http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | access-date=21 February 2026 | archive-date=1 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120301153752/http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | language=en}}</ref> <ref name="ephemeris">{{cite web | title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006 | last=Espenak | first=Fred | date=1996 | work=NASA Reference Publication 1349 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006 | access-date=20 June 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html | archive-date=17 August 2000 | language=en}}</ref> <ref name="ASP_2021">{{cite web | title=Identifying UFOs | work=Night Sky Network | publisher=Astronomical Society of the Pacific | url=https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | access-date=10 April 2021 | archive-date=10 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210410182652/https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Chatfield_2015">{{cite web | title=The Solar System with the naked eye | last=Chatfield | first=Chris | year=2010 | work=The Gallery of Natural Phenomena | url=http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | archive-date=13 June 2015 | access-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150613105426/http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Gaherty_2012">{{cite news | title=Planet Venus Visible in Daytime Sky Today: How to See It | last=Gaherty | first=Geoff | work=Space.com | date=26 March 2012 | url=http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | access-date=19 April 2017 | archive-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170419193826/http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | language=en}}</ref> <ref name="Goines_1995">{{cite web | title=Inferential Evidence for the Pre-telescopic Sighting of the Crescent Venus | last=Goines |first=David Lance | date=18 October 1995 | website=Goines.net | url=http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20210504082630/http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-date=4 May 2021 | access-date=19 April 2017 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Boyle_2016">{{cite web | title=Venus transit: A last-minute guide | last=Boyle | first=Alan | work=NBC News | date=5 June 2012 | url=http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | access-date=11 January 2016 | archive-date=18 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130618160933/http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | language=en}}</ref> <ref name="Espenak_2004">{{cite web | last=Espenak | first=Fred | title=Transits of Venus, Six Millennium Catalog: 2000 BCE to 4000 CE |work=Transits of the Sun | publisher=NASA | year=2004 | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | access-date=14 May 2009 | archive-date=19 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom_1998">{{cite web | title=Horrocks and the Dawn of British Astronomy | last=Kollerstrom | first=Nicholas | year=1998 | publisher=University College London | url=http://www.dioi.org/kn/birth.htm | access-date=11 May 2012 | archive-date=26 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130626235945/http://www.dioi.org/kn/birth.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Hornsby_1771">{{cite journal |last1=Hornsby |first1=Thomas |title=LIII. The quantity of the Sun's parallax as deduced from the observations of the transit of Venus, on June 3, 1769 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1771 |issue=61 |pages=574–579 |doi=10.1098/rstl.1771.0054 |language=en}}</ref> <ref name="Woolley_1969">{{cite journal | title=Captain Cook and the Transit of Venus of 1769 | first=Richard | last=Woolley | journal=Notes and Records of the Royal Society of London | volume=24 | issue=1 | pages=19–32 | year=1969 | doi=10.1098/rsnr.1969.0004 | jstor=530738 | language=en}}</ref> <ref name="Ottewel_2022">{{cite web | title=The 5 petals of Venus and its 8-year cycle | last1=Ottewell | first1=Guy | url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | website=EarthSky | date=7 January 2022 | access-date=17 March 2022 | archive-date=22 February 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220222154200/https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Baum_2000">{{cite journal | title=The enigmatic ashen light of Venus: an overview | last=Baum | first=R. M. | journal=Journal of the British Astronomical Association | volume=110 | page=325 | year=2000 | bibcode=2000JBAA..110..325B | language=en}}</ref> <ref name="Cooley">{{cite journal |last1=Cooley |first1=Jeffrey L. |title=Inana and Sukaletuda: a Sumerian Astral Myth |journal=Kaskal |volume=5 |date=2008 |pages=161–172 |url=https://www.torrossa.com/en/resources/an/2412569 |language=en}}</ref> <ref name="Sachs_1974">{{cite journal | last=Sachs|first=A. | title=Babylonian Observational Astronomy | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London | volume=276 | issue=1257 | pages=43–50 | year=1974 | bibcode=1974RSPTA.276...43S | doi=10.1098/rsta.1974.0008 |language=en}}</ref> <ref name="Hobson_2009">{{cite thesis | title=The Exact Transmission of Texts in the First Millennium B.C.E. | first=Russell | last=Hobson | publisher=University of Sydney, Department of Hebrew, Biblical and Jewish Studies | type=Ph.D. | year=2009 | url=http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | access-date=26 December 2015 | archive-date=29 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120229144338/http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Heimpel_1982">{{cite journal | last=Heimpel | first=W. | year=1982 | title=A catalogue of Near Eastern Venus deities | journal=Syro-Mesopotamian Studies | volume=4 | issue=3 | pages=9–22 | publisher=Undena Publications | language=en}}</ref> <ref name="Needham_1959">{{cite book | title=Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth | first=Joseph | last=Needham | author-link=Joseph Needham | series=Science and Civilisation in China | date=1959 | volume=3 |page=398 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | bibcode=1959scc3.book.....N| language=en }} {{isbn|978-0-521-05801-8}} (botim i ribotuar)</ref> <ref name="Pliny_1991">{{cite book | title=Natural History II:36–37 | author=Pliny the Elder | translator-last1=Healy | translator-first1=John F. | publisher=Penguin Books | location=Harmondsworth, Middlesex, UK | year=1991 | pages=15–16 | language=en}}</ref> <ref name="Berkert_1972">{{cite book | title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism | publisher=Harvard University Press | first=Walter | last=Burkert | page=307 | year=1972 | isbn=978-0-674-53918-1 | url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | access-date=28 December 2015 | archive-date=9 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160609174557/https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dobbin_2002">{{cite journal | title=An Ironic Allusion at "Aeneid" 1.374 | first=Robert | last=Dobbin | journal=Mnemosyne | series=Fourth series | volume=55 | issue=6 | year=2002 | pages=736–738 | publisher=Brill | doi=10.1163/156852502320880285 | jstor=4433390 | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein">{{cite journal | title=Theory and Observation in Medieval Astronomy | first=Bernard R. | last=Goldstein | journal=Isis | volume=63 | issue=1 | date=March 1972 | pages=39–47 [44] | doi=10.1086/350839 | bibcode=1972Isis...63...39G | language=en}}</ref> <ref name="Enc_Irnica">{{cite encyclopedia | title=AVICENNA viii. Mathematics and Physical Sciences | encyclopedia=Encyclopædia Iranica | url=http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | access-date=4 March 2016 | archive-date=20 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200220161012/http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Ansari_2002">{{cite conference | title=History of Oriental Astronomy | conference=Proceedings of the Joint Discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, Organised by the Commission 41 (History of Astronomy), Held in Kyoto, 25–26 August 1997 | series = Astrophysics and Space Science Library | first=S. M. Razaullah | last=Ansari | publisher=Springer Science+Business Media | year=2002 | page=137 | isbn=978-1-4020-0657-9 | language=en}}</ref> <ref name="palmieri">{{cite journal | title=Galileo and the discovery of the phases of Venus | last=Palmieri | first=Paolo | journal=Journal for the History of Astronomy | year=2001 | volume=21 | issue=2 | pages=109–129 | bibcode=2001JHA....32..109P | doi=10.1177/002182860103200202 | language=en}}</ref> <ref name="Fegley">{{cite book | last=Fegley Jr | first=B. | chapter=Venus | year=2003 | pages=487–507 | publisher=Elsevier | title=Treatise on Geochemistry | editor1-first=Heinrich D. | editor1-last=Holland | editor2-first=Karl K. | editor2-last=Turekian | isbn=978-0-08-043751-4 | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom">{{cite journal | title=William Crabtree's Venus transit observation | last=Kollerstrom |first=Nicholas | journal=Proceedings IAU Colloquium No. 196 | year=2004 | volume=2004 | pages=34–40 | bibcode=2005tvnv.conf...34K | doi=10.1017/S1743921305001249 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Marov2004">{{cite conference | title=Mikhail Lomonosov and the discovery of the atmosphere of Venus during the 1761 transit | last=Marov |first=Mikhail Ya. | work=Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy, Proceedings of IAU Colloquium #196, held 7–11 June 2004 in Preston, U.K. | year=2004 | volume=2004 | pages=209–219 | editor-first=D. W. | editor-last=Kurtz | publisher=Cambridge University Press | doi=10.1017/S1743921305001390 | doi-access=free | bibcode=2005tvnv.conf..209M | language=en}}</ref> <ref name="Britannica">{{cite encyclopedia | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | title=Mikhail Vasilyevich Lomonosov | url=http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | access-date=12 July 2009 | archive-date=25 July 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080725172753/http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell_1899">{{cite journal | title=The Atmosphere of Venus | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1899-04_9_4/page/n93 | last=Russell |first=H. N. | year=1899 | journal=Astrophysical Journal | volume=9 | pages=284–299 | doi=10.1086/140593 | bibcode=1899ApJ.....9..284R | language=en}}</ref> <ref name="Hussey_1832">{{cite journal | title=On the Rotation of Venus | last=Hussey | first=T. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=2 | issue=11 | pages=78–126 | year=1832 | bibcode=1832MNRAS...2...78H | doi=10.1093/mnras/2.11.78d | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Nemet-Nejat">{{cite book | last=Nemet-Nejat |first=Karen Rhea | title=Daily Life in Ancient Mesopotamia | publisher=Greenwood | isbn=978-0-313-29497-6 | page=203 | year=1998 | url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 | access-date=2 February 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Ross_1928">{{cite journal | title=Photographs of Venus | last=Ross | first=F. E. | journal=Astrophysical Journal | volume=68 | year=1928 | page=57 | doi=10.1086/143130 | bibcode=1928ApJ....68...57R | language=en}}</ref> <ref name="Martz_1934">{{cite journal | title=Venus and life | url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1934-03_42_3/page/164 | last=Martz | first=Edwin P. Jr. | journal=Popular Astronomy | volume=42 | page=165 | year=1934 | bibcode=1934PA.....42..165M | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein_Carpenter_1963">{{cite journal | title=Rotation of Venus: Period Estimated from Radar Measurements | last1=Goldstein | first1=R. M. | last2=Carpenter | first2=R. L. | journal=Science | volume=139 | issue=3558 | pages=910–911 | year=1963 | doi=10.1126/science.139.3558.910 | pmid=17743054 | bibcode=1963Sci...139..910G | language=en}}</ref> <ref name="Campbell_et_al_1976">{{cite journal | title=New radar image of Venus | last1=Campbell | first1=D. B. | last2=Dyce | first2=R. B. | last3=Pettengill | first3=G. H. | journal=Science | year=1976 | volume=193 | issue=4258 | pages=1123–1124 | doi=10.1126/science.193.4258.1123 | pmid=17792750 | bibcode=1976Sci...193.1123C | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_1">{{cite web |title=Inventing The Interplanetary Probe | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_OKB1.htm | access-date=27 December 2007 |archive-date=12 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181012053708/http://mentallandscape.com/V_OKB1.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mayer_et_al_1958">{{cite journal | title=Observations of Venus at 3.15-cm Wave Length | last1=Mayer | first1=C. H. | last2=McCullough | first2=T. P. | last3=Sloanaker | first3=R. M. | journal=The Astrophysical Journal | date=January 1958 | volume=127 | page=1 | bibcode=1958ApJ...127....1M | doi=10.1086/146433 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="NASA_1962">{{cite report | title=Mariner-Venus 1962 Final Project Report | author=Jet Propulsion Laboratory | publisher=NASA | date=1962 | version=SP-59 | url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | access-date=7 July 2017 | archive-date=11 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140211144532/http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_2">{{cite web | title=Plumbing the Atmosphere of Venus | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | access-date=27 December 2007 | archive-date=30 September 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180930201301/http://mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | language=en}}</ref> <ref name="COSPAR_Group_VII_1969">{{cite conference | title=Report on the Activities of the COSPAR Working Group VII | page=94 | date=11–24 May 1969 | location=Prague, Czechoslovakia | book-title=Preliminary Report, COSPAR Twelfth Plenary Meeting and Tenth International Space Science Symposium | publisher=National Academy of Sciences | language=en}}</ref> <ref name="Time_1971">{{cite magazine | title=Science: Onward from Venus | date=8 February 1971 | magazine=Time | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | access-date=2 January 2013 | archive-date=21 December 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081221214000/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | language=en}}</ref> <ref name="Colin_Hall_1977">{{cite journal | title=The Pioneer Venus Program | last1=Colin | first1=L. | last2=Hall | first2=C. | volume=20 | issue=3 | pages=283–306 | date=1977 | journal=Space Science Reviews | bibcode=1977SSRv...20..283C | doi=10.1007/BF02186467 | language=en}}</ref> <ref name="Williams_2005">{{cite web | title=Pioneer Venus Project Information | first=David R. | last=Williams | date=6 January 2005 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | access-date=19 July 2009 |archive-date=15 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190515084212/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Greeley_Batson_2007">{{cite book | last1=Greeley | first1=Ronald | author-link=Ronald Greeley | last2=Batson | first2=Raymond M. | title=Planetary Mapping | page=47 | date=2007 | isbn=978-0-521-03373-2 | publisher=Cambridge University Press | url=https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | access-date=19 July 2009 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Howell_2014">{{cite web | title=Venus Express Out Of Gas; Mission Concludes, Spacecraft On Death Watch | last=Howell | first=Elizabeth | website=Universe Today | date=16 December 2014 | url=https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | access-date=22 April 2021 | archive-date=22 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210422084103/https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Volume 7 of Mayan studies">{{cite book | title=The Book of Chumayel: The Counsel Book of the Yucatec Maya, 1539–1638 | orig-date=1899 | date=1995 |publisher=Richard Luxton | isbn=978-0-89412-244-6 | pages=6, 194 | language=en}}</ref> <ref name="Milbrath">{{Cite book | title=Star Gods of The Mayans: Astronomy in Art, Folklore, and Calendars | last=Milbrath | first=Susan | date=1999 | publisher=University of Texas Press | location= Austin, TX | isbn= 978-0-292-79793-2 | pages=200–204, 383 | language=en}}</ref> <ref name="De_Groot_1912">{{cite book | title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism | first=Jan Jakob Maria|last=De Groot | series=American lectures on the history of religions | volume=10 | page=300 | year=1912 | publisher=G. P. Putnam's Sons | url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | access-date=8 January 2010 | archive-date=22 July 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005812/http://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Crump_1992">{{cite book | title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan | first=Thomas | last=Crump | year=1992 | url=https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum | url-access=limited | pages=[https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum/page/n53 39]–40 | publisher=Routledge | isbn=978-0-415-05609-0 | language=en}}</ref> <ref name="Hulbert_1909">{{cite book | first=Homer Bezaleel | last=Hulbert | year=1909 | title=The passing of Korea | page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] | publisher=Doubleday, Page & company | url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog | access-date=8 January 2010 | language=en}}</ref> <ref name="VOER">{{Cite web | title=Sao Kim – VOER | url=https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | access-date=26 December 2022 | website=Vietnam Open Educational Resources | archive-date=26 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221226003259/https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | url-status=live | language=vi}}</ref> <ref name="bhalla06">{{cite book | last=Bhalla | first=Prem P. | title=Hindu Rites, Rituals, Customs and Traditions: A to Z on the Hindu Way of Life | page=29 | date=2006 | publisher=Pustak Mahal | isbn=978-81-223-0902-7 | language=en}}</ref> <ref name="behari_frawley03">{{cite book | title=Myths & Symbols of Vedic Astrology | last1=Behari | first1=Bepin | last2=Frawley | first2=David | date=2003 | edition=2nd | publisher=Lotus Press | isbn=978-0-940985-51-3 | pages=65–74 | language=en}}</ref> <ref name="Green1992">{{cite book | title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary | last1=Black | first1=Jeremy | first2=Anthony | last2=Green | publisher=The British Museum Press | year=1992 | isbn=978-0-7141-1705-8 |pages=108–109 | url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | access-date=23 August 2020 |archive-date=20 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Cattermole_Moore_1997">{{cite book | last1=Cattermole | first1=Peter John | last2=Moore | first2=Patrick | title=Atlas of Venus | year=1997 | page=9 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-49652-0 | language=en}}</ref> <ref name="EBLCM">{{Cite encyclopedia | title=Lucifer | date=24 January 2020 | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | access-date=3 February 2023 | archive-date=24 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200124092904/https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | language=en}}</ref> <ref name="Cicero">{{cite book | title=De Natura Deorum | date=12 September 2005 | first=Marcus Tullius | last=Cicero | url=https://www.gutenberg.org/ebooks/14988 | access-date=3 February 2023 | archive-date=12 September 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050912023013/http://oll.libertyfund.org/Texts/Cicero0070/NatureOfGods/HTMLs/0040_Pt02_Book1.html | language=en}}.</ref> <ref name="Atsma">{{cite web | title=Eospheros & Hespheros | first=Aaron J. | last=Atsma | website=Theoi.com | url=https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | access-date=15 January 2016 |archive-date=14 July 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190714105448/https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Sobel_2005">{{cite book | first=Dava | last=Sobel |author-link=Dava Sobel | title=The Planets | year=2005 | publisher=Harper Publishing | pages=53–70 | isbn=978-0-14-200116-5 | url=https://books.google.com/books?id=5KHuAAAAMAAJ | language=en}}</ref> <ref name="miller">{{cite book | title=Venus | year=2003 | first=Ron | last=Miller | publisher=Twenty-First Century Books | page=12 | isbn=978-0-7613-2359-4 | language=en}}</ref> <ref name="Dick_2001">{{cite book | first=Steven | last=Dick | year=2001 | title=Life on Other Worlds: The 20th-Century Extraterrestrial Life Debate | page=43 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-79912-6 | language=en}}</ref> <ref name="Seed_2005">{{cite book | first=David | last=Seed | year=2005 | title=A Companion to Science Fiction | pages=[https://archive.org/details/companiontoscien00seed/page/n151 134]–135 | publisher=Blackwell Publishing | isbn=978-1-4051-1218-5 | url=https://archive.org/details/companiontoscien0000unse/mode/2up | access-date=3 February 2023 | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="stearn1961">{{cite journal | first=William T. | last=Stearn | title=The Male and Female Symbols of Biology | journal=New Scientist | issue=248 | pages=412–413 | date=17 August 1961 | url=https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211123202014/https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-date=23 November 2021 | language=en}}</ref> <ref name="Clark_2003">{{cite news | title=Acidic clouds of Venus could harbour life | work=New Scientist | date=26 September 2003 | first=Stuart | last=Clark | url=https://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | access-date=30 December 2015 | archive-date=16 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150516203938/http://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Redfern_2004">{{cite news | title=Venus clouds 'might harbour life' | last=Redfern | first=Martin | date=25 May 2004 | work=BBC News | access-date=30 December 2015 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | archive-date=16 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200916211157/http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dartnell2015">{{cite journal | title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: I. Cosmic rays | last1=Dartnell | first1=Lewis R. | last2=Nordheim | first2=Tom Andre | last3=Patel | first3=Manish R. | last4=Mason | first4=Jonathon P. | last5=Coates | first5=Andrew J. | last6=Jones | first6=Geraint H. | journal=Icarus | date=September 2015 | volume=257 | pages=396–405 | doi=10.1016/j.icarus.2015.05.006 | bibcode=2015Icar..257..396D | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Sagan_Morowitz_1967">{{cite journal |last1=Sagan |first1=Carl |title=Life on the Surface of Venus? |journal=Nature |date=December 1967 |volume=216 |issue=5121 |pages=1198–1199 |doi=10.1038/2161198a0 |bibcode=1967Natur.216.1198S |language=en}}</ref> <ref name="TAJ-20190826">{{cite journal | title=Long-term Variations of Venus's 365 nm Albedo Observed by Venus Express, Akatsuki, MESSENGER, and the Hubble Space Telescope | last1=Lee | first1=Yeon Joo | last2=Jessup | first2=Kandis-Lea | last3=Perez-Hoyos | first3=Santiago | last4=Titov | first4=Dmitrij V. | last5=Lebonnois | first5=Sebastien | last6=Peralta | first6=Javier | last7=Horinouchi | first7=Takeshi | last8=Imamura | first8=Takeshi | last9=Limaye | first9=Sanjay | last10=Marcq | first10=Emmanuel | last11=Takagi | first11=Masahiro | last12=Yamazaki | first12=Atsushi | last13=Yamada | first13=Manabu | last14=Watanabe | first14=Shigeto | last15=Murakami | first15=Shin-ya | last16=Ogohara | first16=Kazunori | last17=McClintock | first17=William M. | last18=Holsclaw | first18=Gregory | last19=Roman | first19=Anthony | journal=The Astronomical Journal | date=26 August 2019 | volume=158 | issue=3 | page=126 | arxiv=1907.09683 | bibcode=2019AJ....158..126L | doi=10.3847/1538-3881/ab3120 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="ES-20190903">{{cite news | title=Could microbes be affecting Venus' climate? | last=Anderson | first=Paul | date=3 September 2019 | work=Earth & Sky | url=https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | access-date=3 September 2019 |archive-date=3 September 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190903230026/https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="stearn">{{cite journal | title=The Origin of the Male and Female Symbols of Biology | last=Stearn | first=William T. | journal=Taxon | date=May 1968 | volume=11 | issue=4 | pages=109–113 | doi=10.2307/1217734|jstor=1217734 | bibcode=1962Taxon..11..109S | language=en}}</ref> <ref name="NRC_2006">{{cite book | title=Assessment of Planetary Protection Requirements for Venus Missions: Letter Report | author=National Research Council | date=2006 | publisher=The National Academies Press | doi=10.17226/11584 | bibcode=2006nap..book11584N | isbn=978-0-309-10150-9 | url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | access-date=19 January 2021 | archive-date=17 July 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150717231529/http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Архив фантастики">{{cite web | title=Архив фантастики | website=Архив фантастики | language=ru | url=http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | access-date=2 September 2021 | archive-date=2 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210902230735/http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | url-status=live}}</ref> <ref name="Inner Solar System 2015">{{cite book | title=Inner Solar System | editor-last=Badescu | editor-first=Viorel | editor-last2=Zacny | editor-first2=Kris | publisher=Springer International Publishing | year=2015 | isbn=978-3-319-19568-1 | doi=10.1007/978-3-319-19569-8 | language=en}}</ref> <ref name="Tickle 2015">{{cite web | title=A Look Into Whether Humans Should Try to Colonize Venus Instead of Mars | last=Tickle | first=Glen | website=Laughing Squid | date=5 March 2015 | url=https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | access-date=1 September 2021 | archive-date=1 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210901191020/https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Warmflash_2017">{{cite web | title=Colonization of the Venusian Clouds: Is 'Surfacism' Clouding Our Judgement? | first=David | last=Warmflash | website=Vision Learning | date=14 March 2017 | url=https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | access-date=20 September 2019 | archive-date=11 December 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191211122431/https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Landis2003">{{cite book |last1=Landis |first1=Geoffrey A. |title=AIP Conference Proceedings |chapter=Colonization of Venus |date=2003 |volume=654 |pages=1193–1198 |doi=10.1063/1.1541418 |hdl=2060/20030022668 |language=en}}</ref> <ref name="Lawrence_2005">{{cite web | title=In Search of the Venusian Shadow | last=Lawrence | first=Pete | date=2005 | website=Digitalsky.org.uk | access-date=13 June 2012 | url=http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120611003523/http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-date=11 June 2012 | language=en}}</ref> <ref name="Walker_2017">{{cite web | title=Viewing Venus in Broad Daylight | first=John | last=Walker | work=Fourmilab Switzerland | access-date=19 April 2017 | archive-date=29 March 2017 | url=http://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20170329024632/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Jakosky">{{cite book | title=The New Solar System | last=Jakosky |first=Bruce M. | chapter=Atmospheres of the Terrestrial Planets | editor1-last=Beatty | editor1-first=J. Kelly | editor2-last=Petersen | editor2-first=Carolyn Collins | editor3-last=Chaikin | editor3-first=Andrew | edition=4th | date=1999 | pages=175–200 | location=Boston |publisher=Sky Publishing | isbn=978-0-933346-86-4 |oclc=39464951 | language=en}}</ref> <ref name="Shiga_2007">{{cite web | title=Did Venus's ancient oceans incubate life? | first=David | last=Shiga | work=New Scientist | date=10 October 2007 | url=https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | access-date=17 September 2017 |archive-date=24 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090324134332/https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Brammer 2020">{{cite web | last=Brammer | first=John Paul | title=Love/Hate Reads: 'Men Are From Mars, Women Are From Venus,' Revisited | website=VICE | date=10 February 2020 | url=https://www.vice.com/en/article/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited/ | access-date=17 April 2023 | archive-date=17 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230417234135/https://www.vice.com/en/article/n7j3nm/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510">{{cite journal | title=Sex symbols ancient and modern: their origins and iconography on the pedigree | last=Schott | first=G. D. | journal=BMJ | date=22 December 2005 | volume=331 | issue=7531 | pages=1509–1510 | doi=10.1136/bmj.331.7531.1509 | pmid=16373733 | pmc=1322246 | language=en}}</ref> <ref name="Parker 1974">{{cite journal | title=Ancient Egyptian Astronomy | last=Parker | first=R. A. | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences | publisher=The Royal Society | year=1974 | volume=276 | issue=1257 | pages=51–65 | jstor=74274 | doi=10.1098/rsta.1974.0009 | bibcode=1974RSPTA.276...51P | language=en}}</ref> <ref name="Quack 2019">{{cite book | title=Oxford Research Encyclopedia of Planetary Science | last=Quack | first=Joachim Friedrich | chapter=The Planets in Ancient Egypt | publisher=Oxford University Press | date=23 May 2019 | doi=10.1093/acrefore/9780190647926.013.61 | isbn=978-0-19-064792-6 | language=en}}</ref> <ref name="Getty">{{cite web | title=Aphrodite and the Gods of Love: Roman Venus (Getty Villa Exhibitions) | website=Getty | url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | access-date=15 April 2023 | archive-date=12 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230412080715/https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Whitney_1986">{{cite journal | title=The Skies of Vincent van Gogh | last=Whitney | first=Charles A. | journal=Art History|date=September 1986 | volume=9| issue=3 | page=356 | doi=10.1111/j.1467-8365.1986.tb00206.x | language=en}}</ref> <ref name="Boime_1984">{{cite journal | last=Boime | first=Albert | author-link=Albert Boime | title=Van Gogh's ''Starry Night'': A History of Matter and a Matter of History | journal=Arts Magazine | date=December 1984 | page=88 | url=http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | access-date=28 July 2018 | archive-date=23 November 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181123150057/http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="u3r1a">{{cite journal | title=The deep atmosphere of Venus and the possible role of density-driven separation of CO2 and N2 | last1=Lebonnois | first1=Sebastien | last2=Schubert | first2=Gerald | journal=Nature Geoscience | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=10 | issue=7 | date=26 June 2017 | pages=473–477 | doi=10.1038/ngeo2971 | bibcode=2017NatGe..10..473L | language=en}}</ref> <ref name="Ernst 2022">{{cite web | title=Venus was once more Earth-like, but climate change made it uninhabitable | last=Ernst | first=Richard | website=The Conversation | date=3 November 2022 | url=http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | access-date=21 April 2023 | archive-date=21 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230421033219/http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio 2020 p.">{{cite journal | title=Venusian Habitable Climate Scenarios: Modeling Venus Through Time and Applications to Slowly Rotating Venus-Like Exoplanets | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=125 | issue=5 | year=2020 | article-number=e2019JE006276 | doi=10.1029/2019je006276 | arxiv=2003.05704 | bibcode=2020JGRE..12506276W | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383">{{cite journal | title=Was Venus the first habitable world of our solar system? | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | last3=Kiang | first3=Nancy Y. | last4=Sohl | first4=Linda E. | last5=Grinspoon | first5=David H. | last6=Aleinov | first6=Igor | last7=Kelley | first7=Maxwell | last8=Clune | first8=Thomas | journal=Geophysical Research Letters | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=43 | issue=16 | date=28 August 2016 | pages=8376–8383 | doi=10.1002/2016gl069790 | pmid=28408771 | pmc=5385710 | arxiv=1608.00706 | bibcode=2016GeoRL..43.8376W | language=en}}</ref> <ref name="Steigerwald 2022">{{cite web | title=NASA Study: Massive Volcanism May Have Altered Ancient Venus' Climate | last=Steigerwald | first=Bill | website=NASA | date=2 November 2022 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change | access-date=5 May 2023 | archive-date=10 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230510213318/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tillman 2018">{{cite web | title=Venus' Atmosphere: Composition, Climate and Weather | last=Tillman | first=Nola Taylor | website=Space.com | date=18 October 2018 | url=https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | access-date=9 May 2023 | archive-date=9 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230509122404/https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012">{{cite web | title=Venus and Earth: worlds apart – Transit of Venus blog | website=ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs | date=31 May 2012 | url=https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | access-date=11 June 2023 | archive-date=11 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230611201608/https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | url-status=live | language=en}}</ref> }} == Lexim i mëtejshëm == * {{Cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=2023-02-06 |volume=219 |issue=1 |page=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en }} * {{Cite journal |last1=Widemann |first1=Thomas |last2=Smrekar |first2=Suzanne E. |last3=Garvin |first3=James B. |last4=Straume-Lindner |first4=Anne Grete |last5=Ocampo |first5=Adriana C. |last6=Schulte |first6=Mitchell D. |last7=Voirin |first7=Thomas |last8=Hensley |first8=Scott |last9=Dyar |first9=M. Darby |last10=Whitten |first10=Jennifer L. |last11=Nunes |first11=Daniel C. |last12=Getty |first12=Stephanie A. |last13=Arney |first13=Giada N.|author13-link=Giada Arney |last14=Johnson |first14=Natasha M. |last15=Kohler |first15=Erika |last16=Spohn |first16=Tilman |last17=O'Rourke |first17=Joseph G. |last18=Wilson |first18=Colin F. |last19=Way |first19=Michael J. |last20=Ostberg |first20=Colby |last21=Westall |first21=Frances |last22=Höning |first22=Dennis |last23=Jacobson |first23=Seth |last24=Salvador |first24=Arnaud |last25=Avice |first25=Guillaume |last26=Breuer |first26=Doris |last27=Carter |first27=Lynn |last28=Gilmore |first28=Martha S. |last29=Ghail |first29=Richard |last30=Helbert |first30=Jörn |last31=Byrne |first31=Paul |last32=Santos |first32=Alison R. |last33=Herrick |first33=Robert R. |last34=Izenberg |first34=Noam |last35=Marcq |first35=Emmanuel |last36=Rolf |first36=Tobias |last37=Weller |first37=Matt |last38=Gillmann |first38=Cedric |last39=Korablev |first39=Oleg |last40=Zelenyi |first40=Lev |last41=Zasova |first41=Ludmila |last42=Gorinov |first42=Dmitry |last43=Seth |first43=Gaurav |last44=Rao |first44=C. V. Narasimha |last45=Desai |first45=Nilesh |title=Venus Evolution Through Time: Key Science Questions, Selected Mission Concepts and Future Investigations |journal=Space Science Reviews |date=October 2023 |volume=219 |issue=7 |page=56 |doi=10.1007/s11214-023-00992-w |bibcode=2023SSRv..219...56W |display-authors=1|hdl=10852/109541 |hdl-access=free |language=en }} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|commonscat=Venus (planet)}} * [https://web.archive.org/web/20150906034051/http://solarsystem.nasa.gov/planets/venus Profili i Venusit] në faqen e NASA-s për eksplorimin e Sistemit Diellor * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html Misionet drejt Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210163349/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html |date=2015-02-10 }} dhe [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html katalogu i imazheve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329025335/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html |date=2015-03-29 }} te Qendra Kombëtare e të Dhënave për Shkencat Hapësinore * [http://www.mentallandscape.com/V_Venus.htm Eksplorimi sovjetik i Venusit] dhe [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm katalogu i imazheve] në Mentallandscape.com * [https://web.archive.org/web/20151015045714/http://www.strykfoto.org/venera.htm Katalogu i imazheve nga misionet Venera] * [http://www.nineplanets.org/venus.html Faqja për Venusin] në ''The Nine Planets'' * [http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html Kalimet e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html |date=2012-03-19 }} në NASA.gov * [https://web.archive.org/web/20150207003528/http://www.geody.com/?world=venus Geody Venus], një motor kërkimi për veçoritë e sipërfaqes * [https://gravitysimulator.org/solar-system/pentagram-of-venus Simulim interaktiv 3D i gravitetit] të pentagramit që përshkon orbita e Venusit kur Toka mbahet e palëvizshme në qendër të sistemit koordinativ === Burime hartografike === * [https://web.archive.org/web/20071005184007/http://www.mapaplanet.org/explorer/venus.html Map-a-Planet: Venus] nga Shërbimi Gjeologjik i SHBA-së * [https://web.archive.org/web/20160112001040/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/VENUS/target Gazetari i Nomenklaturës Planetare: Venusi] nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]] * [http://www.lpi.usra.edu/resources/vc/vchome.shtml Baza e të dhënave për krateret e Venusit] nga Instituti Hënor dhe Planetar * [http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf Harta e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106161927/http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf |date=2015-11-06 }} nga Universiteti Eötvös Loránd * [https://www.google.com/maps/space/venus/@33.5623476,-46.1493481,7057278m/data=!3m1!1e3 Google Venus 3D], hartë interaktive e planetit {{Authority control}} [[Kategoria:Venusi| ]] [[Kategoria:Planetë të Sistemit Diellor]] [[Kategoria:Planetë tokësorë]] [[Kategoria:Objekte astronomike të njohura që nga lashtësia]] [[Kategoria:Luciferi]] <!-- NUK ËSHTË PJESË E ARTIKULLIT — mos e kopjo këtë bllok në faqen kryesore. == Për faqen e diskutimit (Talk) == {{Përkthyer nga|en|Venus|19 shtator 2026|1375690330}} == Përmbledhja e redaktimit == --> 1tv4se1cbhfuyul45czgnuukot39pop 3060411 3060410 2026-10-29T17:43:07Z ~2026-57742-29 195144 /* Vëzhgueshmëria */ 3060411 wikitext text/x-wiki {{Short description|Planeti i dytë nga Dielli}} {{Artikull i përkryer}} {{Use dmy dates|date=August 2024}} {{Infobox planet | type = Planet shkëmbor | name = Venusi <br> Venera | image = <!-- Please do not change this image without discussion in the Talk page. This selection is by consensus --> Venus_from_Mariner_10.jpg | symbol = [[File:Venus symbol (bold).svg|24px|♀|class=skin-invert]] | caption = Imazh me ngjyra false i Venusit, marrë nga Mariner 10 më 1974. | orbit_ref = <ref name="fact"/><ref name="horizons"/> | epoch = J2000 | aphelion = {{Convert|0.728213|AU|e6km|2|abbr=unit|lk=in}} | perihelion = {{Convert|0.718440|AU|e6km|2|abbr=unit}} | semimajor = {{Convert|0.723332|AU|e6km|2|abbr=unit}} | eccentricity = 0,006772<ref name="VSOP87"/> | period = {{plainlist | * {{Val|224.701|u=day}}<ref name="fact"/> * {{Val|0.615198|u=vit julian}} * {{Val|0.615187|u=vit sideral}} * 1,92 ditë diellore të Venusit }} | synodic_period = 583,92 ditë<ref name="fact"/> | avg_speed = 35,02{{Nbsp}}km/s | inclination = {{plainlist | * {{Val|3.39458|u=°}} ndaj ekliptikës * 3,86° ndaj ekuatorit të [[Dielli]]t * 2,15° ndaj planit të pandryshueshëm<ref name="Souami_Souchay_2012"/> }} | asc_node = 76,680°<ref name="VSOP87"/> | arg_peri = 54,884° | mean_anomaly = 50,115° | satellites = Asnjë | allsatellites = yes | mean_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{Val|fmt=commas|6051.8|1.0|u=km}}}}<ref name="Seidelmann2007"/> * 0,9499 Toka }} | flattening = 0<ref name="Seidelmann2007"/> | surface_area = {{plainlist | * {{Val|4.6023|e=8|u=km2}} * 0,902 Toka }} | volume = {{plainlist | * {{Val|9.2843|e=11|u=km3}} * 0,857 Toka }} | mass = {{plainlist | * {{Val|4.86731|0.00023|e=24|u=kg}}<ref name="NASA_2015"/> * 0,815 Toka }} | density = {{Val|5.243|0.003|u=g/cm3}}<ref name="NASA_2015"/> | surface_grav = {{Convert|8.87|m/s2|g0|lk=out}} | escape_velocity = {{Convert|10.36|km/s|abbr=on}}<ref name="NASA_2015"/> | rotation = {{Val|-116.75|u=day}} (retrograd)<ref name="planetary-facts"/> <br/>1 ditë diellore e Venusit | sidereal_day = {{Val|-243.0226|u=day}} (retrograd)<ref name="Margot_et_al_2021"/> | rot_velocity = 6,52 km/h | axial_tilt = 2,64° (për rrotullimin retrograd){{break}}177,36° (ndaj orbitës)<ref name="fact"/>{{refn|group=note|Përcaktimi i rrotullimit si retrograd, siç bëjnë misionet hapësinore të NASA-s dhe USGS-ja, e vendos Ishtar Terra në hemisferën veriore dhe jep pjerrësi boshtore prej 2,64°. Zbatimi i rregullit të dorës së djathtë për rrotullim prograd e vendos Ishtar Terrën në hemisferën negative dhe jep pjerrësi boshtore prej 177,36°.}} | right_asc_north_pole = {{plainlist | * 18h 11m 2s * 272,76°<ref name="iauwg_ccrsps2000"/><ref name="iau2015">{{cite journal |last1=Archinal |first1=B. A. |last2=Acton |first2=C. H. |last3=A'Hearn |first3=M. F. |last4=Conrad |first4=A. |last5=Consolmagno |first5=G. J. |last6=Duxbury |first6=T. |last7=Hestroffer |first7=D. |last8=Hilton |first8=J. L. |last9=Kirk |first9=R. L. |last10=Klioner |first10=S. A. |last11=McCarthy |first11=D. |last12=Meech |first12=K. |last13=Oberst |first13=J. |last14=Ping |first14=J. |last15=Seidelmann |first15=P. K. |last16=Tholen |first16=D. J. |last17=Thomas |first17=P. C. |last18=Williams |first18=I. P. |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2015 |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |date=March 2018 |volume=130 |issue=3 |article-number=22 |doi=10.1007/s10569-017-9805-5 |bibcode=2018CeMDA.130...22A |language=en}}</ref> }} | declination = 67,16°<ref name="iau2015"/> | albedo = {{plainlist | * 0,689 (gjeometrik)<ref name="Mallama_et_al"/> * 0,76 (Bond)<ref name="Haus_et_al"/> }} | magnitude = −4,92 deri në −2,98<ref name="Mallama_and_Hilton"/> | abs_magnitude = −4,4<ref>{{cite web |title=Encyclopedia – the brightest bodies |website=IMCCE |url=https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724225002/https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |url-status=live |language=en}}</ref> | angular_size = {{nowrap|9,7′–66,0′}}<ref name="fact"/> | single_temperature = {{Convert|232|K|°C|0}} (temperaturë e trupit të zi)<ref name="American Chemical Society 2013"/> | temp_name1 = [[Kelvini|Kelvin]] | mean_temp_1 = 737 K<ref name="fact"/> | temp_name2 = [[Celcius|Celsius]] | mean_temp_2 = 464 °C | temp_name3 = Fahrenheit | mean_temp_3 = 867 °F | surface_equivalent_dose_rate = {{convert |0.00000000225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}}<br/>{{convert |0.0000918 |- |0.0225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}} në nivelin e reve<ref name="radiation-levels"/><!-- pixel values measured from the referenced figure --> | surface_absorbed_dose_rate = {{convert |0.00000000206 |mGy/h |μGy/h |sigfig=2 |disp=out}}<ref name="radiation-levels"/> | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Venus.ogg|ˈ|v|iː|n|ə|s}} | named_after = {{ill|Venusi (mitologji)|en|Venus (mythology)|lt=Venusi}} | adjectives = {{nowrap|Venusian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|nj|uː|z|i|ə|n|,_|-|ʒ|ə|n}},<ref name="Lexico_Venusian"/>}} rrallë Cytherean {{IPAc-en|s|ɪ|θ|ə|'|r|iː|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Cytherean</ref> ose Venerean / Venerian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|n|ɪər|i|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Venerean, Venerian</ref> | atmosphere = po | atmosphere_ref = <ref name="fact"/> | surface_pressure = 93&nbsp;[[Bari (njësi)|bar]] (9,3&nbsp;[[Paskali (njësi)|MPa]]){{break}}92 atm | atmosphere_composition = {{plainlist | * 96,5% [[Dioksidi i karbonit|dioksid karboni]] * 3,5% [[Azoti|azot]] * 0,015% dioksid squfuri * 0,0070% [[Argoni|argon]] * 0,0020% avull uji * 0,0017% [[Monoksidi i karbonit|monoksid karboni]] * 0,0012% [[Heliumi|helium]] * 0,0007% [[Neoni|neon]] * Gjurmë sulfur karbonili * Gjurmë klorur hidrogjeni * Gjurmë fluorur hidrogjeni }} }} '''Venusi''' ose '''Venera''' është [[Planeti|planeti]] i dytë nga [[Dielli]]. Për nga madhësia dhe masa, Venusi i ngjan [[Toka|Tokës]], por nuk ka ujë të lëngshëm dhe {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus|lt=atmosfera e tij}} është shumë më e trashë dhe më e dendur se ajo e çdo trupi tjetër shkëmbor në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Atmosfera përbëhet kryesisht nga [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe ka një shtresë të dendur resh të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] që mbulon të gjithë planetin. Në nivelin mesatar të sipërfaqes, temperatura e atmosferës arrin {{convert|737|K|C F|abbr=on}}, duke e bërë Venusin planetin më të nxehtë në Sistemin Diellor. Trysnia atmosferike është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës në nivelin e detit, duke e shndërruar shtresën më të ulët të atmosferës në një lëng superkritik. Nga Toka, Venusi shihet si një pikë drite e ngjashme me një yll; ai duket më i ndritshëm se çdo pikë tjetër natyrore drite në qiell,<ref name="Lawrence_2005"/><ref name="Walker_2017"/> si «ylli i mëngjesit» ose «ylli i mbrëmjes», më i ndritshmi. Në anglishten e vjetër iu dha edhe emri poetik Ēarendel, që do të thotë «rreze drite», krahas dy epitetëve të mëparshëm. Venusi rrotullohet rreth Diellit më afër se Toka. Orbitat e Venusit dhe Tokës bëjnë që të dy planetët të afrohen me njëri-tjetrin në periudha sinodike prej 1,6 vjetësh. Gjatë kësaj kohe, Venusi i afrohet Tokës më shumë se çdo planet tjetër. Në fluturimet hapësinore ndërplanetare nga Toka, Venusi përdoret shpesh si pikë kalimi për asistime gravitacionale, duke ofruar një rrugë më ekonomike që u kursen karburant mjeteve hapësinore. Venusi nuk ka hëna dhe rrotullohet shumë ngadalë, në drejtim retrograd rreth boshtit të vet; kjo vjen si pasojë e forcave konkurruese të bllokimit baticor diellor dhe ngrohjes diferenciale të atmosferës së tij masive. Si rrjedhojë, një ditë venusiane zgjat 116,75 ditë tokësore, rreth gjysmën e një viti diellor venusian, i cili zgjat 224,7 ditë tokësore. Venusi ka një magnetosferë të dobët. Meqë nuk ka një dinamo të brendshme, ajo krijohet nga ndërveprimi i erës diellore me atmosferën. Brenda, Venusi ka bërthamë, mantel dhe kore. Nxehtësia e brendshme largohet përmes vullkanizmit aktiv,<ref name="NYT-20240527">{{cite news |last=Andrews |first=Roy George Andrews |title=Rivers of Lava on Venus Reveal a More Volcanically Active Planet - New software let scientists re-examine old radar images, providing some of the strongest evidence yet that volcanoes continue to reshape the hellish planet. |url=https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |date=2024-05-27 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601113231/https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |archive-date=2024-06-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sulcanese |first1=Davide |last2=Mitri |first2=Giuseppe |last3=Mastrogiuseppe |first3=Marco |title=Evidence of ongoing volcanic activity on Venus revealed by Magellan radar |journal=Nature Astronomy |date=2024-05-27 |volume=8 |issue=8 |pages=973–982 |doi=10.1038/s41550-024-02272-1 |bibcode=2024NatAs...8..973S |language=en}}</ref> duke sjellë përtëritjen e sipërfaqes në vend të tektonikës së pllakave. Venusi mund të ketë pasur ujë të lëngshëm në sipërfaqe në fillimet e historisë së tij, me një mjedis të banueshëm,<ref name="NYT-20231026"/><ref name="NA-20231026"/> përpara se një efekt serrë i pakontrolluar ta avullonte të gjithë ujin dhe ta kthente planetin në gjendjen e sotme.<ref name="Jakosky"/><ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Shiga_2007"/> Në lartësitë e shtresës së reve ka kushte atmosferike që ngjasojnë më shumë me ato të Tokës sesa kushtet e çdo vendi tjetër në Sistemin Diellor. Ato janë cilësuar si potencialisht të favorshme për jetën në Venus, ku më 2020 u gjetën biomarkues të mundshëm, duke nxitur kërkime dhe misione të reja. Gjatë historisë, njerëzit në mbarë botën e kanë vëzhguar Venusin, i cili ka pasur rëndësi të veçantë në shumë kultura. Me teleskopë u dalluan fazat e Venusit, të cilat më 1613 u paraqitën si dëshmi vendimtare që rrëzonin modelin gjeocentrik mbizotërues të kohës dhe mbështesnin modelin heliocentrik. Venusi u vizitua për herë të parë më 1961 nga Venera 1, e cila kaloi pranë planetit dhe realizoi fluturimin e parë hapësinor ndërplanetar. Të dhënat e para nga Venusi u morën gjatë misionit të dytë ndërplanetar, Mariner 2, më 1962. Më 1967, Venera 4 u bë mjeti i parë ndërplanetar që goditi planetin; më pas, më 1970, zbarkuesi Venera 7 mbërriti në sipërfaqe. Imazhet e para u kapën nga Mariner 10 gjatë asistimit të tij gravitacional më 1974, në rrugën drejt [[Merkuri (planet)|Merkurit]]. {{As of|2025}}, Solar Orbiter është në rrugë për të fluturuar pranë Venusit më 2026, ndërsa misioni i radhës që planifikohet të niset drejt Venusit është Venus Life Finder, gjithashtu i planifikuar për më 2026. == Karakteristikat fizike == [[File:Terrestrial planet size comp 2024.png|thumb|left|365px|Venusi, në shkallë proporcionale, mes objekteve me masë planetare të Sistemit të Brendshëm Diellor. Nga e majta: [[Merkuri (planet)|Merkuri]], Venusi, [[Toka]], [[Hëna]], [[Marsi]] dhe [[Ceres]].]] [[File:11214 2023 956 Fig3 HTML.webp|thumb|left|upright=1.3|Venusi i fotografuar në gjatësi valore të ndryshme]] Venusi është njëri nga katër planetët tokësorë të [[Sistemi diellor|Sistemit Diellor]], që do të thotë se është një trup shkëmbor, si Toka. Për nga madhësia dhe masa, ai i ngjan Tokës dhe shpesh përshkruhet si «motra» ose «binjakja» e saj.<ref name="Lopes_Gregg_2004"/> Për shkak të rrotullimit të ngadaltë, Venusi është pothuajse sferik.<ref name="Venus"/> Diametri i tij është {{convert|12103.6|km|mi|abbr=on}} — vetëm {{convert|638.4|km|mi|abbr=on}} më pak se ai i Tokës — dhe masa e tij është 81,5% e masës së Tokës; kështu, ai është planeti i tretë më i vogël në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Kushtet në sipërfaqen e Venusit ndryshojnë rrënjësisht nga ato në Tokë, sepse [[Atmosfera|atmosfera]] e tij e dendur përbëhet 96,5% nga dioksidi i karbonit, i cili shkakton një [[Efekti i serës|efekt serre]] të fuqishëm. Pjesa më e madhe e 3,5% të mbetur është [[Azoti|azot]].<ref name="Darling_Venus"/><ref>{{Cite web |title=Venus atmosphere, mainly composed of carbon dioxide and nitrogen |url=https://www.aeronomie.be/en/encyclopedia/venus-atmosphere-mainly-composed-carbon-dioxide-and-nitrogen |access-date=2026-03-28 |website=Royal Belgian Institute for Space Aeronomy |language=en}}</ref> Presioni mesatar në sipërfaqe është {{convert|9.3|MPa|bar|lk=on|abbr=off}}, ndërsa temperatura mesatare e sipërfaqes është {{convert|737|K|C F|abbr=on}}.<ref name="Rossow_et_al_1990">{{cite journal | title=Cloud-tracked winds from Pioneer Venus OCPP images | first1=W. B. | last1=Rossow | first2=A. D. | last2=del Genio | first3=T. | last3=Eichler | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=47 | issue=17 | pages=2053–2084 | year=1990 | doi=10.1175/1520-0469(1990)047<2053:CTWFVO>2.0.CO;2 |bibcode=1990JAtS...47.2053R | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Lorenz_et_al_2001">{{cite journal | title=Titan, Mars and Earth: Entropy Production by Latitudinal Heat Transport | last1=Lorenz | first1=Ralph D. | last2=Lunine | first2=Jonathan I. | last3=Withers | first3=Paul G. | last4=McKay | first4=Christopher P. | journal=Geophysical Research Letters | volume=28 | issue=3 | pages=415–418 | date=1 February 2001 | publisher=Ames Research Center, University of Arizona Lunar and Planetary Laboratory | doi=10.1029/2000GL012336 | bibcode=2001GeoRL..28..415L |language=en}}</ref><ref name="NASA_Seasons">{{cite web | title=Interplanetary Seasons | date=19 June 2000 | website=NASA Science | publisher=NASA | url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414193149/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="McGill_2010">{{cite book | title=Planetary Tectonics | year=2010 | chapter=Venus tectonics | last1=McGill | first1=G. E. | last2=Stofan | first2=E. R. | last3=Smrekar | first3=S. E. | editor1-first=T. R. | editor1-last=Watters | editor2-first=R. A. | editor2-last=Schultz | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-76573-2 | pages=81–120 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | access-date=18 October 2015 | archive-date=23 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623194433/https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Otten_2004">{{cite web | title="Heavy metal" snow on Venus is lead sulfide | first=Carolyn Jones |last=Otten | year=2004 | publisher=Washington University in St. Louis | url=http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | access-date=21 August 2007 |archive-date=15 April 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080415000214/http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Lorentz_2018">{{Cite journal | title=Lightning detection on Venus: a critical review | last=Lorenz | first=Ralph D. | date=20 June 2018 | journal=Progress in Earth and Planetary Science | volume=5 | issue=1 | article-number=34 | doi=10.1186/s40645-018-0181-x | doi-access=free | bibcode=2018PEPS....5...34L |language=en}}</ref><ref name="Kranopol'skii_1980">{{cite journal | title=Lightning on Venus according to Information Obtained by the Satellites ''Venera 9'' and ''10'' | last1=Kranopol'skii | first1=V. A. | date=1980 | journal=Cosmic Research | volume=18 | issue=3 | pages=325–330 | bibcode=1980CosRe..18..325K |language=en}}</ref><ref name="Venera_12">{{cite web | title=''Venera 12'' Descent Craft | work=National Space Science Data Center | publisher=NASA | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | access-date=10 September 2015 | archive-date=23 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523181039/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | url-status=live |language=en}}</ref> Kjo është mbi pikat kritike të të dy përbërësve kryesorë, duke e bërë atmosferën pranë sipërfaqes një fluid superkritik, i përbërë kryesisht nga dioksid karboni superkritik dhe nga një sasi azoti superkritik. === Historia natyrore === ==== Formimi ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Hipoteza e mjegullnajës|en|Nebular hypothesis}}}} Mendohet se planetët shkëmborë tokësorë, përfshirë Venusin, u formuan në pesë faza: vendosja e pluhurit, formimi i planetezimalëve, formimi i embrioneve planetare, përplasjet gjigante dhe, së fundi, formimi i atmosferave. Matjet e kufizuara të Venusit nuk kanë mundësuar një analizë më të hollësishme të kronologjisë së formimit të tij.<ref>{{cite journal |last1=Lammer |first1=Helmut |last2=Brasser |first2=Ramon |last3=Johansen |first3=Anders |last4=Scherf |first4=Manuel |last5=Leitzinger |first5=Martin |title=Formation of Venus, Earth and Mars: Constrained by Isotopes |journal=Space Science Reviews |date=February 2021 |volume=217 |issue=1 |article-number=7 |doi=10.1007/s11214-020-00778-4 |arxiv=2102.06173 |bibcode=2021SSRv..217....7L |language=en}}</ref> Venusi mund të ketë pasur [[Pllaka tektonike|tektonikë aktive të pllakave]] gjatë miliardit të parë të viteve të ekzistencës së tij. Kjo mund të ketë çuar në çlirimin vullkanik të gazeve dhe në sasinë e tanishme të [[Azoti|azotit]] në atmosferën e tij.<ref name="Russell_2007">{{cite journal |last1=Russell |first1=C. T. |last2=Zhang |first2=T. L. |last3=Delva |first3=M. |last4=Magnes |first4=W. |last5=Strangeway |first5=R. J. |last6=Wei |first6=H. Y. |title=Lightning on Venus inferred from whistler-mode waves in the ionosphere |journal=Nature |date=29 November 2007 |volume=450 |issue=7170 |pages=661–662 |doi=10.1038/nature05930 |pmid=18046401 |bibcode=2007Natur.450..661R |language=en}}</ref><ref name="Hand_2007">{{cite journal | last=Hand | first=Eric | date=November 2007 | title=European mission reports from Venus | journal=Nature | issue=450 | pages=633–660 | doi=10.1038/news.2007.297 | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="BBC_2007_11_28">{{cite news | author=Staff | date=28 November 2007 | title=Venus offers Earth climate clues | work=BBC News | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | access-date=29 November 2007 | archive-date=11 January 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090111155813/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Fukuhara_et_al_2017">{{cite journal | title=Large stationary gravity wave in the atmosphere of Venus | last1=Fukuhara | first1=Tetsuya | last2=Futaguchi | first2=Masahiko | last3=Hashimoto | first3=George L. | last4=Horinouchi | first4=Takeshi | last5=Imamura | first5=Takeshi | last6=Iwagaimi | first6=Naomoto | last7=Kouyama | first7=Toru | last8=Murakami | first8=Shin-ya | last9=Nakamura | first9=Masato | last10=Ogohara| first10=Kazunori | last11=Sato | first11=Mitsuteru | last12=Sato | first12=Takao M. | last13=Suzuki | first13=Makoto | last14=Taguchi | first14=Makoto | last15=Takagi | first15=Seiko | last16=Ueno | first16=Munetaka | last17=Watanabe | first17=Shigeto | last18=Yamada | first18=Manabu | last19=Yamazaki | first19=Atsushi | journal=Nature Geoscience | date=16 January 2017 | volume=10 | issue=2 | pages=85–88 | doi=10.1038/ngeo2873 | bibcode=2017NatGe..10...85F | url=https://repository.exst.jaxa.jp/dspace/handle/a-is/598327 |language=en}}</ref><ref name="Rincon_2017">{{cite news | title=Venus wave may be Solar System's biggest | last=Rincon |first=Paul | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | work=BBC News | date=16 January 2017 | access-date=17 January 2017 | archive-date=17 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170117002347/http://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Chang_2017">{{cite news | title=Venus Smiled, With a Mysterious Wave Across Its Atmosphere | last=Chang | first=Kenneth | work=The New York Times | date=16 January 2017 | url=https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | access-date=17 January 2017 | archive-date=15 July 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170715231853/https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma">{{cite web | title=Ganis Chasma | work=Gazetteer of Planetary Nomenclature | publisher=USGS Astrogeology Science Center | url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | access-date=14 April 2021 | archive-date=13 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181013014548/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Nimmo_2002">{{cite journal | title=Crustal analysis of Venus from Magellan satellite observations at Atalanta Planitia, Beta Regio, and Thetis Regio | last=Nimmo | first=F. | journal=Geology | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | date=2002 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N |language=en}}</ref><ref name="sci_news_1976">{{cite journal | title=The Unveiling of Venus: Hot and Stifling | journal=Science News | date=19 June 1976 | volume=109 | issue=25 | pages=388–389 | jstor=3960800 | doi=10.2307/3960800 | quote=100 watts per square meter ... 14,000 lux ... corresponds to ... daytime with overcast clouds |language=en}}</ref> Si pasojë, Venusi mund të ketë pasur një mjedis më të [[Banueshmëria planetare|banueshëm]], ndoshta të aftë për të mbështetur forma jete.<ref name="NYT-20231026">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Billions of Years Ago, Venus May Have Had a Key Earthlike Feature – A new study makes the case that the solar system's hellish second planet once may have had plate tectonics that could have made it more hospitable to life. |url=https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |date=2023-10-26 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101043615/https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |archive-date=2023-11-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref name="NA-20231026">{{cite journal |last1=Weller |first1=Matthew B. |last2=Evans |first2=Alexander J. |last3=Ibarra |first3=Daniel E. |last4=Johnson |first4=Alexandria V. |title=Venus's atmospheric nitrogen explained by ancient plate tectonics |journal=Nature Astronomy |date=2023-10-26 |volume=7 |issue=12 |pages=1436–1444 |doi=10.1038/s41550-023-02102-w |bibcode=2023NatAs...7.1436W |language=en}}</ref> Venusi është bërë objekt interesi për kërkimet mbi zhvillimin e planetëve të ngjashëm me Tokën dhe [[Banueshmëria planetare|banueshmërinë e tyre]]. Megjithatë, analizat e përbërjes së gazeve në atmosferën e tanishme tregojnë se veprimtaria vullkanike e Venusit prodhon shumë pak ujë për të formuar oqeane, çka tregon se Venusi ka gjasa të ketë qenë një botë e pabanueshme gjatë gjithë historisë së tij.<ref name="NA-20241202">{{cite journal |first1=Tereza |last1=Constantinou |first2=Oliver |last2=Shorttle |first3=Paul B. |last3=Rimmer |title=A dry Venusian interior constrained by atmospheric chemistry. |journal=Nature Astronomy |volume=9 |pages=189–198 |date=2024-12-02 |doi=10.1038/s41550-024-02414-5 |bibcode=2023PNAS..12009751W |pmid=36877840 |arxiv=2412.01879 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Researchers deal a blow to theory that Venus once had liquid water on its surface. |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/researchers-deal-a-blow-to-theory-that-venus-once-had-liquid-water-on-its-surface |date=2024-12-02 |work=[[Universiteti i Kembrixhit]] |language=en}}</ref> ==== E ardhmja ==== Pritet që Venusi të shkatërrohet së bashku me Merkurin, e ndoshta edhe me Tokën dhe Hënën, kur Dielli të bëhet një gjigant i kuq, pas afërsisht shtatë ose tetë miliardë vjetësh.<ref>{{Cite web |date=2018-12-11 |title=Chapter 6: Aging Into Gianthood - NASA Science |work=NASA Science |url=https://science.nasa.gov/exoplanets/resources/life-and-death/chapter-6/ |access-date=2025-09-07 |language=en}}</ref> === Gjeografia === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Gjeologjia e Venusit|en|Geology of Venus}}, {{ill|Gjeodinamika e Venusit|en|Geodynamics of Venus}}, {{ill|Hartëzimi i Venusit|en|Mapping of Venus}} dhe {{ill|Lista e veçorive gjeologjike në Venus|en|List of geological features on Venus}}}} [[File:2438_pioneer_venus_map_of_venus.jpg|thumb|left|340px|Hartë e lartësisë e koduar me ngjyra, ku «kontinentet» e ngritura terrae paraqiten në të verdhë, së bashku me veçori më të vogla të sipërfaqes së Venusit.]] [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|340px|Pamje sferike e të dhënave të radarit mbi sipërfaqen e Venusit, ku theksohen veçoritë sipërfaqësore (1989, {{ill|Magellan|en|Magellan (spacecraft)}}). Ngjyrat nuk paraqesin pamjen e sipërfaqes në dritën e dukshme.<ref>{{Cite web |last=Koren |first=Marina |title=Our Solar System in True Color Is Really Something Else |website=The Atlantic |date=2022-02-03 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2022/02/venus-true-color-solar-system/621460/ |access-date=2025-06-24 |language=en}}</ref>]] Sipërfaqja e Venusit ishte objekt hamendësimesh derisa disa nga misteret e saj u zbuluan nga sondat në shekullin XX. Modulet zbarkuese ''{{ill|Venera|en|Venera}}'' të viteve 1975 dhe 1982 dërguan imazhe të një sipërfaqeje të mbuluar me sediment dhe shkëmbinj relativisht këndorë.<ref name="Mueller_2014"/> Sipërfaqja u hartëzua në hollësi nga ''Magellan'' në vitet 1990–1991. Ka dëshmi të vullkanizmit të përhapur dhe ndryshimet në përqendrimin atmosferik të dioksidit të squfurit mund të tregojnë se ka vullkane aktive.<ref name="Esposito_1984"/><ref name="Bullock_Grinspoon_2001"/> [[File:V13 vg261 262.tif|thumb|upright=1.3|Foto me ngjyra e sipërfaqes përreth modulit zbarkues të Venera 13]] Rreth 80% e sipërfaqes së Venusit mbulohet nga fusha vullkanike të lëmuara, prej të cilave 70% janë fusha me kreshta të rrudhura dhe 10% fusha të lëmuara ose me skaje lobulare.<ref name="Basilevsky_Head_1995"/> Pjesa tjetër e sipërfaqes përbëhet nga dy «kontinente» malore, njëri në hemisferën veriore të planetit dhe tjetri pak në jug të ekuatorit. Kontinenti verior quhet {{ill|Terra e Ishtarit|en|Ishtar Terra}}, sipas Ishtarit, perëndeshës babilonase të dashurisë, dhe ka përmasa afërsisht sa Australia. Vargmali {{ill|Malet Maxwell|en|Maxwell Montes}} ndodhet në Terrën e Ishtarit. Kontinenti jugor quhet Terra e Afërditës, sipas perëndeshës greke të dashurisë, dhe është më i madhi nga dy rajonet malore, afërsisht sa Amerika e Jugut. Një rrjet çarjesh dhe thyerjesh mbulon pjesën më të madhe të kësaj zone.<ref name="Kaufmann"/> Ka dëshmi të fundit për rrjedha llave në Venus (2024),<ref>{{Cite web |date=2023-03-15 |title=Venus is volcanically alive, stunning new find shows |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/venus-is-volcanically-alive |access-date=2026-03-28 |website=National Geographic |language=en}}</ref> si rrjedhat në Sif Mons, një vullkan mburojë, dhe në Niobe Planitia, një fushë e rrafshët.<ref name="NYT-20240527"/> Vërehen kaldera. Planeti ka pak kratere goditjeje, çka tregon se sipërfaqja është relativisht e re, 300–600 milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> Përveç kratereve të goditjes, maleve dhe luginave që gjenden zakonisht në planetët shkëmborë, Venusi ka disa veçori sipërfaqësore unike. Ndër to janë struktura vullkanike me majë të rrafshët, të quajtura «farra», që ngjajnë disi me petulla dhe kanë gjerësi nga {{Convert|20|to|50|km|mi|abbr=on}} dhe lartësi nga {{Convert|100|to|1000|m|ft|abbr=on}}; sisteme çarjesh radiale, në formë ylli, të quajtura «novae»; struktura me çarje radiale dhe koncentrike që ngjajnë me rrjeta merimangash, të njohura si araknoide; dhe «korona», unaza rrethore çarjesh, ndonjëherë të rrethuara nga një gropëzim. Këto veçori kanë origjinë vullkanike.<ref name="Frankel"/> Shumica e veçorive sipërfaqësore të Venusit emërtohen sipas grave historike dhe mitologjike.<ref name="Batson_Russell_1991"/> Përjashtim bëjnë Malet Maxwell, të emërtuara sipas [[Xhames Klerk Maxwell|James Clerk Maxwell]], si dhe rajonet malore Alpha Regio, Beta Regio dhe Ovda Regio. Këto tri veçori u emërtuan përpara miratimit të sistemit të tanishëm nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]], organizmi që mbikëqyr nomenklaturën planetare.<ref name="jpl-magellan"/> Gjatësia gjeografike e veçorive fizike në Venus përcaktohet në raport me meridianin fillestar. Fillimisht, meridiani fillestar kalonte përmes pikës së ndritshme në radar, në qendër të veçorisë vezake Eve, që ndodhet në jug të Alpha Regio.<ref name="Davies_1994"/> Pas përfundimit të misioneve Venera, meridiani fillestar u ripërcaktua që të kalonte përmes majës qendrore të kraterit Ariadne në Sedna Planitia.<ref name="Seidelmann2007"/><ref name="jpl-magellan2"/> Terrenet tessera më të vjetra stratigrafikisht kanë vazhdimisht emetueshmëri termike më të ulët se fushat bazaltike përreth, sipas matjeve të ''{{ill|Venus Express|en|Venus Express}}'' dhe ''Magellan'', çka tregon për një përbërje minerale të ndryshme, ndoshta më felsike.<ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Helbert_et_al_2008"/> Mekanizmi që prodhon një sasi të madhe kore felsike zakonisht kërkon praninë e një oqeani ujor dhe të [[Pllaka tektonike|tektonikës së pllakave]], duke lënë të kuptohet se kushtet në Venusin e hershëm mund të kenë qenë të banueshme dhe se në një kohë ka pasur trupa të mëdhenj ujorë.<ref>{{Cite web |last1=Petkowski |first1=Janusz |last2=Seager |first2=Sara |title=Did Venus ever have oceans? |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2021-11-18 |url=https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |access-date=2023-04-13 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413112527/https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |url-status=live |language=en}}</ref> Megjithatë, natyra e terreneve tessera mbetet shumë e pasigurt.<ref name="Gilmore_et_al_2017"/> ==== Vullkanizmi ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vullkanizmi në Venus|en|Volcanism on Venus}}}} [[Image:PIA00084 Eistla region pancake volcanoes.jpg|thumb|left|upright=1.1|Mozaik radarësh i dy kupolave në formë petulle në rajonin Eistla të Venusit — të dyja {{Convert|65|km|mi|abbr=on}} të gjera dhe më pak se {{Convert|1|km|mi|abbr=on}} të larta]] Pjesa më e madhe e sipërfaqes së Venusit duket se është formësuar nga veprimtaria vullkanike. Venusi ka disa herë më shumë vullkane se Toka dhe ka 167 vullkane të mëdha me gjerësi mbi {{Convert|100|km|mi|sigfig=1|abbr=on}}. I vetmi kompleks vullkanik i kësaj madhësie në Tokë është ishulli i madh i Havait.<ref name="Frankel"/> (f. 154) Në Venus janë identifikuar dhe hartëzuar më shumë se 85.000 vullkane.<ref>{{Cite web |last1=Barbuzano |first1=Javier |title=A new catalog pinpoints volcanic cones in the best available surface images of Venus – those gathered 30 years ago by NASA's Magellan spacecraft. |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus |website=skyandtelescope.org |date=2023-04-14 |access-date=2023-04-16 |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416223821/https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hahn |first1=Rebecca M. |last2=Byrne |first2=Paul K. |title=A Morphological and Spatial Analysis of Volcanoes on Venus |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |date=April 2023 |volume=128 |issue=4 |article-number=e2023JE007753 |doi=10.1029/2023JE007753 |bibcode=2023JGRE..12807753H |quote=With the Magellan synthetic-aperture radar full-resolution radar map left- and right-look global mosaics at 75 m-per-pixel resolution, we developed a global catalogue of volcanoes on Venus that contains ~85,000 edifices, ~99% of which are <5 km in diameter. We find that Venus hosts far more volcanoes than previously mapped, and that although they are distributed across virtually the entire planet, size–frequency distribution analysis reveals a relative lack of edifices in the 20–100 km diameter range, which could be related to magma availability and eruption rate. |language=en}}</ref> Kjo nuk ndodh sepse Venusi është vullkanikisht më aktiv se Toka, por sepse korja e tij është më e vjetër dhe nuk u nënshtrohet proceseve të [[Abrazioni|abrazionit]] që veprojnë në Tokë. Korja oqeanike e Tokës riciklohet vazhdimisht përmes {{ill|Subduksioni|en|Subduction|lt=subduksionit}} në kufijtë e pllakave tektonike dhe ka një moshë mesatare prej rreth 100 milionë vjetësh,<ref name="Karttunen_et_al_2007"/> ndërsa sipërfaqja e Venusit vlerësohet të jetë 300–600{{Nbsp}}milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Frankel"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="NASA_Seasons"/> Disa rreshta provash tregojnë se në Venus vazhdon veprimtaria vullkanike. Përqendrimet e dioksidit të squfurit në atmosferën e sipërme ranë dhjetëfish midis viteve 1978 dhe 1986, u rritën në vitin 2006 dhe më pas ranë sërish dhjetëfish.<ref name="ESA_2012-12-03"/> Kjo mund të nënkuptojë se nivelet u rritën disa herë nga shpërthime të mëdha vullkanike.<ref name="Glaze_1999"/><ref name="Marcq2012"/> Është sugjeruar se vetëtimat në Venus (të trajtuara më poshtë) mund të vijnë nga veprimtaria vullkanike, pra të jenë vetëtima vullkanike. Në janar 2020, astronomët raportuan prova që sugjeronin se Venusi është aktualisht vullkanikisht aktiv, veçanërisht zbulimin e olivinës, një produkt vullkanik që do të pësonte erozion shpejt në sipërfaqen e planetit.<ref name="NYT-20200109"/><ref name="SCI-20200103"/><ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> Kjo veprimtari masive vullkanike ushqehet nga brendësia e nxehtë e planetit, e cila, sipas modeleve, mund të shpjegohet me përplasjet energjetike të kohës kur planeti ishte i ri, si edhe me [[Dezintegrimi radioaktiv|dezintegrimin radioaktiv]], si në rastin e Tokës. Përplasjet do të kishin shpejtësi dukshëm më të larta se në Tokë, si sepse Venusi lëviz më shpejt ngaqë ndodhet më afër Diellit, ashtu edhe sepse trupat me ekscentricitet të lartë që përplaseshin me planetin do të kishin shpejtësi të mëdha.<ref>{{Cite web |url=https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |title=Early, Energetic Collisions Could Have Fueled Venus Volcanism: Study {{!}} Sci.News |work=Sci.News: Breaking Science News |date=2023-07-20 |access-date=2023-07-21 |archive-date=2023-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721193015/https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitet 2008 dhe 2009, ''Venus Express'' vëzhgoi provat e para të drejtpërdrejta të vullkanizmit në vijim, në formën e katër pikave të nxehta infra të kuqe kalimtare dhe të lokalizuara brenda zonës së çarjeve tektonike Ganis Chasma{{Efn|Në njoftimin për shtyp dhe në botimin shkencor ishte shënuar gabimisht si «Ganiki Chasma».<ref name="Lakdawalla2015"/>}}, pranë vullkanit mburojë Maat Mons. Tri nga pikat u vëzhguan në më shumë se një orbitë radhazi. Mendohet se këto pika përfaqësojnë lavë të nxjerrë rishtazi nga shpërthimet vullkanike.<ref name="Lakdawalla2015"/><ref name="ESA_2015-06-18"/> Temperaturat e sakta nuk dihen, sepse madhësia e pikave të nxehta nuk mund të matej, por ka të ngjarë të kenë qenë në intervalin {{Convert|800|-|1100|K|C F}}, krahasuar me temperaturën normale prej {{Convert|740|K|C F}}.<ref name="Shalygin2015"/> Në vitin 2023, shkencëtarët rishqyrtuan pamjet topografike të rajonit Maat Mons të marra nga sonda orbitale ''Magellan''. Duke përdorur simulime kompjuterike, ata përcaktuan se topografia kishte ndryshuar gjatë një intervali tetëmujor dhe arritën në përfundimin se shkaku ishte vullkanizmi aktiv.<ref>{{Cite web |title=Why the Discovery of an Active Volcano on Venus Matters |last=Kluger |first=Jeffrey |url=https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |publisher=''Time'' |date=2023-03-17 |access-date=2023-03-19 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319022005/https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> ==== Krateret ==== [[File:PIA00103 Venus - 3-D Perspective View of Lavinia Planitia.jpg|thumb|upright=0.9|alt=Fushat e Venusit|{{ill|Krateri i goditjes|en|Impact crater|lt=Krateret e goditjes}} në sipërfaqen e Venusit (imazh me ngjyra të rreme, i rindërtuar nga të dhënat e radarit me anë të projeksionit 3D)]] Në Venus gjenden pothuajse një mijë kratere goditjeje, të shpërndara njëtrajtshëm në të gjithë sipërfaqen e saj. Në trupa të tjerë qiellorë me kratere, si Toka dhe Hëna, krateret paraqesin shkallë të ndryshme degradimi. Në Hënë, degradimi shkaktohet nga goditjet e mëvonshme, ndërsa në Tokë nga erozioni prej erës dhe shiut. Në Venus, rreth 85% e kratereve janë në gjendje pothuajse të paprekur. Numri i kratereve, së bashku me gjendjen e tyre të ruajtur mirë, tregon se planeti kaloi një proces global të ripërtëritjes së sipërfaqes 300–600{{Nbsp}}milionë vjet më parë,<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> i pasuar nga një pakësim i vullkanizmit.<ref name="Romeo_Turcotte_2018"/> Ndryshe nga korja e Tokës, e cila është në lëvizje të vazhdueshme, korja e Venusit mendohet të mos jetë në gjendje ta mbajë një proces të tillë. Pa tektonikë të pllakave për të shpërndarë nxehtësinë e mantelit, në Venus ndodh në vend të kësaj një proces ciklik, në të cilin temperaturat e mantelit rriten deri në një nivel kritik që e dobëson koren. Më pas, gjatë një periudhe prej rreth 100{{Nbsp}}milionë vjetësh, ndodh subduksion në shkallë të jashtëzakonshme, duke e ricikluar plotësisht koren.<ref name="Frankel"/> Diametri i kratereve të Venusit varion nga {{Convert|3|to|280|km|mi|0|abbr=on}}. Nuk ka kratere më të vegjël se 3{{Nbsp}}km, për shkak të ndikimit të atmosferës së dendur mbi objektet që mbërrijnë në planet. Objektet me më pak se një sasi të caktuar [[Energjia kinetike|energjie kinetike]] ngadalësohen aq shumë nga atmosfera, saqë nuk krijojnë krater goditjeje.<ref name="Herrick_Phillips_1993"/> Trupat që hyjnë në atmosferë me diametër më të vogël se {{Convert|50|m|ft|-1|abbr=on}} copëtohen dhe digjen në atmosferë para se të arrijnë në sipërfaqe.<ref name="Morrison_Owens_2003"/> === Struktura e brendshme === [[File:InteriorOfVenus.svg|thumb|upright=1.05|Struktura e diferencuar e Venusit|alt=Prerje tërthore sferike e Venusit që tregon shtresat e ndryshme]] Pa të dhëna nga Sizmologjia me valë të reflektuara ose njohuri për [[Momenti i inercisë|momentin e inercisë]], ka pasur pak informacion të drejtpërdrejtë për strukturën e brendshme dhe [[Gjeokimia|gjeokiminë]] e Venusit.<ref name="goettel"/> Ngjashmëria në madhësi dhe dendësi midis Venusit dhe Tokës sugjeron se të dy planetët kanë strukturë të ngjashme të brendshme: një bërthamë, një mantel dhe një [[Korja (gjeologji)|kore]]. Ashtu si ajo e Tokës, bërthama e Venusit ka shumë gjasa të jetë të paktën pjesërisht e lëngshme, sepse të dy planetët janë ftohur afërsisht me të njëjtin ritëm,<ref name="Faure_Mensing_2007"/> megjithëse nuk mund të përjashtohet mundësia që bërthama të jetë tërësisht e ngurtë.<ref name="Dumoulin2017"/> Madhësia pak më e vogël e Venusit do të thotë se trysnitë në brendësinë e tij të thellë janë 24% më të ulëta se ato në Tokë.<ref name="Aitta_2016"/> Vlerat e parashikuara për momentin e inercisë, bazuar në modelet planetare, sugjerojnë një rreze të bërthamës prej 2.900–3.450&nbsp;km.<ref name="Dumoulin2017"/> Tashmë ka një vlerësim prej 3.500&nbsp;km, i nxjerrë nga momenti i inercisë dhe bazuar në shpejtësinë e Precesioni boshtor, të matur midis viteve 2006 dhe 2020.<ref name="Margot_et_al_2021"/><ref name="O'Callaghan_2021"/> Korja e Venusit mendohet të jetë mesatarisht 40 kilometra e trashë dhe deri në 65 kilometra në pikën më të trashë.<ref>{{cite journal |last1=Semprich |first1=Julia |last2=Filiberto |first2=Justin |last3=Weller |first3=Matthew |last4=Gorce |first4=Jennifer |last5=Clark |first5=Nolan |title=Metamorphism of Venus as driver of crustal thickness and recycling |journal=Nature Communications |date=2025-03-25 |volume=16 |issue=1 |article-number=2905 |doi=10.1038/s41467-025-58324-1 |doi-access=free |pmid=40133342 |bibcode=2025NatCo..16.2905S |pmc=11937330 |language=en}}</ref> Dallimi kryesor midis dy planetëve është mungesa e dëshmive për tektonikë të pllakave në Venus; kjo mund të vijë ngaqë korja e tij është tepër e fortë për t’u nënshtruar subduksionit pa praninë e ujit që do ta bënte më pak viskoze. Kjo sjell pakësim të humbjes së nxehtësisë nga planeti, duke penguar ftohjen e tij dhe duke ofruar një shpjegim të mundshëm për mungesën e një fushe magnetike të krijuar nga brendësia. Në vend të kësaj, Venusi mund ta humbasë nxehtësinë e brendshme gjatë ngjarjeve të mëdha periodike të ripërtëritjes së sipërfaqes.<ref name="Nimmo98"/> === Fusha magnetike dhe bërthama === [[File:Venusian magnetosphere.svg|thumb|Venusi ndërvepron me erën diellore. Paraqiten përbërësit e magnetosferës së induktuar.]] Në vitin 1967, ''Venera 4'' zbuloi se fusha [[Fusha magnetike|magnetike]] e Venusit ishte shumë më e dobët se ajo e Tokës. Kjo fushë magnetike induktohet nga ndërveprimi midis jonosferës dhe [[Era diellore|erës diellore]],<ref name="Eroshenko_et_al_1969"/><ref name="Kivelson_Russell_1995"/> dhe jo nga një dinamo e brendshme në bërthamën e Tokës. Magnetosfera e vogël e induktuar e Venusit siguron mbrojtje të papërfillshme të atmosferës nga rrezatimi diellor dhe Rrezatimi kozmik. Mungesa e një fushe magnetike të brendshme në Venus ishte befasuese, duke pasur parasysh ngjashmërinë e tij në madhësi me Tokën dhe pritshmërinë që bërthama e tij të përmbante një dinamo. Një dinamo kërkon tri gjëra: një lëng përçues, rrotullim dhe konveksion. Mendohet se bërthama është përçuese nga ana elektrike dhe, ndonëse shpesh mendohet se rrotullimi i saj është tepër i ngadaltë, simulimet tregojnë se ai është i mjaftueshëm për të krijuar një dinamo.<ref name="Luhmann_Russell_2006"/><ref name="Stevenson_2003"/> Kjo nënkupton se dinamos i mungon konveksioni në bërthamën e Venusit. Në Tokë, konveksioni ndodh në shtresën e jashtme të lëngshme të bërthamës, sepse fundi i kësaj shtrese është shumë më i nxehtë se pjesa e sipërme. Në Venus, një ngjarje globale e ripërtëritjes së sipërfaqes mund të ketë ndërprerë tektonikën e pllakave dhe të ketë pakësuar fluksin e nxehtësisë përmes kores. Ky efekt [[Izolimi termik|izolues]] do të rriste temperaturën e mantelit, duke pakësuar kështu fluksin e nxehtësisë që del nga bërthama. Si rrjedhojë, nuk do të kishte gjeodinamo të brendshme për të krijuar fushë magnetike. Përkundrazi, nxehtësia e bërthamës po e rinxeh koren.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi është që Venusi të mos ketë bërthamë të brendshme të ngurtë,<ref name="Konopliv_Yoder_1996"/> ose që bërthama e tij të mos jetë duke u ftohur, kështu që e gjithë pjesa e lëngshme e saj të ketë afërsisht të njëjtën temperaturë. Një mundësi tjetër është që bërthama e tij të jetë ngurtësuar plotësisht tashmë. Gjendja e bërthamës varet shumë nga përqendrimi i squfurit, i cili aktualisht nuk dihet.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi tjetër është që mungesa e një goditjeje të madhe në Venus (''ndryshe nga'' goditja që formoi Hënën në Tokë) ta ketë lënë bërthamën e Venusit të shtresëzuar që nga formimi i saj gradual, pa forcat e nevojshme për të nisur ose mbajtur konveksionin dhe, rrjedhimisht, një “gjeodinamo”.<ref>{{cite journal |last1=Jacobson |first1=Seth A. |last2=Rubie |first2=David C. |last3=Hernlund |first3=John |last4=Morbidelli |first4=Alessandro |last5=Nakajima |first5=Miki |title=Formation, stratification, and mixing of the cores of Earth and Venus |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=September 2017 |volume=474 |pages=375–386 |doi=10.1016/j.epsl.2017.06.023 |arxiv=1710.01770 |bibcode=2017E&PSL.474..375J |language=en}}</ref> Magnetosfera e dobët rreth Venusit bën që era diellore të ndërveprojë drejtpërdrejt me atmosferën e tij të jashtme. Këtu, jonet e hidrogjenit dhe oksigjenit krijohen nga shpërbërja e molekulave të ujit për shkak të rrezatimit [[Rrezet ultravjollcë|ultravjollcë]]. Era diellore u jep më pas energji disa prej këtyre joneve, duke u mundësuar të arrijnë shpejtësi të mjaftueshme për t’i shpëtuar fushës gravitacionale të Venusit. Ky proces erozioni shkakton humbje të vazhdueshme të joneve me masë të vogël të hidrogjenit, heliumit dhe oksigjenit, ndërsa molekulat me masë më të madhe, si dioksidi i karbonit, ka më shumë gjasa të mbeten. Erozioni atmosferik nga era diellore mund të ketë shkaktuar humbjen e pjesës më të madhe të ujit të Venusit gjatë miliardit të parë të viteve pas formimit të tij.<ref name="nature450_7170_629"/> Megjithatë, planeti mund ta ketë ruajtur dinamonë gjatë 2–3 miliardë viteve të para, prandaj humbja e ujit mund të ketë ndodhur më vonë.<ref name="O'Rourke_et_al_2019"/> Erozioni e ka rritur raportin e deuteriumit, me masë më të madhe, ndaj hidrogjenit, me masë më të vogël, në atmosferë njëqindfish krahasuar me pjesën tjetër të Sistemit Diellor.<ref name="Donahue_et_al_1982"/> == Atmosfera dhe klima == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Qielli jashtëtokësor#Venusi|en|Extraterrestrial sky#Venus}}}} [[File:Venus - December 23 2016.png|alt=Atmosfera e Venusit duket e errët dhe e përshkuar nga hije. Hijet ndjekin drejtimin e erërave mbizotëruese.|thumb|upright=0.9|Struktura e reve në atmosferën e Venusit, e dukshme përmes imazheve në ultraviolet]] Venusi ka një [[atmosfera|atmosferë]] të dendur, të përbërë nga 96,5% [[dioksidi i karbonit]] dhe 3,5% azot; të dyja këto gjenden si fluide superkritike në sipërfaqen e planetit, me dendësi sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/>; si dhe gjurmë gazesh të tjera, përfshirë dioksidin e sulfurit.<ref name="SolarSystemEncyclopedia"/> Masa e atmosferës së tij është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës, ndërsa presioni në sipërfaqe është rreth 93 herë më i madh se në sipërfaqen e Tokës — i barasvlershëm me presionin në një thellësi prej gati {{convert|1|km|mi|frac=8|abbr=on}} nën sipërfaqen e oqeaneve të Tokës. Dendësia në sipërfaqe është {{Convert|65|kg/m3|lb/ft3|abbr=on}}, sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/> ose 50 herë më e madhe se dendësia e atmosferës së Tokës në {{convert|20|C|K C F|0|order=out}} në nivelin e detit. Atmosfera e pasur me CO₂ shkakton [[efekti i serës|efektin më të fuqishëm të serës]] në Sistemin Diellor, duke krijuar temperatura sipërfaqësore prej të paktën {{convert|462|C|K C F|order=out}}.<ref name="nasa_venus"/><ref name="CWRU_2006"/> Si pasojë, sipërfaqja e Venusit është më e nxehtë se ajo e [[Merkuri (planet)|Merkurit]],<ref name="Lewis_2004"/> ndonëse Venusi është pothuajse dy herë më larg nga Dielli dhe merr vetëm rreth një të katërtën e rrezatimit diellor që merr Merkuri: 2.600 W/m² (dyfishi i sasisë që merr Toka).<ref name="fact"/> Për shkak të {{ill|Efekti serrë i pakontrolluar|en|runaway greenhouse effect|lt=efektit serrë të pakontrolluar}}, shkencëtarë si [[Carl Sagan]] e kanë paraqitur Venusin si paralajmërim dhe objekt studimi në lidhje me [[Ndryshimet klimatike|ndryshimet klimatike]] në Tokë.<ref name="Newitz 2013"/> Prandaj Venusi është quajtur edhe planet serrë.<ref name="Landis2003"/><ref>{{cite web |last=Querol |first=Ricardo de |title='Cosmos': Carl Sagan was right (and we didn't pay much attention to him) |website=EL PAÍS English |date=28 April 2023 |url=https://english.elpais.com/opinion/2023-04-28/cosmos-carl-sagan-was-right-and-we-didnt-pay-much-attention-to-him.html |access-date=12 March 2025 |language=en}}</ref> Atmosfera e Venusit është e pasur me [[Grupi i tetëmbëdhjetë i elementeve kimike|gaze fisnike]] parësore krahasuar me atë të Tokës.<ref name="Halliday_2020"/> Ky pasurim tregon se evolucioni i Venusit dhe i Tokës u ndanë herët. Për të shpjeguar këtë pasurim, janë propozuar përplasja e pazakontë e një komete të madhe<ref name="Owen_et_al_1992"/> ose përvetësimi i një atmosfere parësore më masive nga mjegullnaja diellore.<ref name="Pepin_1991"/> Megjithatë, atmosfera ka pak argon-40 radiogjenik, tregues i çlirimit të gazeve nga manteli, çka sugjeron se magmatizmi i madh u ndërpre herët.<ref name="Namiki_Solomon_1998"/><ref name="O'Rurke_Korenaga_2015"/> Studimet kanë sugjeruar se miliarda vjet më parë atmosfera e Venusit mund t’i ngjante shumë më tepër asaj të Tokës së hershme dhe se në sipërfaqe mund të ketë pasur sasi të konsiderueshme uji të lëngshëm.<ref name="Ernst 2022"/><ref name="Way Del Genio 2020 p."/><ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383"/> Pas një periudhe prej 600 milionë deri në disa miliardë vjetësh,<ref name="baas39_540"/> rritja e ndriçimit të Diellit dhe, ndoshta, riformësimi i madh vullkanik i sipërfaqes shkaktuan avullimin e ujit fillestar.<ref name="Steigerwald 2022"/> Efekti serrë i pakontrolluar u krijua pasi atmosfera arriti një nivel kritik gazesh serrë, përfshirë avujt e ujit.<ref name="Kasting"/> [[File:11214 2023 956 Fig6 HTML.webp|thumb|upright=0.8|Profili atmosferik sipas lartësisë (shkalla majtas): shtresat e reve, ndryshimi i temperaturës (vija e trashë ''VIRA'' dhe shkalla poshtë), ndryshimi i presionit (shkalla djathtas) dhe shpejtësia e erës (vijat me pika ''PV'' dhe shkalla sipër)]] Inercia termike dhe transferimi i nxehtësisë nga erërat në atmosferën e poshtme bëjnë që temperatura e sipërfaqes të mos ndryshojë ndjeshëm ndërmjet hemisferave të kthyera nga Dielli dhe atyre që nuk janë të kthyera nga ai, pavarësisht rrotullimit të ngadaltë të Venusit. Erërat në sipërfaqe janë të ngadalta dhe lëvizin me disa kilometra në orë, por dendësia e lartë e atmosferës pranë sipërfaqes bën që ato të ushtrojnë forcë të konsiderueshme mbi pengesat dhe të transportojnë pluhur e gurë të vegjël nëpër sipërfaqe. Vetëm kjo do ta bënte të vështirë ecjen e njeriut, edhe pa marrë parasysh nxehtësinë, presionin dhe mungesën e oksigjenit.<ref name="Moshkin_et_al_1979"/> Mbi shtresën e dendur të CO₂-së gjenden re të trasha, në lartësi 45 deri në 70&nbsp;km mbi sipërfaqe,<ref>{{cite web |title=New details on venusian clouds revealed |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/New_details_on_venusian_clouds_revealed |publisher=European Space Agency |date=2008 |language=en}}</ref> të përbëra kryesisht nga acidi sulfurik. Ai formohet nga një reaksion i katalizuar nga rrezatimi ultravjollcë, në të cilin marrin pjesë molekulat e dioksidit të sulfurit dhe më pas uji,<ref>{{cite web |title=Acid clouds and lightning |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Acid_clouds_and_lightning |publisher=European Space Agency |language=en}}</ref> duke krijuar hidrat të acidit sulfurik.<ref>{{cite conference |last1=Delitsky |first1=M. L. |last2=Baines |first2=K. H. |title=Chemistry in the Venus clouds: Sulfuric acid reactions and freezing behavior of aqueous liquid droplets |conference=AAS/Division for Planetary Sciences Meeting Abstracts #47 |date=2015 |volume=47 |bibcode=2015DPS....4721702D |language=en}}</ref> Përveç kësaj, retë përmbajnë rreth 1% klorur hekuri(III).<ref name="kras006"/><ref name="Krasnopolsky_2006"/> Përbërës të tjerë të mundshëm të grimcave të reve janë sulfati i hekurit(III), kloruri i aluminit dhe anhidridi fosforik. Retë në nivele të ndryshme kanë përbërje dhe shpërndarje të madhësive të grimcave të ndryshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> {|class="wikitable floatleft" style="font-size: 100%; margin-right: 1em;" |+ Temperatura e Venusit<ref name="Basilevsky_2003">{{cite journal | title=The surface of Venus | last1=Basilevsky | first1=A. T. | last2=Head | first2=J. W. | journal=Reports on Progress in Physics | year=2003 | volume=66 | issue=10 | pages=1699–1734 | doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04 | bibcode=2003RPPh...66.1699B |language=en}}</ref><ref name="esaozone"/><ref name="ESA-20130129"/><ref name="Space-20130130"/><ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012"/>^{f. 1707} |- ! Vendndodhja !! Temperatura e sipërfaqes |- | Depresionet e thella || ~750 K (477 °C) |- | Mesatarja || ~740 K (467 °C) |- | Në majën e vargmalit Malet Maxwell || ~650 K (377 °C) |} == Orbita dhe rrotullimi == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Orbita e Venusit|en|Orbit of Venus}}}} [[File:Solar system orrery inner planets.gif|alt=Marsi rrotullohet rreth Diellit më larg dhe më ngadalë se Toka|thumb|upright=1.1|Venusi është planeti i dytë nga Dielli,<ref name="d803">{{cite web | title=Venus | publisher=NASA Science | date=2023-05-31 | url=https://science.nasa.gov/venus/ | access-date=2026-08-16 | language=en}}</ref> dhe përfundon një orbitë të plotë për rreth 224 ditë.]] Venusi rrotullohet rreth Diellit në një largësi mesatare prej rreth {{Convert|0.72|AU|e6km+e6mi|abbr=unit|lk=on}} dhe përfundon një orbitë çdo 224,7 ditë. Ai përshkon 13 orbita në 7,998 vjet, prandaj pozicioni i tij në qiellin tonë përsëritet pothuajse çdo tetë vjet. Megjithëse të gjitha [[Orbita|orbitat]] planetare janë [[Elipsi|eliptike]], orbita e Venusit është aktualisht më e afërta me një rreth, me një ekscentricitet më të vogël se 0,01.<ref name="fact"/> Simulimet e dinamikës orbitale të Sistemit Diellor të hershëm kanë treguar se ekscentriciteti i orbitës së Venusit mund të ketë qenë dukshëm më i madh në të kaluarën, duke arritur vlera deri në 0,31 dhe duke ndikuar ndoshta në zhvillimin e klimës së hershme.<ref name="psj_1_42"/> [[File:11214 2023 956 Fig7 HTML.webp|thumb|upright=1.1|Venusi dhe rrotullimi i tij në raport me lëvizjen e tij orbitale]] Venusi ka rrotullim retrograd, që do të thotë se, ndryshe nga shumica e planetëve, përfshirë Tokën, ai rrotullohet rreth boshtit të vet në drejtim të akrepave të orës, në kahun e kundërt të lëvizjes së tij kundërorare rreth Diellit. Prandaj, dita yjore e Venusit, prej 243 ditësh tokësore, zgjat më shumë se një vit venusian, prej 224,7 ditësh tokësore. Po të ishte Venusi i bllokuar nga baticat, ai do t’ia drejtonte gjithmonë të njëjtën faqe Diellit dhe dita e tij yjore do të zgjaste 224,7 ditë. Megjithatë, atmosfera e Venusit është masive dhe planeti ndodhet afër Diellit, prandaj ngrohja e pabarabartë e atmosferës i jep Venusit një rrotullim të lehtë retrograd. Për të njëjtën arsye, gjatësia e ditës luhatet deri në 20 minuta.<ref>{{cite web | last1=Whitt | first1=Kelly Kizer | title=The length of a day on Venus is always changing – Space | website=EarthSky | date=2021-05-05 | url=https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | access-date=2023-04-28 | archive-date=2023-04-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428232110/https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | url-status=live | language=en}}</ref><ref name="Margot_et_al_2021" /> Periudha e rrotullimit të Venusit, e matur nga të dhënat e anijes kozmike ''Magellan'' gjatë një periudhe 500-ditore, është më e shkurtër se periudha e rrotullimit e matur gjatë 16 viteve ndërmjet vizitave të anijeve kozmike ''Magellan'' dhe ''Venus Express'', me një ndryshim prej rreth 6,5{{Nbsp}}minutash.<ref name="slowing spin"/> Për shkak të rrotullimit retrograd, dita diellore në Venus është dukshëm më e shkurtër se dita yjore dhe zgjat 116,75 ditë tokësore.<ref name="planetary-facts"/> Një vit venusian zgjat rreth 1,92{{Nbsp}}ditë diellore venusiane.<ref name="compare"/> Për një vëzhgues në sipërfaqen e Venusit, Dielli do të lindte në perëndim dhe do të perëndonte në lindje,<ref name="compare"/> megjithëse retë e patejdukshme të Venusit pengojnë vëzhgimin e Diellit nga sipërfaqja e planetit.<ref name="Brunier_2002"/> Venusi mund të jetë formuar nga mjegullnaja diellore me një periudhë rrotullimi dhe pjerrësi boshtore të ndryshme. Gjendja e tij e tanishme mund të jetë pasojë e ndryshimeve kaotike të rrotullimit, të shkaktuara nga perturbimet planetare dhe efektet e [[Fazat e detit|baticave]] në atmosferën e tij të dendur; ky ndryshim mund të ketë ndodhur gjatë miliarda vjetëve. Periudha e rrotullimit të Venusit mund të përfaqësojë një gjendje ekuilibri ndërmjet bllokimit nga baticat nga graviteti i Diellit, i cili priret ta ngadalësojë rrotullimin, dhe një batice atmosferike të krijuar nga ngrohja diellore e atmosferës së dendur venusiane.<ref name="Correia_et_al_2003"/><ref name="Laskar_De_Surgy_2003"/> Intervali mesatar prej 584 ditësh ndërmjet dy afrimeve të njëpasnjëshme të Venusit me Tokën është pothuajse saktësisht i barabartë me 5{{Nbsp}}ditë diellore venusiane (5,001444, për të qenë të saktë),<ref name="Gold_Soter_1969"/> por hipoteza e një rezonance rrotullim–orbitë me Tokën është hedhur poshtë.<ref name="apj2_230_L123"/> Venusi nuk ka satelitë natyrorë.<ref name="icarus202"/> Ai ka disa asteroide trojane: asteroidi kuasisatelit 524522 Zoozve<ref name="Mikkola_et_al_2004"/><ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012"/> dhe dy trojanë të tjerë të përkohshëm, 322756 2001 CK₃₂ dhe 2012 XE₁₃₃.<ref name="dynamics"/> Në shekullin XVII, Xhovani Kasini njoftoi se kishte vëzhguar një hënë që rrotullohej rreth Venusit, të cilën e quajti Neith. Gjatë {{Val|200|u=years}} pasuese u njoftuan shumë vëzhgime të tjera, por u përcaktua se shumica e tyre ishin yje në afërsi. Studimi i vitit 2006 nga Alex Alemi dhe David Stevenson, i cili shqyrtoi modele të Sistemit Diellor të hershëm në Institutin e Teknologjisë të Kalifornisë, tregon se Venusi ka gjasa të ketë pasur të paktën një hënë, të krijuar nga një përplasje e madhe miliarda vjet më parë.<ref name="Musser_2006"/> Sipas studimit, rreth 10{{Nbsp}}milionë{{Nbsp}}vjet më vonë, një tjetër përplasje përmbysi drejtimin e rrotullimit të planetit dhe ngadalësimi nga baticat bëri që hëna e Venusit të afrohej gradualisht drejt brendësisë, derisa u përplas me Venusin.<ref name="Tytell_2006"/> Nëse përplasjet e mëvonshme krijuan hëna, ato u zhdukën në të njëjtën mënyrë. Një shpjegim alternativ për mungesën e satelitëve është ndikimi i baticave të fuqishme diellore, të cilat mund t’i destabilizojnë satelitët e mëdhenj që rrotullohen rreth planetëve tokësorë të brendshëm.<ref name="icarus202"/> Në hapësirën orbitale të Venusit gjendet një unazë-re pluhuri,<ref name="Frazier 2021"/> me një origjinë të mundshme nga asteroidet që e ndjekin Venusin,<ref name="Garner 2019"/> nga pluhuri ndërplanetar që migron në trajta valësh, ose nga mbetjet e diskut rrethyllor fillestar të Sistemit Diellor, prej të cilit u formua sistemi planetar.<ref name="Rehm 2021"/> === Orbita në raport me Tokën === [[File:Venus pentagram.png|thumb|Toka është vendosur në qendër të diagramit, ndërsa kurba paraqet drejtimin dhe largësinë e Venusit si funksion të kohës.|alt=Një model kompleks, spiral dhe në formë luleje, me pesë sythe që rrethojnë mesin]] Toka dhe Venusi kanë një {{ill|Rezonanca orbitale|en|Orbital resonance|lt=rezonancë orbitale}} të përafërt 13:8 (Toka kryen tetë orbita për çdo 13 orbita të Venusit).<ref>{{cite journal |last1=Bazsó |first1=A. |last2=Eybl |first2=V. |last3=Dvorak |first3=R. |last4=Pilat-Lohinger |first4=E. |last5=Lhotka |first5=C. |year=2010 |title=A survey of near-mean-motion resonances between Venus and Earth |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=107 |issue=1 |pages=63–76 |arxiv=0911.2357 |bibcode=2010CeMDA.107...63B |doi=10.1007/s10569-010-9266-6 |language=en}}</ref> Prandaj, ato afrohen me njëra-tjetrën dhe arrijnë konjuksionin e poshtëm mesatarisht çdo {{ill|Periudha sinodike|en|Synodic period|lt=periudhë sinodike}} prej 584 ditësh.<ref name="fact"/> Rruga që përshkon Venusi në raport me Tokën, parë nga pikëpamja gjeocentrike, vizaton një [[Pentagrami|pentagram]] gjatë pesë periudhave sinodike, duke u zhvendosur me 144° në çdo periudhë. Ky pentagram i Venusit nganjëherë quhet «petalet e Venusit», për shkak të ngjashmërisë pamore të rrugës me një lule.<ref name="Ottewel_2022"/> Kur Venusi ndodhet mes [[Toka|Tokës]] dhe Diellit në {{ill|Konjuksioni|en|Conjunction (astronomy)|lt=konjuksionin e poshtëm}}, ai afrohet më shumë me Tokën se çdo planet tjetër, në një largësi mesatare prej {{convert|41|e6km|e6mi|abbr=unit}}.<ref name="fact"/><ref name="MoreOrLess"/> Për shkak të zvogëlimit të ekscentricitetit të orbitës së Tokës, largësitë minimale do të rriten gjatë dhjetëra mijëra vjetëve. Nga viti{{spaces}}1 deri më 5383, do të ndodhin 526 afrime në më pak se {{convert|40|e6km|e6mi|abbr=unit}}; më pas, nuk do të ketë asnjë për rreth 60.158 vjet.<ref name="Solex11"/> Megjithëse Venusi afrohet më shumë me Tokën, Mërkuri është më shpesh planeti më i afërt me Tokën dhe me çdo planet tjetër.<ref name="AIP Publishing 2019 p."/><ref>{{cite magazine |title= Venus is not Earth's closest neighbour {{!}} Calculations and simulations confirm that on average, Mercury is the nearest planet to Earth-and to every other planet in the solar system. |magazine=Physics Today |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a |first1=Tom |last1=Stockman |first2=Gabriel |last2=Monroe |first3=Samuel |last3=Cordner |date=2019 |publisher=American Institute of Physics |language=en}}</ref> Venusi është përdorur si pikëkalim për manovrat e [[Asistimi gravitacional|asistimit gravitacional]], të cilat janë përcaktuar si mënyrë më ekonomike për të udhëtuar drejt Mërkurit,<ref>{{cite conference |last=Yen |first=C.-W. L. |date=August 1986 |title=Ballistic Mercury orbiter mission via Venus and Mercury gravity assists |conference=Astrodynamics 1985 |pages=1293–1308 |bibcode=1986asdy.conf.1293Y |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sturms |first1=Francis M. |last2=Cutting |first2=Elliott |title=Trajectory analysis of a 1970 mission to Mercury via a close encounter with Venus. |journal=Journal of Spacecraft and Rockets |date=May 1966 |volume=3 |issue=5 |pages=624–631 |doi=10.2514/3.28505 |bibcode=1966JSpRo...3..624C |language=en}}</ref> Diellit,<ref>{{Cite web |date=2018-10-04 |title=Parker Solar Probe Changed the Game Before it Even Launched - NASA |work=NASA |url=https://www.nasa.gov/solar-system/parker-solar-probe-changed-the-game-before-it-even-launched/ |access-date=2025-06-23 |language=en}}</ref> asteroidëve,<ref>{{Cite web |title=IV-1 |url=https://nss.org/settlement/nasa/spaceres/IV-1.html |access-date=2025-06-22 |website=nss.org |language=en}}</ref> Marsit,<ref name="Izenberg">{{cite journal |last1=Izenberg |first1=Noam R. |last2=McNutt |first2=Ralph L. |last3=Runyon |first3=Kirby D. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=MacDonald |first5=Alexander |title=Venus Exploration in the New Human Spaceflight Age |journal=Acta Astronautica |date=March 2021 |volume=180 |pages=100–104 |doi=10.1016/j.actaastro.2020.12.020 |bibcode=2021AcAau.180..100I |doi-access=free |language=en}}</ref> Jupiterit dhe më tej.<ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783"/><ref name="Taylor 2020"/> Nga pikëpamja e baticave, Venusi ushtron mbi Tokën forcën e tretë më të madhe baticore, pas Hënës dhe Diellit, ndonëse dukshëm më të vogël.<ref>{{cite web |title=Interplanetary Low Tide |website=Science Mission Directorate |date=2000-05-03 |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |access-date=2023-06-25 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604014510/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |language=en}}</ref> == Vëzhgueshmëria == [[File:Venus-pacific-levelled.jpg|thumb|alt=Fotografi e qiellit të natës, marrë nga bregu i detit. Në horizont duket një shkëlqim drite diellore. Shihen shumë yje. Venusi ndodhet në qendër dhe shkëlqen shumë më tepër se çdo yll; drita e tij pasqyrohet në oqean.|Venusi, i paraqitur pak djathtas qendrës, është gjithmonë më i ndritshëm se të gjithë planetët dhe yjet e tjerë në shkëlqimin e tyre maksimal, siç shihet nga Toka. Në pjesën e sipërme të figurës duket Jupiteri.]] Për syrin e lirë, Venusi duket si një pikë e bardhë drite, me një madhësi të dukshme maksimale prej −4,92, më i ndritshëm se çdo planet apo yll tjetër, përveç Diellit,<ref name="Dickinson_1998"/> edhe kur është më i zbehtë gjatë {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus|lt=kalimit të tij}}, kur madhësia e dukshme është −2,98.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Madhësia mesatare e dukshme e planetit është −4,14, me devijim standard 0,31.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Shkëlqimin më të madh Venusi e arrin gjatë fazës në formë drapëri, rreth një muaj para ose pas konjuksionit të poshtëm. Kur ndriçohet nga prapa prej Diellit, Venusi zbehet deri afërsisht në madhësinë −3; vlera e saktë varet nga këndi i fazës.<ref>{{cite web |title=Start watching for Venus brightest in the morning sky |website=Earth & Sky |date=2025-04-15 |url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/venus-brightest-greatest-brilliancy-greatest-illuminated-extent-2/ |access-date=2025-04-21 |language=en}}</ref> Planeti është mjaft i ndritshëm për t’u parë edhe në mes të ditës,<ref name="Flanders_2011"/> por vërehet më lehtë kur Dielli është ulët mbi horizont ose kur perëndon. Si planet i poshtëm, ai ndodhet gjithmonë brenda rreth 47° nga [[Dielli|Dielli]].<ref name="ephemeris"/> Venusi «parakalon» Tokën çdo 584 ditë, ndërsa orbiton rreth Diellit.<ref name="fact"/> Gjatë këtij procesi, ai shndërrohet nga «Ylli i Mbrëmjes», i dukshëm pas perëndimit të Diellit, në «Yllin e Mëngjesit», i dukshëm para lindjes së Diellit. Edhe pse Mërkuri, planeti tjetër i poshtëm, arrin zgjatje maksimale vetëm 28° dhe shpesh dallohet me vështirësi në muzg, Venusi nuk mund të mos vihet re kur është më i ndritshëm. Zgjatja e tij maksimale më e madhe bën që ai të shihet në qiellin e errët shumë kohë pas perëndimit të Diellit. Si objekti pikësor më i ndritshëm në qiell, Venusi shpesh raportohet gabimisht si një «[[Objekti fluturues i paidentifikuar|objekt fluturues i paidentifikuar]]».<ref name="ASP_2021"/> Ngaqë Venusi i afrohet Tokës gjatë konjuksionit të poshtëm dhe orbita e tij është e pjerrët në raport me rrafshin e orbitës së Tokës, ai mund të duket më shumë se 8° në veri ose në jug të ekliptikës, më shumë se çdo planet apo Hënë tjetër. Çdo tetë vjet, rreth marsit, ai shfaqet kaq larg në veri të ekliptikës, në yjësinë e [[Peshqit (yjësia)|Peshqve]] (si në mesin e marsit 2025); po ashtu, çdo tetë vjet, shfaqet kaq larg në jug të ekliptikës, në gusht ose shtator, në yjësinë e [[Virgjëresha (yjësia)|Virgjëreshës]] (si në fund të gushtit 2023). Kështu, në hemisferën veriore, Venusi mund të ndodhet në veri të Diellit dhe të shfaqet si yll i mëngjesit dhe yll i mbrëmjes brenda së njëjtës ditë. Koha e këtyre zhvendosjeve drejt veriut ose jugut lëviz ngadalë më herët gjatë vitit. Pas tridhjetë ciklesh (240 vjetësh), cikli zëvendësohet gradualisht nga një cikël tjetër, i zhvendosur me tre vjet; kështu, situata kthehet afër asaj fillestare pas 243 orbitash të Tokës dhe 395 orbitash të Venusit.<ref>Shih [https://ssd.jpl.nasa.gov/api/horizons.api?format=text&COMMAND=299&START_TIME=%272000-1-21%2015:51:57%27&STOP_TIME=%272104-4-15%2013:23:31%27&STEP_SIZE=2798&QUANTITIES=31 këtë llogaritje të efemeridës nga JPL Horizons].</ref> Okultimet e Venusit nga Hëna, kur Hëna bllokon pamjen e Venusit për vëzhguesit në pjesë të caktuara të Tokës, ndodhin mesatarisht rreth dy herë në vit, ndonjëherë disa herë brenda një viti (ndonëse rrallë).<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> === Fazat === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus}}}} [[File:Phases Venus.jpg|thumb|Fazat e Venusit dhe ndryshimi i diametrit të saj të dukshëm|alt=Diagram që paraqet fazat e Venusit]] Teksa rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]], Venusi shfaq {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus|lt=faza}} të ngjashme me ato të [[Hëna|Hënës]], kur vëzhgohet me teleskop. Planeti duket si një disk i vogël dhe i «plotë» kur ndodhet në anën e kundërt të Diellit (në konjuksionin e sipërm). Venusi shfaq një disk më të madh dhe fazën e «çerekut» kur arrin elongimin maksimal nga Dielli, dhe shkëlqen më fort në qiellin e natës. Në vëzhgimet teleskopike, planeti duket si një «hënë e hollë» shumë më e madhe kur kalon në anën e afërt, midis Tokës dhe Diellit. Venusi shfaq madhësinë më të madhe dhe fazën e «re» kur ndodhet midis Tokës dhe Diellit (në konjuksionin e poshtëm). Atmosfera e tij mund të shihet përmes teleskopëve, nga aureola e dritës së Diellit që thyhet rreth tij.<ref name="ephemeris"/> Fazat shihen qartë me një teleskop 4 inç.<ref>{{Cite web |last=Lavender |first=Gemma |date=2023-03-26 |title=What equipment do you need to see and photograph the planets |url=https://www.space.com/what-equipment-do-you-need-to-see-and-photograph-the-planets |access-date=2024-06-05 |website=Space.com |language=en}}</ref> Megjithëse dukshmëria e fazave të Venusit me sy të lirë është e diskutueshme, ka dëshmi të vëzhgimeve të tij në formë drapëri.<ref name="Goines_1995"/> === Shfaqjet gjatë ditës === [[File:Lunar Occultation of Venus (NHQ201512070001).jpg|alt=Venusi pranë një Hëne në formë drapëri në qiellin blu të ditës|thumb|Venusi shpesh mund të shihet me sy të lirë gjatë ditës, siç u pa pak para fshehjes së tij nga Hëna më 7 dhjetor 2015.]] Kur Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm dhe mjaft larg këndorisht nga Dielli, ai vërehet lehtë me sy të lirë në një qiell të kthjellët gjatë ditës, ndonëse shumica e njerëzve nuk dinë ta kërkojnë.<ref>{{Cite web |title=Viewing Venus in Broad Daylight |url=https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |access-date=2023-07-17 |website=www.fourmilab.ch |archive-date=2021-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115012816/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |url-status=live |language=en}}</ref> Astronomi Edmund Halley (Edmund Halley) llogariti shkëlqimin maksimal të planetit për syrin e lirë në vitin 1716, kur shfaqja e tij gjatë ditës alarmoi shumë banorë të Londrës. Perandori francez Napoleon Bonaparti e pa një herë shfaqjen e planetit gjatë ditës, teksa merrte pjesë në një pritje në [[Luksemburgu|Luksemburg]].<ref name="Chatfield_2015"/> Një tjetër vëzhgim historik i planetit gjatë ditës ndodhi gjatë inaugurimit të presidentit amerikan [[Abraham Lincoln]] në Uashington, më 4{{Nbsp}}mars 1865.<ref name="Gaherty_2012"/> === Tranzitet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus}}}} [[File:Transit of Venus viewed in Wagga Wagga (2).jpg|alt=Disk i bardhë me një pikë të vogël të zezë, i projektuar në një ekran|left|thumb|upright=0.75|Tranziti i Venusit i vitit 2012, i projektuar nga një [[Teleskopi|teleskop]] mbi një karton të bardhë]] Një tranzit i Venusit është shfaqja e Venusit përpara Diellit gjatë konjuksionit të poshtëm. Meqë orbita e Venusit është pak e pjerrët kundrejt orbitës së Tokës, shumica e konjuksioneve të poshtme me Tokën, që ndodhin çdo periudhë sinodike prej 1,6 vjetësh, nuk shkaktojnë tranzit të Venusit. Prandaj, tranzitet e Venusit ndodhin vetëm kur konjuksioni i poshtëm bie në disa ditë të qershorit ose dhjetorit, kur orbitat e Venusit dhe Tokës kryqëzohen në një vijë të drejtë me Diellin.<ref>{{cite web |first1=Fred |last1=Espenak |title=2004 and 2012 Transits of Venus |website=NASA |date=2004-06-08 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/venus0412.html |language=en}}</ref> Si rezultat, Venusi kalon përballë Tokës në një renditje që aktualisht përsëritet pas {{Val|8|u=years}}, {{Val|105.5|u=years}}, {{Val|8|u=years}} dhe {{Val|121.5|u=years}}, duke formuar cikle prej {{Val|243|u=years}}. Historikisht, tranzitet e Venusit qenë të rëndësishme sepse u mundësuan astronomëve të përcaktonin madhësinë e njësisë astronomike dhe, rrjedhimisht, madhësinë e Sistemit Diellor, siç tregoi Xheremaja Horoks më 1639, me vëzhgimin e parë të njohur të një tranziti të Venusit (pas tranzitit të parë planetar të vëzhguar në histori, më 1631: tranziti i Mërkurit).<ref name="Kollerstrom_1998"/> Deri tani janë vëzhguar vetëm shtatë tranzite të Venusit, që kur ndodhjet e tyre u llogaritën nga [[Johannes Kepler]] më 1621. Kapiten Kuk (Captain Cook) lundroi drejt [[Tahiti|Tahitisë]] më 1768 për të regjistruar tranzitin e tretë të vëzhguar të Venusit; kjo më pas çoi në eksplorimin e bregdetit lindor të Australisë.<ref name="Hornsby_1771"/><ref name="Woolley_1969"/> Dy tranzitet më të fundit ndodhën më 8 qershor 2004 dhe më 5–6 qershor 2012. Tranziti mund të ndiqej drejtpërdrejt në shumë platforma online ose të vëzhgohej lokalisht, me pajisjet dhe kushtet e duhura.<ref name="Boyle_2016"/> Çifti pararendës i tranziteve ndodhi në dhjetor 1874 dhe dhjetor 1882. Tranzitet e ardhshme do të ndodhin në dhjetor 2117 dhe dhjetor 2125.<ref name="Espenak_2004"/> === Drita e hirit === [[File:Venus-ParkerSolarProbe-July2020.jpg|thumb|Shkëlqimi i natës konsiderohet që nga viti 2022 kandidati më i mundshëm për dritën e hirit. Në këtë imazh në dritë të dukshme dhe infra të kuqe të afërt, ai dallohet më së miri si një vijë e ndritshme përgjatë skajit të Venusit.<ref>{{cite web |last=Dobbins |first=Thomas A. |title=The Parker Solar Probe Captures Surprising Images of Venus Nightside |website=Sky & Telescope |date=2022-02-22 |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/the-parker-solar-probe-captures-surprising-images-of-venus-nightside/ |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref> Sipërfaqja dhe veçoritë e saj, si njolla e errët e dukshme në këtë imazh, rrafshnalta Ovda Regio e Terrës së Afërditës, dallohen shumë më pak nga syri i njeriut. Megjithatë, thuhet se janë parë nga disa njerëz, ndoshta për shkak të ndjeshmërisë më të lartë ndaj spektrit në të cilin shkëlqen sipërfaqja.<ref>{{cite web |title=Nightside observations by the Parker Solar Probe: implications for the reality of the Ashen Light – British Astronomical Association |website=British Astronomical Association – Supporting amateur astronomers since 1890 |date=2024-05-21 |url=https://britastro.org/journal_contents_ite/nightside-observations-by-the-parker-solar-probe-implications-for-the-reality-of-the-ashen-light |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref>]] Një prej mistereve të kahershme të vëzhgimeve të Venusit është e ashtuquajtura {{ill|Drita e hirit|en|Ashen light|lt=dritë e hirit}} — një ndriçim i zbehtë në dukje në anën e tij të errët, që shihet kur planeti është në fazën e drapërit. Vëzhgimi i parë i pretenduar i dritës së hirit u bë më 1643, por ekzistenca e këtij ndriçimi nuk është konfirmuar kurrë në mënyrë të besueshme. Vëzhguesit kanë hamendësuar se mund të shkaktohet nga aktiviteti elektrik në atmosferën e Venusit, por mund të jetë iluzion, i krijuar nga efekti fiziologjik i vëzhgimit të një objekti të ndritshëm në formë drapëri.<ref name="Baum_2000"/><ref name="Russell, Philips"/> Drita e hirit është vërejtur shpesh kur Venusi ndodhet në qiellin e mbrëmjes dhe terminatori i mbrëmjes i planetit është i kthyer nga Toka. == Historia e vëzhgimit dhe eksplorimit== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vëzhgimi dhe eksplorimi i Venusit|en|Observations and explorations of Venus}}}} === Vëzhgimet e hershme === Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm në qiellin e Tokës për t’u parë Syri i lirë, pa ndihmë, duke e bërë një nga planetët klasikë që kulturat njerëzore i kanë njohur dhe identifikuar gjatë historisë, veçanërisht sepse është objekti i tretë më i ndritshëm në qiellin e Tokës, pas Diellit dhe Hënës. Meqë lëvizjet e Venusit duken të ndërprera (ai zhduket për shkak të afërsisë me Diellin, për shumë ditë radhazi, e më pas rishfaqet në horizontin tjetër), disa kultura nuk e njihnin Venusin si një trup të vetëm qiellor;<ref name="Cooley"/> në vend të kësaj, mendonin se ishte dy yje të veçantë në secilin horizont: ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes.<ref name="Cooley"/> Megjithatë, një vulë cilindrike nga periudha e Jemdet Nasrit dhe tabela e Venusit e Ammisaduqës nga dinastia e parë babilonase tregojnë se sumerët e lashtë e dinin tashmë se ylli i mëngjesit dhe ai i mbrëmjes ishin i njëjti objekt qiellor.<ref name="Sachs_1974"/><ref name="Cooley"/><ref name="Hobson_2009"/> [[File:Venus Tablet of Ammisaduqa.jpg|thumb|upright=0.75|Regjistrimi më i hershëm i njohur i pozicioneve të Venusit, në ''[[Babilonia|babilonase]]n'' e vjetër ''Tabelën e Venusit të Ammisaduqës'' (1600 p.e.s.)]] Në periudhën e Babilonisë së Vjetër, planeti Venus njihej si Ninsi'anna, e më vonë si Dilbat.<ref>{{Cite journal |id=CEEOL 264567 |last1=Veede |first1=Raul |last2=Kasak |first2=Enn |title=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |journal=Folklore |date=2001 |issue=15–17 |pages=7–33 |language=en}}</ref> Emri “Ninsi'anna” përkthehet “zonjë hyjnore, ndriçim i qiellit”, një cilësim që i referohet Venusit si “ylli” i dukshëm më i ndritshëm. Trajtat më të hershme të emrit shkruheshin me shenjën kuneiforme si4 (= SU, që do të thotë “të jesh i kuq”), dhe kuptimi fillestar mund të ketë qenë “zonjë hyjnore e skuqjes së qiellit”, duke iu referuar ngjyrës së qiellit të mëngjesit dhe të mbrëmjes.<ref name="Heimpel_1982"/> Kinezët historikisht e quanin Venusin e mëngjesit “E Bardha e Madhe” ({{lang|zh-Latn|Tàibái}} {{Lang|zh|太白}}) ose “Hapësja (Nisësja) e Shkëlqimit” ({{lang|zh-Latn|Qǐmíng}} {{Lang|zh|啟明}}), kurse Venusin e mbrëmjes “I Shkëlqyeri i Perëndimit” ({{lang|zh-Latn|Chánggēng}} {{Lang|zh|長庚}}).<ref name="Needham_1959"/> Grekët e lashtë fillimisht besonin se Venusi ishte dy yje të veçantë: Fosfori, ylli i mëngjesit, dhe Hesperi, ylli i mbrëmjes. [[Plini Plaku]] ia atribuoi Pitagorës zbulimin se bëhej fjalë për të njëjtin objekt, në shekullin VI p.e.s.,<ref name="Pliny_1991"/> ndërsa Diogjeni Laert argumentoi se [[Parmenidhi]] (fillimi i shekullit V p.e.s.) ka të ngjarë të ishte përgjegjës për këtë zbulim.<ref name="Berkert_1972"/> Edhe pse e njihnin Venusin si një objekt të vetëm, romakët e lashtë vazhduan ta quanin pamjen e mëngjesit të Venusit [[Luciferi]], fjalë për fjalë “Sjellësi i dritës”, dhe pamjen e mbrëmjes Vesper,<ref name="Dobbin_2002"/> që të dyja përkthime të drejtpërdrejta të emrave të tyre tradicionalë grekë. Në shekullin II, në traktatin e tij astronomik ''Almagesti'', [[Ptolemeu]] teorizoi se Mërkuri dhe Venusi ndodheshin midis Diellit dhe Tokës. Astronomi persian i shekullit XI, [[Ibn Sina]], pretendoi se kishte vëzhguar një kalim të Venusit (megjithëse kjo vihet në dyshim),<ref name="Goldstein"/> çka astronomët e mëvonshëm e morën si konfirmim të teorisë së Ptolemeut.<ref name="Enc_Irnica"/> Në shekullin XII, astronomi andaluzian [[Al-Andalus|andaluzian]] Ibn Baxha vëzhgoi “dy planetë si njolla të zeza mbi faqen e Diellit”; astronomët e observatorit të Maragës në shekullin XIII menduan se këto ishin kalime të Venusit dhe Mërkurit, por kjo nuk mund të jetë e vërtetë, sepse gjatë jetës së Ibn Baxhës nuk pati asnjë kalim të Venusit.<ref name="Ansari_2002"/> Disa pretendime për vëzhgime kalimesh nga astronomë myslimanë të Mesjetës, në fakt, janë vërtetuar se i referoheshin njollave diellore.<ref name="VaqueroVázquez2009"/> [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|upright=0.7|{{ill|Kodiku i Dresdenit|en|Dresden Codex}} i Majave të epokës para-kolumbiane, i cili llogarit shfaqjet e Venusit]] === Venusi dhe astronomia e hershme moderne === {{Multiple image | footer = Në vitin 1610, [[Galileo Galilei]] vëzhgoi me teleskop se Venusi shfaqte faza, megjithëse qëndronte pranë Diellit në qiellin e Tokës (figura e parë). Kjo vërtetoi se Venusi rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]] dhe jo Tokës, siç parashikonte modeli [[heliocentrizmi|heliocentrik]] i Kopernikut, dhe hodhi poshtë modelin [[gjeocentrizmi|gjeocentrik]] të Ptolemeut (figura e dytë). | width = 220 | align = right | image1 = Phases-of-Venus2.svg | image2 = Phases-of-Venus-Geocentric.svg }} Kur planeti u vëzhgua për herë të parë me teleskop në dhjetor 1610 nga fizikani italian [[Galileo Galilei]], ai zbuloi se Venusi shfaqte faza si Hëna, duke ndryshuar nga drapër në fazë të gufuar, pastaj të plotë e anasjelltas. Kur Venusi është më larg Diellit në qiell, shfaqet gjysmë i ndriçuar; kur është më afër Diellit, shfaqet në fazën e drapërit ose të plotë. Kjo mund të ndodhte vetëm nëse Venusi rrotullohej rreth Diellit. Galileo e raportoi këtë në ''Letrat mbi njollat diellore'' të vitit 1613; ky ishte një nga vëzhgimet e para që kundërshtoi qartësisht modelin gjeocentrik ptolemaik, sipas të cilit Sistemi Diellor ishte bashkëqendror dhe i përqendruar te Toka.<ref name="palmieri"/><ref name="Fegley"/> Kalimi i Venusit i vitit 1631, ndonëse nuk u vëzhgua, ishte i pari që u parashikua me sukses, nga [[Johannes Kepler]] dhe përllogaritjet e tij të botuara në vitin 1629. Kalimi i radhës, ai i vitit 1639, u parashikua saktësisht nga Jeremiah Horrocks dhe u vëzhgua prej tij dhe mikut të tij, William Crabtree, në shtëpitë e tyre përkatëse më 4 dhjetor 1639 (24 nëntor sipas [[Kalendari julian|kalendarit julian]] që përdorej në atë kohë).<ref name="Kollerstrom"/> [[File:Lavender - Jeremiah Horrocks (1618–1641).jpg|thumb|Pikturë e shekullit XX që paraqet Jeremiah Horrocks duke vëzhguar kalimin e Venusit të vitit 1639.]] Atmosfera e Venusit u zbulua në vitin 1761 nga polimati rus [[Mihail Lomonosov]].<ref name="Marov2004"/><ref name="Britannica"/> Atmosfera e Venusit u vëzhgua në vitin 1790 nga astronomi gjerman Johann Schröter. Schröter zbuloi se, kur planeti shfaqej si një drapër i hollë, majat e tij shtriheshin përtej 180°. Ai arriti saktë në përfundimin se kjo vinte nga shpërhapja e dritës së Diellit në një atmosferë të dendur. Më vonë, astronomi amerikan Chester Smith Lyman vëzhgoi një unazë të plotë rreth anës së errët të planetit kur ai ndodhej në lidhje të poshtme, duke dhënë prova të tjera për praninë e atmosferës.<ref name="Russell_1899"/> Atmosfera i vështirësoi përpjekjet për të përcaktuar periudhën e rrotullimit të planetit dhe vëzhgues si astronomi me origjinë italiane [[Giovanni Cassini]] dhe Schröter vlerësuan gabimisht periudha prej rreth {{Val|24|u=hours}}, bazuar në lëvizjen e shenjave në sipërfaqen e dukshme të planetit.<ref name="Hussey_1832"/> [[File:Venus Drawing.jpg|thumb|left|upright=0.9|“Efekti i pikës së zezë” siç u regjistrua gjatë kalimit të vitit 1769|alt=Një varg vizatimesh me dorë që tregojnë Venusin duke kaluar buzë diskut të Diellit, duke lënë pas një pikë hijeje iluzore]] ===Përparimet e fillimit të shekullit XX=== Pak gjëra të tjera u zbuluan për Venusin deri në shekullin XX. Disku i tij pothuajse pa tipare nuk jepte asnjë të dhënë se si mund të ishte sipërfaqja, dhe vetëm me zhvillimin e vëzhgimeve spektroskopike dhe në rrezet ultravjollcë u zbuluan më shumë nga sekretet e tij. Vëzhgimet e para në rrezet ultravjollcë u kryen në vitet 1920, kur Frank E. Ross zbuloi se fotografitë ultravjollcë tregonin hollësi të shumta që mungonin në rrezatimin e dukshëm dhe atë infra të kuq. Ai sugjeroi se kjo vinte si pasojë e një atmosfere të ulët, të dendur dhe të verdhë, me [[Ciruset|cirusë]] të lartë mbi të.<ref name="Ross_1928"/> Ishte vënë re se disku i Venusit nuk kishte rrafshim të dallueshëm, çka sugjeronte një rrotullim të ngadaltë; disa astronomë arritën në përfundimin se ai ishte i bllokuar baticor, ashtu siç besohej në atë kohë se ishte edhe Mërkuri. Megjithatë, studiues të tjerë kishin zbuluar se nga ana e natës së planetit vinte një sasi e konsiderueshme nxehtësie, çka sugjeronte një rrotullim të shpejtë (në atë kohë nuk dyshohej për një temperaturë të lartë sipërfaqësore), duke e bërë çështjen të paqartë.<ref name="Martz_1934"/> Studimet e mëvonshme në vitet 1950 treguan se rrotullimi ishte retrograd. ===Misionet e para në Venus=== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Misionet në Venus|en|List of missions to Venus}}}} [[File:Mariner 2 venus data.jpg|thumb|Fluturimi pranë Venusit i Mariner 2 ishte hera e parë që të dhënat nga Venusi u morën me sukses; ato u paraqitën në JPL me anë të një printimi (1963)]] Përpjekja e parë për një fluturim hapësinor ndërplanetar u bë më 1961, kur sonda robotike hapësinore ''Venera 1'' e programit sovjetik Venera fluturoi drejt Venusit. Kontakti me të humbi gjatë rrugës.<ref name="mitchell_1"/> Misioni i parë ndërplanetar i suksesshëm, po ashtu drejt Venusit, ishte ''Mariner 2'' i programit amerikan {{ill|Programi Mariner|en|Mariner program}}, i cili kaloi pranë planetit më 14 dhjetor 1962, në lartësinë {{Convert|34833|km|mi|abbr=on}} mbi sipërfaqen e Venusit, dhe mblodhi të dhëna për atmosferën e planetit.<ref name="Mayer_et_al_1958"/><ref name="NASA_1962"/> Për më tepër, vëzhgimet astronomike me radar të Venusit u kryen për herë të parë në vitet 1960 dhe dhanë matjet e para të periudhës së rrotullimit, të cilat ishin afër vlerës reale.<ref name="Goldstein_Carpenter_1963"/> ''Venera 3'', e lëshuar më 1966, u bë sonda dhe zbarkuesi i parë njerëzor që arriti dhe goditi një trup tjetër qiellor përveç Hënës, por nuk mundi të kthente të dhëna, pasi u rrëzua në sipërfaqen e Venusit. Më 1967 u lëshua ''Venera 4'', e cila vendosi me sukses pajisje eksperimentale shkencore në atmosferën e Venusit përpara se të godiste sipërfaqen. ''Venera 4'' tregoi se temperatura e sipërfaqes ishte më e lartë nga sa kishte llogaritur ''Mariner 2'', afro {{Convert|500|C|||}}; përcaktoi se atmosfera përbëhej 95% nga dioksidi i karbonit (CO₂) dhe zbuloi se atmosfera e Venusit ishte dukshëm më e dendur nga sa kishin parashikuar projektuesit e ''Venera 4''.<ref name="mitchell_2"/><ref>{{cite book |last=Harvey |first=Brian |date=2007 |title=Russian Planetary Exploration History, Development, Legacy and Prospects |publisher=Springer-Praxis |pages=115–118 |isbn=978-0-387-46343-8 |language=en}}</ref> Në një shembull të hershëm të bashkëpunimit hapësinor, të dhënat e ''Venera 4'' u ndërthurën me të dhënat e vitit 1967 nga ''Mariner 5'' dhe u analizuan nga një ekip i përbashkët shkencor sovjeto-amerikan në një seri konferencash shkencore gjatë vitit pasues.<ref name="COSPAR_Group_VII_1969"/> Më 15 dhjetor 1970, ''Venera 7'' u bë anija e parë kozmike që u ul butë në një planet tjetër dhe e para që transmetoi të dhëna prej andej drejt Tokës.<ref name="Time_1971"/> Më 1974, ''Mariner 10'' kaloi pranë Venusit për të përkulur trajektoren drejt Mërkurit dhe fotografoi retë në rrezet ultravjollcë, duke zbuluar shpejtësi jashtëzakonisht të larta të erërave në atmosferën e Venusit. Kjo ishte hera e parë që u përdor asistimi gravitacional ndërplanetar, një teknikë që do të përdorej nga sonda të mëvonshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/> Vëzhgimet me radar në vitet 1970 zbuluan për herë të parë hollësi të sipërfaqes së Venusit. Impulse valësh radio u drejtuan nga planeti duke përdorur radioteleskopin {{Convert|300|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} në observatorin e Arecibos, dhe jehonat zbuluan dy rajone shumë reflektuese, të quajtura rajonet Alpha dhe Beta. Vëzhgimet zbuluan një zonë të ndritshme, që mendohej se ishte malore dhe që u quajt Malet Maxwell.<ref name="Campbell_et_al_1976"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> Këto tri tipare janë tani të vetmet në Venus që nuk kanë emra femrash.<ref name="jpl-magellan"/> Më 1975, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 9'' dhe ''Venera 10'' transmetuan pamjet e para nga sipërfaqja e Venusit, të cilat ishin bardhezi. NASA mori të dhëna të tjera nga projekti ''Pioneer Venus'', i përbërë nga dy misione të veçanta:<ref name="Colin_Hall_1977"/> ''Pioneer Venus Multiprobe'' dhe ''Pioneer Venus Orbiter'', që orbituan Venusin midis viteve 1978 dhe 1992.<ref name="Williams_2005"/> Më 1982, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 13'' dhe ''Venera 14'' morën pamjet e para me filtra ngjyrash njëngjyrëshe të sipërfaqes. Pasi ''Venera 15'' dhe ''Venera 16'' operuan në orbitë midis viteve 1983 dhe 1984 dhe hartuan me hollësi 25% të terrenit të Venusit (nga poli i veriut deri në gjerësinë gjeografike 30°N), programi sovjetik Venera mori fund.<ref name="Greeley_Batson_2007"/> [[File:Foto de Venera 9.png|thumb|Pamja e parë e sipërfaqes së Venusit dhe e sipërfaqes së çdo planeti tjetër përveç Tokës (1975, zbarkuesi sovjetik ''Venera 9''). Panoramë bardhezi 180-gradëshe me shkëmbinj të zhveshur, të zinj e si rrasa, nën një qiell të rrafshët. Fokusi është te toka dhe sonda.|upright=2]] [[File:Russian "Vega" balloon mission to Venus on display at the Udvar-Hazy museum.jpg|thumb|left|upright=0.8|Sonda me balonë e programit Vega, e ekspozuar në Qendrën Udvar-Hazy të Institutit Smithsonian]] Më 1985, programi sovjetik Vega, me misionet e tij ''Vega 1'' dhe ''Vega 2'', dërgoi sondat e fundit për hyrje në atmosferë dhe, për herë të parë, aerobotët e parë jashtëtokësorë: balona të fryra që mundësuan fluturim atmosferik jashtë Tokës. Midis viteve 1990 dhe 1994, ''Magellan'' operoi në orbitë deri sa doli prej saj, duke hartuar sipërfaqen e Venusit. Gjithashtu, sonda si ''Galileo'' (1990),<ref>{{cite web |title=Welcome to the Galileo Orbiter Archive Page |website=PDS Atmospheres Node |date=1989-10-18 |url=https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |access-date=2023-04-11 |archive-date=2023-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411212904/https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |url-status=live |language=en}}</ref> dhe ''[[Cassini–Huygens]]'' (1998/1999), vizituan Venusin gjatë fluturimeve pranë tij, në rrugë drejt destinacioneve të tjera. ===Eksplorimi i përtërirë=== Në prill 2006, ''Venus Express'', misioni i parë kushtuar posaçërisht Venusit i [[Agjencia Hapësinore Evropiane|Agjencisë Hapësinore Evropiane]] (ESA), hyri në orbitë rreth Venusit. ''Venus Express'' mundësoi vëzhgime të atmosferës së Venusit të papara më parë. ESA e përfundoi misionin ''Venus Express'' në dhjetor 2014, duke e nxjerrë nga orbita në janar 2015.<ref name="Howell_2014"/> Në të njëjtin vit dhe në vitin pasues, ''MESSENGER'' e vizitoi Venusin gjatë kalimeve pranë tij, rrugës drejt destinacioneve të tjera. Në vitin 2010, anija e parë ndërplanetare kozmike me velë diellore që pati sukses, IKAROS, udhëtoi drejt Venusit për një kalim pranë tij. Nga viti 2015 deri më 2024, sonda japoneze ''Akatsuki'' ishte aktive në orbitë rreth Venusit, ndërsa BepiColombo kreu kalime pranë tij më 2020 dhe 2021. [[File:Wispr 4thflyby.gif|thumb|Instrumenti WISPR i sondës Parker Solar Probe regjistroi në dritë të dukshme faqen e natës së Venusit më 2021. Pamjet tregojnë sipërfaqen e nxehtë, që shkëlqen zbehtë, dhe Terrën e Afërditës si një njollë të madhe të errët, të dukshme përmes reve. Retë pengojnë vëzhgime të tilla në faqen e ditës, ku ndriçohen nga Dielli.<ref>{{cite web |last1=Hatfield |first1=Miles |title=Parker Solar Probe Captures Visible Light Images of Venus' Surface |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed |website=NASA |access-date=2022-04-29 |date=2022-02-09 |archive-date=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414155959/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |journal=Geophysical Research Letters |last1=Wood |first1=B. E. |last2=Hess |first2=P. |last3=Lustig-Yaeger |first3=J. |last4=Gallagher |first4=B. |last5=Korwan |first5=D. |last6=Rich |first6=N. |last7=Stenborg |first7=G. |last8=Thernisien |first8=A. |last9=Qadri |first9=S. N. |last10=Santiago |first10=F. |last11=Peralta |first11=J. |last12=Arney |first12=G. N. |author12-link=Giada Arney |last13=Izenberg |first13=N. R. |last14=Vourlidas |first14=A. |last15=Linton |first15=M. G. |last16=Howard |first16=R. A. |last17=Raouafi |first17=N. E. |doi=10.1029/2021GL096302 |date=2022-02-09 |title=Parker Solar Probe Imaging of the Night Side of Venus |volume=49 |issue=3 |article-number=e2021GL096302 |pmid=35864851 |pmc=9286398 |bibcode=2022GeoRL..4996302W |language=en}}</ref>]] ===Misionet aktive dhe të planifikuara=== {{Shih|List of missions to Venus#Future missions}} [[File:VenusLanderTopo.png|thumb|upright=1.5|Hartë topografike globale e Venusit, ku shënohen të gjitha vendet e uljes së sondave (e kuqe: janë dërguar pamje; pika e zezë: janë marrë e analizuar mostra në vend)]] {{As of|2025}} nuk ka sonda aktive në Venus; Parker Solar Probe është planifikuar të kthehet vazhdimisht pranë Venusit deri më 2030. Disa sonda janë në zhvillim e sipër, ndërsa disa misione të propozuara ndodhen ende në fazat e hershme konceptuale. Misioni i radhës drejt Venusit është Venus Life Finder, i cili pritet të niset jo më herët se vera e vitit 2026. Agjencia indiane ISRO po punon për Misionin Orbital të Venusit, me synimin për ta nisur në vitin 2028. Misioni i Emirateve të Bashkuara Arabe drejt asteroidëve, MBR Explorer, do të kryejë një kalim pranë planetit. NASA miratoi dy misione drejt planetit, VERITAS dhe DAVINCI, të planifikuara të nisen jo më herët se viti 2031. ESA planifikon të nisë gjithashtu EnVision në vitin 2031. Një projekt i Institutit të Teknologjisë të Masaçusetsit (MIT), në bashkëpunim me kompaninë raketore Rocket Lab, synon të bëhet misioni i parë privat ndërplanetar që do të kërkojë lëndë organike duke dërguar një sondë në atmosferën e Venusit. Sonda quhet Venus Life Finder.<ref>{{cite web |title=Rocket Lab Probe |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2023-03-07 |url=https://venuscloudlife.com/small-mission/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208040505/https://venuscloudlife.com/small-mission/ |url-status=live |language=en}}</ref> ====Objektivat==== Venusi është përcaktuar si një objekt i rëndësishëm për kërkimet e ardhshme, që mund të ndihmojë të kuptohet: * prejardhja e Sistemit Diellor dhe e Tokës, si dhe nëse sisteme e planetë si i yni janë të zakonshëm apo të rrallë në univers; * mënyra si trupat planetarë zhvillohen nga gjendjet e tyre fillestare deri te objektet e larmishme të sotme; * zhvillimi i kushteve që çojnë në mjedise të banueshme dhe në jetë.<ref>{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=February 2023 |volume=219 |issue=1 |article-number=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en}}</ref> ===Konceptet e misioneve me ekuipazh=== [[Image:Tmk-mavr.jpg|thumb|Në vitet 1970, [[Shtetet e Bashkuara]] dhe [[Bashkimi Sovjetik]] projektuan misione me ekuipazh drejt Venusit, si projekti i kalimit pranë Venusit me ekuipazh, i nxjerrë nga [[Programi Apollo]], ose anija e propozuar sovjetike [[TMK]]-MAVR, e paraqitur këtu, për një kalim pranë Venusit]] Që nga vitet 1960, Venusi është konsideruar si një pikë kalimi për misionet me ekuipazh drejt Marsit përmes misioneve të kalimit pranë tij në periudhën e opozicionit, në vend të misioneve të drejtpërdrejta në periudhën e konjuksionit me kalime pranë Venusit që përdorin [[Asistimi gravitacional|asistimin gravitacional]]. Këto misione do të ishin më të shpejta dhe më të sigurta për në [[Marsi|Mars]], me dritare më të përshtatshme për kthim ose ndërprerje të fluturimit dhe me ekspozim ndaj rrezatimit gjatë fluturimit më të ulët ose të barabartë me atë të fluturimeve të drejtpërdrejta drejt Marsit.<ref>{{cite web |last=Rao |first=Rahul |title=Astronauts bound for Mars should swing by Venus first, scientists say |website=Space.com |date=2020-07-07 |url=https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |access-date=2023-04-24 |archive-date=2023-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424055519/https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Izenberg" /> ==== Banimi i mundshëm në atmosferë ==== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Qytetet dhe ishujt lundruese në trillim|en|Floating cities and islands in fiction|lt=qytetet lundruese}}; {{ill|Kolonizimi i Venusit|en|Colonization of Venus}}}} [[File:NASA Cloud City on Venus.jpg|thumb|Paraqitje artistike e një baze lundruese me ekuipazh në Venus, sipas konceptit të NASA-s High Altitude Venus Operational Concept (HAVOC)]] Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit janë jashtëzakonisht armiqësore, presioni atmosferik, temperatura dhe rrezatimi diellor e kozmik 50&nbsp;km mbi sipërfaqe janë të ngjashme me ato në sipërfaqen e Tokës («kushte të favorshme»).<ref>{{Cite journal |last1=Arredondo |first1=Anicia |last2=Hodges |first2=Amorée |last3=Abrahams |first3=Jacob N. H. |last4=Bedford |first4=Candice C. |last5=Boatwright |first5=Benjamin D. |last6=Buz |first6=Jennifer |last7=Cantrall |first7=Clayton |last8=Clark |first8=Joanna |last9=Erwin |first9=Andrew |last10=Krishnamoorthy |first10=Siddharth |last11=Magaña |first11=Lizeth |last12=McCabe |first12=Ryan M. |last13=McIntosh |first13=E. Carrie |last14=Noviello |first14=Jessica L. |last15=Pellegrino |first15=Marielle |last16=Ray |first16=Christine |last17=Styczinski |first17=Marshall J. |last18=Weigel |first18=Peter |title=VALENTInE: A Concept for a New Frontiers–Class Long-duration In Situ Balloon-based Aerobot Mission to Venus |journal=The Planetary Science Journal |date=July 2022 |volume=3 |issue=7 |page=152 |doi=10.3847/PSJ/ac7324 |doi-access=free |bibcode=2022PSJ.....3..152A |language=en }}</ref><ref name="radiation-levels"/><ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796">{{cite journal |last1=Patel |first1=M.R. |last2=Mason |first2=J.P. |last3=Nordheim |first3=T.A. |last4=Dartnell |first4=L.R. |title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: II. Ultraviolet radiation |journal=Icarus |date=February 2022 |volume=373 |article-number=114796 |doi=10.1016/j.icarus.2021.114796 |doi-access=free |bibcode=2022Icar..37314796P |language=en}}</ref><ref name="Taylor 2020"/> Ndër sfidat e shumta inxhinierike për praninë njerëzore në atmosferën e Venusit janë sasitë gërryese të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] në atmosferë.<ref name="Landis2003"/> Si alternativë ndaj idesë popullore të banimit në sipërfaqet planetare, si ajo e [[Marsi|Marsit]], janë propozuar [[Aerostati|aerostatë]] për eksplorim me ekuipazh dhe, ndoshta, për «qytete lundruese» të përhershme në atmosferën e Venusit.<ref name="Landis2003"/><ref name="Архив фантастики"/><ref name="Inner Solar System 2015"/><ref name="Tickle 2015"/><ref name="Warmflash_2017"/> Koncepti i NASA-s për operimin në lartësi të mëdha në Venus ishte një koncept trajnimi për studimin e projektimit të një aerostati me ekuipazh. ==Mundësia e jetës== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Jeta në Venus|en|Life on Venus}}}} Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit nuk janë më mikpritëse për çfarëdo forme jete të ngjashme me atë tokësore që mund të jetë formuar para këtij ndryshimi, hamendësohet se jeta mund të ekzistojë në shtresat e sipërme të reve të Venusit, {{convert|50|km|mi|sigfig=1|abbr=on}} mbi sipërfaqe, ku kushtet atmosferike janë më të ngjashmet me ato të Tokës në Sistemin Diellor,<ref name="Tillman 2018"/> me temperatura që variojnë nga {{convert|30|and|80|C|K C F|order=out}}, ndërsa presioni dhe rrezatimi janë afërsisht të njëjtë me ato në sipërfaqen e Tokës, por retë janë acidike dhe ajri përbëhet nga dioksidi i karbonit.<ref name="Mullen_2002"/><ref name="Landis_2003"/><ref name="Cockell1999"/> Më saktësisht, në lartësitë 48–59&nbsp;km, kushtet e temperaturës dhe të rrezatimit janë të përshtatshme për jetën. Në lartësitë më të ulëta uji do të avullonte, ndërsa në ato më të larta rrezatimi ultraviolet do të ishte tepër i fortë.<ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796"/><ref name="radiation-levels"/> Hamendësimet për mundësinë e jetës në sipërfaqen e Venusit u pakësuan ndjeshëm pas fillimit të viteve 1960, kur u bë e qartë se kushtet ishin ekstreme krahasuar me ato të Tokës. Temperaturat dhe presioni atmosferik ekstremë të Venusit e bëjnë të pamundur jetën me bazë ujin, të paktën sipas njohurive të tanishme. Disa shkencëtarë kanë hamendësuar se mikroorganizma {{ill|Ekstremofili|en|Extremophile|lt=ekstremofilë}} termoacidofilë mund të ekzistojnë në shtresat e sipërme, më të freskëta dhe acidike të atmosferës së Venusit.<ref name="Clark_2003"/><ref name="Redfern_2004"/><ref name="Dartnell2015"/> Këto hamendësime datojnë që nga viti 1967, kur [[Carl Sagan]] dhe Harold J. Morowitz sugjeruan në një artikull të revistës ''Nature'' se objektet e vogla të zbuluara në retë e Venusit mund të ishin organizma të ngjashëm me bakteret e Tokës, të cilat kanë përafërsisht të njëjtën madhësi: :Ndërsa kushtet në sipërfaqen e Venusit e bëjnë të pabesueshme hipotezën e jetës atje, retë e Venusit janë krejt tjetër çështje. Siç është vënë në dukje disa vite më parë, në afërsi të reve gjenden me bollëk uji, [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe drita e diellit — parakushtet për [[Fotosinteza|fotosintezën]].<ref name="Sagan_Morowitz_1967"/> Në gusht 2019, astronomët e udhëhequr nga Yeon Joo Lee raportuan se një model afatgjatë ndryshimesh në përthithjen e dritës dhe në [[Albedoja|albedon]] e atmosferës së Venusit, të shkaktuara nga «përthithës të panjohur» — të cilët mund të jenë kimikate ose edhe koloni të mëdha mikroorganizmash lart në atmosferën e planetit — ndikon në klimë.<ref name="TAJ-20190826"/> Përthithja e dritës prej tyre është pothuajse identike me atë të mikroorganizmave në retë e Tokës. Studime të tjera kanë arritur në përfundime të ngjashme.<ref name="ES-20190903"/> Zbulimi i pretenduar i një vije përthithjeje të {{ill|Fosfina|en|Phosphine|lt=fosfinës}} në atmosferën e Venusit, një gaz që nuk dihet të prodhohet nga asnjë proces kimik i njohur në sipërfaqen ose në atmosferën e Venusit, çoi në hamendësime në shtator 2020 se në atmosferë mund të ketë jetë edhe sot.<ref name="Drake_2020"/><ref name="Greaves_et_al_2020"/> Studimet e mëvonshme ia atribuuan sinjalin spektroskopik, që ishte interpretuar si fosfinë, dioksidit të squfurit,<ref name="Lincowski_et_al_2021"/> ose zbuluan se në të vërtetë nuk kishte vijë përthithjeje.<ref name="Beall_2020"/><ref name="Snellan_et_al_2020"/> ===Mbrojtja planetare=== Për shkak të kushteve të ashpra në sipërfaqen e [[Venusi|Venusit]], ai është klasifikuar në kategorinë dy të Mbrojtja planetare, të dytën më të ulët.<ref name="NRC_2006"/> Kjo do të thotë se ekziston vetëm një mundësi e largët që Ndotja ndërplanetare e shkaktuar nga anijet kozmike të cenojë kërkimet. Megjithatë, pas zbulimit të bioshënjuesve të mundshëm, kjo klasifikim për të paktën disa shtresa atmosferike është vënë në pikëpyetje. Meqë këto shtresa nuk janë përcaktuar si mjaftueshëm të përshtatshme për jetën, nuk është rekomanduar ndryshimi i klasifikimit.<ref>{{cite journal | last1=Zorzano | first1=María Paz | last2=Olsson-Francis | first2=Karen | last3=Doran | first3=Peter T. | last4=Rettberg | first4=Petra | last5=Coustenis | first5=Athena | last6=Ilyin | first6=Vyacheslav | last7=Raulin | first7=Francois | last8=Shehhi | first8=Omar Al | last9=Groen | first9=Frank | last10=Grasset | first10=Olivier | last11=Nakamura | first11=Akiko | last12=Ballesteros | first12=Olga Prieto | last13=Sinibaldi | first13=Silvio | last14=Suzuki | first14=Yohey | last15=Kumar | first15=Praveen | last16=Kminek | first16=Gerhard | last17=Hedman | first17=Niklas | last18=Fujimoto | first18=Masaki | last19=Zaitsev | first19=Maxim | last20=Hayes | first20=Alex | last21=Peng | first21=Jing | last22=Ammannito | first22=Eleonora | last23=Mustin | first23=Christian | last24=Xu | first24=Kanyan | title=The COSPAR planetary protection requirements for space missions to Venus | journal=Life Sciences in Space Research | volume=37 | date=2023 | doi=10.1016/j.lssr.2023.02.001 | doi-access=free | pages=18–24 | pmid=37087175 | bibcode=2023LSSR...37...18Z | language=en}}</ref> ==Në kulturë== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Venusi në kulturë|en|Venus in culture}}}} Venusi është ndër dukuritë më të spikatura në qiellin e natës dhe është trajtuar si veçanërisht i rëndësishëm në Mitologjia e Venusit, Astrologjia e Venusit dhe Venusi në letërsi dhe art në shumë kultura të ndryshme. [[File:Kudurru Melishipak Louvre Sb23 n02.jpg|thumb|upright=1.2|Ylli me tetë cepa është simbol që përdoret në disa kultura për të përfaqësuar Venusin; nganjëherë paraqitet së bashku me [[Ylli dhe gjysmëhëna|yllin dhe gjysmëhënën]]. Këtu, ylli me tetë cepa është ylli i Ishtarit, perëndeshës babilonase të Venusit, pranë diskut diellor të të vëllait, Shamashi, dhe [[Gjysmëhëna|hënës së re]] të të atit, [[Nana|Nanit]], në një gur kufitar të Meli-Shipak II, që daton në shekullin XII p.e.s.]] {{Anchor|Inanna and Shukaletuda}} Disa himne e lavdërojnë [[Inanna]]n në rolin e saj si perëndeshë e planetit Venus.<ref name="Cooley"/><ref name="Green1992"/><ref name="Nemet-Nejat"/> Profesori i teologjisë Jeffrey Cooley ka argumentuar se lëvizjet e Inannës në shumë mite mund të përkojnë me lëvizjet e planetit Venus në qiell.<ref name="Cooley"/> Lëvizjet e ndërprera të Venusit lidhen si me mitologjinë, ashtu edhe me natyrën e dyfishtë të Inannës.<ref name="Cooley"/> Në ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'', ndryshe nga çdo hyjni tjetër, Inanna mund të zbresë në botën e nëndheshme e të kthehet në qiej. Venusi duket se bën një zbritje të ngjashme: perëndon në perëndim e më pas ngrihet sërish në lindje.<ref name="Cooley"/> Një himn hyrës përshkruan Inannën duke lënë qiejt e duke u nisur drejt ''Kurit'', që mund të merret si një emërtim për malet, duke pasqyruar ngritjen dhe perëndimin e Inannës në perëndim.<ref name="Cooley"/> ''Inanna dhe Shukaletuda'' dhe ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'' duket se pasqyrojnë lëvizjen e planetit Venus.<ref name="Cooley"/> Në ''Inanna dhe Shukaletuda'', Shukaletuda përshkruhet duke vëzhguar qiellin në kërkim të Inannës, ndoshta duke kërkuar në horizontet lindore dhe perëndimore.<ref name="Cooley"/> Në të njëjtin mit, ndërsa kërkon sulmuesin e saj, Inanna bën vetë disa lëvizje që përkojnë me lëvizjet e Venusit në qiell.<ref name="Cooley"/> Nën ndikimin e [[Mesopotamia|Mesopotamisë]], është e mundur që [[Egjipti i Lashtë|egjiptianët e lashtë]] dhe grekët e dinin që ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes ishin i njëjti trup qiellor që në mijëvjeçarin e dytë p.e.s., ose, më së voni, gjatë Periudhës së Vonë.<ref name="Parker 1974"/><ref name="Quack 2019"/> Egjiptianët e njihnin yllin e mëngjesit si {{lang|egy-Latn|Tioumoutiri}} dhe yllin e mbrëmjes si {{lang|egy-Latn|Ouaiti}}.<ref name="Cattermole_Moore_1997"/> Fillimisht e paraqitën Venusin si një [[Feniksi|feniks]] ose si [[Çafka|çafkë]] (shih [[Bennu]]n),<ref name="Parker 1974"/> duke e quajtur «kaluesi» ose «ylli me kryqe»,<ref name="Parker 1974"/> dhe duke e lidhur me Osirisin. Më vonë e paraqitën me dy koka, njerëzore ose skifteri, dhe e lidhën me [[Horusi|Horusin]],<ref name="Quack 2019"/> të birin e [[Isis|Isidës]], e cila në periudhën helenistike shumë më të vonë u identifikua së bashku me Hathori me [[Afërdita|Afërditën]]. Grekët përdornin emrin Fosfori, që do të thotë «sjellës i dritës» (prej nga vjen edhe elementi [[Fosfori|fosfor]]; si alternativë përdornin Eosfori, që do të thotë «sjellës i agimit»), për yllin e mëngjesit, dhe Hesperi, që do të thotë «ai i perëndimit», për yllin e mbrëmjes;<ref name="EBLCM"/> të dy ishin fëmijë të hyjneshës së agimit Eosi dhe, rrjedhimisht, nipër e mbesa të Afërditës. Ndonëse në epokën romake u njohën si një trup i vetëm qiellor, i njohur si «ylli i Venusit», dy emrat tradicionalë grekë vijuan të përdoreshin, megjithëse zakonisht përktheheshin në latinisht si {{lang|la|[[Luciferi|Lucifer]]}} dhe {{lang|la|Vesper}}.<ref name="EBLCM"/><ref name="Cicero"/> Poetë klasikë si [[Homeri]], Safoja, [[Ovidi]] dhe [[Virgjili]] shkruan për yllin dhe dritën e tij.<ref name="Atsma"/> Poetë si [[William Blake]], [[Robert Frost]], Letitia Elizabeth Landon, Alfred Lord Tennyson dhe [[William Wordsworth]] i kushtuan atij ode.<ref name="Sobel_2005"/> Kompozitori Gustav Holst e përfshiu atë si lëvizjen e dytë të suitës së tij ''Planetet''. [[File:The Planets Op.32 Venus The Bringer of Peace Mix USAF and Omega13a.opus|thumb|«Venusi, sjellësi i paqes», nga ''Planetet'' i Holstit]] Në Indi, emri sanskritisht i Venusit ishte {{lang|sa-Latn|Shukra Graha}}, që do të thotë «planeti Shukra» dhe i referohet të urtit të fuqishëm Shukra. Sipas Astrologjia vedike,<ref name="bhalla06"/> emri sanskritisht ''Shukra'' do të thotë «i kthjellët, i pastër» ose «shkëlqim, kthjelltësi». Si një nga nëntë [[Navagraha|Navagrahat]], besohet se ndikon në pasuri, kënaqësi dhe riprodhim; ishte i biri i Bhrgut, mësues i Daityave dhe guru i Asurave.<ref name="behari_frawley03"/> Emri anglisht ''Venus'' rrjedh fillimisht nga romakët e lashtë. Ata ia vunë planetit emrin e perëndeshës së tyre të dashurisë, e cila bazohej në perëndeshën e dashurisë së [[Feja e lashtë greke|Greqisë së lashtë]], [[Afërdita|Afërditën]],<ref name="Getty"/> e cila, nga ana e saj, bazohej në perëndeshën e ngjashme sumere [[Inanna]] (që në fenë akadiane është Ishtari); të gjitha këto perëndesha lidheshin me planetin.<ref name="Nemet-Nejat"/><ref name="Green1992"/> Dita e javës që lidhet me planetin dhe me këto perëndesha është [[E premtja]], emërtuar sipas perëndeshës gjermanike Frigga, e cila është lidhur me perëndeshën romake Venus. Në kinezisht, planeti quhet «ylli metalik» ose «ylli i artë» (金星 (Jīnxīng)); ndër pesë elementet e filozofisë tradicionale kineze, Venusi lidhej historikisht me metalin. Këto tradita janë të përbashkëta për kulturat moderne kineze, japoneze, koreane dhe vietnameze, përfshirë edhe një emër për planetin që fjalë për fjalë do të thotë «yll metalik» ({{lang|zh|金星}}) në secilën gjuhë.<ref name="De_Groot_1912"/><ref name="Crump_1992"/><ref name="Hulbert_1909"/><ref name="VOER"/> Majat e konsideronin Venusin trupin qiellor më të rëndësishëm pas Diellit dhe Hënës. Ata e quanin {{lang|myn-Latn|Chac ek}},<ref name="Volume 7 of Mayan studies"/> ose {{lang|myn-Latn|Noh Ek'}}, «Ylli i Madh».<ref name="Milbrath"/> Ciklet e Venusit kishin rëndësi për kalendarin e tyre dhe përshkruheshin në disa prej librave të tyre, si ''Kodiku maja i Meksikës'' dhe ''Kodiku i Dresdenit''. [[Flamuri i Kilit]] ({{lang|es|Estrella Solitaria}}, «Ylli i Vetmuar») paraqet Venusin.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> ===Kultura moderne=== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Venusi në letërsi|en|Venus in fiction}}}} [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|Venusi paraqitet menjëherë në të djathtë të selvisë së madhe në pikturën e vitit 1889 të [[Vincent van Gogh]]ut, ''Nata me yje''.<ref name="Whitney_1986"/><ref name="Boime_1984"/>]] Mbulesa e padepërtueshme e reve të Venusit u dha shkrimtarëve të fantashkencës liri të plotë për të hamendësuar mbi kushtet në sipërfaqen e saj; veçanërisht pasi vëzhgimet e hershme treguan se planeti, përveçse kishte përmasa të ngjashme me Tokën, zotëronte edhe një atmosferë të dendur. Më afër Diellit se Toka, planeti shpesh paraqitej si më i ngrohtë, por megjithatë si i banueshëm nga njerëzit.<ref name="miller"/> Zhanri arriti kulmin mes viteve 1930 dhe 1950, kur shkenca kishte zbuluar disa aspekte të Venusit, por ende jo realitetin e ashpër të kushteve në sipërfaqen e tij. Gjetjet nga misionet e para drejt Venusit treguan se realiteti ishte krejt ndryshe dhe i dhanë fund këtij zhanri të veçantë.<ref name="Dick_2001"/> Teksa njohuritë shkencore për Venusin përparonin, autorët e fantashkencës u përpoqën të ecnin në të njëjtin hap, veçanërisht duke hamendësuar për përpjekjet njerëzore për ta shndërruar Venusin në një mjedis të banueshëm.<ref name="Seed_2005"/> [[Carl Sagan]]u tha në episodin «Parajsa dhe ferri» të serialit televiziv të vitit 1980 ''Kozmosi: Një udhëtim vetjak'': «Larg nga parajsa e butë që përfytyronin disa shkencëtarë të hershëm, Venusi është vendi në Sistemin Diellor që i ngjan më shumë Ferrit.»{{Efn|Komenti i Saganit dëgjohet në minutën 42:43.}} === Simbolet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Simboli i Venusit|en|Venus symbol}}}} [[file:Venus symbol (planetary color).svg|frameless|left|80px]] Simboli i një rrethi me një kryq të vogël poshtë është i ashtuquajturi simbol i Venusit; emrin e mori nga përdorimi i tij si simbol astronomik për Venusin. Simboli e ka prejardhjen nga [[Gjuha greke e lashtë|greqishtja e lashtë]] dhe, në një kuptim më të përgjithshëm, përfaqëson feminitetin. Biologjia e përvetësoi si simbol gjinor për femrën,<ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510"/><ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> ashtu si simboli i Marsit për mashkullin dhe, nganjëherë, simboli i Merkurit për hermafroditin. Kjo lidhje gjinore mes Venusit dhe Marsit është përdorur në mënyrë heteronormative për t’i çiftuar, duke i përshkruar në mënyrë stereotipike gratë dhe burrat si aq të ndryshëm sa mund të kuptoheshin sikur vinin nga planete të ndryshme. Kjo ide u bë e njohur nga libri i vitit 1992 me titull ''Burrat janë nga Marsi, gratë janë nga Venusi''.<ref name="Brammer 2020"/> Simboli i Venusit u përdor edhe në [[Alkimia|alkiminë]] perëndimore për të përfaqësuar elementin [[Bakri|bakër]] (ashtu si simboli i [[Merkuri (planet)|Merkurit]] është edhe simboli i elementit zhivë).<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Meqë bakri i lëmuar është përdorur për pasqyra që nga lashtësia, simboli i Venusit nganjëherë është quajtur «pasqyra e Venusit», duke përfaqësuar pasqyrën e perëndeshës; megjithatë, kjo prejardhje është hedhur poshtë si e pamundur.<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Përveç simbolit të Venusit, me të janë lidhur edhe shumë simbole të tjera. Ndër më të zakonshmet janë gjysmëhëna, ose veçanërisht ylli, si te [[Ylli dhe gjysmëhëna|Ylli i Ishtarit]].<ref>{{Cite book |last=Liungman |first=Carl G. |url=https://books.google.com/books?id=06ALKxX225IC |title=Symbols: Encyclopedia of Western Signs and Ideograms |date=2004 |publisher=HME Publishing |isbn=978-91-972705-0-2 |page=228 |language=en}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Skema e Venusit|en|Outline of Venus}} * {{ill|Vetitë fizike të planetëve të Sistemit Diellor|en|List of gravitationally rounded objects of the Solar System#Planets}} * {{ill|Ekzoplaneti i ngjashëm me Venusin|en|Venus-like exoplanet}} * {{ill|Zona e Venusit|en|Venus zone}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist|refs= <ref name="NASA_2015">{{cite web | title=Planets and Pluto: Physical Characteristics | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | publisher=[[NASA]] | date=5 November 2008 | access-date=26 August 2015 | archive-date=7 September 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060907215218/http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Margot_et_al_2021">{{cite journal | title=Spin state and moment of inertia of Venus | display-authors=3 | last1=Margot | first1=Jean-Luc | last2=Campbell | first2=Donald B. | last3=Giorgini | first3=Jon D. | last4=Jao | first4=Joseph S. | last5=Snedeker | first5=Lawrence G. | last6=Ghigo | first6=Frank D. | last7=Bonsall | first7=Amber | journal=Nature Astronomy | date=29 April 2021 | volume=5 | issue=7 | pages=676–683 | doi=10.1038/s41550-021-01339-7 | arxiv=2103.01504 | bibcode=2021NatAs...5..676M | language=en}}</ref> <ref name="American Chemical Society 2013">{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html | access-date=3 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html |archive-date=27 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="horizons">{{cite web | title=Horizons Web-Interface for Venus (Major Body=2) | last=Yeomans | first=Donald K. | url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27@Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | work=JPL Horizons On-Line Ephemeris System | access-date=30 November 2010 | archive-date=18 August 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230818120948/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27%40Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | url-status=live | language=en}}—Zgjidhni “Ephemeris Type: Orbital Elements” dhe “Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02”. (“Target Body: Venus” dhe “Center: Sun” duhet të jenë të parazgjedhura.) Rezultatet janë vlera të çastit të orbitës oskulatore në epokën e saktë J2000.</ref> <ref name="radiation-levels">{{cite journal |last1=Herbst |first1=Konstantin |last2=Banjac |first2=Saša |last3=Atri |first3=Dimitra |last4=Nordheim |first4=Tom A. |title=Revisiting the cosmic-ray induced Venusian radiation dose in the context of habitability |journal=Astronomy & Astrophysics |date=January 2020 |volume=633 |pages=A15 |doi=10.1051/0004-6361/201936968 |doi-access=free|arxiv=1911.12788 |bibcode=2020A&A...633A..15H |language=en}}</ref> <ref name="Lexico_Venusian">{{Cite encyclopedia | title=Venusian | dictionary=Lexico UK English Dictionary | publisher=[[Oxford University Press]] | url=http://www.lexico.com/definition/Venusian |archive-date=23 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323093029/https://www.lexico.com/definition/venusian | language=en}}{{break}}[[Wiktionary:Venusian|Venusian]]</ref> <ref name="Souami_Souchay_2012">{{cite journal | title=The solar system's invariable plane | last1=Souami | first1=D. | last2=Souchay | first2=J. | journal=Astronomy & Astrophysics | volume=543 | id=A133 | page=11 | date=July 2012 | doi=10.1051/0004-6361/201219011 | bibcode=2012A&A...543A.133S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Seidelmann2007">{{cite journal | title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | last1=Seidelmann | first1=P. Kenneth | last2=Archinal | first2=Brent A. | last3=A'Hearn<!--written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere--> | first3=Michael F. | last4=Conrad | first4=Albert R. | last5=Consolmagno | first5=Guy J. | last6=Hestroffer | first6=Daniel | last7=Hilton | first7=James L. | last8=Krasinsky | first8=Georgij A. | last9=Neumann | first9=Gregory A. | last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | display-authors=3 | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | bibcode=2007CeMDA..98..155S | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}} | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="iauwg_ccrsps2000">{{cite web | title=Report on the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites | publisher=International Astronomical Union |date=2000 | url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | access-date=12 April 2007 | archive-date=12 May 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | language=en}}</ref> <ref name="nasa_venus">{{cite web | title=Venus: Facts & Figures | publisher=NASA | url=http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | access-date=12 April 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060929003116/http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | archive-date=29 September 2006 | language=en}}</ref> <ref name="VSOP87">{{cite journal | title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets | last1=Simon | first1=J.L. | last2=Bretagnon | first2=P. | last3=Chapront | first3=J. | last4=Chapront-Touzé | first4=M. | last5=Francou | first5=G. | last6=Laskar | first6=J. | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=282 | issue=2 | pages=663–683 | date=February 1994 | bibcode=1994A&A...282..663S | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_and_Hilton">{{cite journal | title=Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=James L. | last2=Hilton | journal=Astronomy and Computing | volume=25 | pages=10–24 | date=October 2018 | doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 | bibcode=2018A&C....25...10M | arxiv=1808.01973 | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_et_al">{{cite journal | title=Comprehensive wide-band magnitudes and albedos for the planets, with applications to exo-planets and Planet Nine | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=Bruce | last2=Krobusek | first3=Hristo | last3=Pavlov | journal=Icarus | volume=282 | pages=19–33 | date=2017 | doi=10.1016/j.icarus.2016.09.023 |arxiv=1609.05048 | bibcode=2017Icar..282...19M | language=en}}</ref> <ref name="Haus_et_al">{{cite journal | title=Radiative energy balance of Venus based on improved models of the middle and lower atmosphere | first1=R. | last1=Haus | first2=D. | last2=Kappel | first3=G. | last3=Arnoldb | journal=Icarus | volume=272 | pages=178–205 | date=July 2016 | doi=10.1016/j.icarus.2016.02.048 | bibcode=2016Icar..272..178H | language=en}}</ref> <ref name="Hashimoto_et_al_2008">{{cite journal | title=Felsic highland crust on Venus suggested by Galileo Near-Infrared Mapping Spectrometer data | last1=Hashimoto | first1=George L. | last2=Roos-Serote | first2=Maarten | last3=Sugita | first3=Seiji | last4=Gilmore | first4=Martha S. | last5=Kamp | first5=Lucas W. | last6=Carlson | first6=Robert W. | last7=Baines | first7=Kevin H. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=Advancing Earth and Space Science | volume=113 | issue=E5 | date=31 December 2008 | article-number=2008JE003134 | bibcode=2008JGRE..113.0B24H | doi=10.1029/2008JE003134 | doi-access= | language=en}}</ref> <ref name="Lopes_Gregg_2004">{{cite book |title=Volcanic worlds: exploring the Solar System's volcanoes | last1=Lopes | first1=Rosaly M. C. | author-link=Rosaly Lopes |last2=Gregg | first2=Tracy K. P. | date=2004 | page=61 | publisher=Springer Publishing | isbn=978-3-540-00431-8 | language=en}}</ref> <ref name="Darling_Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | encyclopedia=Encyclopedia of Science | last=Darling |first=David | location=Dundee, Scotland | url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | access-date=24 March 2022 | archive-date=31 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211031035229/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | language=en}}</ref> <ref name="SolarSystemEncyclopedia">{{cite encyclopedia | title=Venus: Atmosphere | last=Taylor | first=Fredric W. | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | editor1-last=Tilman | editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer | editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson | editor3-first=T. V. | access-date=12 January 2016 | archive-date=29 September 2021 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074456/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="CWRU_2006">{{cite web | title=Venus | date=13 September 2006 | publisher=Case Western Reserve University | url=http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | access-date=21 December 2011 | archive-date=26 April 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426064658/http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | language=en}}</ref> <ref name="Lewis_2004">{{cite book | title=Physics and Chemistry of the Solar System | first=John S. |last=Lewis |date=2004 | edition=2nd | publisher=Academic Press | isbn=978-0-12-446744-6 | url=https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384 | url-access=limited | page=[https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384/page/n477 463] | language=en}}</ref> <ref name="Newitz 2013">{{cite web | title=Here's Carl Sagan's original essay on the dangers of climate change | last=Newitz | first=Annalee | website=Gizmodo | date=11 December 2013 | url=https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | access-date=3 September 2021 | archive-date=3 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210903011006/https://web.archive.org/web/20210903011006/https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Halliday_2020">{{cite journal |last1=Halliday |first1=Alex N. |title=The origins of volatiles in the terrestrial planets |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |date=March 2013 |volume=105 |pages=146–171 |doi=10.1016/j.gca.2012.11.015 |bibcode=2013GeCoA.105..146H |language=en}}</ref> <ref name="Owen_et_al_1992">{{cite journal |last1=Owen |last2=Bar-Nun |last3=Kleinfeld |title=Possible cometary origin of heavy noble gases in the atmospheres of Venus, Earth and Mars |journal=Nature |date=July 1992 |volume=358 |issue=6381 |pages=43–46 |doi=10.1038/358043a0 |pmid=11536499 |bibcode=1992Natur.358...43O |language=en}}</ref> <ref name="Pepin_1991">{{Cite journal | title=On the origin and early evolution of terrestrial planet atmospheres and meteoritic volatiles | last=Pepin | first=Robert O. | journal=Icarus | date=1 July 1991 | volume=92 | issue=1 | pages=2–79 | doi=10.1016/0019-1035(91)90036-S | bibcode=1991Icar...92....2P | language=en}}</ref> <ref name="Namiki_Solomon_1998">{{Cite journal | title=Volcanic degassing of argon and helium and the history of crustal production on Venus | last1=Namiki | first1=Noriyuki | last2=Solomon | last2=Sean C. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=103 | issue=E2 | pages=3655–3677 | year=1998 | doi=10.1029/97JE03032 | doi-access=free | bibcode=1998JGR...103.3655N | language=en}}</ref> <ref name="O'Rurke_Korenaga_2015">{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Korenaga |first2=Jun |title=Thermal evolution of Venus with argon degassing |journal=Icarus |date=November 2015 |volume=260 |pages=128–140 |doi=10.1016/j.icarus.2015.07.009 |bibcode=2015Icar..260..128O |language=en}}</ref> <ref name="baas39_540">{{Cite journal | title=Searching for Evidence of Past Oceans on Venus | last1=Grinspoon |first1=David H. |author-link=David Grinspoon | last2=Bullock |first2=M. A. | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | volume=39 | page=540 | date=October 2007 | bibcode=2007DPS....39.6109G | language=en}}</ref> <ref name="Kasting">{{cite journal | title=Runaway and moist greenhouse atmospheres and the evolution of Earth and Venus | last=Kasting |first=J. F. |author-link=James Kasting | journal=Icarus | year=1988 | volume=74 | issue=3 | pages=472–494 | doi=10.1016/0019-1035(88)90116-9 | pmid=11538226 | bibcode=1988Icar...74..472K | language=en}}</ref> <ref name="Mullen_2002">{{cite web | title=Venusian Cloud Colonies | first=Leslie | last=Mullen | work=Astrobiology Magazine | date=13 November 2002 | url=http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816070045/http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-date=16 August 2014 | language=en}}</ref> <ref name="Landis_2003">{{cite journal | title=Astrobiology: The Case for Venus | first=Geoffrey A. | last=Landis | author-link=Geoffrey A. Landis | journal=Journal of the British Interplanetary Society | volume=56 | issue=7–8 | pages=250–254 | date=July 2003 | id=NASA/TM—2003-212310 | bibcode=2003JBIS...56..250L | url=http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20110807004311/http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-date=7 August 2011 | language=en}}</ref> <ref name="Cockell1999">{{cite journal | title=Life on Venus | last=Cockell | first=Charles S. | author-link=Charles S. Cockell | journal=Planetary and Space Science | volume=47 | issue=12 | pages=1487–1501 | date=December 1999 | doi=10.1016/S0032-0633(99)00036-7 | bibcode=1999P&SS...47.1487C | language=en}}</ref> <ref name="Drake_2020">{{cite news | title=Possible sign of life on Venus stirs up heated debate | last=Drake | first=Nadia | author-link=Nadia Drake | work=National Geographic | date=14 September 2020 | url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | access-date=14 September 2020 | archive-date=14 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200914153820/https://web.archive.org/web/20200914153820/https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | language=en}}</ref> <ref name="Greaves_et_al_2020">{{cite journal | title=Phosphine gas in the cloud decks of Venus | last1=Greaves | first1=J. S. | last2=Richards | first2=A. M. S. | last3=Bains |first3=W. | first4=P. B. | last4=Rimmer | first5=H. | last5=Sagawa | first6=D. L. | last6=Clements | first7=S. | last7=Seager | first8=J. J. | last8=Petkowski | first9=Clara | last9=Sousa-Silva | first10=Sukrit | last10=Ranjan | first11=Emily | last11=Drabek-Maunder | first12=Helen J. | last12=Fraser | first13=Annabel | last13=Cartwright | first14=Ingo | last14=Mueller-Wodarg | first15=Zhuchang | last15=Zhan | first16=Per | last16=Friberg | first17=Iain | last17=Coulson | first18=E'lisa | last18=Lee | first19=Jim | last19=Hoge | journal=Nature Astronomy | year=2020 | volume=5 | issue=7 | pages=655–664 | doi=10.1038/s41550-020-1174-4 |arxiv=2009.06593 | bibcode=2021NatAs...5..655G | language=en}}</ref> <ref name="Lincowski_et_al_2021">{{Cite journal | title=Claimed Detection of PH₃ in the Clouds of Venus is Consistent with Mesospheric SO2 | last1=Lincowski | first1=Andrew P. | last2=Meadows | first2=Victoria S. | last3=Crisp | first3=David | last4=Akins | first4=Alex B. | last5=Schwieterman | first5=Edward W. | last6=Arney | first6=Giada N.|author6-link=Giada Arney | last7=Wong | first7=Michael L. | last8=Steffes | first8=Paul G. | last9=Parenteau | first9=M. Niki | last10=Domagal-Goldman | first10=Shawn | journal=The Astrophysical Journal | volume=908 | issue=2 | pages=L44 | year=2021 | doi=10.3847/2041-8213/abde47 | arxiv=2101.09837 | bibcode=2021ApJ...908L..44L | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Beall_2020">{{cite journal |last1=Beall |first1=Abigail |title=More doubts cast on potential signs of life in Venus's atmosphere |journal=New Scientist |date=October 2020 |volume=248 |issue=3306 |page=18 |doi=10.1016/S0262-4079(20)31910-2 |bibcode=2020NewSc.248...18B |language=en}}</ref> <ref name="Snellan_et_al_2020">{{cite journal |last1=Snellen |last2=Guzman-Ramirez |last3=Hogerheijde |last4=Hygate |last5=van der Tak |title=Re-analysis of the 267 GHz ALMA observations of Venus: No statistically significant detection of phosphine |journal=Astronomy & Astrophysics |date=December 2020 |volume=644 |pages=L2 |doi=10.1051/0004-6361/202039717 |doi-access=free |arxiv=2010.09761 |bibcode=2020A&A...644L...2S |language=en}}</ref> <ref name="Moshkin_et_al_1979">{{cite journal | title=Dust on the surface of Venus | last1=Moshkin | first1=B. E. | last2=Ekonomov | first2=A. P. | last3=Golovin | first3=Iu. M. | journal=Kosmicheskie Issledovaniia (Cosmic Research) | volume=17 | issue=2 | pages=280–285 | year=1979 | bibcode=1979CosRe..17..232M | language=ru}}</ref> <ref name="kras006">{{cite journal | title=Chemical composition of the atmosphere of Venus | last1=Krasnopolsky | first1=V. A. | last2=Parshev | first2=V. A. | journal=Nature | year=1981 | volume=292 | issue=5824 | pages=610–613 | doi=10.1038/292610a0 | bibcode=1981Natur.292..610K | language=en}}</ref> <ref name="Krasnopolsky_2006">{{cite journal | title=Chemical composition of Venus atmosphere and clouds: Some unsolved problems | first=Vladimir A. |last=Krasnopolsky | journal=Planetary and Space Science | volume=54 | issue=13–14 | pages=1352–1359 | year=2006 | doi=10.1016/j.pss.2006.04.019 | bibcode=2006P&SS...54.1352K | language=en}}</ref> <ref name="fact">{{cite web | title=Venus Fact Sheet | last=Williams | first=David R. | date=25 November 2020 | publisher=NASA Goddard Space Flight Center | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | access-date=15 April 2021 | archive-date=11 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180511140851/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="VaqueroVázquez2009">{{cite book | title=The Sun Recorded Through History | first1=J. M. | last1=Vaquero | first2=M. | last2=Vázquez | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-0-387-92790-9 | year=2009 | page=75 | url=https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | access-date=18 May 2016 |archive-date=26 November 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161126005506/https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell, Philips">{{cite journal |last1=Russell |first1=C.T. |last2=Phillips |first2=J.L. |title=The Ashen Light |journal=Advances in Space Research |date=January 1990 |volume=10 |issue=5 |pages=137–141 |doi=10.1016/0273-1177(90)90174-X |bibcode=1990AdSpR..10e.137R |language=en}}</ref> <ref name="esaozone">{{cite web | title=ESA finds that Venus has an ozone layer too | publisher=European Space Agency | date=6 October 2011 | access-date=25 December 2011 | archive-date=27 January 2012 | url=http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120127202150/http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA-20130129">{{cite web | title=When A Planet Behaves Like A Comet | date=29 January 2013 | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | access-date=31 January 2013 |archive-date=2 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190502073711/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Space-20130130">{{cite web | title=Venus Can Have 'Comet-Like' Atmosphere | last=Kramer | first=Miriam | url=http://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | date=30 January 2013 | work=Space.com | access-date=31 January 2013 |archive-date=3 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190503055127/https://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mueller_2014">{{cite encyclopedia | title=Venus Surface and Interior | last1=Mueller |first1=Nils | editor1-last=Tilman |editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer |editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson |editor3-first=T. V. | edition=3rd | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074525/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="Esposito_1984">{{cite journal | title=Sulfur Dioxide: Episodic Injection Shows Evidence for Active Venus Volcanism | first=Larry W. | last=Esposito | author-link=Larry W. Esposito | journal=Science | date=9 March 1984 | volume=223 |issue=4640 |pages=1072–1074 | doi=10.1126/science.223.4640.1072 |pmid=17830154 | bibcode=1984Sci...223.1072E | language=en}}</ref> <ref name="Bullock_Grinspoon_2001">{{cite journal | title=The Recent Evolution of Climate on Venus | last1=Bullock |first1=Mark A. | last2=Grinspoon |first2=David H. |author-link2=David Grinspoon | journal=Icarus | volume=150 | issue=1 | date=March 2001 | pages=19–37 | doi=10.1006/icar.2000.6570 |bibcode=2001Icar..150...19B | language=en}}</ref> <ref name="Basilevsky_Head_1995">{{cite journal | title=Global stratigraphy of Venus: Analysis of a random sample of thirty-six test areas | last1=Basilevsky | first1=Alexander T. | last2=Head | first2=James W. III | journal=Earth, Moon, and Planets | volume=66 | issue=3 | pages=285–336 | date=1995 | bibcode=1995EM&P...66..285B | doi=10.1007/BF00579467 | language=en}}</ref> <ref name="Kaufmann">{{cite book | last=Kaufmann | first=W. J. | date=1994 | title=Universe | publisher=W. H. Freeman | location=New York | page=204 | isbn=978-0-7167-2379-0 | language=en}}</ref> <ref name="Frankel">{{cite book | title=Volcanoes of the Solar System | first=Charles | last=Frankel | date=1996 | url=https://archive.org/details/volcanoesofsolar0000fran | publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-47770-3 | url-access=registration | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Batson_Russell_1991">{{cite conference | title=Naming the Newly Found Landforms on Venus | last1=Batson | first1=R.M. | last2=Russell | first2=J. F. | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference XXII | date=18–22 March 1991 |location=Houston, Texas | page=65 | bibcode=1991pggp.rept..490B | url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | access-date=12 July 2009 | archive-date=13 May 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110513162948/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | page=93 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 | archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan2">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | pages=99–100 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 |archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Davies_1994">{{cite journal |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites | last1=Davies | first1=M. E. | last2=Abalakin | first2=V. K. | last3=Bursa | first3=M. | last4=Lieske | first4=J. H. | last5=Morando | first5=B. | last6=Morrison | first6=D. | last7=Seidelmann | first7=P. K. | last8=Sinclair | first8=A. T. | last9=Yallop | first9=B.| last10=Tjuflin | first10= Y. S. | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=63 | issue=2 | pages=127–148 | year=1994 | doi=10.1007/BF00693410 | bibcode=1996CeMDA..63..127D | language=en}}</ref> <ref name="Helbert_et_al_2008">{{Cite journal |title=Surface brightness variations seen by VIRTIS on Venus Express and implications for the evolution of the Lada Terra region, Venus | last1=Helbert | first1=Jörn | last2=Müller | first2=Nils | last3=Kostama | first3=Petri | last4=Marinangeli | first4=Lucia | last5=Piccioni | first5=Giuseppe | last6=Drossart | first6=Pierre | journal=Geophysical Research Letters | volume=35 | issue=11 | pages=L11201 | date=2008 | doi=10.1029/2008GL033609 | doi-access=free | bibcode=2008GeoRL..3511201H | language=en}}</ref> <ref name="Gilmore_et_al_2017">{{Cite journal | title=Venus Surface Composition Constrained by Observation and Experiment | last1=Gilmore | first1=Martha | last2=Treiman | first2=Allan | last3=Helbert | first3=Jörn | last4=Smrekar | first4=Suzanne | journal=Space Science Reviews | volume=212 | issue=3 | pages=1511–1540 | date=1 November 2017 | doi=10.1007/s11214-017-0370-8 | bibcode=2017SSRv..212.1511G | language=en}}</ref> <ref name="Karttunen_et_al_2007">{{cite book | last1=Karttunen | first1=Hannu | last2=Kroger | first2=P. | last3=Oja | first3=H. | last4=Poutanen | first4=M. | last5=Donner | first5=K. J. | title=Fundamental Astronomy | page=162 | publisher=Springer | date=2007 | isbn=978-3-540-34143-7 | url=https://archive.org/details/fundamentalastro00kart_346/page/n167 | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2012-12-03">{{cite web | title=Have Venusian volcanoes been caught in the act? | first=Markus | last=Bauer | date=3 December 2012 | publisher=European Space Agency | url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414194210/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Glaze_1999">{{cite journal | title=Transport of SO₂ by explosive volcanism on Venus | first=Lori S. |last=Glaze | journal=Journal of Geophysical Research | volume=104 | issue=E8 | pages=18899–18906 | date=August 1999 | doi=10.1029/1998JE000619 | doi-access=free | bibcode=1999JGR...10418899G | language=en}}</ref> <ref name="Marcq2012">{{cite journal | title=Variations of sulphur dioxide at the cloud top of Venus's dynamic atmosphere | first1=Emmanuel | last1=Marcq | first2=Jean-Loup | last2=Bertaux | first3=Franck | last3=Montmessin | first4=Denis | last4=Belyaev | journal=Nature Geoscience | volume=6 | issue=1 | pages=25–28 | date=January 2013 | doi=10.1038/ngeo1650 | bibcode=2013NatGe...6...25M | language=en}}</ref> <ref name="NYT-20200109">{{cite news | title=Volcanoes on Venus Might Still Be Smoking - Planetary science experiments on Earth suggest that the sun's second planet might have ongoing volcanic activity | last=Hall | first=Sannon | url=https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | date=9 January 2020 | work=The New York Times | access-date=10 January 2020 | archive-date=9 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200109234012/https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="SCI-20200103">{{cite journal | title=Present-day volcanism on Venus as evidenced from weathering rates of olivine | last=Filiberto | first=Justin | date=3 January 2020 | journal=Science | volume=6 | number=1 | article-number=eaax7445 | doi=10.1126/sciadv.aax7445 | doi-access=free | pmc=6941908 | bibcode=2020SciA....6.7445F | pmid=31922004 | language=en}}</ref> <ref name="Lakdawalla2015">{{cite web | title=Transient hot spots on Venus: Best evidence yet for active volcanism | last=Lakdawalla | first=Emily | author-link=Emily Lakdawalla | publisher=The Planetary Society | date=18 June 2015 | url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | access-date=20 June 2015 | archive-date=20 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150620081122/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2015-06-18">{{cite web | title=Hot lava flows discovered on Venus | publisher=European Space Agency |date=18 June 2015 | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | access-date=20 June 2015 | archive-date=19 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150619071101/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | language=en}}</ref> <ref name="Shalygin2015">{{cite journal | last1=Shalygin | first1=E. V. | last2=Markiewicz | first2=W. J. | last3=Basilevsky | first3=A. T. | last4=Titov | first4=D. V. | last5=Ignatiev | first5=N. I. | last6=Head | first6=J. W. | title=Active volcanism on Venus in the Ganiki Chasma rift zone | journal=Geophysical Research Letters | date=17 June 2015 | pages=4762–4769 | volume=42 |issue=12 | bibcode=2015GeoRL..42.4762S | doi=10.1002/2015GL064088 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Strom1994">{{cite journal | last1=Strom |first1=Robert G. | last2=Schaber | first2=Gerald G. | last3=Dawson | first3=Douglas D. | title=The global resurfacing of Venus | journal=Journal of Geophysical Research | volume=99 | issue=E5 | pages=10899–10926 | date=25 May 1994 | doi=10.1029/94JE00388 |bibcode=1994JGR....9910899S | language=en}}</ref> <ref name="Romeo_Turcotte_2018">{{cite journal | last1=Romeo | last2=Turcotte | title=The frequency-area distribution of volcanic units on Venus: Implications for planetary resurfacing | journal=Icarus | year=2009 | volume=203 | issue=1 | pages=13–19 | doi=10.1016/j.icarus.2009.03.036 | bibcode=2009Icar..203...13R | url=https://eprints.ucm.es/id/eprint/13279/1/Icarus_2009_1.pdf | language=en}}</ref> <ref name="Herrick_Phillips_1993">{{cite journal | title=Effects of the Venusian atmosphere on incoming meteoroids and the impact crater population | last1=Herrick | first1=R. R. | last2=Phillips | first2=R. J. | journal=Icarus | year=1993 | volume=112 | issue=1 | pages=253–281 | doi=10.1006/icar.1994.1180 | bibcode=1994Icar..112..253H | language=en}}</ref> <ref name="Morrison_Owens_2003">{{cite book | title=The Planetary System |edition=3rd | first1=David | last1=Morrison | first2=Tobias C. | last2=Owens | publisher=Benjamin Cummings | location=San Francisco | year=2003 | isbn=978-0-8053-8734-6 | language=en}}</ref> <ref name="goettel">{{cite conference | last1=Goettel | first1=K. A. | last2=Shields | first2=J. A. | last3=Decker | first3=D. A. | title=Density constraints on the composition of Venus | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference | publisher=Pergamon Press | pages=1507–1516 | location=Houston, TX | date=16–20 March 1981 | bibcode=1982LPSC...12.1507G | language=en}}</ref> <ref name="Faure_Mensing_2007">{{cite book | title=Introduction to planetary science: the geological perspective | last1=Faure | first1=Gunter | last2=Mensing | first2=Teresa M. | date=2007 | page=201 | series=Springer eBook collection | publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5233-0 | url=https://archive.org/details/introductiontopl00faur_709/ | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="Dumoulin2017">{{cite journal | title=Tidal constraints on the interior of Venus | last1=Dumoulin | first1=C. | last2=Tobie | first2=G. | last3=Verhoeven | first3=O. | last4=Rosenblatt | first4=P. | last5=Rambaux | first5=N. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=122 | issue=6 | pages=1338–1352 | date=June 2017 | doi=10.1002/2016JE005249 | bibcode=2017JGRE..122.1338D | language=en}}</ref> <ref name="Aitta_2016">{{cite journal | title=Venus' internal structure, temperature and core composition | last=Aitta | first=A. | journal=Icarus | date=April 2012 | volume=218 | issue=2 | pages=967–974 | doi=10.1016/j.icarus.2012.01.007 | bibcode=2012Icar..218..967A | language=en}}</ref> <ref name="O'Callaghan_2021">{{cite news | title=We've measured the size of Venus's planetary core for the first time | last1=O'Callaghan | first1=Jonathan | url=https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | work=New Scientist | date=29 April 2021 | access-date=2 May 2021 | archive-date=2 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210502211510/https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Nimmo98">{{cite journal | title=Volcanism and Tectonics on Venus | last1=Nimmo | first1=F. | last2=McKenzie | first2=D. | journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences | volume=26 | issue=1 | pages=23–53 | date=1998 | doi=10.1146/annurev.earth.26.1.23 | bibcode=1998AREPS..26...23N | language=en}}</ref> <ref name="Eroshenko_et_al_1969">{{cite journal |title=Nature of the Magnetic Field in the Neighborhood of Venus |author1=Dolginov, Sh. |author2=Eroshenko, E. G. |author3=Lewis, L. |journal=Cosmic Research |volume=7 |page=675 |date=September 1969 |bibcode=1969CosRe...7..675D |language=en}}</ref> <ref name="Kivelson_Russell_1995">{{cite book | last1=Kivelson | first1=G. M. | last2=Russell | first2=C. T. | title=Introduction to Space Physics | publisher=Cambridge University Press | date=1995 | isbn=978-0-521-45714-9 | language=en}}</ref> <ref name="Luhmann_Russell_2006">{{cite book | title=Encyclopedia of Planetary Sciences | last1=Luhmann | first1=J. G. | last2=Russell | first2=C. T. | chapter-url=http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | chapter=Venus: Magnetic Field and Magnetosphere | publisher=Chapman and Hall | location=New York | editor1-last=Shirley | editor1-first=J. H. | editor2-last=Fainbridge | editor2-first=R. W. | pages=905–907 | year=1997 | isbn=978-1-4020-4520-2 | access-date=19 July 2006 | archive-date=14 July 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100714051425/http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Stevenson_2003">{{cite journal | title=Planetary magnetic fields | last=Stevenson | first=D. J. | date=15 March 2003 | journal=Earth and Planetary Science Letters | volume=208 | issue=1–2 | pages=1–11 | doi=10.1016/S0012-821X(02)01126-3 | bibcode=2003E&PSL.208....1S | language=en}}</ref> <ref name="nimmo02">{{cite journal | title=Why does Venus lack a magnetic field? | first=Francis | last=Nimmo | journal=Geology | date=November 2002 | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N | language=en}}</ref> <ref name="Konopliv_Yoder_1996">{{cite journal | last1=Konopliv | first1=A. S. | last2=Yoder | first2=C. F. | title=Venusian ''k''₂ tidal Love number from Magellan and PVO tracking data | journal=Geophysical Research Letters | volume=23 | issue=14 | pages=1857–1860 | year=1996 | doi=10.1029/96GL01589 | bibcode=1996GeoRL..23.1857K | language=en}}</ref> <ref name="nature450_7170_629">{{cite journal | title=Venus as a more Earth-like planet | last1=Svedhem | first1=Håkan | last2=Titov | first2=Dmitry V. | last3=Taylor | first3=Fredric W. | last4=Witasse | first4=Olivier | journal=Nature | date=November 2007 | volume=450 | issue=7170 | pages=629–632 | bibcode=2007Natur.450..629S | pmid=18046393 | doi=10.1038/nature06432 | language=en}}</ref> <ref name="O'Rourke_et_al_2019">{{cite conference | title=Prospects for an ancient dynamo and modern crustal remnant magnetism on Venus | last1=O'Rourke | first1=Joseph | last2=Gillmann | first2=Cedric | last3=Tackley | first3=Paul | conference=21st EGU General Assembly, EGU2019, Proceedings from the conference held 7–12 April 2019 in Vienna, Austria | id=18876 | date=April 2019 | bibcode=2019EGUGA..2118876O | language=en}}</ref> <ref name="Donahue_et_al_1982">{{cite journal | title=Venus Was Wet: A Measurement of the Ratio of Deuterium to Hydrogen | last1=Donahue | first1=T. M. | last2=Hoffman | first2=J. H. | last3=Hodges | first3=R. R. | last4=Watson | first4=A. J. | journal=Science | year=1982 | volume=216 |issue=4546 | pages=630–633 | doi=10.1126/science.216.4546.630 | bibcode=1982Sci...216..630D | pmid=17783310 | language=en}}</ref> <ref name="psj_1_42">{{Cite journal | title=Could the Migration of Jupiter Have Accelerated the Atmospheric Evolution of Venus? | last1=Kane | first1=S. R. | last2=Vervoort | first2=P. | last3=Horner | first3=J. | last4=Pozuelos | first4=P. J. | journal=Planetary Science Journal | volume=1 | pages=42–51 | date=September 2020 | issue=2 | doi=10.3847/PSJ/abae63 | doi-access=free | arxiv=2008.04927 | bibcode=2020PSJ.....1...42K | language=en}}</ref> <ref name="MoreOrLess">{{cite web | title=BBC Radio 4—More or Less, Sugar, Outdoors Play and Planets | last1=Harford | first1=Tim | url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | website=BBC | date=11 January 2019 | access-date=30 October 2019 | archive-date=12 January 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190112044935/https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | url-status=live | quote=Oliver Hawkins, more or less alumnus and statistical legend, wrote some code for us, which calculated which planet was closest to the Earth on each day for the past 50 years, and then sent the results to David A. Rothery, professor of planetary geosciences at the Open University. | language=en}}</ref> <ref name="Solex11">{{cite web | title=Venus Close Approaches to Earth as predicted by Solex 11 | url=http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | archive-date=9 August 2012 | access-date=19 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120809051650/http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | language=en}} Numbers generated by [https://web.archive.org/web/20150918233453/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex]</ref> <ref name="AIP Publishing 2019 p.">{{cite journal | title=Venus is not Earth's closest neighbour | journal=Physics Today | publisher=AIP Publishing | date=12 March 2019 | issue=3 | article-number=30593 | doi=10.1063/pt.6.3.20190312a | bibcode=2019PhT..2019c0593. | language=en}}</ref> <ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783">{{cite journal | title=Trajectories to Jupiter via Gravity Assists from Venus, Earth, and Mars | last1=Petropoulos | first1=Anastassios E. | last2=Longuski | first2=James M. | last3=Bonfiglio | first3=Eugene P. | journal=Journal of Spacecraft and Rockets | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) | volume=37 | issue=6 | year=2000 | pages=776–783 | doi=10.2514/2.3650 | bibcode=2000JSpRo..37..776P | language=en}}</ref> <ref name="Taylor 2020">{{cite web | last=Taylor | first=Chris | title=Welcome to Cloud City: The case for going to Venus, not Mars | website=Mashable | date=9 July 2020 | url=https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | access-date=21 October 2022 | archive-date=21 October 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221021222622/https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | date=2016 | last=Squyres | first=Steven W. | author-link=Steven W. Squyres | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | access-date=7 January 2016 |archive-date=28 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140428174456/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="slowing spin">{{cite web | title=Could Venus Be Shifting Gear? | date=10 February 2012 | series=Venus Express | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | access-date=7 January 2016 | archive-date=24 January 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160124032008/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="planetary-facts">{{cite web | title=Planetary Facts | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | access-date=20 January 2016 |archive-date=11 May 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120511011542/http://planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="compare">{{cite web | title=Space Topics: Compare the Planets | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | access-date=12 January 2016 | archive-date=18 February 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060218084852/http://planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | language=en}}</ref> <ref name="Brunier_2002">{{cite book | title=Solar System Voyage | first=Serge | last=Brunier | author-link=Serge Brunier | publisher=Cambridge University Press | year=2002 | page=40 | url=https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | isbn=978-0-521-80724-1 | translator-last=Dunlop | translator-first=Storm | access-date=17 September 2017 | archive-date=3 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200803144137/https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Correia_et_al_2003">{{cite journal | last1=Correia | first1=Alexandre C. M. | last2=Laskar | first2=Jacques | last3=De Surgy | first3=Olivier Néron | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part I: Theory | journal=Icarus | date=May 2003 | volume=163 | issue=1 | pages=1–23 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00042-3 | bibcode=2003Icar..163....1C | language=en}}</ref> <ref name="Laskar_De_Surgy_2003">{{cite journal | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part II: Numerical Simulations | last1=Laskar | first1=Jacques | last2=De Surgy | first2=Olivier Néron | journal=Icarus | year=2003 | volume=163 |issue=1 |pages=24–45 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00043-5 | bibcode=2003Icar..163...24C | language=en}}</ref> <ref name="Gold_Soter_1969">{{cite journal | title=Atmospheric Tides and the Resonant Rotation of Venus | last1=Gold | first1=T. | last2=Soter | first2=S. | journal=Icarus | date=1969 | volume=11 | issue=3 | pages=356–66 | doi=10.1016/0019-1035(69)90068-2 | bibcode=1969Icar...11..356G | language=en}}</ref> <ref name="apj2_230_L123">{{Cite journal | last1=Shapiro | first1=I. I. | last2=Campbell | first2=D. B. | last3=De Campli | first3=W. M. | title=Nonresonance Rotation of Venus | journal=Astrophysical Journal | volume=230 |pages=L123–L126 | date=June 1979 | doi=10.1086/182975 | bibcode=1979ApJ...230L.123S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="icarus202">{{cite journal | title=A Survey for Satellites of Venus | last1=Sheppard | first1=Scott S. | last2=Trujillo | first2=Chadwick A. | journal=Icarus | date=July 2009 | volume=202 | issue=1 | pages=12–16 | doi=10.1016/j.icarus.2009.02.008 | bibcode=2009Icar..202...12S | arxiv=0906.2781 | language=en}}</ref> <ref name="Mikkola_et_al_2004">{{cite journal | title=Asteroid 2002 VE68: A Quasi-Satellite of Venus | last1=Mikkola | first1=S. | last2=Brasser | first2=R. | last3=Wiegert | first3=P. | last4=Innanen | first4=K. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=351 | issue=3 | page=L63 | date=July 2004 | doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07994.x | doi-access=free | bibcode=2004MNRAS.351L..63M | language=en}}</ref> <ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012">{{cite journal | title=On the Dynamical Evolution of 2002 VE68 | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=427 | issue=1 | pages=728–39 | date=November 2012 | doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21936.x | doi-access=free | bibcode=2012MNRAS.427..728D | arxiv=1208.4444 | language=en}}</ref> <ref name="dynamics">{{Cite journal | title=Asteroid 2012 XE133: A Transient Companion to Venus | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=432 | issue=2 | pages=886–93 | date=June 2013 | doi=10.1093/mnras/stt454 | doi-access=free |arxiv=1303.3705 | bibcode=2013MNRAS.432..886D | language=en}}</ref> <ref name="Musser_2006">{{cite news | title=Double Impact May Explain Why Venus Has No Moon | last=Musser | first=George | date=10 October 2006 | journal=Scientific American | url=http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | access-date=7 January 2016 |archive-date=26 September 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070926222658/http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tytell_2006">{{cite news | title=Why Doesn't Venus Have a Moon? | last=Tytell | first=David | journal=Sky & Telescope | date=10 October 2006 | url=http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon | access-date=21 February 2026 | archive-date=6 August 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160806074454/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Frazier 2021">{{cite web | title=NASA's Parker Solar Probe Sees Venus Orbital Dust Ring | last=Frazier | first=Sarah | website=NASA | date=16 April 2021 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view | access-date=21 January 2023 | archive-date=22 August 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220822021758/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Garner 2019">{{cite web | title=What Scientists Found After Sifting Through Dust in the Solar System | last=Garner | first=Rob | website=NASA | date=12 March 2019 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system | access-date=21 January 2023 | archive-date=1 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230101003613/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system/ | language=en}}</ref> <ref name="Rehm 2021">{{cite web | last=Rehm | first=Jeremy | title=Parker Solar Probe Captures First Complete View of Venus Orbital Dust Ring | website=JHUAPL | date=15 April 2021 | url=https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | access-date=21 January 2023 | archive-date=21 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230121044857/https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | language=en}}</ref> <ref name="Dickinson_1998">{{cite book | last=Dickinson | first=Terrence | title=NightWatch: A Practical Guide to Viewing the Universe | date=1998 | publisher=Firefly Books | page=134 | location=Buffalo, NY | isbn=978-1-55209-302-3 | url=https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Flanders_2011">{{cite news | title=See Venus in Broad Daylight! | publisher=Sky & Telescope | first=Tony | last=Flanders | date=25 February 2011 | url=http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | access-date=21 February 2026 | archive-date=1 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120301153752/http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | language=en}}</ref> <ref name="ephemeris">{{cite web | title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006 | last=Espenak | first=Fred | date=1996 | work=NASA Reference Publication 1349 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006 | access-date=20 June 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html | archive-date=17 August 2000 | language=en}}</ref> <ref name="ASP_2021">{{cite web | title=Identifying UFOs | work=Night Sky Network | publisher=Astronomical Society of the Pacific | url=https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | access-date=10 April 2021 | archive-date=10 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210410182652/https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Chatfield_2015">{{cite web | title=The Solar System with the naked eye | last=Chatfield | first=Chris | year=2010 | work=The Gallery of Natural Phenomena | url=http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | archive-date=13 June 2015 | access-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150613105426/http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Gaherty_2012">{{cite news | title=Planet Venus Visible in Daytime Sky Today: How to See It | last=Gaherty | first=Geoff | work=Space.com | date=26 March 2012 | url=http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | access-date=19 April 2017 | archive-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170419193826/http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | language=en}}</ref> <ref name="Goines_1995">{{cite web | title=Inferential Evidence for the Pre-telescopic Sighting of the Crescent Venus | last=Goines |first=David Lance | date=18 October 1995 | website=Goines.net | url=http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20210504082630/http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-date=4 May 2021 | access-date=19 April 2017 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Boyle_2016">{{cite web | title=Venus transit: A last-minute guide | last=Boyle | first=Alan | work=NBC News | date=5 June 2012 | url=http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | access-date=11 January 2016 | archive-date=18 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130618160933/http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | language=en}}</ref> <ref name="Espenak_2004">{{cite web | last=Espenak | first=Fred | title=Transits of Venus, Six Millennium Catalog: 2000 BCE to 4000 CE |work=Transits of the Sun | publisher=NASA | year=2004 | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | access-date=14 May 2009 | archive-date=19 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom_1998">{{cite web | title=Horrocks and the Dawn of British Astronomy | last=Kollerstrom | first=Nicholas | year=1998 | publisher=University College London | url=http://www.dioi.org/kn/birth.htm | access-date=11 May 2012 | archive-date=26 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130626235945/http://www.dioi.org/kn/birth.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Hornsby_1771">{{cite journal |last1=Hornsby |first1=Thomas |title=LIII. The quantity of the Sun's parallax as deduced from the observations of the transit of Venus, on June 3, 1769 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1771 |issue=61 |pages=574–579 |doi=10.1098/rstl.1771.0054 |language=en}}</ref> <ref name="Woolley_1969">{{cite journal | title=Captain Cook and the Transit of Venus of 1769 | first=Richard | last=Woolley | journal=Notes and Records of the Royal Society of London | volume=24 | issue=1 | pages=19–32 | year=1969 | doi=10.1098/rsnr.1969.0004 | jstor=530738 | language=en}}</ref> <ref name="Ottewel_2022">{{cite web | title=The 5 petals of Venus and its 8-year cycle | last1=Ottewell | first1=Guy | url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | website=EarthSky | date=7 January 2022 | access-date=17 March 2022 | archive-date=22 February 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220222154200/https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Baum_2000">{{cite journal | title=The enigmatic ashen light of Venus: an overview | last=Baum | first=R. M. | journal=Journal of the British Astronomical Association | volume=110 | page=325 | year=2000 | bibcode=2000JBAA..110..325B | language=en}}</ref> <ref name="Cooley">{{cite journal |last1=Cooley |first1=Jeffrey L. |title=Inana and Sukaletuda: a Sumerian Astral Myth |journal=Kaskal |volume=5 |date=2008 |pages=161–172 |url=https://www.torrossa.com/en/resources/an/2412569 |language=en}}</ref> <ref name="Sachs_1974">{{cite journal | last=Sachs|first=A. | title=Babylonian Observational Astronomy | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London | volume=276 | issue=1257 | pages=43–50 | year=1974 | bibcode=1974RSPTA.276...43S | doi=10.1098/rsta.1974.0008 |language=en}}</ref> <ref name="Hobson_2009">{{cite thesis | title=The Exact Transmission of Texts in the First Millennium B.C.E. | first=Russell | last=Hobson | publisher=University of Sydney, Department of Hebrew, Biblical and Jewish Studies | type=Ph.D. | year=2009 | url=http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | access-date=26 December 2015 | archive-date=29 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120229144338/http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Heimpel_1982">{{cite journal | last=Heimpel | first=W. | year=1982 | title=A catalogue of Near Eastern Venus deities | journal=Syro-Mesopotamian Studies | volume=4 | issue=3 | pages=9–22 | publisher=Undena Publications | language=en}}</ref> <ref name="Needham_1959">{{cite book | title=Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth | first=Joseph | last=Needham | author-link=Joseph Needham | series=Science and Civilisation in China | date=1959 | volume=3 |page=398 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | bibcode=1959scc3.book.....N| language=en }} {{isbn|978-0-521-05801-8}} (botim i ribotuar)</ref> <ref name="Pliny_1991">{{cite book | title=Natural History II:36–37 | author=Pliny the Elder | translator-last1=Healy | translator-first1=John F. | publisher=Penguin Books | location=Harmondsworth, Middlesex, UK | year=1991 | pages=15–16 | language=en}}</ref> <ref name="Berkert_1972">{{cite book | title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism | publisher=Harvard University Press | first=Walter | last=Burkert | page=307 | year=1972 | isbn=978-0-674-53918-1 | url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | access-date=28 December 2015 | archive-date=9 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160609174557/https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dobbin_2002">{{cite journal | title=An Ironic Allusion at "Aeneid" 1.374 | first=Robert | last=Dobbin | journal=Mnemosyne | series=Fourth series | volume=55 | issue=6 | year=2002 | pages=736–738 | publisher=Brill | doi=10.1163/156852502320880285 | jstor=4433390 | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein">{{cite journal | title=Theory and Observation in Medieval Astronomy | first=Bernard R. | last=Goldstein | journal=Isis | volume=63 | issue=1 | date=March 1972 | pages=39–47 [44] | doi=10.1086/350839 | bibcode=1972Isis...63...39G | language=en}}</ref> <ref name="Enc_Irnica">{{cite encyclopedia | title=AVICENNA viii. Mathematics and Physical Sciences | encyclopedia=Encyclopædia Iranica | url=http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | access-date=4 March 2016 | archive-date=20 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200220161012/http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Ansari_2002">{{cite conference | title=History of Oriental Astronomy | conference=Proceedings of the Joint Discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, Organised by the Commission 41 (History of Astronomy), Held in Kyoto, 25–26 August 1997 | series = Astrophysics and Space Science Library | first=S. M. Razaullah | last=Ansari | publisher=Springer Science+Business Media | year=2002 | page=137 | isbn=978-1-4020-0657-9 | language=en}}</ref> <ref name="palmieri">{{cite journal | title=Galileo and the discovery of the phases of Venus | last=Palmieri | first=Paolo | journal=Journal for the History of Astronomy | year=2001 | volume=21 | issue=2 | pages=109–129 | bibcode=2001JHA....32..109P | doi=10.1177/002182860103200202 | language=en}}</ref> <ref name="Fegley">{{cite book | last=Fegley Jr | first=B. | chapter=Venus | year=2003 | pages=487–507 | publisher=Elsevier | title=Treatise on Geochemistry | editor1-first=Heinrich D. | editor1-last=Holland | editor2-first=Karl K. | editor2-last=Turekian | isbn=978-0-08-043751-4 | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom">{{cite journal | title=William Crabtree's Venus transit observation | last=Kollerstrom |first=Nicholas | journal=Proceedings IAU Colloquium No. 196 | year=2004 | volume=2004 | pages=34–40 | bibcode=2005tvnv.conf...34K | doi=10.1017/S1743921305001249 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Marov2004">{{cite conference | title=Mikhail Lomonosov and the discovery of the atmosphere of Venus during the 1761 transit | last=Marov |first=Mikhail Ya. | work=Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy, Proceedings of IAU Colloquium #196, held 7–11 June 2004 in Preston, U.K. | year=2004 | volume=2004 | pages=209–219 | editor-first=D. W. | editor-last=Kurtz | publisher=Cambridge University Press | doi=10.1017/S1743921305001390 | doi-access=free | bibcode=2005tvnv.conf..209M | language=en}}</ref> <ref name="Britannica">{{cite encyclopedia | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | title=Mikhail Vasilyevich Lomonosov | url=http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | access-date=12 July 2009 | archive-date=25 July 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080725172753/http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell_1899">{{cite journal | title=The Atmosphere of Venus | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1899-04_9_4/page/n93 | last=Russell |first=H. N. | year=1899 | journal=Astrophysical Journal | volume=9 | pages=284–299 | doi=10.1086/140593 | bibcode=1899ApJ.....9..284R | language=en}}</ref> <ref name="Hussey_1832">{{cite journal | title=On the Rotation of Venus | last=Hussey | first=T. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=2 | issue=11 | pages=78–126 | year=1832 | bibcode=1832MNRAS...2...78H | doi=10.1093/mnras/2.11.78d | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Nemet-Nejat">{{cite book | last=Nemet-Nejat |first=Karen Rhea | title=Daily Life in Ancient Mesopotamia | publisher=Greenwood | isbn=978-0-313-29497-6 | page=203 | year=1998 | url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 | access-date=2 February 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Ross_1928">{{cite journal | title=Photographs of Venus | last=Ross | first=F. E. | journal=Astrophysical Journal | volume=68 | year=1928 | page=57 | doi=10.1086/143130 | bibcode=1928ApJ....68...57R | language=en}}</ref> <ref name="Martz_1934">{{cite journal | title=Venus and life | url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1934-03_42_3/page/164 | last=Martz | first=Edwin P. Jr. | journal=Popular Astronomy | volume=42 | page=165 | year=1934 | bibcode=1934PA.....42..165M | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein_Carpenter_1963">{{cite journal | title=Rotation of Venus: Period Estimated from Radar Measurements | last1=Goldstein | first1=R. M. | last2=Carpenter | first2=R. L. | journal=Science | volume=139 | issue=3558 | pages=910–911 | year=1963 | doi=10.1126/science.139.3558.910 | pmid=17743054 | bibcode=1963Sci...139..910G | language=en}}</ref> <ref name="Campbell_et_al_1976">{{cite journal | title=New radar image of Venus | last1=Campbell | first1=D. B. | last2=Dyce | first2=R. B. | last3=Pettengill | first3=G. H. | journal=Science | year=1976 | volume=193 | issue=4258 | pages=1123–1124 | doi=10.1126/science.193.4258.1123 | pmid=17792750 | bibcode=1976Sci...193.1123C | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_1">{{cite web |title=Inventing The Interplanetary Probe | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_OKB1.htm | access-date=27 December 2007 |archive-date=12 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181012053708/http://mentallandscape.com/V_OKB1.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mayer_et_al_1958">{{cite journal | title=Observations of Venus at 3.15-cm Wave Length | last1=Mayer | first1=C. H. | last2=McCullough | first2=T. P. | last3=Sloanaker | first3=R. M. | journal=The Astrophysical Journal | date=January 1958 | volume=127 | page=1 | bibcode=1958ApJ...127....1M | doi=10.1086/146433 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="NASA_1962">{{cite report | title=Mariner-Venus 1962 Final Project Report | author=Jet Propulsion Laboratory | publisher=NASA | date=1962 | version=SP-59 | url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | access-date=7 July 2017 | archive-date=11 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140211144532/http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_2">{{cite web | title=Plumbing the Atmosphere of Venus | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | access-date=27 December 2007 | archive-date=30 September 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180930201301/http://mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | language=en}}</ref> <ref name="COSPAR_Group_VII_1969">{{cite conference | title=Report on the Activities of the COSPAR Working Group VII | page=94 | date=11–24 May 1969 | location=Prague, Czechoslovakia | book-title=Preliminary Report, COSPAR Twelfth Plenary Meeting and Tenth International Space Science Symposium | publisher=National Academy of Sciences | language=en}}</ref> <ref name="Time_1971">{{cite magazine | title=Science: Onward from Venus | date=8 February 1971 | magazine=Time | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | access-date=2 January 2013 | archive-date=21 December 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081221214000/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | language=en}}</ref> <ref name="Colin_Hall_1977">{{cite journal | title=The Pioneer Venus Program | last1=Colin | first1=L. | last2=Hall | first2=C. | volume=20 | issue=3 | pages=283–306 | date=1977 | journal=Space Science Reviews | bibcode=1977SSRv...20..283C | doi=10.1007/BF02186467 | language=en}}</ref> <ref name="Williams_2005">{{cite web | title=Pioneer Venus Project Information | first=David R. | last=Williams | date=6 January 2005 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | access-date=19 July 2009 |archive-date=15 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190515084212/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Greeley_Batson_2007">{{cite book | last1=Greeley | first1=Ronald | author-link=Ronald Greeley | last2=Batson | first2=Raymond M. | title=Planetary Mapping | page=47 | date=2007 | isbn=978-0-521-03373-2 | publisher=Cambridge University Press | url=https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | access-date=19 July 2009 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Howell_2014">{{cite web | title=Venus Express Out Of Gas; Mission Concludes, Spacecraft On Death Watch | last=Howell | first=Elizabeth | website=Universe Today | date=16 December 2014 | url=https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | access-date=22 April 2021 | archive-date=22 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210422084103/https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Volume 7 of Mayan studies">{{cite book | title=The Book of Chumayel: The Counsel Book of the Yucatec Maya, 1539–1638 | orig-date=1899 | date=1995 |publisher=Richard Luxton | isbn=978-0-89412-244-6 | pages=6, 194 | language=en}}</ref> <ref name="Milbrath">{{Cite book | title=Star Gods of The Mayans: Astronomy in Art, Folklore, and Calendars | last=Milbrath | first=Susan | date=1999 | publisher=University of Texas Press | location= Austin, TX | isbn= 978-0-292-79793-2 | pages=200–204, 383 | language=en}}</ref> <ref name="De_Groot_1912">{{cite book | title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism | first=Jan Jakob Maria|last=De Groot | series=American lectures on the history of religions | volume=10 | page=300 | year=1912 | publisher=G. P. Putnam's Sons | url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | access-date=8 January 2010 | archive-date=22 July 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005812/http://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Crump_1992">{{cite book | title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan | first=Thomas | last=Crump | year=1992 | url=https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum | url-access=limited | pages=[https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum/page/n53 39]–40 | publisher=Routledge | isbn=978-0-415-05609-0 | language=en}}</ref> <ref name="Hulbert_1909">{{cite book | first=Homer Bezaleel | last=Hulbert | year=1909 | title=The passing of Korea | page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] | publisher=Doubleday, Page & company | url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog | access-date=8 January 2010 | language=en}}</ref> <ref name="VOER">{{Cite web | title=Sao Kim – VOER | url=https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | access-date=26 December 2022 | website=Vietnam Open Educational Resources | archive-date=26 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221226003259/https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | url-status=live | language=vi}}</ref> <ref name="bhalla06">{{cite book | last=Bhalla | first=Prem P. | title=Hindu Rites, Rituals, Customs and Traditions: A to Z on the Hindu Way of Life | page=29 | date=2006 | publisher=Pustak Mahal | isbn=978-81-223-0902-7 | language=en}}</ref> <ref name="behari_frawley03">{{cite book | title=Myths & Symbols of Vedic Astrology | last1=Behari | first1=Bepin | last2=Frawley | first2=David | date=2003 | edition=2nd | publisher=Lotus Press | isbn=978-0-940985-51-3 | pages=65–74 | language=en}}</ref> <ref name="Green1992">{{cite book | title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary | last1=Black | first1=Jeremy | first2=Anthony | last2=Green | publisher=The British Museum Press | year=1992 | isbn=978-0-7141-1705-8 |pages=108–109 | url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | access-date=23 August 2020 |archive-date=20 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Cattermole_Moore_1997">{{cite book | last1=Cattermole | first1=Peter John | last2=Moore | first2=Patrick | title=Atlas of Venus | year=1997 | page=9 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-49652-0 | language=en}}</ref> <ref name="EBLCM">{{Cite encyclopedia | title=Lucifer | date=24 January 2020 | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | access-date=3 February 2023 | archive-date=24 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200124092904/https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | language=en}}</ref> <ref name="Cicero">{{cite book | title=De Natura Deorum | date=12 September 2005 | first=Marcus Tullius | last=Cicero | url=https://www.gutenberg.org/ebooks/14988 | access-date=3 February 2023 | archive-date=12 September 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050912023013/http://oll.libertyfund.org/Texts/Cicero0070/NatureOfGods/HTMLs/0040_Pt02_Book1.html | language=en}}.</ref> <ref name="Atsma">{{cite web | title=Eospheros & Hespheros | first=Aaron J. | last=Atsma | website=Theoi.com | url=https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | access-date=15 January 2016 |archive-date=14 July 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190714105448/https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Sobel_2005">{{cite book | first=Dava | last=Sobel |author-link=Dava Sobel | title=The Planets | year=2005 | publisher=Harper Publishing | pages=53–70 | isbn=978-0-14-200116-5 | url=https://books.google.com/books?id=5KHuAAAAMAAJ | language=en}}</ref> <ref name="miller">{{cite book | title=Venus | year=2003 | first=Ron | last=Miller | publisher=Twenty-First Century Books | page=12 | isbn=978-0-7613-2359-4 | language=en}}</ref> <ref name="Dick_2001">{{cite book | first=Steven | last=Dick | year=2001 | title=Life on Other Worlds: The 20th-Century Extraterrestrial Life Debate | page=43 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-79912-6 | language=en}}</ref> <ref name="Seed_2005">{{cite book | first=David | last=Seed | year=2005 | title=A Companion to Science Fiction | pages=[https://archive.org/details/companiontoscien00seed/page/n151 134]–135 | publisher=Blackwell Publishing | isbn=978-1-4051-1218-5 | url=https://archive.org/details/companiontoscien0000unse/mode/2up | access-date=3 February 2023 | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="stearn1961">{{cite journal | first=William T. | last=Stearn | title=The Male and Female Symbols of Biology | journal=New Scientist | issue=248 | pages=412–413 | date=17 August 1961 | url=https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211123202014/https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-date=23 November 2021 | language=en}}</ref> <ref name="Clark_2003">{{cite news | title=Acidic clouds of Venus could harbour life | work=New Scientist | date=26 September 2003 | first=Stuart | last=Clark | url=https://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | access-date=30 December 2015 | archive-date=16 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150516203938/http://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Redfern_2004">{{cite news | title=Venus clouds 'might harbour life' | last=Redfern | first=Martin | date=25 May 2004 | work=BBC News | access-date=30 December 2015 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | archive-date=16 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200916211157/http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dartnell2015">{{cite journal | title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: I. Cosmic rays | last1=Dartnell | first1=Lewis R. | last2=Nordheim | first2=Tom Andre | last3=Patel | first3=Manish R. | last4=Mason | first4=Jonathon P. | last5=Coates | first5=Andrew J. | last6=Jones | first6=Geraint H. | journal=Icarus | date=September 2015 | volume=257 | pages=396–405 | doi=10.1016/j.icarus.2015.05.006 | bibcode=2015Icar..257..396D | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Sagan_Morowitz_1967">{{cite journal |last1=Sagan |first1=Carl |title=Life on the Surface of Venus? |journal=Nature |date=December 1967 |volume=216 |issue=5121 |pages=1198–1199 |doi=10.1038/2161198a0 |bibcode=1967Natur.216.1198S |language=en}}</ref> <ref name="TAJ-20190826">{{cite journal | title=Long-term Variations of Venus's 365 nm Albedo Observed by Venus Express, Akatsuki, MESSENGER, and the Hubble Space Telescope | last1=Lee | first1=Yeon Joo | last2=Jessup | first2=Kandis-Lea | last3=Perez-Hoyos | first3=Santiago | last4=Titov | first4=Dmitrij V. | last5=Lebonnois | first5=Sebastien | last6=Peralta | first6=Javier | last7=Horinouchi | first7=Takeshi | last8=Imamura | first8=Takeshi | last9=Limaye | first9=Sanjay | last10=Marcq | first10=Emmanuel | last11=Takagi | first11=Masahiro | last12=Yamazaki | first12=Atsushi | last13=Yamada | first13=Manabu | last14=Watanabe | first14=Shigeto | last15=Murakami | first15=Shin-ya | last16=Ogohara | first16=Kazunori | last17=McClintock | first17=William M. | last18=Holsclaw | first18=Gregory | last19=Roman | first19=Anthony | journal=The Astronomical Journal | date=26 August 2019 | volume=158 | issue=3 | page=126 | arxiv=1907.09683 | bibcode=2019AJ....158..126L | doi=10.3847/1538-3881/ab3120 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="ES-20190903">{{cite news | title=Could microbes be affecting Venus' climate? | last=Anderson | first=Paul | date=3 September 2019 | work=Earth & Sky | url=https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | access-date=3 September 2019 |archive-date=3 September 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190903230026/https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="stearn">{{cite journal | title=The Origin of the Male and Female Symbols of Biology | last=Stearn | first=William T. | journal=Taxon | date=May 1968 | volume=11 | issue=4 | pages=109–113 | doi=10.2307/1217734|jstor=1217734 | bibcode=1962Taxon..11..109S | language=en}}</ref> <ref name="NRC_2006">{{cite book | title=Assessment of Planetary Protection Requirements for Venus Missions: Letter Report | author=National Research Council | date=2006 | publisher=The National Academies Press | doi=10.17226/11584 | bibcode=2006nap..book11584N | isbn=978-0-309-10150-9 | url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | access-date=19 January 2021 | archive-date=17 July 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150717231529/http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Архив фантастики">{{cite web | title=Архив фантастики | website=Архив фантастики | language=ru | url=http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | access-date=2 September 2021 | archive-date=2 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210902230735/http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | url-status=live}}</ref> <ref name="Inner Solar System 2015">{{cite book | title=Inner Solar System | editor-last=Badescu | editor-first=Viorel | editor-last2=Zacny | editor-first2=Kris | publisher=Springer International Publishing | year=2015 | isbn=978-3-319-19568-1 | doi=10.1007/978-3-319-19569-8 | language=en}}</ref> <ref name="Tickle 2015">{{cite web | title=A Look Into Whether Humans Should Try to Colonize Venus Instead of Mars | last=Tickle | first=Glen | website=Laughing Squid | date=5 March 2015 | url=https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | access-date=1 September 2021 | archive-date=1 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210901191020/https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Warmflash_2017">{{cite web | title=Colonization of the Venusian Clouds: Is 'Surfacism' Clouding Our Judgement? | first=David | last=Warmflash | website=Vision Learning | date=14 March 2017 | url=https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | access-date=20 September 2019 | archive-date=11 December 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191211122431/https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Landis2003">{{cite book |last1=Landis |first1=Geoffrey A. |title=AIP Conference Proceedings |chapter=Colonization of Venus |date=2003 |volume=654 |pages=1193–1198 |doi=10.1063/1.1541418 |hdl=2060/20030022668 |language=en}}</ref> <ref name="Lawrence_2005">{{cite web | title=In Search of the Venusian Shadow | last=Lawrence | first=Pete | date=2005 | website=Digitalsky.org.uk | access-date=13 June 2012 | url=http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120611003523/http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-date=11 June 2012 | language=en}}</ref> <ref name="Walker_2017">{{cite web | title=Viewing Venus in Broad Daylight | first=John | last=Walker | work=Fourmilab Switzerland | access-date=19 April 2017 | archive-date=29 March 2017 | url=http://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20170329024632/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Jakosky">{{cite book | title=The New Solar System | last=Jakosky |first=Bruce M. | chapter=Atmospheres of the Terrestrial Planets | editor1-last=Beatty | editor1-first=J. Kelly | editor2-last=Petersen | editor2-first=Carolyn Collins | editor3-last=Chaikin | editor3-first=Andrew | edition=4th | date=1999 | pages=175–200 | location=Boston |publisher=Sky Publishing | isbn=978-0-933346-86-4 |oclc=39464951 | language=en}}</ref> <ref name="Shiga_2007">{{cite web | title=Did Venus's ancient oceans incubate life? | first=David | last=Shiga | work=New Scientist | date=10 October 2007 | url=https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | access-date=17 September 2017 |archive-date=24 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090324134332/https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Brammer 2020">{{cite web | last=Brammer | first=John Paul | title=Love/Hate Reads: 'Men Are From Mars, Women Are From Venus,' Revisited | website=VICE | date=10 February 2020 | url=https://www.vice.com/en/article/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited/ | access-date=17 April 2023 | archive-date=17 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230417234135/https://www.vice.com/en/article/n7j3nm/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510">{{cite journal | title=Sex symbols ancient and modern: their origins and iconography on the pedigree | last=Schott | first=G. D. | journal=BMJ | date=22 December 2005 | volume=331 | issue=7531 | pages=1509–1510 | doi=10.1136/bmj.331.7531.1509 | pmid=16373733 | pmc=1322246 | language=en}}</ref> <ref name="Parker 1974">{{cite journal | title=Ancient Egyptian Astronomy | last=Parker | first=R. A. | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences | publisher=The Royal Society | year=1974 | volume=276 | issue=1257 | pages=51–65 | jstor=74274 | doi=10.1098/rsta.1974.0009 | bibcode=1974RSPTA.276...51P | language=en}}</ref> <ref name="Quack 2019">{{cite book | title=Oxford Research Encyclopedia of Planetary Science | last=Quack | first=Joachim Friedrich | chapter=The Planets in Ancient Egypt | publisher=Oxford University Press | date=23 May 2019 | doi=10.1093/acrefore/9780190647926.013.61 | isbn=978-0-19-064792-6 | language=en}}</ref> <ref name="Getty">{{cite web | title=Aphrodite and the Gods of Love: Roman Venus (Getty Villa Exhibitions) | website=Getty | url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | access-date=15 April 2023 | archive-date=12 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230412080715/https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Whitney_1986">{{cite journal | title=The Skies of Vincent van Gogh | last=Whitney | first=Charles A. | journal=Art History|date=September 1986 | volume=9| issue=3 | page=356 | doi=10.1111/j.1467-8365.1986.tb00206.x | language=en}}</ref> <ref name="Boime_1984">{{cite journal | last=Boime | first=Albert | author-link=Albert Boime | title=Van Gogh's ''Starry Night'': A History of Matter and a Matter of History | journal=Arts Magazine | date=December 1984 | page=88 | url=http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | access-date=28 July 2018 | archive-date=23 November 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181123150057/http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="u3r1a">{{cite journal | title=The deep atmosphere of Venus and the possible role of density-driven separation of CO2 and N2 | last1=Lebonnois | first1=Sebastien | last2=Schubert | first2=Gerald | journal=Nature Geoscience | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=10 | issue=7 | date=26 June 2017 | pages=473–477 | doi=10.1038/ngeo2971 | bibcode=2017NatGe..10..473L | language=en}}</ref> <ref name="Ernst 2022">{{cite web | title=Venus was once more Earth-like, but climate change made it uninhabitable | last=Ernst | first=Richard | website=The Conversation | date=3 November 2022 | url=http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | access-date=21 April 2023 | archive-date=21 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230421033219/http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio 2020 p.">{{cite journal | title=Venusian Habitable Climate Scenarios: Modeling Venus Through Time and Applications to Slowly Rotating Venus-Like Exoplanets | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=125 | issue=5 | year=2020 | article-number=e2019JE006276 | doi=10.1029/2019je006276 | arxiv=2003.05704 | bibcode=2020JGRE..12506276W | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383">{{cite journal | title=Was Venus the first habitable world of our solar system? | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | last3=Kiang | first3=Nancy Y. | last4=Sohl | first4=Linda E. | last5=Grinspoon | first5=David H. | last6=Aleinov | first6=Igor | last7=Kelley | first7=Maxwell | last8=Clune | first8=Thomas | journal=Geophysical Research Letters | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=43 | issue=16 | date=28 August 2016 | pages=8376–8383 | doi=10.1002/2016gl069790 | pmid=28408771 | pmc=5385710 | arxiv=1608.00706 | bibcode=2016GeoRL..43.8376W | language=en}}</ref> <ref name="Steigerwald 2022">{{cite web | title=NASA Study: Massive Volcanism May Have Altered Ancient Venus' Climate | last=Steigerwald | first=Bill | website=NASA | date=2 November 2022 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change | access-date=5 May 2023 | archive-date=10 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230510213318/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tillman 2018">{{cite web | title=Venus' Atmosphere: Composition, Climate and Weather | last=Tillman | first=Nola Taylor | website=Space.com | date=18 October 2018 | url=https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | access-date=9 May 2023 | archive-date=9 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230509122404/https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012">{{cite web | title=Venus and Earth: worlds apart – Transit of Venus blog | website=ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs | date=31 May 2012 | url=https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | access-date=11 June 2023 | archive-date=11 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230611201608/https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | url-status=live | language=en}}</ref> }} == Lexim i mëtejshëm == * {{Cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=2023-02-06 |volume=219 |issue=1 |page=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en }} * {{Cite journal |last1=Widemann |first1=Thomas |last2=Smrekar |first2=Suzanne E. |last3=Garvin |first3=James B. |last4=Straume-Lindner |first4=Anne Grete |last5=Ocampo |first5=Adriana C. |last6=Schulte |first6=Mitchell D. |last7=Voirin |first7=Thomas |last8=Hensley |first8=Scott |last9=Dyar |first9=M. Darby |last10=Whitten |first10=Jennifer L. |last11=Nunes |first11=Daniel C. |last12=Getty |first12=Stephanie A. |last13=Arney |first13=Giada N.|author13-link=Giada Arney |last14=Johnson |first14=Natasha M. |last15=Kohler |first15=Erika |last16=Spohn |first16=Tilman |last17=O'Rourke |first17=Joseph G. |last18=Wilson |first18=Colin F. |last19=Way |first19=Michael J. |last20=Ostberg |first20=Colby |last21=Westall |first21=Frances |last22=Höning |first22=Dennis |last23=Jacobson |first23=Seth |last24=Salvador |first24=Arnaud |last25=Avice |first25=Guillaume |last26=Breuer |first26=Doris |last27=Carter |first27=Lynn |last28=Gilmore |first28=Martha S. |last29=Ghail |first29=Richard |last30=Helbert |first30=Jörn |last31=Byrne |first31=Paul |last32=Santos |first32=Alison R. |last33=Herrick |first33=Robert R. |last34=Izenberg |first34=Noam |last35=Marcq |first35=Emmanuel |last36=Rolf |first36=Tobias |last37=Weller |first37=Matt |last38=Gillmann |first38=Cedric |last39=Korablev |first39=Oleg |last40=Zelenyi |first40=Lev |last41=Zasova |first41=Ludmila |last42=Gorinov |first42=Dmitry |last43=Seth |first43=Gaurav |last44=Rao |first44=C. V. Narasimha |last45=Desai |first45=Nilesh |title=Venus Evolution Through Time: Key Science Questions, Selected Mission Concepts and Future Investigations |journal=Space Science Reviews |date=October 2023 |volume=219 |issue=7 |page=56 |doi=10.1007/s11214-023-00992-w |bibcode=2023SSRv..219...56W |display-authors=1|hdl=10852/109541 |hdl-access=free |language=en }} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|commonscat=Venus (planet)}} * [https://web.archive.org/web/20150906034051/http://solarsystem.nasa.gov/planets/venus Profili i Venusit] në faqen e NASA-s për eksplorimin e Sistemit Diellor * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html Misionet drejt Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210163349/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html |date=2015-02-10 }} dhe [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html katalogu i imazheve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329025335/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html |date=2015-03-29 }} te Qendra Kombëtare e të Dhënave për Shkencat Hapësinore * [http://www.mentallandscape.com/V_Venus.htm Eksplorimi sovjetik i Venusit] dhe [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm katalogu i imazheve] në Mentallandscape.com * [https://web.archive.org/web/20151015045714/http://www.strykfoto.org/venera.htm Katalogu i imazheve nga misionet Venera] * [http://www.nineplanets.org/venus.html Faqja për Venusin] në ''The Nine Planets'' * [http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html Kalimet e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html |date=2012-03-19 }} në NASA.gov * [https://web.archive.org/web/20150207003528/http://www.geody.com/?world=venus Geody Venus], një motor kërkimi për veçoritë e sipërfaqes * [https://gravitysimulator.org/solar-system/pentagram-of-venus Simulim interaktiv 3D i gravitetit] të pentagramit që përshkon orbita e Venusit kur Toka mbahet e palëvizshme në qendër të sistemit koordinativ === Burime hartografike === * [https://web.archive.org/web/20071005184007/http://www.mapaplanet.org/explorer/venus.html Map-a-Planet: Venus] nga Shërbimi Gjeologjik i SHBA-së * [https://web.archive.org/web/20160112001040/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/VENUS/target Gazetari i Nomenklaturës Planetare: Venusi] nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]] * [http://www.lpi.usra.edu/resources/vc/vchome.shtml Baza e të dhënave për krateret e Venusit] nga Instituti Hënor dhe Planetar * [http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf Harta e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106161927/http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf |date=2015-11-06 }} nga Universiteti Eötvös Loránd * [https://www.google.com/maps/space/venus/@33.5623476,-46.1493481,7057278m/data=!3m1!1e3 Google Venus 3D], hartë interaktive e planetit {{Authority control}} [[Kategoria:Venusi| ]] [[Kategoria:Planetë të Sistemit Diellor]] [[Kategoria:Planetë tokësorë]] [[Kategoria:Objekte astronomike të njohura që nga lashtësia]] [[Kategoria:Luciferi]] <!-- NUK ËSHTË PJESË E ARTIKULLIT — mos e kopjo këtë bllok në faqen kryesore. == Për faqen e diskutimit (Talk) == {{Përkthyer nga|en|Venus|19 shtator 2026|1375690330}} == Përmbledhja e redaktimit == --> d65xtlasi38lbbf3ffldgu8eh2e4awu 3060412 3060411 2026-10-29T17:45:13Z ~2026-57742-29 195144 /* Venusi dhe astronomia e hershme moderne */ 3060412 wikitext text/x-wiki {{Short description|Planeti i dytë nga Dielli}} {{Artikull i përkryer}} {{Use dmy dates|date=August 2024}} {{Infobox planet | type = Planet shkëmbor | name = Venusi <br> Venera | image = <!-- Please do not change this image without discussion in the Talk page. This selection is by consensus --> Venus_from_Mariner_10.jpg | symbol = [[File:Venus symbol (bold).svg|24px|♀|class=skin-invert]] | caption = Imazh me ngjyra false i Venusit, marrë nga Mariner 10 më 1974. | orbit_ref = <ref name="fact"/><ref name="horizons"/> | epoch = J2000 | aphelion = {{Convert|0.728213|AU|e6km|2|abbr=unit|lk=in}} | perihelion = {{Convert|0.718440|AU|e6km|2|abbr=unit}} | semimajor = {{Convert|0.723332|AU|e6km|2|abbr=unit}} | eccentricity = 0,006772<ref name="VSOP87"/> | period = {{plainlist | * {{Val|224.701|u=day}}<ref name="fact"/> * {{Val|0.615198|u=vit julian}} * {{Val|0.615187|u=vit sideral}} * 1,92 ditë diellore të Venusit }} | synodic_period = 583,92 ditë<ref name="fact"/> | avg_speed = 35,02{{Nbsp}}km/s | inclination = {{plainlist | * {{Val|3.39458|u=°}} ndaj ekliptikës * 3,86° ndaj ekuatorit të [[Dielli]]t * 2,15° ndaj planit të pandryshueshëm<ref name="Souami_Souchay_2012"/> }} | asc_node = 76,680°<ref name="VSOP87"/> | arg_peri = 54,884° | mean_anomaly = 50,115° | satellites = Asnjë | allsatellites = yes | mean_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{Val|fmt=commas|6051.8|1.0|u=km}}}}<ref name="Seidelmann2007"/> * 0,9499 Toka }} | flattening = 0<ref name="Seidelmann2007"/> | surface_area = {{plainlist | * {{Val|4.6023|e=8|u=km2}} * 0,902 Toka }} | volume = {{plainlist | * {{Val|9.2843|e=11|u=km3}} * 0,857 Toka }} | mass = {{plainlist | * {{Val|4.86731|0.00023|e=24|u=kg}}<ref name="NASA_2015"/> * 0,815 Toka }} | density = {{Val|5.243|0.003|u=g/cm3}}<ref name="NASA_2015"/> | surface_grav = {{Convert|8.87|m/s2|g0|lk=out}} | escape_velocity = {{Convert|10.36|km/s|abbr=on}}<ref name="NASA_2015"/> | rotation = {{Val|-116.75|u=day}} (retrograd)<ref name="planetary-facts"/> <br/>1 ditë diellore e Venusit | sidereal_day = {{Val|-243.0226|u=day}} (retrograd)<ref name="Margot_et_al_2021"/> | rot_velocity = 6,52 km/h | axial_tilt = 2,64° (për rrotullimin retrograd){{break}}177,36° (ndaj orbitës)<ref name="fact"/>{{refn|group=note|Përcaktimi i rrotullimit si retrograd, siç bëjnë misionet hapësinore të NASA-s dhe USGS-ja, e vendos Ishtar Terra në hemisferën veriore dhe jep pjerrësi boshtore prej 2,64°. Zbatimi i rregullit të dorës së djathtë për rrotullim prograd e vendos Ishtar Terrën në hemisferën negative dhe jep pjerrësi boshtore prej 177,36°.}} | right_asc_north_pole = {{plainlist | * 18h 11m 2s * 272,76°<ref name="iauwg_ccrsps2000"/><ref name="iau2015">{{cite journal |last1=Archinal |first1=B. A. |last2=Acton |first2=C. H. |last3=A'Hearn |first3=M. F. |last4=Conrad |first4=A. |last5=Consolmagno |first5=G. J. |last6=Duxbury |first6=T. |last7=Hestroffer |first7=D. |last8=Hilton |first8=J. L. |last9=Kirk |first9=R. L. |last10=Klioner |first10=S. A. |last11=McCarthy |first11=D. |last12=Meech |first12=K. |last13=Oberst |first13=J. |last14=Ping |first14=J. |last15=Seidelmann |first15=P. K. |last16=Tholen |first16=D. J. |last17=Thomas |first17=P. C. |last18=Williams |first18=I. P. |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2015 |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |date=March 2018 |volume=130 |issue=3 |article-number=22 |doi=10.1007/s10569-017-9805-5 |bibcode=2018CeMDA.130...22A |language=en}}</ref> }} | declination = 67,16°<ref name="iau2015"/> | albedo = {{plainlist | * 0,689 (gjeometrik)<ref name="Mallama_et_al"/> * 0,76 (Bond)<ref name="Haus_et_al"/> }} | magnitude = −4,92 deri në −2,98<ref name="Mallama_and_Hilton"/> | abs_magnitude = −4,4<ref>{{cite web |title=Encyclopedia – the brightest bodies |website=IMCCE |url=https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724225002/https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |url-status=live |language=en}}</ref> | angular_size = {{nowrap|9,7′–66,0′}}<ref name="fact"/> | single_temperature = {{Convert|232|K|°C|0}} (temperaturë e trupit të zi)<ref name="American Chemical Society 2013"/> | temp_name1 = [[Kelvini|Kelvin]] | mean_temp_1 = 737 K<ref name="fact"/> | temp_name2 = [[Celcius|Celsius]] | mean_temp_2 = 464 °C | temp_name3 = Fahrenheit | mean_temp_3 = 867 °F | surface_equivalent_dose_rate = {{convert |0.00000000225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}}<br/>{{convert |0.0000918 |- |0.0225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}} në nivelin e reve<ref name="radiation-levels"/><!-- pixel values measured from the referenced figure --> | surface_absorbed_dose_rate = {{convert |0.00000000206 |mGy/h |μGy/h |sigfig=2 |disp=out}}<ref name="radiation-levels"/> | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Venus.ogg|ˈ|v|iː|n|ə|s}} | named_after = {{ill|Venusi (mitologji)|en|Venus (mythology)|lt=Venusi}} | adjectives = {{nowrap|Venusian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|nj|uː|z|i|ə|n|,_|-|ʒ|ə|n}},<ref name="Lexico_Venusian"/>}} rrallë Cytherean {{IPAc-en|s|ɪ|θ|ə|'|r|iː|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Cytherean</ref> ose Venerean / Venerian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|n|ɪər|i|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Venerean, Venerian</ref> | atmosphere = po | atmosphere_ref = <ref name="fact"/> | surface_pressure = 93&nbsp;[[Bari (njësi)|bar]] (9,3&nbsp;[[Paskali (njësi)|MPa]]){{break}}92 atm | atmosphere_composition = {{plainlist | * 96,5% [[Dioksidi i karbonit|dioksid karboni]] * 3,5% [[Azoti|azot]] * 0,015% dioksid squfuri * 0,0070% [[Argoni|argon]] * 0,0020% avull uji * 0,0017% [[Monoksidi i karbonit|monoksid karboni]] * 0,0012% [[Heliumi|helium]] * 0,0007% [[Neoni|neon]] * Gjurmë sulfur karbonili * Gjurmë klorur hidrogjeni * Gjurmë fluorur hidrogjeni }} }} '''Venusi''' ose '''Venera''' është [[Planeti|planeti]] i dytë nga [[Dielli]]. Për nga madhësia dhe masa, Venusi i ngjan [[Toka|Tokës]], por nuk ka ujë të lëngshëm dhe {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus|lt=atmosfera e tij}} është shumë më e trashë dhe më e dendur se ajo e çdo trupi tjetër shkëmbor në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Atmosfera përbëhet kryesisht nga [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe ka një shtresë të dendur resh të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] që mbulon të gjithë planetin. Në nivelin mesatar të sipërfaqes, temperatura e atmosferës arrin {{convert|737|K|C F|abbr=on}}, duke e bërë Venusin planetin më të nxehtë në Sistemin Diellor. Trysnia atmosferike është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës në nivelin e detit, duke e shndërruar shtresën më të ulët të atmosferës në një lëng superkritik. Nga Toka, Venusi shihet si një pikë drite e ngjashme me një yll; ai duket më i ndritshëm se çdo pikë tjetër natyrore drite në qiell,<ref name="Lawrence_2005"/><ref name="Walker_2017"/> si «ylli i mëngjesit» ose «ylli i mbrëmjes», më i ndritshmi. Në anglishten e vjetër iu dha edhe emri poetik Ēarendel, që do të thotë «rreze drite», krahas dy epitetëve të mëparshëm. Venusi rrotullohet rreth Diellit më afër se Toka. Orbitat e Venusit dhe Tokës bëjnë që të dy planetët të afrohen me njëri-tjetrin në periudha sinodike prej 1,6 vjetësh. Gjatë kësaj kohe, Venusi i afrohet Tokës më shumë se çdo planet tjetër. Në fluturimet hapësinore ndërplanetare nga Toka, Venusi përdoret shpesh si pikë kalimi për asistime gravitacionale, duke ofruar një rrugë më ekonomike që u kursen karburant mjeteve hapësinore. Venusi nuk ka hëna dhe rrotullohet shumë ngadalë, në drejtim retrograd rreth boshtit të vet; kjo vjen si pasojë e forcave konkurruese të bllokimit baticor diellor dhe ngrohjes diferenciale të atmosferës së tij masive. Si rrjedhojë, një ditë venusiane zgjat 116,75 ditë tokësore, rreth gjysmën e një viti diellor venusian, i cili zgjat 224,7 ditë tokësore. Venusi ka një magnetosferë të dobët. Meqë nuk ka një dinamo të brendshme, ajo krijohet nga ndërveprimi i erës diellore me atmosferën. Brenda, Venusi ka bërthamë, mantel dhe kore. Nxehtësia e brendshme largohet përmes vullkanizmit aktiv,<ref name="NYT-20240527">{{cite news |last=Andrews |first=Roy George Andrews |title=Rivers of Lava on Venus Reveal a More Volcanically Active Planet - New software let scientists re-examine old radar images, providing some of the strongest evidence yet that volcanoes continue to reshape the hellish planet. |url=https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |date=2024-05-27 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601113231/https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |archive-date=2024-06-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sulcanese |first1=Davide |last2=Mitri |first2=Giuseppe |last3=Mastrogiuseppe |first3=Marco |title=Evidence of ongoing volcanic activity on Venus revealed by Magellan radar |journal=Nature Astronomy |date=2024-05-27 |volume=8 |issue=8 |pages=973–982 |doi=10.1038/s41550-024-02272-1 |bibcode=2024NatAs...8..973S |language=en}}</ref> duke sjellë përtëritjen e sipërfaqes në vend të tektonikës së pllakave. Venusi mund të ketë pasur ujë të lëngshëm në sipërfaqe në fillimet e historisë së tij, me një mjedis të banueshëm,<ref name="NYT-20231026"/><ref name="NA-20231026"/> përpara se një efekt serrë i pakontrolluar ta avullonte të gjithë ujin dhe ta kthente planetin në gjendjen e sotme.<ref name="Jakosky"/><ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Shiga_2007"/> Në lartësitë e shtresës së reve ka kushte atmosferike që ngjasojnë më shumë me ato të Tokës sesa kushtet e çdo vendi tjetër në Sistemin Diellor. Ato janë cilësuar si potencialisht të favorshme për jetën në Venus, ku më 2020 u gjetën biomarkues të mundshëm, duke nxitur kërkime dhe misione të reja. Gjatë historisë, njerëzit në mbarë botën e kanë vëzhguar Venusin, i cili ka pasur rëndësi të veçantë në shumë kultura. Me teleskopë u dalluan fazat e Venusit, të cilat më 1613 u paraqitën si dëshmi vendimtare që rrëzonin modelin gjeocentrik mbizotërues të kohës dhe mbështesnin modelin heliocentrik. Venusi u vizitua për herë të parë më 1961 nga Venera 1, e cila kaloi pranë planetit dhe realizoi fluturimin e parë hapësinor ndërplanetar. Të dhënat e para nga Venusi u morën gjatë misionit të dytë ndërplanetar, Mariner 2, më 1962. Më 1967, Venera 4 u bë mjeti i parë ndërplanetar që goditi planetin; më pas, më 1970, zbarkuesi Venera 7 mbërriti në sipërfaqe. Imazhet e para u kapën nga Mariner 10 gjatë asistimit të tij gravitacional më 1974, në rrugën drejt [[Merkuri (planet)|Merkurit]]. {{As of|2025}}, Solar Orbiter është në rrugë për të fluturuar pranë Venusit më 2026, ndërsa misioni i radhës që planifikohet të niset drejt Venusit është Venus Life Finder, gjithashtu i planifikuar për më 2026. == Karakteristikat fizike == [[File:Terrestrial planet size comp 2024.png|thumb|left|365px|Venusi, në shkallë proporcionale, mes objekteve me masë planetare të Sistemit të Brendshëm Diellor. Nga e majta: [[Merkuri (planet)|Merkuri]], Venusi, [[Toka]], [[Hëna]], [[Marsi]] dhe [[Ceres]].]] [[File:11214 2023 956 Fig3 HTML.webp|thumb|left|upright=1.3|Venusi i fotografuar në gjatësi valore të ndryshme]] Venusi është njëri nga katër planetët tokësorë të [[Sistemi diellor|Sistemit Diellor]], që do të thotë se është një trup shkëmbor, si Toka. Për nga madhësia dhe masa, ai i ngjan Tokës dhe shpesh përshkruhet si «motra» ose «binjakja» e saj.<ref name="Lopes_Gregg_2004"/> Për shkak të rrotullimit të ngadaltë, Venusi është pothuajse sferik.<ref name="Venus"/> Diametri i tij është {{convert|12103.6|km|mi|abbr=on}} — vetëm {{convert|638.4|km|mi|abbr=on}} më pak se ai i Tokës — dhe masa e tij është 81,5% e masës së Tokës; kështu, ai është planeti i tretë më i vogël në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Kushtet në sipërfaqen e Venusit ndryshojnë rrënjësisht nga ato në Tokë, sepse [[Atmosfera|atmosfera]] e tij e dendur përbëhet 96,5% nga dioksidi i karbonit, i cili shkakton një [[Efekti i serës|efekt serre]] të fuqishëm. Pjesa më e madhe e 3,5% të mbetur është [[Azoti|azot]].<ref name="Darling_Venus"/><ref>{{Cite web |title=Venus atmosphere, mainly composed of carbon dioxide and nitrogen |url=https://www.aeronomie.be/en/encyclopedia/venus-atmosphere-mainly-composed-carbon-dioxide-and-nitrogen |access-date=2026-03-28 |website=Royal Belgian Institute for Space Aeronomy |language=en}}</ref> Presioni mesatar në sipërfaqe është {{convert|9.3|MPa|bar|lk=on|abbr=off}}, ndërsa temperatura mesatare e sipërfaqes është {{convert|737|K|C F|abbr=on}}.<ref name="Rossow_et_al_1990">{{cite journal | title=Cloud-tracked winds from Pioneer Venus OCPP images | first1=W. B. | last1=Rossow | first2=A. D. | last2=del Genio | first3=T. | last3=Eichler | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=47 | issue=17 | pages=2053–2084 | year=1990 | doi=10.1175/1520-0469(1990)047<2053:CTWFVO>2.0.CO;2 |bibcode=1990JAtS...47.2053R | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Lorenz_et_al_2001">{{cite journal | title=Titan, Mars and Earth: Entropy Production by Latitudinal Heat Transport | last1=Lorenz | first1=Ralph D. | last2=Lunine | first2=Jonathan I. | last3=Withers | first3=Paul G. | last4=McKay | first4=Christopher P. | journal=Geophysical Research Letters | volume=28 | issue=3 | pages=415–418 | date=1 February 2001 | publisher=Ames Research Center, University of Arizona Lunar and Planetary Laboratory | doi=10.1029/2000GL012336 | bibcode=2001GeoRL..28..415L |language=en}}</ref><ref name="NASA_Seasons">{{cite web | title=Interplanetary Seasons | date=19 June 2000 | website=NASA Science | publisher=NASA | url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414193149/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="McGill_2010">{{cite book | title=Planetary Tectonics | year=2010 | chapter=Venus tectonics | last1=McGill | first1=G. E. | last2=Stofan | first2=E. R. | last3=Smrekar | first3=S. E. | editor1-first=T. R. | editor1-last=Watters | editor2-first=R. A. | editor2-last=Schultz | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-76573-2 | pages=81–120 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | access-date=18 October 2015 | archive-date=23 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623194433/https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Otten_2004">{{cite web | title="Heavy metal" snow on Venus is lead sulfide | first=Carolyn Jones |last=Otten | year=2004 | publisher=Washington University in St. Louis | url=http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | access-date=21 August 2007 |archive-date=15 April 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080415000214/http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Lorentz_2018">{{Cite journal | title=Lightning detection on Venus: a critical review | last=Lorenz | first=Ralph D. | date=20 June 2018 | journal=Progress in Earth and Planetary Science | volume=5 | issue=1 | article-number=34 | doi=10.1186/s40645-018-0181-x | doi-access=free | bibcode=2018PEPS....5...34L |language=en}}</ref><ref name="Kranopol'skii_1980">{{cite journal | title=Lightning on Venus according to Information Obtained by the Satellites ''Venera 9'' and ''10'' | last1=Kranopol'skii | first1=V. A. | date=1980 | journal=Cosmic Research | volume=18 | issue=3 | pages=325–330 | bibcode=1980CosRe..18..325K |language=en}}</ref><ref name="Venera_12">{{cite web | title=''Venera 12'' Descent Craft | work=National Space Science Data Center | publisher=NASA | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | access-date=10 September 2015 | archive-date=23 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523181039/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | url-status=live |language=en}}</ref> Kjo është mbi pikat kritike të të dy përbërësve kryesorë, duke e bërë atmosferën pranë sipërfaqes një fluid superkritik, i përbërë kryesisht nga dioksid karboni superkritik dhe nga një sasi azoti superkritik. === Historia natyrore === ==== Formimi ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Hipoteza e mjegullnajës|en|Nebular hypothesis}}}} Mendohet se planetët shkëmborë tokësorë, përfshirë Venusin, u formuan në pesë faza: vendosja e pluhurit, formimi i planetezimalëve, formimi i embrioneve planetare, përplasjet gjigante dhe, së fundi, formimi i atmosferave. Matjet e kufizuara të Venusit nuk kanë mundësuar një analizë më të hollësishme të kronologjisë së formimit të tij.<ref>{{cite journal |last1=Lammer |first1=Helmut |last2=Brasser |first2=Ramon |last3=Johansen |first3=Anders |last4=Scherf |first4=Manuel |last5=Leitzinger |first5=Martin |title=Formation of Venus, Earth and Mars: Constrained by Isotopes |journal=Space Science Reviews |date=February 2021 |volume=217 |issue=1 |article-number=7 |doi=10.1007/s11214-020-00778-4 |arxiv=2102.06173 |bibcode=2021SSRv..217....7L |language=en}}</ref> Venusi mund të ketë pasur [[Pllaka tektonike|tektonikë aktive të pllakave]] gjatë miliardit të parë të viteve të ekzistencës së tij. Kjo mund të ketë çuar në çlirimin vullkanik të gazeve dhe në sasinë e tanishme të [[Azoti|azotit]] në atmosferën e tij.<ref name="Russell_2007">{{cite journal |last1=Russell |first1=C. T. |last2=Zhang |first2=T. L. |last3=Delva |first3=M. |last4=Magnes |first4=W. |last5=Strangeway |first5=R. J. |last6=Wei |first6=H. Y. |title=Lightning on Venus inferred from whistler-mode waves in the ionosphere |journal=Nature |date=29 November 2007 |volume=450 |issue=7170 |pages=661–662 |doi=10.1038/nature05930 |pmid=18046401 |bibcode=2007Natur.450..661R |language=en}}</ref><ref name="Hand_2007">{{cite journal | last=Hand | first=Eric | date=November 2007 | title=European mission reports from Venus | journal=Nature | issue=450 | pages=633–660 | doi=10.1038/news.2007.297 | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="BBC_2007_11_28">{{cite news | author=Staff | date=28 November 2007 | title=Venus offers Earth climate clues | work=BBC News | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | access-date=29 November 2007 | archive-date=11 January 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090111155813/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Fukuhara_et_al_2017">{{cite journal | title=Large stationary gravity wave in the atmosphere of Venus | last1=Fukuhara | first1=Tetsuya | last2=Futaguchi | first2=Masahiko | last3=Hashimoto | first3=George L. | last4=Horinouchi | first4=Takeshi | last5=Imamura | first5=Takeshi | last6=Iwagaimi | first6=Naomoto | last7=Kouyama | first7=Toru | last8=Murakami | first8=Shin-ya | last9=Nakamura | first9=Masato | last10=Ogohara| first10=Kazunori | last11=Sato | first11=Mitsuteru | last12=Sato | first12=Takao M. | last13=Suzuki | first13=Makoto | last14=Taguchi | first14=Makoto | last15=Takagi | first15=Seiko | last16=Ueno | first16=Munetaka | last17=Watanabe | first17=Shigeto | last18=Yamada | first18=Manabu | last19=Yamazaki | first19=Atsushi | journal=Nature Geoscience | date=16 January 2017 | volume=10 | issue=2 | pages=85–88 | doi=10.1038/ngeo2873 | bibcode=2017NatGe..10...85F | url=https://repository.exst.jaxa.jp/dspace/handle/a-is/598327 |language=en}}</ref><ref name="Rincon_2017">{{cite news | title=Venus wave may be Solar System's biggest | last=Rincon |first=Paul | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | work=BBC News | date=16 January 2017 | access-date=17 January 2017 | archive-date=17 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170117002347/http://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Chang_2017">{{cite news | title=Venus Smiled, With a Mysterious Wave Across Its Atmosphere | last=Chang | first=Kenneth | work=The New York Times | date=16 January 2017 | url=https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | access-date=17 January 2017 | archive-date=15 July 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170715231853/https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma">{{cite web | title=Ganis Chasma | work=Gazetteer of Planetary Nomenclature | publisher=USGS Astrogeology Science Center | url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | access-date=14 April 2021 | archive-date=13 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181013014548/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Nimmo_2002">{{cite journal | title=Crustal analysis of Venus from Magellan satellite observations at Atalanta Planitia, Beta Regio, and Thetis Regio | last=Nimmo | first=F. | journal=Geology | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | date=2002 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N |language=en}}</ref><ref name="sci_news_1976">{{cite journal | title=The Unveiling of Venus: Hot and Stifling | journal=Science News | date=19 June 1976 | volume=109 | issue=25 | pages=388–389 | jstor=3960800 | doi=10.2307/3960800 | quote=100 watts per square meter ... 14,000 lux ... corresponds to ... daytime with overcast clouds |language=en}}</ref> Si pasojë, Venusi mund të ketë pasur një mjedis më të [[Banueshmëria planetare|banueshëm]], ndoshta të aftë për të mbështetur forma jete.<ref name="NYT-20231026">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Billions of Years Ago, Venus May Have Had a Key Earthlike Feature – A new study makes the case that the solar system's hellish second planet once may have had plate tectonics that could have made it more hospitable to life. |url=https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |date=2023-10-26 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101043615/https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |archive-date=2023-11-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref name="NA-20231026">{{cite journal |last1=Weller |first1=Matthew B. |last2=Evans |first2=Alexander J. |last3=Ibarra |first3=Daniel E. |last4=Johnson |first4=Alexandria V. |title=Venus's atmospheric nitrogen explained by ancient plate tectonics |journal=Nature Astronomy |date=2023-10-26 |volume=7 |issue=12 |pages=1436–1444 |doi=10.1038/s41550-023-02102-w |bibcode=2023NatAs...7.1436W |language=en}}</ref> Venusi është bërë objekt interesi për kërkimet mbi zhvillimin e planetëve të ngjashëm me Tokën dhe [[Banueshmëria planetare|banueshmërinë e tyre]]. Megjithatë, analizat e përbërjes së gazeve në atmosferën e tanishme tregojnë se veprimtaria vullkanike e Venusit prodhon shumë pak ujë për të formuar oqeane, çka tregon se Venusi ka gjasa të ketë qenë një botë e pabanueshme gjatë gjithë historisë së tij.<ref name="NA-20241202">{{cite journal |first1=Tereza |last1=Constantinou |first2=Oliver |last2=Shorttle |first3=Paul B. |last3=Rimmer |title=A dry Venusian interior constrained by atmospheric chemistry. |journal=Nature Astronomy |volume=9 |pages=189–198 |date=2024-12-02 |doi=10.1038/s41550-024-02414-5 |bibcode=2023PNAS..12009751W |pmid=36877840 |arxiv=2412.01879 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Researchers deal a blow to theory that Venus once had liquid water on its surface. |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/researchers-deal-a-blow-to-theory-that-venus-once-had-liquid-water-on-its-surface |date=2024-12-02 |work=[[Universiteti i Kembrixhit]] |language=en}}</ref> ==== E ardhmja ==== Pritet që Venusi të shkatërrohet së bashku me Merkurin, e ndoshta edhe me Tokën dhe Hënën, kur Dielli të bëhet një gjigant i kuq, pas afërsisht shtatë ose tetë miliardë vjetësh.<ref>{{Cite web |date=2018-12-11 |title=Chapter 6: Aging Into Gianthood - NASA Science |work=NASA Science |url=https://science.nasa.gov/exoplanets/resources/life-and-death/chapter-6/ |access-date=2025-09-07 |language=en}}</ref> === Gjeografia === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Gjeologjia e Venusit|en|Geology of Venus}}, {{ill|Gjeodinamika e Venusit|en|Geodynamics of Venus}}, {{ill|Hartëzimi i Venusit|en|Mapping of Venus}} dhe {{ill|Lista e veçorive gjeologjike në Venus|en|List of geological features on Venus}}}} [[File:2438_pioneer_venus_map_of_venus.jpg|thumb|left|340px|Hartë e lartësisë e koduar me ngjyra, ku «kontinentet» e ngritura terrae paraqiten në të verdhë, së bashku me veçori më të vogla të sipërfaqes së Venusit.]] [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|340px|Pamje sferike e të dhënave të radarit mbi sipërfaqen e Venusit, ku theksohen veçoritë sipërfaqësore (1989, {{ill|Magellan|en|Magellan (spacecraft)}}). Ngjyrat nuk paraqesin pamjen e sipërfaqes në dritën e dukshme.<ref>{{Cite web |last=Koren |first=Marina |title=Our Solar System in True Color Is Really Something Else |website=The Atlantic |date=2022-02-03 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2022/02/venus-true-color-solar-system/621460/ |access-date=2025-06-24 |language=en}}</ref>]] Sipërfaqja e Venusit ishte objekt hamendësimesh derisa disa nga misteret e saj u zbuluan nga sondat në shekullin XX. Modulet zbarkuese ''{{ill|Venera|en|Venera}}'' të viteve 1975 dhe 1982 dërguan imazhe të një sipërfaqeje të mbuluar me sediment dhe shkëmbinj relativisht këndorë.<ref name="Mueller_2014"/> Sipërfaqja u hartëzua në hollësi nga ''Magellan'' në vitet 1990–1991. Ka dëshmi të vullkanizmit të përhapur dhe ndryshimet në përqendrimin atmosferik të dioksidit të squfurit mund të tregojnë se ka vullkane aktive.<ref name="Esposito_1984"/><ref name="Bullock_Grinspoon_2001"/> [[File:V13 vg261 262.tif|thumb|upright=1.3|Foto me ngjyra e sipërfaqes përreth modulit zbarkues të Venera 13]] Rreth 80% e sipërfaqes së Venusit mbulohet nga fusha vullkanike të lëmuara, prej të cilave 70% janë fusha me kreshta të rrudhura dhe 10% fusha të lëmuara ose me skaje lobulare.<ref name="Basilevsky_Head_1995"/> Pjesa tjetër e sipërfaqes përbëhet nga dy «kontinente» malore, njëri në hemisferën veriore të planetit dhe tjetri pak në jug të ekuatorit. Kontinenti verior quhet {{ill|Terra e Ishtarit|en|Ishtar Terra}}, sipas Ishtarit, perëndeshës babilonase të dashurisë, dhe ka përmasa afërsisht sa Australia. Vargmali {{ill|Malet Maxwell|en|Maxwell Montes}} ndodhet në Terrën e Ishtarit. Kontinenti jugor quhet Terra e Afërditës, sipas perëndeshës greke të dashurisë, dhe është më i madhi nga dy rajonet malore, afërsisht sa Amerika e Jugut. Një rrjet çarjesh dhe thyerjesh mbulon pjesën më të madhe të kësaj zone.<ref name="Kaufmann"/> Ka dëshmi të fundit për rrjedha llave në Venus (2024),<ref>{{Cite web |date=2023-03-15 |title=Venus is volcanically alive, stunning new find shows |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/venus-is-volcanically-alive |access-date=2026-03-28 |website=National Geographic |language=en}}</ref> si rrjedhat në Sif Mons, një vullkan mburojë, dhe në Niobe Planitia, një fushë e rrafshët.<ref name="NYT-20240527"/> Vërehen kaldera. Planeti ka pak kratere goditjeje, çka tregon se sipërfaqja është relativisht e re, 300–600 milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> Përveç kratereve të goditjes, maleve dhe luginave që gjenden zakonisht në planetët shkëmborë, Venusi ka disa veçori sipërfaqësore unike. Ndër to janë struktura vullkanike me majë të rrafshët, të quajtura «farra», që ngjajnë disi me petulla dhe kanë gjerësi nga {{Convert|20|to|50|km|mi|abbr=on}} dhe lartësi nga {{Convert|100|to|1000|m|ft|abbr=on}}; sisteme çarjesh radiale, në formë ylli, të quajtura «novae»; struktura me çarje radiale dhe koncentrike që ngjajnë me rrjeta merimangash, të njohura si araknoide; dhe «korona», unaza rrethore çarjesh, ndonjëherë të rrethuara nga një gropëzim. Këto veçori kanë origjinë vullkanike.<ref name="Frankel"/> Shumica e veçorive sipërfaqësore të Venusit emërtohen sipas grave historike dhe mitologjike.<ref name="Batson_Russell_1991"/> Përjashtim bëjnë Malet Maxwell, të emërtuara sipas [[Xhames Klerk Maxwell|James Clerk Maxwell]], si dhe rajonet malore Alpha Regio, Beta Regio dhe Ovda Regio. Këto tri veçori u emërtuan përpara miratimit të sistemit të tanishëm nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]], organizmi që mbikëqyr nomenklaturën planetare.<ref name="jpl-magellan"/> Gjatësia gjeografike e veçorive fizike në Venus përcaktohet në raport me meridianin fillestar. Fillimisht, meridiani fillestar kalonte përmes pikës së ndritshme në radar, në qendër të veçorisë vezake Eve, që ndodhet në jug të Alpha Regio.<ref name="Davies_1994"/> Pas përfundimit të misioneve Venera, meridiani fillestar u ripërcaktua që të kalonte përmes majës qendrore të kraterit Ariadne në Sedna Planitia.<ref name="Seidelmann2007"/><ref name="jpl-magellan2"/> Terrenet tessera më të vjetra stratigrafikisht kanë vazhdimisht emetueshmëri termike më të ulët se fushat bazaltike përreth, sipas matjeve të ''{{ill|Venus Express|en|Venus Express}}'' dhe ''Magellan'', çka tregon për një përbërje minerale të ndryshme, ndoshta më felsike.<ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Helbert_et_al_2008"/> Mekanizmi që prodhon një sasi të madhe kore felsike zakonisht kërkon praninë e një oqeani ujor dhe të [[Pllaka tektonike|tektonikës së pllakave]], duke lënë të kuptohet se kushtet në Venusin e hershëm mund të kenë qenë të banueshme dhe se në një kohë ka pasur trupa të mëdhenj ujorë.<ref>{{Cite web |last1=Petkowski |first1=Janusz |last2=Seager |first2=Sara |title=Did Venus ever have oceans? |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2021-11-18 |url=https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |access-date=2023-04-13 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413112527/https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |url-status=live |language=en}}</ref> Megjithatë, natyra e terreneve tessera mbetet shumë e pasigurt.<ref name="Gilmore_et_al_2017"/> ==== Vullkanizmi ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vullkanizmi në Venus|en|Volcanism on Venus}}}} [[Image:PIA00084 Eistla region pancake volcanoes.jpg|thumb|left|upright=1.1|Mozaik radarësh i dy kupolave në formë petulle në rajonin Eistla të Venusit — të dyja {{Convert|65|km|mi|abbr=on}} të gjera dhe më pak se {{Convert|1|km|mi|abbr=on}} të larta]] Pjesa më e madhe e sipërfaqes së Venusit duket se është formësuar nga veprimtaria vullkanike. Venusi ka disa herë më shumë vullkane se Toka dhe ka 167 vullkane të mëdha me gjerësi mbi {{Convert|100|km|mi|sigfig=1|abbr=on}}. I vetmi kompleks vullkanik i kësaj madhësie në Tokë është ishulli i madh i Havait.<ref name="Frankel"/> (f. 154) Në Venus janë identifikuar dhe hartëzuar më shumë se 85.000 vullkane.<ref>{{Cite web |last1=Barbuzano |first1=Javier |title=A new catalog pinpoints volcanic cones in the best available surface images of Venus – those gathered 30 years ago by NASA's Magellan spacecraft. |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus |website=skyandtelescope.org |date=2023-04-14 |access-date=2023-04-16 |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416223821/https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hahn |first1=Rebecca M. |last2=Byrne |first2=Paul K. |title=A Morphological and Spatial Analysis of Volcanoes on Venus |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |date=April 2023 |volume=128 |issue=4 |article-number=e2023JE007753 |doi=10.1029/2023JE007753 |bibcode=2023JGRE..12807753H |quote=With the Magellan synthetic-aperture radar full-resolution radar map left- and right-look global mosaics at 75 m-per-pixel resolution, we developed a global catalogue of volcanoes on Venus that contains ~85,000 edifices, ~99% of which are <5 km in diameter. We find that Venus hosts far more volcanoes than previously mapped, and that although they are distributed across virtually the entire planet, size–frequency distribution analysis reveals a relative lack of edifices in the 20–100 km diameter range, which could be related to magma availability and eruption rate. |language=en}}</ref> Kjo nuk ndodh sepse Venusi është vullkanikisht më aktiv se Toka, por sepse korja e tij është më e vjetër dhe nuk u nënshtrohet proceseve të [[Abrazioni|abrazionit]] që veprojnë në Tokë. Korja oqeanike e Tokës riciklohet vazhdimisht përmes {{ill|Subduksioni|en|Subduction|lt=subduksionit}} në kufijtë e pllakave tektonike dhe ka një moshë mesatare prej rreth 100 milionë vjetësh,<ref name="Karttunen_et_al_2007"/> ndërsa sipërfaqja e Venusit vlerësohet të jetë 300–600{{Nbsp}}milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Frankel"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="NASA_Seasons"/> Disa rreshta provash tregojnë se në Venus vazhdon veprimtaria vullkanike. Përqendrimet e dioksidit të squfurit në atmosferën e sipërme ranë dhjetëfish midis viteve 1978 dhe 1986, u rritën në vitin 2006 dhe më pas ranë sërish dhjetëfish.<ref name="ESA_2012-12-03"/> Kjo mund të nënkuptojë se nivelet u rritën disa herë nga shpërthime të mëdha vullkanike.<ref name="Glaze_1999"/><ref name="Marcq2012"/> Është sugjeruar se vetëtimat në Venus (të trajtuara më poshtë) mund të vijnë nga veprimtaria vullkanike, pra të jenë vetëtima vullkanike. Në janar 2020, astronomët raportuan prova që sugjeronin se Venusi është aktualisht vullkanikisht aktiv, veçanërisht zbulimin e olivinës, një produkt vullkanik që do të pësonte erozion shpejt në sipërfaqen e planetit.<ref name="NYT-20200109"/><ref name="SCI-20200103"/><ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> Kjo veprimtari masive vullkanike ushqehet nga brendësia e nxehtë e planetit, e cila, sipas modeleve, mund të shpjegohet me përplasjet energjetike të kohës kur planeti ishte i ri, si edhe me [[Dezintegrimi radioaktiv|dezintegrimin radioaktiv]], si në rastin e Tokës. Përplasjet do të kishin shpejtësi dukshëm më të larta se në Tokë, si sepse Venusi lëviz më shpejt ngaqë ndodhet më afër Diellit, ashtu edhe sepse trupat me ekscentricitet të lartë që përplaseshin me planetin do të kishin shpejtësi të mëdha.<ref>{{Cite web |url=https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |title=Early, Energetic Collisions Could Have Fueled Venus Volcanism: Study {{!}} Sci.News |work=Sci.News: Breaking Science News |date=2023-07-20 |access-date=2023-07-21 |archive-date=2023-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721193015/https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitet 2008 dhe 2009, ''Venus Express'' vëzhgoi provat e para të drejtpërdrejta të vullkanizmit në vijim, në formën e katër pikave të nxehta infra të kuqe kalimtare dhe të lokalizuara brenda zonës së çarjeve tektonike Ganis Chasma{{Efn|Në njoftimin për shtyp dhe në botimin shkencor ishte shënuar gabimisht si «Ganiki Chasma».<ref name="Lakdawalla2015"/>}}, pranë vullkanit mburojë Maat Mons. Tri nga pikat u vëzhguan në më shumë se një orbitë radhazi. Mendohet se këto pika përfaqësojnë lavë të nxjerrë rishtazi nga shpërthimet vullkanike.<ref name="Lakdawalla2015"/><ref name="ESA_2015-06-18"/> Temperaturat e sakta nuk dihen, sepse madhësia e pikave të nxehta nuk mund të matej, por ka të ngjarë të kenë qenë në intervalin {{Convert|800|-|1100|K|C F}}, krahasuar me temperaturën normale prej {{Convert|740|K|C F}}.<ref name="Shalygin2015"/> Në vitin 2023, shkencëtarët rishqyrtuan pamjet topografike të rajonit Maat Mons të marra nga sonda orbitale ''Magellan''. Duke përdorur simulime kompjuterike, ata përcaktuan se topografia kishte ndryshuar gjatë një intervali tetëmujor dhe arritën në përfundimin se shkaku ishte vullkanizmi aktiv.<ref>{{Cite web |title=Why the Discovery of an Active Volcano on Venus Matters |last=Kluger |first=Jeffrey |url=https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |publisher=''Time'' |date=2023-03-17 |access-date=2023-03-19 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319022005/https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> ==== Krateret ==== [[File:PIA00103 Venus - 3-D Perspective View of Lavinia Planitia.jpg|thumb|upright=0.9|alt=Fushat e Venusit|{{ill|Krateri i goditjes|en|Impact crater|lt=Krateret e goditjes}} në sipërfaqen e Venusit (imazh me ngjyra të rreme, i rindërtuar nga të dhënat e radarit me anë të projeksionit 3D)]] Në Venus gjenden pothuajse një mijë kratere goditjeje, të shpërndara njëtrajtshëm në të gjithë sipërfaqen e saj. Në trupa të tjerë qiellorë me kratere, si Toka dhe Hëna, krateret paraqesin shkallë të ndryshme degradimi. Në Hënë, degradimi shkaktohet nga goditjet e mëvonshme, ndërsa në Tokë nga erozioni prej erës dhe shiut. Në Venus, rreth 85% e kratereve janë në gjendje pothuajse të paprekur. Numri i kratereve, së bashku me gjendjen e tyre të ruajtur mirë, tregon se planeti kaloi një proces global të ripërtëritjes së sipërfaqes 300–600{{Nbsp}}milionë vjet më parë,<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> i pasuar nga një pakësim i vullkanizmit.<ref name="Romeo_Turcotte_2018"/> Ndryshe nga korja e Tokës, e cila është në lëvizje të vazhdueshme, korja e Venusit mendohet të mos jetë në gjendje ta mbajë një proces të tillë. Pa tektonikë të pllakave për të shpërndarë nxehtësinë e mantelit, në Venus ndodh në vend të kësaj një proces ciklik, në të cilin temperaturat e mantelit rriten deri në një nivel kritik që e dobëson koren. Më pas, gjatë një periudhe prej rreth 100{{Nbsp}}milionë vjetësh, ndodh subduksion në shkallë të jashtëzakonshme, duke e ricikluar plotësisht koren.<ref name="Frankel"/> Diametri i kratereve të Venusit varion nga {{Convert|3|to|280|km|mi|0|abbr=on}}. Nuk ka kratere më të vegjël se 3{{Nbsp}}km, për shkak të ndikimit të atmosferës së dendur mbi objektet që mbërrijnë në planet. Objektet me më pak se një sasi të caktuar [[Energjia kinetike|energjie kinetike]] ngadalësohen aq shumë nga atmosfera, saqë nuk krijojnë krater goditjeje.<ref name="Herrick_Phillips_1993"/> Trupat që hyjnë në atmosferë me diametër më të vogël se {{Convert|50|m|ft|-1|abbr=on}} copëtohen dhe digjen në atmosferë para se të arrijnë në sipërfaqe.<ref name="Morrison_Owens_2003"/> === Struktura e brendshme === [[File:InteriorOfVenus.svg|thumb|upright=1.05|Struktura e diferencuar e Venusit|alt=Prerje tërthore sferike e Venusit që tregon shtresat e ndryshme]] Pa të dhëna nga Sizmologjia me valë të reflektuara ose njohuri për [[Momenti i inercisë|momentin e inercisë]], ka pasur pak informacion të drejtpërdrejtë për strukturën e brendshme dhe [[Gjeokimia|gjeokiminë]] e Venusit.<ref name="goettel"/> Ngjashmëria në madhësi dhe dendësi midis Venusit dhe Tokës sugjeron se të dy planetët kanë strukturë të ngjashme të brendshme: një bërthamë, një mantel dhe një [[Korja (gjeologji)|kore]]. Ashtu si ajo e Tokës, bërthama e Venusit ka shumë gjasa të jetë të paktën pjesërisht e lëngshme, sepse të dy planetët janë ftohur afërsisht me të njëjtin ritëm,<ref name="Faure_Mensing_2007"/> megjithëse nuk mund të përjashtohet mundësia që bërthama të jetë tërësisht e ngurtë.<ref name="Dumoulin2017"/> Madhësia pak më e vogël e Venusit do të thotë se trysnitë në brendësinë e tij të thellë janë 24% më të ulëta se ato në Tokë.<ref name="Aitta_2016"/> Vlerat e parashikuara për momentin e inercisë, bazuar në modelet planetare, sugjerojnë një rreze të bërthamës prej 2.900–3.450&nbsp;km.<ref name="Dumoulin2017"/> Tashmë ka një vlerësim prej 3.500&nbsp;km, i nxjerrë nga momenti i inercisë dhe bazuar në shpejtësinë e Precesioni boshtor, të matur midis viteve 2006 dhe 2020.<ref name="Margot_et_al_2021"/><ref name="O'Callaghan_2021"/> Korja e Venusit mendohet të jetë mesatarisht 40 kilometra e trashë dhe deri në 65 kilometra në pikën më të trashë.<ref>{{cite journal |last1=Semprich |first1=Julia |last2=Filiberto |first2=Justin |last3=Weller |first3=Matthew |last4=Gorce |first4=Jennifer |last5=Clark |first5=Nolan |title=Metamorphism of Venus as driver of crustal thickness and recycling |journal=Nature Communications |date=2025-03-25 |volume=16 |issue=1 |article-number=2905 |doi=10.1038/s41467-025-58324-1 |doi-access=free |pmid=40133342 |bibcode=2025NatCo..16.2905S |pmc=11937330 |language=en}}</ref> Dallimi kryesor midis dy planetëve është mungesa e dëshmive për tektonikë të pllakave në Venus; kjo mund të vijë ngaqë korja e tij është tepër e fortë për t’u nënshtruar subduksionit pa praninë e ujit që do ta bënte më pak viskoze. Kjo sjell pakësim të humbjes së nxehtësisë nga planeti, duke penguar ftohjen e tij dhe duke ofruar një shpjegim të mundshëm për mungesën e një fushe magnetike të krijuar nga brendësia. Në vend të kësaj, Venusi mund ta humbasë nxehtësinë e brendshme gjatë ngjarjeve të mëdha periodike të ripërtëritjes së sipërfaqes.<ref name="Nimmo98"/> === Fusha magnetike dhe bërthama === [[File:Venusian magnetosphere.svg|thumb|Venusi ndërvepron me erën diellore. Paraqiten përbërësit e magnetosferës së induktuar.]] Në vitin 1967, ''Venera 4'' zbuloi se fusha [[Fusha magnetike|magnetike]] e Venusit ishte shumë më e dobët se ajo e Tokës. Kjo fushë magnetike induktohet nga ndërveprimi midis jonosferës dhe [[Era diellore|erës diellore]],<ref name="Eroshenko_et_al_1969"/><ref name="Kivelson_Russell_1995"/> dhe jo nga një dinamo e brendshme në bërthamën e Tokës. Magnetosfera e vogël e induktuar e Venusit siguron mbrojtje të papërfillshme të atmosferës nga rrezatimi diellor dhe Rrezatimi kozmik. Mungesa e një fushe magnetike të brendshme në Venus ishte befasuese, duke pasur parasysh ngjashmërinë e tij në madhësi me Tokën dhe pritshmërinë që bërthama e tij të përmbante një dinamo. Një dinamo kërkon tri gjëra: një lëng përçues, rrotullim dhe konveksion. Mendohet se bërthama është përçuese nga ana elektrike dhe, ndonëse shpesh mendohet se rrotullimi i saj është tepër i ngadaltë, simulimet tregojnë se ai është i mjaftueshëm për të krijuar një dinamo.<ref name="Luhmann_Russell_2006"/><ref name="Stevenson_2003"/> Kjo nënkupton se dinamos i mungon konveksioni në bërthamën e Venusit. Në Tokë, konveksioni ndodh në shtresën e jashtme të lëngshme të bërthamës, sepse fundi i kësaj shtrese është shumë më i nxehtë se pjesa e sipërme. Në Venus, një ngjarje globale e ripërtëritjes së sipërfaqes mund të ketë ndërprerë tektonikën e pllakave dhe të ketë pakësuar fluksin e nxehtësisë përmes kores. Ky efekt [[Izolimi termik|izolues]] do të rriste temperaturën e mantelit, duke pakësuar kështu fluksin e nxehtësisë që del nga bërthama. Si rrjedhojë, nuk do të kishte gjeodinamo të brendshme për të krijuar fushë magnetike. Përkundrazi, nxehtësia e bërthamës po e rinxeh koren.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi është që Venusi të mos ketë bërthamë të brendshme të ngurtë,<ref name="Konopliv_Yoder_1996"/> ose që bërthama e tij të mos jetë duke u ftohur, kështu që e gjithë pjesa e lëngshme e saj të ketë afërsisht të njëjtën temperaturë. Një mundësi tjetër është që bërthama e tij të jetë ngurtësuar plotësisht tashmë. Gjendja e bërthamës varet shumë nga përqendrimi i squfurit, i cili aktualisht nuk dihet.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi tjetër është që mungesa e një goditjeje të madhe në Venus (''ndryshe nga'' goditja që formoi Hënën në Tokë) ta ketë lënë bërthamën e Venusit të shtresëzuar që nga formimi i saj gradual, pa forcat e nevojshme për të nisur ose mbajtur konveksionin dhe, rrjedhimisht, një “gjeodinamo”.<ref>{{cite journal |last1=Jacobson |first1=Seth A. |last2=Rubie |first2=David C. |last3=Hernlund |first3=John |last4=Morbidelli |first4=Alessandro |last5=Nakajima |first5=Miki |title=Formation, stratification, and mixing of the cores of Earth and Venus |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=September 2017 |volume=474 |pages=375–386 |doi=10.1016/j.epsl.2017.06.023 |arxiv=1710.01770 |bibcode=2017E&PSL.474..375J |language=en}}</ref> Magnetosfera e dobët rreth Venusit bën që era diellore të ndërveprojë drejtpërdrejt me atmosferën e tij të jashtme. Këtu, jonet e hidrogjenit dhe oksigjenit krijohen nga shpërbërja e molekulave të ujit për shkak të rrezatimit [[Rrezet ultravjollcë|ultravjollcë]]. Era diellore u jep më pas energji disa prej këtyre joneve, duke u mundësuar të arrijnë shpejtësi të mjaftueshme për t’i shpëtuar fushës gravitacionale të Venusit. Ky proces erozioni shkakton humbje të vazhdueshme të joneve me masë të vogël të hidrogjenit, heliumit dhe oksigjenit, ndërsa molekulat me masë më të madhe, si dioksidi i karbonit, ka më shumë gjasa të mbeten. Erozioni atmosferik nga era diellore mund të ketë shkaktuar humbjen e pjesës më të madhe të ujit të Venusit gjatë miliardit të parë të viteve pas formimit të tij.<ref name="nature450_7170_629"/> Megjithatë, planeti mund ta ketë ruajtur dinamonë gjatë 2–3 miliardë viteve të para, prandaj humbja e ujit mund të ketë ndodhur më vonë.<ref name="O'Rourke_et_al_2019"/> Erozioni e ka rritur raportin e deuteriumit, me masë më të madhe, ndaj hidrogjenit, me masë më të vogël, në atmosferë njëqindfish krahasuar me pjesën tjetër të Sistemit Diellor.<ref name="Donahue_et_al_1982"/> == Atmosfera dhe klima == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Qielli jashtëtokësor#Venusi|en|Extraterrestrial sky#Venus}}}} [[File:Venus - December 23 2016.png|alt=Atmosfera e Venusit duket e errët dhe e përshkuar nga hije. Hijet ndjekin drejtimin e erërave mbizotëruese.|thumb|upright=0.9|Struktura e reve në atmosferën e Venusit, e dukshme përmes imazheve në ultraviolet]] Venusi ka një [[atmosfera|atmosferë]] të dendur, të përbërë nga 96,5% [[dioksidi i karbonit]] dhe 3,5% azot; të dyja këto gjenden si fluide superkritike në sipërfaqen e planetit, me dendësi sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/>; si dhe gjurmë gazesh të tjera, përfshirë dioksidin e sulfurit.<ref name="SolarSystemEncyclopedia"/> Masa e atmosferës së tij është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës, ndërsa presioni në sipërfaqe është rreth 93 herë më i madh se në sipërfaqen e Tokës — i barasvlershëm me presionin në një thellësi prej gati {{convert|1|km|mi|frac=8|abbr=on}} nën sipërfaqen e oqeaneve të Tokës. Dendësia në sipërfaqe është {{Convert|65|kg/m3|lb/ft3|abbr=on}}, sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/> ose 50 herë më e madhe se dendësia e atmosferës së Tokës në {{convert|20|C|K C F|0|order=out}} në nivelin e detit. Atmosfera e pasur me CO₂ shkakton [[efekti i serës|efektin më të fuqishëm të serës]] në Sistemin Diellor, duke krijuar temperatura sipërfaqësore prej të paktën {{convert|462|C|K C F|order=out}}.<ref name="nasa_venus"/><ref name="CWRU_2006"/> Si pasojë, sipërfaqja e Venusit është më e nxehtë se ajo e [[Merkuri (planet)|Merkurit]],<ref name="Lewis_2004"/> ndonëse Venusi është pothuajse dy herë më larg nga Dielli dhe merr vetëm rreth një të katërtën e rrezatimit diellor që merr Merkuri: 2.600 W/m² (dyfishi i sasisë që merr Toka).<ref name="fact"/> Për shkak të {{ill|Efekti serrë i pakontrolluar|en|runaway greenhouse effect|lt=efektit serrë të pakontrolluar}}, shkencëtarë si [[Carl Sagan]] e kanë paraqitur Venusin si paralajmërim dhe objekt studimi në lidhje me [[Ndryshimet klimatike|ndryshimet klimatike]] në Tokë.<ref name="Newitz 2013"/> Prandaj Venusi është quajtur edhe planet serrë.<ref name="Landis2003"/><ref>{{cite web |last=Querol |first=Ricardo de |title='Cosmos': Carl Sagan was right (and we didn't pay much attention to him) |website=EL PAÍS English |date=28 April 2023 |url=https://english.elpais.com/opinion/2023-04-28/cosmos-carl-sagan-was-right-and-we-didnt-pay-much-attention-to-him.html |access-date=12 March 2025 |language=en}}</ref> Atmosfera e Venusit është e pasur me [[Grupi i tetëmbëdhjetë i elementeve kimike|gaze fisnike]] parësore krahasuar me atë të Tokës.<ref name="Halliday_2020"/> Ky pasurim tregon se evolucioni i Venusit dhe i Tokës u ndanë herët. Për të shpjeguar këtë pasurim, janë propozuar përplasja e pazakontë e një komete të madhe<ref name="Owen_et_al_1992"/> ose përvetësimi i një atmosfere parësore më masive nga mjegullnaja diellore.<ref name="Pepin_1991"/> Megjithatë, atmosfera ka pak argon-40 radiogjenik, tregues i çlirimit të gazeve nga manteli, çka sugjeron se magmatizmi i madh u ndërpre herët.<ref name="Namiki_Solomon_1998"/><ref name="O'Rurke_Korenaga_2015"/> Studimet kanë sugjeruar se miliarda vjet më parë atmosfera e Venusit mund t’i ngjante shumë më tepër asaj të Tokës së hershme dhe se në sipërfaqe mund të ketë pasur sasi të konsiderueshme uji të lëngshëm.<ref name="Ernst 2022"/><ref name="Way Del Genio 2020 p."/><ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383"/> Pas një periudhe prej 600 milionë deri në disa miliardë vjetësh,<ref name="baas39_540"/> rritja e ndriçimit të Diellit dhe, ndoshta, riformësimi i madh vullkanik i sipërfaqes shkaktuan avullimin e ujit fillestar.<ref name="Steigerwald 2022"/> Efekti serrë i pakontrolluar u krijua pasi atmosfera arriti një nivel kritik gazesh serrë, përfshirë avujt e ujit.<ref name="Kasting"/> [[File:11214 2023 956 Fig6 HTML.webp|thumb|upright=0.8|Profili atmosferik sipas lartësisë (shkalla majtas): shtresat e reve, ndryshimi i temperaturës (vija e trashë ''VIRA'' dhe shkalla poshtë), ndryshimi i presionit (shkalla djathtas) dhe shpejtësia e erës (vijat me pika ''PV'' dhe shkalla sipër)]] Inercia termike dhe transferimi i nxehtësisë nga erërat në atmosferën e poshtme bëjnë që temperatura e sipërfaqes të mos ndryshojë ndjeshëm ndërmjet hemisferave të kthyera nga Dielli dhe atyre që nuk janë të kthyera nga ai, pavarësisht rrotullimit të ngadaltë të Venusit. Erërat në sipërfaqe janë të ngadalta dhe lëvizin me disa kilometra në orë, por dendësia e lartë e atmosferës pranë sipërfaqes bën që ato të ushtrojnë forcë të konsiderueshme mbi pengesat dhe të transportojnë pluhur e gurë të vegjël nëpër sipërfaqe. Vetëm kjo do ta bënte të vështirë ecjen e njeriut, edhe pa marrë parasysh nxehtësinë, presionin dhe mungesën e oksigjenit.<ref name="Moshkin_et_al_1979"/> Mbi shtresën e dendur të CO₂-së gjenden re të trasha, në lartësi 45 deri në 70&nbsp;km mbi sipërfaqe,<ref>{{cite web |title=New details on venusian clouds revealed |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/New_details_on_venusian_clouds_revealed |publisher=European Space Agency |date=2008 |language=en}}</ref> të përbëra kryesisht nga acidi sulfurik. Ai formohet nga një reaksion i katalizuar nga rrezatimi ultravjollcë, në të cilin marrin pjesë molekulat e dioksidit të sulfurit dhe më pas uji,<ref>{{cite web |title=Acid clouds and lightning |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Acid_clouds_and_lightning |publisher=European Space Agency |language=en}}</ref> duke krijuar hidrat të acidit sulfurik.<ref>{{cite conference |last1=Delitsky |first1=M. L. |last2=Baines |first2=K. H. |title=Chemistry in the Venus clouds: Sulfuric acid reactions and freezing behavior of aqueous liquid droplets |conference=AAS/Division for Planetary Sciences Meeting Abstracts #47 |date=2015 |volume=47 |bibcode=2015DPS....4721702D |language=en}}</ref> Përveç kësaj, retë përmbajnë rreth 1% klorur hekuri(III).<ref name="kras006"/><ref name="Krasnopolsky_2006"/> Përbërës të tjerë të mundshëm të grimcave të reve janë sulfati i hekurit(III), kloruri i aluminit dhe anhidridi fosforik. Retë në nivele të ndryshme kanë përbërje dhe shpërndarje të madhësive të grimcave të ndryshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> {|class="wikitable floatleft" style="font-size: 100%; margin-right: 1em;" |+ Temperatura e Venusit<ref name="Basilevsky_2003">{{cite journal | title=The surface of Venus | last1=Basilevsky | first1=A. T. | last2=Head | first2=J. W. | journal=Reports on Progress in Physics | year=2003 | volume=66 | issue=10 | pages=1699–1734 | doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04 | bibcode=2003RPPh...66.1699B |language=en}}</ref><ref name="esaozone"/><ref name="ESA-20130129"/><ref name="Space-20130130"/><ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012"/>^{f. 1707} |- ! Vendndodhja !! Temperatura e sipërfaqes |- | Depresionet e thella || ~750 K (477 °C) |- | Mesatarja || ~740 K (467 °C) |- | Në majën e vargmalit Malet Maxwell || ~650 K (377 °C) |} == Orbita dhe rrotullimi == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Orbita e Venusit|en|Orbit of Venus}}}} [[File:Solar system orrery inner planets.gif|alt=Marsi rrotullohet rreth Diellit më larg dhe më ngadalë se Toka|thumb|upright=1.1|Venusi është planeti i dytë nga Dielli,<ref name="d803">{{cite web | title=Venus | publisher=NASA Science | date=2023-05-31 | url=https://science.nasa.gov/venus/ | access-date=2026-08-16 | language=en}}</ref> dhe përfundon një orbitë të plotë për rreth 224 ditë.]] Venusi rrotullohet rreth Diellit në një largësi mesatare prej rreth {{Convert|0.72|AU|e6km+e6mi|abbr=unit|lk=on}} dhe përfundon një orbitë çdo 224,7 ditë. Ai përshkon 13 orbita në 7,998 vjet, prandaj pozicioni i tij në qiellin tonë përsëritet pothuajse çdo tetë vjet. Megjithëse të gjitha [[Orbita|orbitat]] planetare janë [[Elipsi|eliptike]], orbita e Venusit është aktualisht më e afërta me një rreth, me një ekscentricitet më të vogël se 0,01.<ref name="fact"/> Simulimet e dinamikës orbitale të Sistemit Diellor të hershëm kanë treguar se ekscentriciteti i orbitës së Venusit mund të ketë qenë dukshëm më i madh në të kaluarën, duke arritur vlera deri në 0,31 dhe duke ndikuar ndoshta në zhvillimin e klimës së hershme.<ref name="psj_1_42"/> [[File:11214 2023 956 Fig7 HTML.webp|thumb|upright=1.1|Venusi dhe rrotullimi i tij në raport me lëvizjen e tij orbitale]] Venusi ka rrotullim retrograd, që do të thotë se, ndryshe nga shumica e planetëve, përfshirë Tokën, ai rrotullohet rreth boshtit të vet në drejtim të akrepave të orës, në kahun e kundërt të lëvizjes së tij kundërorare rreth Diellit. Prandaj, dita yjore e Venusit, prej 243 ditësh tokësore, zgjat më shumë se një vit venusian, prej 224,7 ditësh tokësore. Po të ishte Venusi i bllokuar nga baticat, ai do t’ia drejtonte gjithmonë të njëjtën faqe Diellit dhe dita e tij yjore do të zgjaste 224,7 ditë. Megjithatë, atmosfera e Venusit është masive dhe planeti ndodhet afër Diellit, prandaj ngrohja e pabarabartë e atmosferës i jep Venusit një rrotullim të lehtë retrograd. Për të njëjtën arsye, gjatësia e ditës luhatet deri në 20 minuta.<ref>{{cite web | last1=Whitt | first1=Kelly Kizer | title=The length of a day on Venus is always changing – Space | website=EarthSky | date=2021-05-05 | url=https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | access-date=2023-04-28 | archive-date=2023-04-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428232110/https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | url-status=live | language=en}}</ref><ref name="Margot_et_al_2021" /> Periudha e rrotullimit të Venusit, e matur nga të dhënat e anijes kozmike ''Magellan'' gjatë një periudhe 500-ditore, është më e shkurtër se periudha e rrotullimit e matur gjatë 16 viteve ndërmjet vizitave të anijeve kozmike ''Magellan'' dhe ''Venus Express'', me një ndryshim prej rreth 6,5{{Nbsp}}minutash.<ref name="slowing spin"/> Për shkak të rrotullimit retrograd, dita diellore në Venus është dukshëm më e shkurtër se dita yjore dhe zgjat 116,75 ditë tokësore.<ref name="planetary-facts"/> Një vit venusian zgjat rreth 1,92{{Nbsp}}ditë diellore venusiane.<ref name="compare"/> Për një vëzhgues në sipërfaqen e Venusit, Dielli do të lindte në perëndim dhe do të perëndonte në lindje,<ref name="compare"/> megjithëse retë e patejdukshme të Venusit pengojnë vëzhgimin e Diellit nga sipërfaqja e planetit.<ref name="Brunier_2002"/> Venusi mund të jetë formuar nga mjegullnaja diellore me një periudhë rrotullimi dhe pjerrësi boshtore të ndryshme. Gjendja e tij e tanishme mund të jetë pasojë e ndryshimeve kaotike të rrotullimit, të shkaktuara nga perturbimet planetare dhe efektet e [[Fazat e detit|baticave]] në atmosferën e tij të dendur; ky ndryshim mund të ketë ndodhur gjatë miliarda vjetëve. Periudha e rrotullimit të Venusit mund të përfaqësojë një gjendje ekuilibri ndërmjet bllokimit nga baticat nga graviteti i Diellit, i cili priret ta ngadalësojë rrotullimin, dhe një batice atmosferike të krijuar nga ngrohja diellore e atmosferës së dendur venusiane.<ref name="Correia_et_al_2003"/><ref name="Laskar_De_Surgy_2003"/> Intervali mesatar prej 584 ditësh ndërmjet dy afrimeve të njëpasnjëshme të Venusit me Tokën është pothuajse saktësisht i barabartë me 5{{Nbsp}}ditë diellore venusiane (5,001444, për të qenë të saktë),<ref name="Gold_Soter_1969"/> por hipoteza e një rezonance rrotullim–orbitë me Tokën është hedhur poshtë.<ref name="apj2_230_L123"/> Venusi nuk ka satelitë natyrorë.<ref name="icarus202"/> Ai ka disa asteroide trojane: asteroidi kuasisatelit 524522 Zoozve<ref name="Mikkola_et_al_2004"/><ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012"/> dhe dy trojanë të tjerë të përkohshëm, 322756 2001 CK₃₂ dhe 2012 XE₁₃₃.<ref name="dynamics"/> Në shekullin XVII, Xhovani Kasini njoftoi se kishte vëzhguar një hënë që rrotullohej rreth Venusit, të cilën e quajti Neith. Gjatë {{Val|200|u=years}} pasuese u njoftuan shumë vëzhgime të tjera, por u përcaktua se shumica e tyre ishin yje në afërsi. Studimi i vitit 2006 nga Alex Alemi dhe David Stevenson, i cili shqyrtoi modele të Sistemit Diellor të hershëm në Institutin e Teknologjisë të Kalifornisë, tregon se Venusi ka gjasa të ketë pasur të paktën një hënë, të krijuar nga një përplasje e madhe miliarda vjet më parë.<ref name="Musser_2006"/> Sipas studimit, rreth 10{{Nbsp}}milionë{{Nbsp}}vjet më vonë, një tjetër përplasje përmbysi drejtimin e rrotullimit të planetit dhe ngadalësimi nga baticat bëri që hëna e Venusit të afrohej gradualisht drejt brendësisë, derisa u përplas me Venusin.<ref name="Tytell_2006"/> Nëse përplasjet e mëvonshme krijuan hëna, ato u zhdukën në të njëjtën mënyrë. Një shpjegim alternativ për mungesën e satelitëve është ndikimi i baticave të fuqishme diellore, të cilat mund t’i destabilizojnë satelitët e mëdhenj që rrotullohen rreth planetëve tokësorë të brendshëm.<ref name="icarus202"/> Në hapësirën orbitale të Venusit gjendet një unazë-re pluhuri,<ref name="Frazier 2021"/> me një origjinë të mundshme nga asteroidet që e ndjekin Venusin,<ref name="Garner 2019"/> nga pluhuri ndërplanetar që migron në trajta valësh, ose nga mbetjet e diskut rrethyllor fillestar të Sistemit Diellor, prej të cilit u formua sistemi planetar.<ref name="Rehm 2021"/> === Orbita në raport me Tokën === [[File:Venus pentagram.png|thumb|Toka është vendosur në qendër të diagramit, ndërsa kurba paraqet drejtimin dhe largësinë e Venusit si funksion të kohës.|alt=Një model kompleks, spiral dhe në formë luleje, me pesë sythe që rrethojnë mesin]] Toka dhe Venusi kanë një {{ill|Rezonanca orbitale|en|Orbital resonance|lt=rezonancë orbitale}} të përafërt 13:8 (Toka kryen tetë orbita për çdo 13 orbita të Venusit).<ref>{{cite journal |last1=Bazsó |first1=A. |last2=Eybl |first2=V. |last3=Dvorak |first3=R. |last4=Pilat-Lohinger |first4=E. |last5=Lhotka |first5=C. |year=2010 |title=A survey of near-mean-motion resonances between Venus and Earth |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=107 |issue=1 |pages=63–76 |arxiv=0911.2357 |bibcode=2010CeMDA.107...63B |doi=10.1007/s10569-010-9266-6 |language=en}}</ref> Prandaj, ato afrohen me njëra-tjetrën dhe arrijnë konjuksionin e poshtëm mesatarisht çdo {{ill|Periudha sinodike|en|Synodic period|lt=periudhë sinodike}} prej 584 ditësh.<ref name="fact"/> Rruga që përshkon Venusi në raport me Tokën, parë nga pikëpamja gjeocentrike, vizaton një [[Pentagrami|pentagram]] gjatë pesë periudhave sinodike, duke u zhvendosur me 144° në çdo periudhë. Ky pentagram i Venusit nganjëherë quhet «petalet e Venusit», për shkak të ngjashmërisë pamore të rrugës me një lule.<ref name="Ottewel_2022"/> Kur Venusi ndodhet mes [[Toka|Tokës]] dhe Diellit në {{ill|Konjuksioni|en|Conjunction (astronomy)|lt=konjuksionin e poshtëm}}, ai afrohet më shumë me Tokën se çdo planet tjetër, në një largësi mesatare prej {{convert|41|e6km|e6mi|abbr=unit}}.<ref name="fact"/><ref name="MoreOrLess"/> Për shkak të zvogëlimit të ekscentricitetit të orbitës së Tokës, largësitë minimale do të rriten gjatë dhjetëra mijëra vjetëve. Nga viti{{spaces}}1 deri më 5383, do të ndodhin 526 afrime në më pak se {{convert|40|e6km|e6mi|abbr=unit}}; më pas, nuk do të ketë asnjë për rreth 60.158 vjet.<ref name="Solex11"/> Megjithëse Venusi afrohet më shumë me Tokën, Mërkuri është më shpesh planeti më i afërt me Tokën dhe me çdo planet tjetër.<ref name="AIP Publishing 2019 p."/><ref>{{cite magazine |title= Venus is not Earth's closest neighbour {{!}} Calculations and simulations confirm that on average, Mercury is the nearest planet to Earth-and to every other planet in the solar system. |magazine=Physics Today |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a |first1=Tom |last1=Stockman |first2=Gabriel |last2=Monroe |first3=Samuel |last3=Cordner |date=2019 |publisher=American Institute of Physics |language=en}}</ref> Venusi është përdorur si pikëkalim për manovrat e [[Asistimi gravitacional|asistimit gravitacional]], të cilat janë përcaktuar si mënyrë më ekonomike për të udhëtuar drejt Mërkurit,<ref>{{cite conference |last=Yen |first=C.-W. L. |date=August 1986 |title=Ballistic Mercury orbiter mission via Venus and Mercury gravity assists |conference=Astrodynamics 1985 |pages=1293–1308 |bibcode=1986asdy.conf.1293Y |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sturms |first1=Francis M. |last2=Cutting |first2=Elliott |title=Trajectory analysis of a 1970 mission to Mercury via a close encounter with Venus. |journal=Journal of Spacecraft and Rockets |date=May 1966 |volume=3 |issue=5 |pages=624–631 |doi=10.2514/3.28505 |bibcode=1966JSpRo...3..624C |language=en}}</ref> Diellit,<ref>{{Cite web |date=2018-10-04 |title=Parker Solar Probe Changed the Game Before it Even Launched - NASA |work=NASA |url=https://www.nasa.gov/solar-system/parker-solar-probe-changed-the-game-before-it-even-launched/ |access-date=2025-06-23 |language=en}}</ref> asteroidëve,<ref>{{Cite web |title=IV-1 |url=https://nss.org/settlement/nasa/spaceres/IV-1.html |access-date=2025-06-22 |website=nss.org |language=en}}</ref> Marsit,<ref name="Izenberg">{{cite journal |last1=Izenberg |first1=Noam R. |last2=McNutt |first2=Ralph L. |last3=Runyon |first3=Kirby D. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=MacDonald |first5=Alexander |title=Venus Exploration in the New Human Spaceflight Age |journal=Acta Astronautica |date=March 2021 |volume=180 |pages=100–104 |doi=10.1016/j.actaastro.2020.12.020 |bibcode=2021AcAau.180..100I |doi-access=free |language=en}}</ref> Jupiterit dhe më tej.<ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783"/><ref name="Taylor 2020"/> Nga pikëpamja e baticave, Venusi ushtron mbi Tokën forcën e tretë më të madhe baticore, pas Hënës dhe Diellit, ndonëse dukshëm më të vogël.<ref>{{cite web |title=Interplanetary Low Tide |website=Science Mission Directorate |date=2000-05-03 |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |access-date=2023-06-25 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604014510/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |language=en}}</ref> == Vëzhgueshmëria == [[File:Venus-pacific-levelled.jpg|thumb|alt=Fotografi e qiellit të natës, marrë nga bregu i detit. Në horizont duket një shkëlqim drite diellore. Shihen shumë yje. Venusi ndodhet në qendër dhe shkëlqen shumë më tepër se çdo yll; drita e tij pasqyrohet në oqean.|Venusi, i paraqitur pak djathtas qendrës, është gjithmonë më i ndritshëm se të gjithë planetët dhe yjet e tjerë në shkëlqimin e tyre maksimal, siç shihet nga Toka. Në pjesën e sipërme të figurës duket Jupiteri.]] Për syrin e lirë, Venusi duket si një pikë e bardhë drite, me një madhësi të dukshme maksimale prej −4,92, më i ndritshëm se çdo planet apo yll tjetër, përveç Diellit,<ref name="Dickinson_1998"/> edhe kur është më i zbehtë gjatë {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus|lt=kalimit të tij}}, kur madhësia e dukshme është −2,98.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Madhësia mesatare e dukshme e planetit është −4,14, me devijim standard 0,31.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Shkëlqimin më të madh Venusi e arrin gjatë fazës në formë drapëri, rreth një muaj para ose pas konjuksionit të poshtëm. Kur ndriçohet nga prapa prej Diellit, Venusi zbehet deri afërsisht në madhësinë −3; vlera e saktë varet nga këndi i fazës.<ref>{{cite web |title=Start watching for Venus brightest in the morning sky |website=Earth & Sky |date=2025-04-15 |url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/venus-brightest-greatest-brilliancy-greatest-illuminated-extent-2/ |access-date=2025-04-21 |language=en}}</ref> Planeti është mjaft i ndritshëm për t’u parë edhe në mes të ditës,<ref name="Flanders_2011"/> por vërehet më lehtë kur Dielli është ulët mbi horizont ose kur perëndon. Si planet i poshtëm, ai ndodhet gjithmonë brenda rreth 47° nga [[Dielli|Dielli]].<ref name="ephemeris"/> Venusi «parakalon» Tokën çdo 584 ditë, ndërsa orbiton rreth Diellit.<ref name="fact"/> Gjatë këtij procesi, ai shndërrohet nga «Ylli i Mbrëmjes», i dukshëm pas perëndimit të Diellit, në «Yllin e Mëngjesit», i dukshëm para lindjes së Diellit. Edhe pse Mërkuri, planeti tjetër i poshtëm, arrin zgjatje maksimale vetëm 28° dhe shpesh dallohet me vështirësi në muzg, Venusi nuk mund të mos vihet re kur është më i ndritshëm. Zgjatja e tij maksimale më e madhe bën që ai të shihet në qiellin e errët shumë kohë pas perëndimit të Diellit. Si objekti pikësor më i ndritshëm në qiell, Venusi shpesh raportohet gabimisht si një «[[Objekti fluturues i paidentifikuar|objekt fluturues i paidentifikuar]]».<ref name="ASP_2021"/> Ngaqë Venusi i afrohet Tokës gjatë konjuksionit të poshtëm dhe orbita e tij është e pjerrët në raport me rrafshin e orbitës së Tokës, ai mund të duket më shumë se 8° në veri ose në jug të ekliptikës, më shumë se çdo planet apo Hënë tjetër. Çdo tetë vjet, rreth marsit, ai shfaqet kaq larg në veri të ekliptikës, në yjësinë e [[Peshqit (yjësia)|Peshqve]] (si në mesin e marsit 2025); po ashtu, çdo tetë vjet, shfaqet kaq larg në jug të ekliptikës, në gusht ose shtator, në yjësinë e [[Virgjëresha (yjësia)|Virgjëreshës]] (si në fund të gushtit 2023). Kështu, në hemisferën veriore, Venusi mund të ndodhet në veri të Diellit dhe të shfaqet si yll i mëngjesit dhe yll i mbrëmjes brenda së njëjtës ditë. Koha e këtyre zhvendosjeve drejt veriut ose jugut lëviz ngadalë më herët gjatë vitit. Pas tridhjetë ciklesh (240 vjetësh), cikli zëvendësohet gradualisht nga një cikël tjetër, i zhvendosur me tre vjet; kështu, situata kthehet afër asaj fillestare pas 243 orbitash të Tokës dhe 395 orbitash të Venusit.<ref>Shih [https://ssd.jpl.nasa.gov/api/horizons.api?format=text&COMMAND=299&START_TIME=%272000-1-21%2015:51:57%27&STOP_TIME=%272104-4-15%2013:23:31%27&STEP_SIZE=2798&QUANTITIES=31 këtë llogaritje të efemeridës nga JPL Horizons].</ref> Okultimet e Venusit nga Hëna, kur Hëna bllokon pamjen e Venusit për vëzhguesit në pjesë të caktuara të Tokës, ndodhin mesatarisht rreth dy herë në vit, ndonjëherë disa herë brenda një viti (ndonëse rrallë).<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> === Fazat === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus}}}} [[File:Phases Venus.jpg|thumb|Fazat e Venusit dhe ndryshimi i diametrit të saj të dukshëm|alt=Diagram që paraqet fazat e Venusit]] Teksa rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]], Venusi shfaq {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus|lt=faza}} të ngjashme me ato të [[Hëna|Hënës]], kur vëzhgohet me teleskop. Planeti duket si një disk i vogël dhe i «plotë» kur ndodhet në anën e kundërt të Diellit (në konjuksionin e sipërm). Venusi shfaq një disk më të madh dhe fazën e «çerekut» kur arrin elongimin maksimal nga Dielli, dhe shkëlqen më fort në qiellin e natës. Në vëzhgimet teleskopike, planeti duket si një «hënë e hollë» shumë më e madhe kur kalon në anën e afërt, midis Tokës dhe Diellit. Venusi shfaq madhësinë më të madhe dhe fazën e «re» kur ndodhet midis Tokës dhe Diellit (në konjuksionin e poshtëm). Atmosfera e tij mund të shihet përmes teleskopëve, nga aureola e dritës së Diellit që thyhet rreth tij.<ref name="ephemeris"/> Fazat shihen qartë me një teleskop 4 inç.<ref>{{Cite web |last=Lavender |first=Gemma |date=2023-03-26 |title=What equipment do you need to see and photograph the planets |url=https://www.space.com/what-equipment-do-you-need-to-see-and-photograph-the-planets |access-date=2024-06-05 |website=Space.com |language=en}}</ref> Megjithëse dukshmëria e fazave të Venusit me sy të lirë është e diskutueshme, ka dëshmi të vëzhgimeve të tij në formë drapëri.<ref name="Goines_1995"/> === Shfaqjet gjatë ditës === [[File:Lunar Occultation of Venus (NHQ201512070001).jpg|alt=Venusi pranë një Hëne në formë drapëri në qiellin blu të ditës|thumb|Venusi shpesh mund të shihet me sy të lirë gjatë ditës, siç u pa pak para fshehjes së tij nga Hëna më 7 dhjetor 2015.]] Kur Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm dhe mjaft larg këndorisht nga Dielli, ai vërehet lehtë me sy të lirë në një qiell të kthjellët gjatë ditës, ndonëse shumica e njerëzve nuk dinë ta kërkojnë.<ref>{{Cite web |title=Viewing Venus in Broad Daylight |url=https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |access-date=2023-07-17 |website=www.fourmilab.ch |archive-date=2021-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115012816/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |url-status=live |language=en}}</ref> Astronomi Edmund Halley (Edmund Halley) llogariti shkëlqimin maksimal të planetit për syrin e lirë në vitin 1716, kur shfaqja e tij gjatë ditës alarmoi shumë banorë të Londrës. Perandori francez Napoleon Bonaparti e pa një herë shfaqjen e planetit gjatë ditës, teksa merrte pjesë në një pritje në [[Luksemburgu|Luksemburg]].<ref name="Chatfield_2015"/> Një tjetër vëzhgim historik i planetit gjatë ditës ndodhi gjatë inaugurimit të presidentit amerikan [[Abraham Lincoln]] në Uashington, më 4{{Nbsp}}mars 1865.<ref name="Gaherty_2012"/> === Tranzitet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus}}}} [[File:Transit of Venus viewed in Wagga Wagga (2).jpg|alt=Disk i bardhë me një pikë të vogël të zezë, i projektuar në një ekran|left|thumb|upright=0.75|Tranziti i Venusit i vitit 2012, i projektuar nga një [[Teleskopi|teleskop]] mbi një karton të bardhë]] Një tranzit i Venusit është shfaqja e Venusit përpara Diellit gjatë konjuksionit të poshtëm. Meqë orbita e Venusit është pak e pjerrët kundrejt orbitës së Tokës, shumica e konjuksioneve të poshtme me Tokën, që ndodhin çdo periudhë sinodike prej 1,6 vjetësh, nuk shkaktojnë tranzit të Venusit. Prandaj, tranzitet e Venusit ndodhin vetëm kur konjuksioni i poshtëm bie në disa ditë të qershorit ose dhjetorit, kur orbitat e Venusit dhe Tokës kryqëzohen në një vijë të drejtë me Diellin.<ref>{{cite web |first1=Fred |last1=Espenak |title=2004 and 2012 Transits of Venus |website=NASA |date=2004-06-08 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/venus0412.html |language=en}}</ref> Si rezultat, Venusi kalon përballë Tokës në një renditje që aktualisht përsëritet pas {{Val|8|u=years}}, {{Val|105.5|u=years}}, {{Val|8|u=years}} dhe {{Val|121.5|u=years}}, duke formuar cikle prej {{Val|243|u=years}}. Historikisht, tranzitet e Venusit qenë të rëndësishme sepse u mundësuan astronomëve të përcaktonin madhësinë e njësisë astronomike dhe, rrjedhimisht, madhësinë e Sistemit Diellor, siç tregoi Xheremaja Horoks më 1639, me vëzhgimin e parë të njohur të një tranziti të Venusit (pas tranzitit të parë planetar të vëzhguar në histori, më 1631: tranziti i Mërkurit).<ref name="Kollerstrom_1998"/> Deri tani janë vëzhguar vetëm shtatë tranzite të Venusit, që kur ndodhjet e tyre u llogaritën nga [[Johannes Kepler]] më 1621. Kapiten Kuk (Captain Cook) lundroi drejt [[Tahiti|Tahitisë]] më 1768 për të regjistruar tranzitin e tretë të vëzhguar të Venusit; kjo më pas çoi në eksplorimin e bregdetit lindor të Australisë.<ref name="Hornsby_1771"/><ref name="Woolley_1969"/> Dy tranzitet më të fundit ndodhën më 8 qershor 2004 dhe më 5–6 qershor 2012. Tranziti mund të ndiqej drejtpërdrejt në shumë platforma online ose të vëzhgohej lokalisht, me pajisjet dhe kushtet e duhura.<ref name="Boyle_2016"/> Çifti pararendës i tranziteve ndodhi në dhjetor 1874 dhe dhjetor 1882. Tranzitet e ardhshme do të ndodhin në dhjetor 2117 dhe dhjetor 2125.<ref name="Espenak_2004"/> === Drita e hirit === [[File:Venus-ParkerSolarProbe-July2020.jpg|thumb|Shkëlqimi i natës konsiderohet që nga viti 2022 kandidati më i mundshëm për dritën e hirit. Në këtë imazh në dritë të dukshme dhe infra të kuqe të afërt, ai dallohet më së miri si një vijë e ndritshme përgjatë skajit të Venusit.<ref>{{cite web |last=Dobbins |first=Thomas A. |title=The Parker Solar Probe Captures Surprising Images of Venus Nightside |website=Sky & Telescope |date=2022-02-22 |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/the-parker-solar-probe-captures-surprising-images-of-venus-nightside/ |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref> Sipërfaqja dhe veçoritë e saj, si njolla e errët e dukshme në këtë imazh, rrafshnalta Ovda Regio e Terrës së Afërditës, dallohen shumë më pak nga syri i njeriut. Megjithatë, thuhet se janë parë nga disa njerëz, ndoshta për shkak të ndjeshmërisë më të lartë ndaj spektrit në të cilin shkëlqen sipërfaqja.<ref>{{cite web |title=Nightside observations by the Parker Solar Probe: implications for the reality of the Ashen Light – British Astronomical Association |website=British Astronomical Association – Supporting amateur astronomers since 1890 |date=2024-05-21 |url=https://britastro.org/journal_contents_ite/nightside-observations-by-the-parker-solar-probe-implications-for-the-reality-of-the-ashen-light |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref>]] Një prej mistereve të kahershme të vëzhgimeve të Venusit është e ashtuquajtura {{ill|Drita e hirit|en|Ashen light|lt=dritë e hirit}} — një ndriçim i zbehtë në dukje në anën e tij të errët, që shihet kur planeti është në fazën e drapërit. Vëzhgimi i parë i pretenduar i dritës së hirit u bë më 1643, por ekzistenca e këtij ndriçimi nuk është konfirmuar kurrë në mënyrë të besueshme. Vëzhguesit kanë hamendësuar se mund të shkaktohet nga aktiviteti elektrik në atmosferën e Venusit, por mund të jetë iluzion, i krijuar nga efekti fiziologjik i vëzhgimit të një objekti të ndritshëm në formë drapëri.<ref name="Baum_2000"/><ref name="Russell, Philips"/> Drita e hirit është vërejtur shpesh kur Venusi ndodhet në qiellin e mbrëmjes dhe terminatori i mbrëmjes i planetit është i kthyer nga Toka. == Historia e vëzhgimit dhe eksplorimit== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vëzhgimi dhe eksplorimi i Venusit|en|Observations and explorations of Venus}}}} === Vëzhgimet e hershme === Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm në qiellin e Tokës për t’u parë Syri i lirë, pa ndihmë, duke e bërë një nga planetët klasikë që kulturat njerëzore i kanë njohur dhe identifikuar gjatë historisë, veçanërisht sepse është objekti i tretë më i ndritshëm në qiellin e Tokës, pas Diellit dhe Hënës. Meqë lëvizjet e Venusit duken të ndërprera (ai zhduket për shkak të afërsisë me Diellin, për shumë ditë radhazi, e më pas rishfaqet në horizontin tjetër), disa kultura nuk e njihnin Venusin si një trup të vetëm qiellor;<ref name="Cooley"/> në vend të kësaj, mendonin se ishte dy yje të veçantë në secilin horizont: ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes.<ref name="Cooley"/> Megjithatë, një vulë cilindrike nga periudha e Jemdet Nasrit dhe tabela e Venusit e Ammisaduqës nga dinastia e parë babilonase tregojnë se sumerët e lashtë e dinin tashmë se ylli i mëngjesit dhe ai i mbrëmjes ishin i njëjti objekt qiellor.<ref name="Sachs_1974"/><ref name="Cooley"/><ref name="Hobson_2009"/> [[File:Venus Tablet of Ammisaduqa.jpg|thumb|upright=0.75|Regjistrimi më i hershëm i njohur i pozicioneve të Venusit, në ''[[Babilonia|babilonase]]n'' e vjetër ''Tabelën e Venusit të Ammisaduqës'' (1600 p.e.s.)]] Në periudhën e Babilonisë së Vjetër, planeti Venus njihej si Ninsi'anna, e më vonë si Dilbat.<ref>{{Cite journal |id=CEEOL 264567 |last1=Veede |first1=Raul |last2=Kasak |first2=Enn |title=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |journal=Folklore |date=2001 |issue=15–17 |pages=7–33 |language=en}}</ref> Emri “Ninsi'anna” përkthehet “zonjë hyjnore, ndriçim i qiellit”, një cilësim që i referohet Venusit si “ylli” i dukshëm më i ndritshëm. Trajtat më të hershme të emrit shkruheshin me shenjën kuneiforme si4 (= SU, që do të thotë “të jesh i kuq”), dhe kuptimi fillestar mund të ketë qenë “zonjë hyjnore e skuqjes së qiellit”, duke iu referuar ngjyrës së qiellit të mëngjesit dhe të mbrëmjes.<ref name="Heimpel_1982"/> Kinezët historikisht e quanin Venusin e mëngjesit “E Bardha e Madhe” ({{lang|zh-Latn|Tàibái}} {{Lang|zh|太白}}) ose “Hapësja (Nisësja) e Shkëlqimit” ({{lang|zh-Latn|Qǐmíng}} {{Lang|zh|啟明}}), kurse Venusin e mbrëmjes “I Shkëlqyeri i Perëndimit” ({{lang|zh-Latn|Chánggēng}} {{Lang|zh|長庚}}).<ref name="Needham_1959"/> Grekët e lashtë fillimisht besonin se Venusi ishte dy yje të veçantë: Fosfori, ylli i mëngjesit, dhe Hesperi, ylli i mbrëmjes. [[Plini Plaku]] ia atribuoi Pitagorës zbulimin se bëhej fjalë për të njëjtin objekt, në shekullin VI p.e.s.,<ref name="Pliny_1991"/> ndërsa Diogjeni Laert argumentoi se [[Parmenidhi]] (fillimi i shekullit V p.e.s.) ka të ngjarë të ishte përgjegjës për këtë zbulim.<ref name="Berkert_1972"/> Edhe pse e njihnin Venusin si një objekt të vetëm, romakët e lashtë vazhduan ta quanin pamjen e mëngjesit të Venusit [[Luciferi]], fjalë për fjalë “Sjellësi i dritës”, dhe pamjen e mbrëmjes Vesper,<ref name="Dobbin_2002"/> që të dyja përkthime të drejtpërdrejta të emrave të tyre tradicionalë grekë. Në shekullin II, në traktatin e tij astronomik ''Almagesti'', [[Ptolemeu]] teorizoi se Mërkuri dhe Venusi ndodheshin midis Diellit dhe Tokës. Astronomi persian i shekullit XI, [[Ibn Sina]], pretendoi se kishte vëzhguar një kalim të Venusit (megjithëse kjo vihet në dyshim),<ref name="Goldstein"/> çka astronomët e mëvonshëm e morën si konfirmim të teorisë së Ptolemeut.<ref name="Enc_Irnica"/> Në shekullin XII, astronomi andaluzian [[Al-Andalus|andaluzian]] Ibn Baxha vëzhgoi “dy planetë si njolla të zeza mbi faqen e Diellit”; astronomët e observatorit të Maragës në shekullin XIII menduan se këto ishin kalime të Venusit dhe Mërkurit, por kjo nuk mund të jetë e vërtetë, sepse gjatë jetës së Ibn Baxhës nuk pati asnjë kalim të Venusit.<ref name="Ansari_2002"/> Disa pretendime për vëzhgime kalimesh nga astronomë myslimanë të Mesjetës, në fakt, janë vërtetuar se i referoheshin njollave diellore.<ref name="VaqueroVázquez2009"/> [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|upright=0.7|{{ill|Kodiku i Dresdenit|en|Dresden Codex}} i Majave të epokës para-kolumbiane, i cili llogarit shfaqjet e Venusit]] === Venusi dhe astronomia e hershme moderne === {{Multiple image | footer = Në vitin 1610, [[Galileo Galilei]] vëzhgoi me teleskop se Venusi shfaqte faza, megjithëse qëndronte pranë Diellit në qiellin e Tokës (figura e parë). Kjo vërtetoi se Venusi rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]] dhe jo Tokës, siç parashikonte modeli [[heliocentrizmi|heliocentrik]] i Kopernikut, dhe hodhi poshtë modelin [[gjeocentrizmi|gjeocentrik]] të Ptolemeut (figura e dytë). | width = 220 | align = right | image1 = Phases-of-Venus2.svg | image2 = Phases-of-Venus-Geocentric.svg }} Kur planeti u vëzhgua për herë të parë me teleskop në dhjetor 1610 nga fizikani italian [[Galileo Galilei]], ai zbuloi se Venusi shfaqte faza si Hëna, duke ndryshuar nga drapër në fazë të gufuar, pastaj të plotë e anasjelltas. Kur Venusi është më larg Diellit në qiell, shfaqet gjysmë i ndriçuar; kur është më afër Diellit, shfaqet në fazën e drapërit ose të plotë. Kjo mund të ndodhte vetëm nëse Venusi rrotullohej rreth Diellit. Galileo e raportoi këtë në ''Letrat mbi njollat diellore'' të vitit 1613; ky ishte një nga vëzhgimet e para që kundërshtoi qartësisht modelin gjeocentrik ptolemaik, sipas të cilit Sistemi Diellor ishte bashkëqendror dhe i përqendruar te Toka.<ref name="palmieri"/><ref name="Fegley"/> Kalimi i Venusit i vitit 1631, ndonëse nuk u vëzhgua, ishte i pari që u parashikua me sukses, nga [[Johannes Kepler]] dhe përllogaritjet e tij të botuara në vitin 1629. Kalimi i radhës, ai i vitit 1639, u parashikua saktësisht nga Jeremiah Horrocks dhe u vëzhgua prej tij dhe mikut të tij, William Crabtree, në shtëpitë e tyre përkatëse më 4 dhjetor 1639 (24 nëntor sipas [[Kalendari julian|kalendarit julian]] që përdorej në atë kohë).<ref name="Kollerstrom"/> [[File:Lavender - Jeremiah Horrocks (1618–1641).jpg|thumb|Pikturë e shekullit XX që paraqet Jeremiah Horrocks duke vëzhguar kalimin e Venusit të vitit 1639.]] Atmosfera e Venusit u zbulua në vitin 1761 nga polimati rus [[Mihail Lomonosov]].<ref name="Marov2004"/><ref name="Britannica"/> Atmosfera e Venusit u vëzhgua në vitin 1790 nga astronomi gjerman Johann Schröter. Schröter zbuloi se, kur planeti shfaqej si një drapër i hollë, majat e tij shtriheshin përtej 180°. Ai arriti saktë në përfundimin se kjo vinte nga shpërhapja e dritës së Diellit në një atmosferë të dendur. Më vonë, astronomi amerikan Chester Smith Lyman vëzhgoi një unazë të plotë rreth anës së errët të planetit kur ai ndodhej në lidhje të poshtme, duke dhënë prova të tjera për praninë e atmosferës.<ref name="Russell_1899"/> Atmosfera i vështirësoi përpjekjet për të përcaktuar periudhën e rrotullimit të planetit dhe vëzhgues si astronomi me origjinë italiane [[Giovanni Cassini]] dhe Schröter vlerësuan gabimisht periudha prej rreth {{Val|24|u=hours}}, bazuar në lëvizjen e shenjave në sipërfaqen e dukshme të planetit.<ref name="Hussey_1832"/> [[File:Venus Drawing.jpg|thumb|left|upright=0.9|“Efekti i pikës së zezë” siç u regjistrua gjatë kalimit të vitit 1769|alt=Një varg vizatimesh me dorë që tregojnë Venusin duke kaluar buzë diskut të Diellit, duke lënë pas një pikë hijeje iluzore]] ===Përparimet e fillimit të shekullit XX=== Pak gjëra të tjera u zbuluan për Venusin deri në shekullin XX. Disku i tij pothuajse pa tipare nuk jepte asnjë të dhënë se si mund të ishte sipërfaqja, dhe vetëm me zhvillimin e vëzhgimeve spektroskopike dhe në rrezet ultravjollcë u zbuluan më shumë nga sekretet e tij. Vëzhgimet e para në rrezet ultravjollcë u kryen në vitet 1920, kur Frank E. Ross zbuloi se fotografitë ultravjollcë tregonin hollësi të shumta që mungonin në rrezatimin e dukshëm dhe atë infra të kuq. Ai sugjeroi se kjo vinte si pasojë e një atmosfere të ulët, të dendur dhe të verdhë, me [[Ciruset|cirusë]] të lartë mbi të.<ref name="Ross_1928"/> Ishte vënë re se disku i Venusit nuk kishte rrafshim të dallueshëm, çka sugjeronte një rrotullim të ngadaltë; disa astronomë arritën në përfundimin se ai ishte i bllokuar baticor, ashtu siç besohej në atë kohë se ishte edhe Mërkuri. Megjithatë, studiues të tjerë kishin zbuluar se nga ana e natës së planetit vinte një sasi e konsiderueshme nxehtësie, çka sugjeronte një rrotullim të shpejtë (në atë kohë nuk dyshohej për një temperaturë të lartë sipërfaqësore), duke e bërë çështjen të paqartë.<ref name="Martz_1934"/> Studimet e mëvonshme në vitet 1950 treguan se rrotullimi ishte retrograd. ===Misionet e para në Venus=== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Misionet në Venus|en|List of missions to Venus}}}} [[File:Mariner 2 venus data.jpg|thumb|Fluturimi pranë Venusit i Mariner 2 ishte hera e parë që të dhënat nga Venusi u morën me sukses; ato u paraqitën në JPL me anë të një printimi (1963)]] Përpjekja e parë për një fluturim hapësinor ndërplanetar u bë më 1961, kur sonda robotike hapësinore ''Venera 1'' e programit sovjetik Venera fluturoi drejt Venusit. Kontakti me të humbi gjatë rrugës.<ref name="mitchell_1"/> Misioni i parë ndërplanetar i suksesshëm, po ashtu drejt Venusit, ishte ''Mariner 2'' i programit amerikan {{ill|Programi Mariner|en|Mariner program}}, i cili kaloi pranë planetit më 14 dhjetor 1962, në lartësinë {{Convert|34833|km|mi|abbr=on}} mbi sipërfaqen e Venusit, dhe mblodhi të dhëna për atmosferën e planetit.<ref name="Mayer_et_al_1958"/><ref name="NASA_1962"/> Për më tepër, vëzhgimet astronomike me radar të Venusit u kryen për herë të parë në vitet 1960 dhe dhanë matjet e para të periudhës së rrotullimit, të cilat ishin afër vlerës reale.<ref name="Goldstein_Carpenter_1963"/> ''Venera 3'', e lëshuar më 1966, u bë sonda dhe zbarkuesi i parë njerëzor që arriti dhe goditi një trup tjetër qiellor përveç Hënës, por nuk mundi të kthente të dhëna, pasi u rrëzua në sipërfaqen e Venusit. Më 1967 u lëshua ''Venera 4'', e cila vendosi me sukses pajisje eksperimentale shkencore në atmosferën e Venusit përpara se të godiste sipërfaqen. ''Venera 4'' tregoi se temperatura e sipërfaqes ishte më e lartë nga sa kishte llogaritur ''Mariner 2'', afro {{Convert|500|C|||}}; përcaktoi se atmosfera përbëhej 95% nga dioksidi i karbonit (CO₂) dhe zbuloi se atmosfera e Venusit ishte dukshëm më e dendur nga sa kishin parashikuar projektuesit e ''Venera 4''.<ref name="mitchell_2"/><ref>{{cite book |last=Harvey |first=Brian |date=2007 |title=Russian Planetary Exploration History, Development, Legacy and Prospects |publisher=Springer-Praxis |pages=115–118 |isbn=978-0-387-46343-8 |language=en}}</ref> Në një shembull të hershëm të bashkëpunimit hapësinor, të dhënat e ''Venera 4'' u ndërthurën me të dhënat e vitit 1967 nga ''Mariner 5'' dhe u analizuan nga një ekip i përbashkët shkencor sovjeto-amerikan në një seri konferencash shkencore gjatë vitit pasues.<ref name="COSPAR_Group_VII_1969"/> Më 15 dhjetor 1970, ''Venera 7'' u bë anija e parë kozmike që u ul butë në një planet tjetër dhe e para që transmetoi të dhëna prej andej drejt Tokës.<ref name="Time_1971"/> Më 1974, ''Mariner 10'' kaloi pranë Venusit për të përkulur trajektoren drejt Mërkurit dhe fotografoi retë në rrezet ultravjollcë, duke zbuluar shpejtësi jashtëzakonisht të larta të erërave në atmosferën e Venusit. Kjo ishte hera e parë që u përdor asistimi gravitacional ndërplanetar, një teknikë që do të përdorej nga sonda të mëvonshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/> Vëzhgimet me radar në vitet 1970 zbuluan për herë të parë hollësi të sipërfaqes së Venusit. Impulse valësh radio u drejtuan nga planeti duke përdorur radioteleskopin {{Convert|300|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} në observatorin e Arecibos, dhe jehonat zbuluan dy rajone shumë reflektuese, të quajtura rajonet Alpha dhe Beta. Vëzhgimet zbuluan një zonë të ndritshme, që mendohej se ishte malore dhe që u quajt Malet Maxwell.<ref name="Campbell_et_al_1976"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> Këto tri tipare janë tani të vetmet në Venus që nuk kanë emra femrash.<ref name="jpl-magellan"/> Më 1975, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 9'' dhe ''Venera 10'' transmetuan pamjet e para nga sipërfaqja e Venusit, të cilat ishin bardhezi. NASA mori të dhëna të tjera nga projekti ''Pioneer Venus'', i përbërë nga dy misione të veçanta:<ref name="Colin_Hall_1977"/> ''Pioneer Venus Multiprobe'' dhe ''Pioneer Venus Orbiter'', që orbituan Venusin midis viteve 1978 dhe 1992.<ref name="Williams_2005"/> Më 1982, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 13'' dhe ''Venera 14'' morën pamjet e para me filtra ngjyrash njëngjyrëshe të sipërfaqes. Pasi ''Venera 15'' dhe ''Venera 16'' operuan në orbitë midis viteve 1983 dhe 1984 dhe hartuan me hollësi 25% të terrenit të Venusit (nga poli i veriut deri në gjerësinë gjeografike 30°N), programi sovjetik Venera mori fund.<ref name="Greeley_Batson_2007"/> [[File:Foto de Venera 9.png|thumb|Pamja e parë e sipërfaqes së Venusit dhe e sipërfaqes së çdo planeti tjetër përveç Tokës (1975, zbarkuesi sovjetik ''Venera 9''). Panoramë bardhezi 180-gradëshe me shkëmbinj të zhveshur, të zinj e si rrasa, nën një qiell të rrafshët. Fokusi është te toka dhe sonda.|upright=2]] [[File:Russian "Vega" balloon mission to Venus on display at the Udvar-Hazy museum.jpg|thumb|left|upright=0.8|Sonda me balonë e programit Vega, e ekspozuar në Qendrën Udvar-Hazy të Institutit Smithsonian]] Më 1985, programi sovjetik Vega, me misionet e tij ''Vega 1'' dhe ''Vega 2'', dërgoi sondat e fundit për hyrje në atmosferë dhe, për herë të parë, aerobotët e parë jashtëtokësorë: balona të fryra që mundësuan fluturim atmosferik jashtë Tokës. Midis viteve 1990 dhe 1994, ''Magellan'' operoi në orbitë deri sa doli prej saj, duke hartuar sipërfaqen e Venusit. Gjithashtu, sonda si ''Galileo'' (1990),<ref>{{cite web |title=Welcome to the Galileo Orbiter Archive Page |website=PDS Atmospheres Node |date=1989-10-18 |url=https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |access-date=2023-04-11 |archive-date=2023-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411212904/https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |url-status=live |language=en}}</ref> dhe ''[[Cassini–Huygens]]'' (1998/1999), vizituan Venusin gjatë fluturimeve pranë tij, në rrugë drejt destinacioneve të tjera. ===Eksplorimi i përtërirë=== Në prill 2006, ''Venus Express'', misioni i parë kushtuar posaçërisht Venusit i [[Agjencia Hapësinore Evropiane|Agjencisë Hapësinore Evropiane]] (ESA), hyri në orbitë rreth Venusit. ''Venus Express'' mundësoi vëzhgime të atmosferës së Venusit të papara më parë. ESA e përfundoi misionin ''Venus Express'' në dhjetor 2014, duke e nxjerrë nga orbita në janar 2015.<ref name="Howell_2014"/> Në të njëjtin vit dhe në vitin pasues, ''MESSENGER'' e vizitoi Venusin gjatë kalimeve pranë tij, rrugës drejt destinacioneve të tjera. Në vitin 2010, anija e parë ndërplanetare kozmike me velë diellore që pati sukses, IKAROS, udhëtoi drejt Venusit për një kalim pranë tij. Nga viti 2015 deri më 2024, sonda japoneze ''Akatsuki'' ishte aktive në orbitë rreth Venusit, ndërsa BepiColombo kreu kalime pranë tij më 2020 dhe 2021. [[File:Wispr 4thflyby.gif|thumb|Instrumenti WISPR i sondës Parker Solar Probe regjistroi në dritë të dukshme faqen e natës së Venusit më 2021. Pamjet tregojnë sipërfaqen e nxehtë, që shkëlqen zbehtë, dhe Terrën e Afërditës si një njollë të madhe të errët, të dukshme përmes reve. Retë pengojnë vëzhgime të tilla në faqen e ditës, ku ndriçohen nga Dielli.<ref>{{cite web |last1=Hatfield |first1=Miles |title=Parker Solar Probe Captures Visible Light Images of Venus' Surface |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed |website=NASA |access-date=2022-04-29 |date=2022-02-09 |archive-date=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414155959/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |journal=Geophysical Research Letters |last1=Wood |first1=B. E. |last2=Hess |first2=P. |last3=Lustig-Yaeger |first3=J. |last4=Gallagher |first4=B. |last5=Korwan |first5=D. |last6=Rich |first6=N. |last7=Stenborg |first7=G. |last8=Thernisien |first8=A. |last9=Qadri |first9=S. N. |last10=Santiago |first10=F. |last11=Peralta |first11=J. |last12=Arney |first12=G. N. |author12-link=Giada Arney |last13=Izenberg |first13=N. R. |last14=Vourlidas |first14=A. |last15=Linton |first15=M. G. |last16=Howard |first16=R. A. |last17=Raouafi |first17=N. E. |doi=10.1029/2021GL096302 |date=2022-02-09 |title=Parker Solar Probe Imaging of the Night Side of Venus |volume=49 |issue=3 |article-number=e2021GL096302 |pmid=35864851 |pmc=9286398 |bibcode=2022GeoRL..4996302W |language=en}}</ref>]] ===Misionet aktive dhe të planifikuara=== {{Shih|List of missions to Venus#Future missions}} [[File:VenusLanderTopo.png|thumb|upright=1.5|Hartë topografike globale e Venusit, ku shënohen të gjitha vendet e uljes së sondave (e kuqe: janë dërguar pamje; pika e zezë: janë marrë e analizuar mostra në vend)]] {{As of|2025}} nuk ka sonda aktive në Venus; Parker Solar Probe është planifikuar të kthehet vazhdimisht pranë Venusit deri më 2030. Disa sonda janë në zhvillim e sipër, ndërsa disa misione të propozuara ndodhen ende në fazat e hershme konceptuale. Misioni i radhës drejt Venusit është Venus Life Finder, i cili pritet të niset jo më herët se vera e vitit 2026. Agjencia indiane ISRO po punon për Misionin Orbital të Venusit, me synimin për ta nisur në vitin 2028. Misioni i Emirateve të Bashkuara Arabe drejt asteroidëve, MBR Explorer, do të kryejë një kalim pranë planetit. NASA miratoi dy misione drejt planetit, VERITAS dhe DAVINCI, të planifikuara të nisen jo më herët se viti 2031. ESA planifikon të nisë gjithashtu EnVision në vitin 2031. Një projekt i Institutit të Teknologjisë të Masaçusetsit (MIT), në bashkëpunim me kompaninë raketore Rocket Lab, synon të bëhet misioni i parë privat ndërplanetar që do të kërkojë lëndë organike duke dërguar një sondë në atmosferën e Venusit. Sonda quhet Venus Life Finder.<ref>{{cite web |title=Rocket Lab Probe |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2023-03-07 |url=https://venuscloudlife.com/small-mission/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208040505/https://venuscloudlife.com/small-mission/ |url-status=live |language=en}}</ref> ====Objektivat==== Venusi është përcaktuar si një objekt i rëndësishëm për kërkimet e ardhshme, që mund të ndihmojë të kuptohet: * prejardhja e Sistemit Diellor dhe e Tokës, si dhe nëse sisteme e planetë si i yni janë të zakonshëm apo të rrallë në univers; * mënyra si trupat planetarë zhvillohen nga gjendjet e tyre fillestare deri te objektet e larmishme të sotme; * zhvillimi i kushteve që çojnë në mjedise të banueshme dhe në jetë.<ref>{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=February 2023 |volume=219 |issue=1 |article-number=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en}}</ref> ===Konceptet e misioneve me ekuipazh=== [[Image:Tmk-mavr.jpg|thumb|Në vitet 1970, [[Shtetet e Bashkuara]] dhe [[Bashkimi Sovjetik]] projektuan misione me ekuipazh drejt Venusit, si projekti i kalimit pranë Venusit me ekuipazh, i nxjerrë nga [[Programi Apollo]], ose anija e propozuar sovjetike [[TMK]]-MAVR, e paraqitur këtu, për një kalim pranë Venusit]] Që nga vitet 1960, Venusi është konsideruar si një pikë kalimi për misionet me ekuipazh drejt Marsit përmes misioneve të kalimit pranë tij në periudhën e opozicionit, në vend të misioneve të drejtpërdrejta në periudhën e konjuksionit me kalime pranë Venusit që përdorin [[Asistimi gravitacional|asistimin gravitacional]]. Këto misione do të ishin më të shpejta dhe më të sigurta për në [[Marsi|Mars]], me dritare më të përshtatshme për kthim ose ndërprerje të fluturimit dhe me ekspozim ndaj rrezatimit gjatë fluturimit më të ulët ose të barabartë me atë të fluturimeve të drejtpërdrejta drejt Marsit.<ref>{{cite web |last=Rao |first=Rahul |title=Astronauts bound for Mars should swing by Venus first, scientists say |website=Space.com |date=2020-07-07 |url=https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |access-date=2023-04-24 |archive-date=2023-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424055519/https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Izenberg" /> ==== Banimi i mundshëm në atmosferë ==== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Qytetet dhe ishujt lundruese në trillim|en|Floating cities and islands in fiction|lt=qytetet lundruese}}; {{ill|Kolonizimi i Venusit|en|Colonization of Venus}}}} [[File:NASA Cloud City on Venus.jpg|thumb|Paraqitje artistike e një baze lundruese me ekuipazh në Venus, sipas konceptit të NASA-s High Altitude Venus Operational Concept (HAVOC)]] Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit janë jashtëzakonisht armiqësore, presioni atmosferik, temperatura dhe rrezatimi diellor e kozmik 50&nbsp;km mbi sipërfaqe janë të ngjashme me ato në sipërfaqen e Tokës («kushte të favorshme»).<ref>{{Cite journal |last1=Arredondo |first1=Anicia |last2=Hodges |first2=Amorée |last3=Abrahams |first3=Jacob N. H. |last4=Bedford |first4=Candice C. |last5=Boatwright |first5=Benjamin D. |last6=Buz |first6=Jennifer |last7=Cantrall |first7=Clayton |last8=Clark |first8=Joanna |last9=Erwin |first9=Andrew |last10=Krishnamoorthy |first10=Siddharth |last11=Magaña |first11=Lizeth |last12=McCabe |first12=Ryan M. |last13=McIntosh |first13=E. Carrie |last14=Noviello |first14=Jessica L. |last15=Pellegrino |first15=Marielle |last16=Ray |first16=Christine |last17=Styczinski |first17=Marshall J. |last18=Weigel |first18=Peter |title=VALENTInE: A Concept for a New Frontiers–Class Long-duration In Situ Balloon-based Aerobot Mission to Venus |journal=The Planetary Science Journal |date=July 2022 |volume=3 |issue=7 |page=152 |doi=10.3847/PSJ/ac7324 |doi-access=free |bibcode=2022PSJ.....3..152A |language=en }}</ref><ref name="radiation-levels"/><ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796">{{cite journal |last1=Patel |first1=M.R. |last2=Mason |first2=J.P. |last3=Nordheim |first3=T.A. |last4=Dartnell |first4=L.R. |title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: II. Ultraviolet radiation |journal=Icarus |date=February 2022 |volume=373 |article-number=114796 |doi=10.1016/j.icarus.2021.114796 |doi-access=free |bibcode=2022Icar..37314796P |language=en}}</ref><ref name="Taylor 2020"/> Ndër sfidat e shumta inxhinierike për praninë njerëzore në atmosferën e Venusit janë sasitë gërryese të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] në atmosferë.<ref name="Landis2003"/> Si alternativë ndaj idesë popullore të banimit në sipërfaqet planetare, si ajo e [[Marsi|Marsit]], janë propozuar [[Aerostati|aerostatë]] për eksplorim me ekuipazh dhe, ndoshta, për «qytete lundruese» të përhershme në atmosferën e Venusit.<ref name="Landis2003"/><ref name="Архив фантастики"/><ref name="Inner Solar System 2015"/><ref name="Tickle 2015"/><ref name="Warmflash_2017"/> Koncepti i NASA-s për operimin në lartësi të mëdha në Venus ishte një koncept trajnimi për studimin e projektimit të një aerostati me ekuipazh. ==Mundësia e jetës== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Jeta në Venus|en|Life on Venus}}}} Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit nuk janë më mikpritëse për çfarëdo forme jete të ngjashme me atë tokësore që mund të jetë formuar para këtij ndryshimi, hamendësohet se jeta mund të ekzistojë në shtresat e sipërme të reve të Venusit, {{convert|50|km|mi|sigfig=1|abbr=on}} mbi sipërfaqe, ku kushtet atmosferike janë më të ngjashmet me ato të Tokës në Sistemin Diellor,<ref name="Tillman 2018"/> me temperatura që variojnë nga {{convert|30|and|80|C|K C F|order=out}}, ndërsa presioni dhe rrezatimi janë afërsisht të njëjtë me ato në sipërfaqen e Tokës, por retë janë acidike dhe ajri përbëhet nga dioksidi i karbonit.<ref name="Mullen_2002"/><ref name="Landis_2003"/><ref name="Cockell1999"/> Më saktësisht, në lartësitë 48–59&nbsp;km, kushtet e temperaturës dhe të rrezatimit janë të përshtatshme për jetën. Në lartësitë më të ulëta uji do të avullonte, ndërsa në ato më të larta rrezatimi ultraviolet do të ishte tepër i fortë.<ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796"/><ref name="radiation-levels"/> Hamendësimet për mundësinë e jetës në sipërfaqen e Venusit u pakësuan ndjeshëm pas fillimit të viteve 1960, kur u bë e qartë se kushtet ishin ekstreme krahasuar me ato të Tokës. Temperaturat dhe presioni atmosferik ekstremë të Venusit e bëjnë të pamundur jetën me bazë ujin, të paktën sipas njohurive të tanishme. Disa shkencëtarë kanë hamendësuar se mikroorganizma {{ill|Ekstremofili|en|Extremophile|lt=ekstremofilë}} termoacidofilë mund të ekzistojnë në shtresat e sipërme, më të freskëta dhe acidike të atmosferës së Venusit.<ref name="Clark_2003"/><ref name="Redfern_2004"/><ref name="Dartnell2015"/> Këto hamendësime datojnë që nga viti 1967, kur [[Carl Sagan]] dhe Harold J. Morowitz sugjeruan në një artikull të revistës ''Nature'' se objektet e vogla të zbuluara në retë e Venusit mund të ishin organizma të ngjashëm me bakteret e Tokës, të cilat kanë përafërsisht të njëjtën madhësi: :Ndërsa kushtet në sipërfaqen e Venusit e bëjnë të pabesueshme hipotezën e jetës atje, retë e Venusit janë krejt tjetër çështje. Siç është vënë në dukje disa vite më parë, në afërsi të reve gjenden me bollëk uji, [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe drita e diellit — parakushtet për [[Fotosinteza|fotosintezën]].<ref name="Sagan_Morowitz_1967"/> Në gusht 2019, astronomët e udhëhequr nga Yeon Joo Lee raportuan se një model afatgjatë ndryshimesh në përthithjen e dritës dhe në [[Albedoja|albedon]] e atmosferës së Venusit, të shkaktuara nga «përthithës të panjohur» — të cilët mund të jenë kimikate ose edhe koloni të mëdha mikroorganizmash lart në atmosferën e planetit — ndikon në klimë.<ref name="TAJ-20190826"/> Përthithja e dritës prej tyre është pothuajse identike me atë të mikroorganizmave në retë e Tokës. Studime të tjera kanë arritur në përfundime të ngjashme.<ref name="ES-20190903"/> Zbulimi i pretenduar i një vije përthithjeje të {{ill|Fosfina|en|Phosphine|lt=fosfinës}} në atmosferën e Venusit, një gaz që nuk dihet të prodhohet nga asnjë proces kimik i njohur në sipërfaqen ose në atmosferën e Venusit, çoi në hamendësime në shtator 2020 se në atmosferë mund të ketë jetë edhe sot.<ref name="Drake_2020"/><ref name="Greaves_et_al_2020"/> Studimet e mëvonshme ia atribuuan sinjalin spektroskopik, që ishte interpretuar si fosfinë, dioksidit të squfurit,<ref name="Lincowski_et_al_2021"/> ose zbuluan se në të vërtetë nuk kishte vijë përthithjeje.<ref name="Beall_2020"/><ref name="Snellan_et_al_2020"/> ===Mbrojtja planetare=== Për shkak të kushteve të ashpra në sipërfaqen e [[Venusi|Venusit]], ai është klasifikuar në kategorinë dy të Mbrojtja planetare, të dytën më të ulët.<ref name="NRC_2006"/> Kjo do të thotë se ekziston vetëm një mundësi e largët që Ndotja ndërplanetare e shkaktuar nga anijet kozmike të cenojë kërkimet. Megjithatë, pas zbulimit të bioshënjuesve të mundshëm, kjo klasifikim për të paktën disa shtresa atmosferike është vënë në pikëpyetje. Meqë këto shtresa nuk janë përcaktuar si mjaftueshëm të përshtatshme për jetën, nuk është rekomanduar ndryshimi i klasifikimit.<ref>{{cite journal | last1=Zorzano | first1=María Paz | last2=Olsson-Francis | first2=Karen | last3=Doran | first3=Peter T. | last4=Rettberg | first4=Petra | last5=Coustenis | first5=Athena | last6=Ilyin | first6=Vyacheslav | last7=Raulin | first7=Francois | last8=Shehhi | first8=Omar Al | last9=Groen | first9=Frank | last10=Grasset | first10=Olivier | last11=Nakamura | first11=Akiko | last12=Ballesteros | first12=Olga Prieto | last13=Sinibaldi | first13=Silvio | last14=Suzuki | first14=Yohey | last15=Kumar | first15=Praveen | last16=Kminek | first16=Gerhard | last17=Hedman | first17=Niklas | last18=Fujimoto | first18=Masaki | last19=Zaitsev | first19=Maxim | last20=Hayes | first20=Alex | last21=Peng | first21=Jing | last22=Ammannito | first22=Eleonora | last23=Mustin | first23=Christian | last24=Xu | first24=Kanyan | title=The COSPAR planetary protection requirements for space missions to Venus | journal=Life Sciences in Space Research | volume=37 | date=2023 | doi=10.1016/j.lssr.2023.02.001 | doi-access=free | pages=18–24 | pmid=37087175 | bibcode=2023LSSR...37...18Z | language=en}}</ref> ==Në kulturë== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Venusi në kulturë|en|Venus in culture}}}} Venusi është ndër dukuritë më të spikatura në qiellin e natës dhe është trajtuar si veçanërisht i rëndësishëm në Mitologjia e Venusit, Astrologjia e Venusit dhe Venusi në letërsi dhe art në shumë kultura të ndryshme. [[File:Kudurru Melishipak Louvre Sb23 n02.jpg|thumb|upright=1.2|Ylli me tetë cepa është simbol që përdoret në disa kultura për të përfaqësuar Venusin; nganjëherë paraqitet së bashku me [[Ylli dhe gjysmëhëna|yllin dhe gjysmëhënën]]. Këtu, ylli me tetë cepa është ylli i Ishtarit, perëndeshës babilonase të Venusit, pranë diskut diellor të të vëllait, Shamashi, dhe [[Gjysmëhëna|hënës së re]] të të atit, [[Nana|Nanit]], në një gur kufitar të Meli-Shipak II, që daton në shekullin XII p.e.s.]] {{Anchor|Inanna and Shukaletuda}} Disa himne e lavdërojnë [[Inanna]]n në rolin e saj si perëndeshë e planetit Venus.<ref name="Cooley"/><ref name="Green1992"/><ref name="Nemet-Nejat"/> Profesori i teologjisë Jeffrey Cooley ka argumentuar se lëvizjet e Inannës në shumë mite mund të përkojnë me lëvizjet e planetit Venus në qiell.<ref name="Cooley"/> Lëvizjet e ndërprera të Venusit lidhen si me mitologjinë, ashtu edhe me natyrën e dyfishtë të Inannës.<ref name="Cooley"/> Në ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'', ndryshe nga çdo hyjni tjetër, Inanna mund të zbresë në botën e nëndheshme e të kthehet në qiej. Venusi duket se bën një zbritje të ngjashme: perëndon në perëndim e më pas ngrihet sërish në lindje.<ref name="Cooley"/> Një himn hyrës përshkruan Inannën duke lënë qiejt e duke u nisur drejt ''Kurit'', që mund të merret si një emërtim për malet, duke pasqyruar ngritjen dhe perëndimin e Inannës në perëndim.<ref name="Cooley"/> ''Inanna dhe Shukaletuda'' dhe ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'' duket se pasqyrojnë lëvizjen e planetit Venus.<ref name="Cooley"/> Në ''Inanna dhe Shukaletuda'', Shukaletuda përshkruhet duke vëzhguar qiellin në kërkim të Inannës, ndoshta duke kërkuar në horizontet lindore dhe perëndimore.<ref name="Cooley"/> Në të njëjtin mit, ndërsa kërkon sulmuesin e saj, Inanna bën vetë disa lëvizje që përkojnë me lëvizjet e Venusit në qiell.<ref name="Cooley"/> Nën ndikimin e [[Mesopotamia|Mesopotamisë]], është e mundur që [[Egjipti i Lashtë|egjiptianët e lashtë]] dhe grekët e dinin që ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes ishin i njëjti trup qiellor që në mijëvjeçarin e dytë p.e.s., ose, më së voni, gjatë Periudhës së Vonë.<ref name="Parker 1974"/><ref name="Quack 2019"/> Egjiptianët e njihnin yllin e mëngjesit si {{lang|egy-Latn|Tioumoutiri}} dhe yllin e mbrëmjes si {{lang|egy-Latn|Ouaiti}}.<ref name="Cattermole_Moore_1997"/> Fillimisht e paraqitën Venusin si një [[Feniksi|feniks]] ose si [[Çafka|çafkë]] (shih [[Bennu]]n),<ref name="Parker 1974"/> duke e quajtur «kaluesi» ose «ylli me kryqe»,<ref name="Parker 1974"/> dhe duke e lidhur me Osirisin. Më vonë e paraqitën me dy koka, njerëzore ose skifteri, dhe e lidhën me [[Horusi|Horusin]],<ref name="Quack 2019"/> të birin e [[Isis|Isidës]], e cila në periudhën helenistike shumë më të vonë u identifikua së bashku me Hathori me [[Afërdita|Afërditën]]. Grekët përdornin emrin Fosfori, që do të thotë «sjellës i dritës» (prej nga vjen edhe elementi [[Fosfori|fosfor]]; si alternativë përdornin Eosfori, që do të thotë «sjellës i agimit»), për yllin e mëngjesit, dhe Hesperi, që do të thotë «ai i perëndimit», për yllin e mbrëmjes;<ref name="EBLCM"/> të dy ishin fëmijë të hyjneshës së agimit Eosi dhe, rrjedhimisht, nipër e mbesa të Afërditës. Ndonëse në epokën romake u njohën si një trup i vetëm qiellor, i njohur si «ylli i Venusit», dy emrat tradicionalë grekë vijuan të përdoreshin, megjithëse zakonisht përktheheshin në latinisht si {{lang|la|[[Luciferi|Lucifer]]}} dhe {{lang|la|Vesper}}.<ref name="EBLCM"/><ref name="Cicero"/> Poetë klasikë si [[Homeri]], Safoja, [[Ovidi]] dhe [[Virgjili]] shkruan për yllin dhe dritën e tij.<ref name="Atsma"/> Poetë si [[William Blake]], [[Robert Frost]], Letitia Elizabeth Landon, Alfred Lord Tennyson dhe [[William Wordsworth]] i kushtuan atij ode.<ref name="Sobel_2005"/> Kompozitori Gustav Holst e përfshiu atë si lëvizjen e dytë të suitës së tij ''Planetet''. [[File:The Planets Op.32 Venus The Bringer of Peace Mix USAF and Omega13a.opus|thumb|«Venusi, sjellësi i paqes», nga ''Planetet'' i Holstit]] Në Indi, emri sanskritisht i Venusit ishte {{lang|sa-Latn|Shukra Graha}}, që do të thotë «planeti Shukra» dhe i referohet të urtit të fuqishëm Shukra. Sipas Astrologjia vedike,<ref name="bhalla06"/> emri sanskritisht ''Shukra'' do të thotë «i kthjellët, i pastër» ose «shkëlqim, kthjelltësi». Si një nga nëntë [[Navagraha|Navagrahat]], besohet se ndikon në pasuri, kënaqësi dhe riprodhim; ishte i biri i Bhrgut, mësues i Daityave dhe guru i Asurave.<ref name="behari_frawley03"/> Emri anglisht ''Venus'' rrjedh fillimisht nga romakët e lashtë. Ata ia vunë planetit emrin e perëndeshës së tyre të dashurisë, e cila bazohej në perëndeshën e dashurisë së [[Feja e lashtë greke|Greqisë së lashtë]], [[Afërdita|Afërditën]],<ref name="Getty"/> e cila, nga ana e saj, bazohej në perëndeshën e ngjashme sumere [[Inanna]] (që në fenë akadiane është Ishtari); të gjitha këto perëndesha lidheshin me planetin.<ref name="Nemet-Nejat"/><ref name="Green1992"/> Dita e javës që lidhet me planetin dhe me këto perëndesha është [[E premtja]], emërtuar sipas perëndeshës gjermanike Frigga, e cila është lidhur me perëndeshën romake Venus. Në kinezisht, planeti quhet «ylli metalik» ose «ylli i artë» (金星 (Jīnxīng)); ndër pesë elementet e filozofisë tradicionale kineze, Venusi lidhej historikisht me metalin. Këto tradita janë të përbashkëta për kulturat moderne kineze, japoneze, koreane dhe vietnameze, përfshirë edhe një emër për planetin që fjalë për fjalë do të thotë «yll metalik» ({{lang|zh|金星}}) në secilën gjuhë.<ref name="De_Groot_1912"/><ref name="Crump_1992"/><ref name="Hulbert_1909"/><ref name="VOER"/> Majat e konsideronin Venusin trupin qiellor më të rëndësishëm pas Diellit dhe Hënës. Ata e quanin {{lang|myn-Latn|Chac ek}},<ref name="Volume 7 of Mayan studies"/> ose {{lang|myn-Latn|Noh Ek'}}, «Ylli i Madh».<ref name="Milbrath"/> Ciklet e Venusit kishin rëndësi për kalendarin e tyre dhe përshkruheshin në disa prej librave të tyre, si ''Kodiku maja i Meksikës'' dhe ''Kodiku i Dresdenit''. [[Flamuri i Kilit]] ({{lang|es|Estrella Solitaria}}, «Ylli i Vetmuar») paraqet Venusin.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> ===Kultura moderne=== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Venusi në letërsi|en|Venus in fiction}}}} [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|Venusi paraqitet menjëherë në të djathtë të selvisë së madhe në pikturën e vitit 1889 të [[Vincent van Gogh]]ut, ''Nata me yje''.<ref name="Whitney_1986"/><ref name="Boime_1984"/>]] Mbulesa e padepërtueshme e reve të Venusit u dha shkrimtarëve të fantashkencës liri të plotë për të hamendësuar mbi kushtet në sipërfaqen e saj; veçanërisht pasi vëzhgimet e hershme treguan se planeti, përveçse kishte përmasa të ngjashme me Tokën, zotëronte edhe një atmosferë të dendur. Më afër Diellit se Toka, planeti shpesh paraqitej si më i ngrohtë, por megjithatë si i banueshëm nga njerëzit.<ref name="miller"/> Zhanri arriti kulmin mes viteve 1930 dhe 1950, kur shkenca kishte zbuluar disa aspekte të Venusit, por ende jo realitetin e ashpër të kushteve në sipërfaqen e tij. Gjetjet nga misionet e para drejt Venusit treguan se realiteti ishte krejt ndryshe dhe i dhanë fund këtij zhanri të veçantë.<ref name="Dick_2001"/> Teksa njohuritë shkencore për Venusin përparonin, autorët e fantashkencës u përpoqën të ecnin në të njëjtin hap, veçanërisht duke hamendësuar për përpjekjet njerëzore për ta shndërruar Venusin në një mjedis të banueshëm.<ref name="Seed_2005"/> [[Carl Sagan]]u tha në episodin «Parajsa dhe ferri» të serialit televiziv të vitit 1980 ''Kozmosi: Një udhëtim vetjak'': «Larg nga parajsa e butë që përfytyronin disa shkencëtarë të hershëm, Venusi është vendi në Sistemin Diellor që i ngjan më shumë Ferrit.»{{Efn|Komenti i Saganit dëgjohet në minutën 42:43.}} === Simbolet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Simboli i Venusit|en|Venus symbol}}}} [[file:Venus symbol (planetary color).svg|frameless|left|80px]] Simboli i një rrethi me një kryq të vogël poshtë është i ashtuquajturi simbol i Venusit; emrin e mori nga përdorimi i tij si simbol astronomik për Venusin. Simboli e ka prejardhjen nga [[Gjuha greke e lashtë|greqishtja e lashtë]] dhe, në një kuptim më të përgjithshëm, përfaqëson feminitetin. Biologjia e përvetësoi si simbol gjinor për femrën,<ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510"/><ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> ashtu si simboli i Marsit për mashkullin dhe, nganjëherë, simboli i Merkurit për hermafroditin. Kjo lidhje gjinore mes Venusit dhe Marsit është përdorur në mënyrë heteronormative për t’i çiftuar, duke i përshkruar në mënyrë stereotipike gratë dhe burrat si aq të ndryshëm sa mund të kuptoheshin sikur vinin nga planete të ndryshme. Kjo ide u bë e njohur nga libri i vitit 1992 me titull ''Burrat janë nga Marsi, gratë janë nga Venusi''.<ref name="Brammer 2020"/> Simboli i Venusit u përdor edhe në [[Alkimia|alkiminë]] perëndimore për të përfaqësuar elementin [[Bakri|bakër]] (ashtu si simboli i [[Merkuri (planet)|Merkurit]] është edhe simboli i elementit zhivë).<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Meqë bakri i lëmuar është përdorur për pasqyra që nga lashtësia, simboli i Venusit nganjëherë është quajtur «pasqyra e Venusit», duke përfaqësuar pasqyrën e perëndeshës; megjithatë, kjo prejardhje është hedhur poshtë si e pamundur.<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Përveç simbolit të Venusit, me të janë lidhur edhe shumë simbole të tjera. Ndër më të zakonshmet janë gjysmëhëna, ose veçanërisht ylli, si te [[Ylli dhe gjysmëhëna|Ylli i Ishtarit]].<ref>{{Cite book |last=Liungman |first=Carl G. |url=https://books.google.com/books?id=06ALKxX225IC |title=Symbols: Encyclopedia of Western Signs and Ideograms |date=2004 |publisher=HME Publishing |isbn=978-91-972705-0-2 |page=228 |language=en}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Skema e Venusit|en|Outline of Venus}} * {{ill|Vetitë fizike të planetëve të Sistemit Diellor|en|List of gravitationally rounded objects of the Solar System#Planets}} * {{ill|Ekzoplaneti i ngjashëm me Venusin|en|Venus-like exoplanet}} * {{ill|Zona e Venusit|en|Venus zone}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist|refs= <ref name="NASA_2015">{{cite web | title=Planets and Pluto: Physical Characteristics | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | publisher=[[NASA]] | date=5 November 2008 | access-date=26 August 2015 | archive-date=7 September 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060907215218/http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Margot_et_al_2021">{{cite journal | title=Spin state and moment of inertia of Venus | display-authors=3 | last1=Margot | first1=Jean-Luc | last2=Campbell | first2=Donald B. | last3=Giorgini | first3=Jon D. | last4=Jao | first4=Joseph S. | last5=Snedeker | first5=Lawrence G. | last6=Ghigo | first6=Frank D. | last7=Bonsall | first7=Amber | journal=Nature Astronomy | date=29 April 2021 | volume=5 | issue=7 | pages=676–683 | doi=10.1038/s41550-021-01339-7 | arxiv=2103.01504 | bibcode=2021NatAs...5..676M | language=en}}</ref> <ref name="American Chemical Society 2013">{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html | access-date=3 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html |archive-date=27 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="horizons">{{cite web | title=Horizons Web-Interface for Venus (Major Body=2) | last=Yeomans | first=Donald K. | url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27@Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | work=JPL Horizons On-Line Ephemeris System | access-date=30 November 2010 | archive-date=18 August 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230818120948/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27%40Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | url-status=live | language=en}}—Zgjidhni “Ephemeris Type: Orbital Elements” dhe “Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02”. (“Target Body: Venus” dhe “Center: Sun” duhet të jenë të parazgjedhura.) Rezultatet janë vlera të çastit të orbitës oskulatore në epokën e saktë J2000.</ref> <ref name="radiation-levels">{{cite journal |last1=Herbst |first1=Konstantin |last2=Banjac |first2=Saša |last3=Atri |first3=Dimitra |last4=Nordheim |first4=Tom A. |title=Revisiting the cosmic-ray induced Venusian radiation dose in the context of habitability |journal=Astronomy & Astrophysics |date=January 2020 |volume=633 |pages=A15 |doi=10.1051/0004-6361/201936968 |doi-access=free|arxiv=1911.12788 |bibcode=2020A&A...633A..15H |language=en}}</ref> <ref name="Lexico_Venusian">{{Cite encyclopedia | title=Venusian | dictionary=Lexico UK English Dictionary | publisher=[[Oxford University Press]] | url=http://www.lexico.com/definition/Venusian |archive-date=23 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323093029/https://www.lexico.com/definition/venusian | language=en}}{{break}}[[Wiktionary:Venusian|Venusian]]</ref> <ref name="Souami_Souchay_2012">{{cite journal | title=The solar system's invariable plane | last1=Souami | first1=D. | last2=Souchay | first2=J. | journal=Astronomy & Astrophysics | volume=543 | id=A133 | page=11 | date=July 2012 | doi=10.1051/0004-6361/201219011 | bibcode=2012A&A...543A.133S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Seidelmann2007">{{cite journal | title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | last1=Seidelmann | first1=P. Kenneth | last2=Archinal | first2=Brent A. | last3=A'Hearn<!--written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere--> | first3=Michael F. | last4=Conrad | first4=Albert R. | last5=Consolmagno | first5=Guy J. | last6=Hestroffer | first6=Daniel | last7=Hilton | first7=James L. | last8=Krasinsky | first8=Georgij A. | last9=Neumann | first9=Gregory A. | last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | display-authors=3 | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | bibcode=2007CeMDA..98..155S | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}} | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="iauwg_ccrsps2000">{{cite web | title=Report on the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites | publisher=International Astronomical Union |date=2000 | url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | access-date=12 April 2007 | archive-date=12 May 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | language=en}}</ref> <ref name="nasa_venus">{{cite web | title=Venus: Facts & Figures | publisher=NASA | url=http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | access-date=12 April 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060929003116/http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | archive-date=29 September 2006 | language=en}}</ref> <ref name="VSOP87">{{cite journal | title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets | last1=Simon | first1=J.L. | last2=Bretagnon | first2=P. | last3=Chapront | first3=J. | last4=Chapront-Touzé | first4=M. | last5=Francou | first5=G. | last6=Laskar | first6=J. | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=282 | issue=2 | pages=663–683 | date=February 1994 | bibcode=1994A&A...282..663S | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_and_Hilton">{{cite journal | title=Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=James L. | last2=Hilton | journal=Astronomy and Computing | volume=25 | pages=10–24 | date=October 2018 | doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 | bibcode=2018A&C....25...10M | arxiv=1808.01973 | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_et_al">{{cite journal | title=Comprehensive wide-band magnitudes and albedos for the planets, with applications to exo-planets and Planet Nine | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=Bruce | last2=Krobusek | first3=Hristo | last3=Pavlov | journal=Icarus | volume=282 | pages=19–33 | date=2017 | doi=10.1016/j.icarus.2016.09.023 |arxiv=1609.05048 | bibcode=2017Icar..282...19M | language=en}}</ref> <ref name="Haus_et_al">{{cite journal | title=Radiative energy balance of Venus based on improved models of the middle and lower atmosphere | first1=R. | last1=Haus | first2=D. | last2=Kappel | first3=G. | last3=Arnoldb | journal=Icarus | volume=272 | pages=178–205 | date=July 2016 | doi=10.1016/j.icarus.2016.02.048 | bibcode=2016Icar..272..178H | language=en}}</ref> <ref name="Hashimoto_et_al_2008">{{cite journal | title=Felsic highland crust on Venus suggested by Galileo Near-Infrared Mapping Spectrometer data | last1=Hashimoto | first1=George L. | last2=Roos-Serote | first2=Maarten | last3=Sugita | first3=Seiji | last4=Gilmore | first4=Martha S. | last5=Kamp | first5=Lucas W. | last6=Carlson | first6=Robert W. | last7=Baines | first7=Kevin H. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=Advancing Earth and Space Science | volume=113 | issue=E5 | date=31 December 2008 | article-number=2008JE003134 | bibcode=2008JGRE..113.0B24H | doi=10.1029/2008JE003134 | doi-access= | language=en}}</ref> <ref name="Lopes_Gregg_2004">{{cite book |title=Volcanic worlds: exploring the Solar System's volcanoes | last1=Lopes | first1=Rosaly M. C. | author-link=Rosaly Lopes |last2=Gregg | first2=Tracy K. P. | date=2004 | page=61 | publisher=Springer Publishing | isbn=978-3-540-00431-8 | language=en}}</ref> <ref name="Darling_Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | encyclopedia=Encyclopedia of Science | last=Darling |first=David | location=Dundee, Scotland | url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | access-date=24 March 2022 | archive-date=31 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211031035229/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | language=en}}</ref> <ref name="SolarSystemEncyclopedia">{{cite encyclopedia | title=Venus: Atmosphere | last=Taylor | first=Fredric W. | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | editor1-last=Tilman | editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer | editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson | editor3-first=T. V. | access-date=12 January 2016 | archive-date=29 September 2021 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074456/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="CWRU_2006">{{cite web | title=Venus | date=13 September 2006 | publisher=Case Western Reserve University | url=http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | access-date=21 December 2011 | archive-date=26 April 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426064658/http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | language=en}}</ref> <ref name="Lewis_2004">{{cite book | title=Physics and Chemistry of the Solar System | first=John S. |last=Lewis |date=2004 | edition=2nd | publisher=Academic Press | isbn=978-0-12-446744-6 | url=https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384 | url-access=limited | page=[https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384/page/n477 463] | language=en}}</ref> <ref name="Newitz 2013">{{cite web | title=Here's Carl Sagan's original essay on the dangers of climate change | last=Newitz | first=Annalee | website=Gizmodo | date=11 December 2013 | url=https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | access-date=3 September 2021 | archive-date=3 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210903011006/https://web.archive.org/web/20210903011006/https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Halliday_2020">{{cite journal |last1=Halliday |first1=Alex N. |title=The origins of volatiles in the terrestrial planets |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |date=March 2013 |volume=105 |pages=146–171 |doi=10.1016/j.gca.2012.11.015 |bibcode=2013GeCoA.105..146H |language=en}}</ref> <ref name="Owen_et_al_1992">{{cite journal |last1=Owen |last2=Bar-Nun |last3=Kleinfeld |title=Possible cometary origin of heavy noble gases in the atmospheres of Venus, Earth and Mars |journal=Nature |date=July 1992 |volume=358 |issue=6381 |pages=43–46 |doi=10.1038/358043a0 |pmid=11536499 |bibcode=1992Natur.358...43O |language=en}}</ref> <ref name="Pepin_1991">{{Cite journal | title=On the origin and early evolution of terrestrial planet atmospheres and meteoritic volatiles | last=Pepin | first=Robert O. | journal=Icarus | date=1 July 1991 | volume=92 | issue=1 | pages=2–79 | doi=10.1016/0019-1035(91)90036-S | bibcode=1991Icar...92....2P | language=en}}</ref> <ref name="Namiki_Solomon_1998">{{Cite journal | title=Volcanic degassing of argon and helium and the history of crustal production on Venus | last1=Namiki | first1=Noriyuki | last2=Solomon | last2=Sean C. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=103 | issue=E2 | pages=3655–3677 | year=1998 | doi=10.1029/97JE03032 | doi-access=free | bibcode=1998JGR...103.3655N | language=en}}</ref> <ref name="O'Rurke_Korenaga_2015">{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Korenaga |first2=Jun |title=Thermal evolution of Venus with argon degassing |journal=Icarus |date=November 2015 |volume=260 |pages=128–140 |doi=10.1016/j.icarus.2015.07.009 |bibcode=2015Icar..260..128O |language=en}}</ref> <ref name="baas39_540">{{Cite journal | title=Searching for Evidence of Past Oceans on Venus | last1=Grinspoon |first1=David H. |author-link=David Grinspoon | last2=Bullock |first2=M. A. | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | volume=39 | page=540 | date=October 2007 | bibcode=2007DPS....39.6109G | language=en}}</ref> <ref name="Kasting">{{cite journal | title=Runaway and moist greenhouse atmospheres and the evolution of Earth and Venus | last=Kasting |first=J. F. |author-link=James Kasting | journal=Icarus | year=1988 | volume=74 | issue=3 | pages=472–494 | doi=10.1016/0019-1035(88)90116-9 | pmid=11538226 | bibcode=1988Icar...74..472K | language=en}}</ref> <ref name="Mullen_2002">{{cite web | title=Venusian Cloud Colonies | first=Leslie | last=Mullen | work=Astrobiology Magazine | date=13 November 2002 | url=http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816070045/http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-date=16 August 2014 | language=en}}</ref> <ref name="Landis_2003">{{cite journal | title=Astrobiology: The Case for Venus | first=Geoffrey A. | last=Landis | author-link=Geoffrey A. Landis | journal=Journal of the British Interplanetary Society | volume=56 | issue=7–8 | pages=250–254 | date=July 2003 | id=NASA/TM—2003-212310 | bibcode=2003JBIS...56..250L | url=http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20110807004311/http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-date=7 August 2011 | language=en}}</ref> <ref name="Cockell1999">{{cite journal | title=Life on Venus | last=Cockell | first=Charles S. | author-link=Charles S. Cockell | journal=Planetary and Space Science | volume=47 | issue=12 | pages=1487–1501 | date=December 1999 | doi=10.1016/S0032-0633(99)00036-7 | bibcode=1999P&SS...47.1487C | language=en}}</ref> <ref name="Drake_2020">{{cite news | title=Possible sign of life on Venus stirs up heated debate | last=Drake | first=Nadia | author-link=Nadia Drake | work=National Geographic | date=14 September 2020 | url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | access-date=14 September 2020 | archive-date=14 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200914153820/https://web.archive.org/web/20200914153820/https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | language=en}}</ref> <ref name="Greaves_et_al_2020">{{cite journal | title=Phosphine gas in the cloud decks of Venus | last1=Greaves | first1=J. S. | last2=Richards | first2=A. M. S. | last3=Bains |first3=W. | first4=P. B. | last4=Rimmer | first5=H. | last5=Sagawa | first6=D. L. | last6=Clements | first7=S. | last7=Seager | first8=J. J. | last8=Petkowski | first9=Clara | last9=Sousa-Silva | first10=Sukrit | last10=Ranjan | first11=Emily | last11=Drabek-Maunder | first12=Helen J. | last12=Fraser | first13=Annabel | last13=Cartwright | first14=Ingo | last14=Mueller-Wodarg | first15=Zhuchang | last15=Zhan | first16=Per | last16=Friberg | first17=Iain | last17=Coulson | first18=E'lisa | last18=Lee | first19=Jim | last19=Hoge | journal=Nature Astronomy | year=2020 | volume=5 | issue=7 | pages=655–664 | doi=10.1038/s41550-020-1174-4 |arxiv=2009.06593 | bibcode=2021NatAs...5..655G | language=en}}</ref> <ref name="Lincowski_et_al_2021">{{Cite journal | title=Claimed Detection of PH₃ in the Clouds of Venus is Consistent with Mesospheric SO2 | last1=Lincowski | first1=Andrew P. | last2=Meadows | first2=Victoria S. | last3=Crisp | first3=David | last4=Akins | first4=Alex B. | last5=Schwieterman | first5=Edward W. | last6=Arney | first6=Giada N.|author6-link=Giada Arney | last7=Wong | first7=Michael L. | last8=Steffes | first8=Paul G. | last9=Parenteau | first9=M. Niki | last10=Domagal-Goldman | first10=Shawn | journal=The Astrophysical Journal | volume=908 | issue=2 | pages=L44 | year=2021 | doi=10.3847/2041-8213/abde47 | arxiv=2101.09837 | bibcode=2021ApJ...908L..44L | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Beall_2020">{{cite journal |last1=Beall |first1=Abigail |title=More doubts cast on potential signs of life in Venus's atmosphere |journal=New Scientist |date=October 2020 |volume=248 |issue=3306 |page=18 |doi=10.1016/S0262-4079(20)31910-2 |bibcode=2020NewSc.248...18B |language=en}}</ref> <ref name="Snellan_et_al_2020">{{cite journal |last1=Snellen |last2=Guzman-Ramirez |last3=Hogerheijde |last4=Hygate |last5=van der Tak |title=Re-analysis of the 267 GHz ALMA observations of Venus: No statistically significant detection of phosphine |journal=Astronomy & Astrophysics |date=December 2020 |volume=644 |pages=L2 |doi=10.1051/0004-6361/202039717 |doi-access=free |arxiv=2010.09761 |bibcode=2020A&A...644L...2S |language=en}}</ref> <ref name="Moshkin_et_al_1979">{{cite journal | title=Dust on the surface of Venus | last1=Moshkin | first1=B. E. | last2=Ekonomov | first2=A. P. | last3=Golovin | first3=Iu. M. | journal=Kosmicheskie Issledovaniia (Cosmic Research) | volume=17 | issue=2 | pages=280–285 | year=1979 | bibcode=1979CosRe..17..232M | language=ru}}</ref> <ref name="kras006">{{cite journal | title=Chemical composition of the atmosphere of Venus | last1=Krasnopolsky | first1=V. A. | last2=Parshev | first2=V. A. | journal=Nature | year=1981 | volume=292 | issue=5824 | pages=610–613 | doi=10.1038/292610a0 | bibcode=1981Natur.292..610K | language=en}}</ref> <ref name="Krasnopolsky_2006">{{cite journal | title=Chemical composition of Venus atmosphere and clouds: Some unsolved problems | first=Vladimir A. |last=Krasnopolsky | journal=Planetary and Space Science | volume=54 | issue=13–14 | pages=1352–1359 | year=2006 | doi=10.1016/j.pss.2006.04.019 | bibcode=2006P&SS...54.1352K | language=en}}</ref> <ref name="fact">{{cite web | title=Venus Fact Sheet | last=Williams | first=David R. | date=25 November 2020 | publisher=NASA Goddard Space Flight Center | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | access-date=15 April 2021 | archive-date=11 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180511140851/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="VaqueroVázquez2009">{{cite book | title=The Sun Recorded Through History | first1=J. M. | last1=Vaquero | first2=M. | last2=Vázquez | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-0-387-92790-9 | year=2009 | page=75 | url=https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | access-date=18 May 2016 |archive-date=26 November 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161126005506/https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell, Philips">{{cite journal |last1=Russell |first1=C.T. |last2=Phillips |first2=J.L. |title=The Ashen Light |journal=Advances in Space Research |date=January 1990 |volume=10 |issue=5 |pages=137–141 |doi=10.1016/0273-1177(90)90174-X |bibcode=1990AdSpR..10e.137R |language=en}}</ref> <ref name="esaozone">{{cite web | title=ESA finds that Venus has an ozone layer too | publisher=European Space Agency | date=6 October 2011 | access-date=25 December 2011 | archive-date=27 January 2012 | url=http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120127202150/http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA-20130129">{{cite web | title=When A Planet Behaves Like A Comet | date=29 January 2013 | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | access-date=31 January 2013 |archive-date=2 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190502073711/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Space-20130130">{{cite web | title=Venus Can Have 'Comet-Like' Atmosphere | last=Kramer | first=Miriam | url=http://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | date=30 January 2013 | work=Space.com | access-date=31 January 2013 |archive-date=3 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190503055127/https://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mueller_2014">{{cite encyclopedia | title=Venus Surface and Interior | last1=Mueller |first1=Nils | editor1-last=Tilman |editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer |editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson |editor3-first=T. V. | edition=3rd | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074525/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="Esposito_1984">{{cite journal | title=Sulfur Dioxide: Episodic Injection Shows Evidence for Active Venus Volcanism | first=Larry W. | last=Esposito | author-link=Larry W. Esposito | journal=Science | date=9 March 1984 | volume=223 |issue=4640 |pages=1072–1074 | doi=10.1126/science.223.4640.1072 |pmid=17830154 | bibcode=1984Sci...223.1072E | language=en}}</ref> <ref name="Bullock_Grinspoon_2001">{{cite journal | title=The Recent Evolution of Climate on Venus | last1=Bullock |first1=Mark A. | last2=Grinspoon |first2=David H. |author-link2=David Grinspoon | journal=Icarus | volume=150 | issue=1 | date=March 2001 | pages=19–37 | doi=10.1006/icar.2000.6570 |bibcode=2001Icar..150...19B | language=en}}</ref> <ref name="Basilevsky_Head_1995">{{cite journal | title=Global stratigraphy of Venus: Analysis of a random sample of thirty-six test areas | last1=Basilevsky | first1=Alexander T. | last2=Head | first2=James W. III | journal=Earth, Moon, and Planets | volume=66 | issue=3 | pages=285–336 | date=1995 | bibcode=1995EM&P...66..285B | doi=10.1007/BF00579467 | language=en}}</ref> <ref name="Kaufmann">{{cite book | last=Kaufmann | first=W. J. | date=1994 | title=Universe | publisher=W. H. Freeman | location=New York | page=204 | isbn=978-0-7167-2379-0 | language=en}}</ref> <ref name="Frankel">{{cite book | title=Volcanoes of the Solar System | first=Charles | last=Frankel | date=1996 | url=https://archive.org/details/volcanoesofsolar0000fran | publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-47770-3 | url-access=registration | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Batson_Russell_1991">{{cite conference | title=Naming the Newly Found Landforms on Venus | last1=Batson | first1=R.M. | last2=Russell | first2=J. F. | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference XXII | date=18–22 March 1991 |location=Houston, Texas | page=65 | bibcode=1991pggp.rept..490B | url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | access-date=12 July 2009 | archive-date=13 May 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110513162948/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | page=93 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 | archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan2">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | pages=99–100 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 |archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Davies_1994">{{cite journal |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites | last1=Davies | first1=M. E. | last2=Abalakin | first2=V. K. | last3=Bursa | first3=M. | last4=Lieske | first4=J. H. | last5=Morando | first5=B. | last6=Morrison | first6=D. | last7=Seidelmann | first7=P. K. | last8=Sinclair | first8=A. T. | last9=Yallop | first9=B.| last10=Tjuflin | first10= Y. S. | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=63 | issue=2 | pages=127–148 | year=1994 | doi=10.1007/BF00693410 | bibcode=1996CeMDA..63..127D | language=en}}</ref> <ref name="Helbert_et_al_2008">{{Cite journal |title=Surface brightness variations seen by VIRTIS on Venus Express and implications for the evolution of the Lada Terra region, Venus | last1=Helbert | first1=Jörn | last2=Müller | first2=Nils | last3=Kostama | first3=Petri | last4=Marinangeli | first4=Lucia | last5=Piccioni | first5=Giuseppe | last6=Drossart | first6=Pierre | journal=Geophysical Research Letters | volume=35 | issue=11 | pages=L11201 | date=2008 | doi=10.1029/2008GL033609 | doi-access=free | bibcode=2008GeoRL..3511201H | language=en}}</ref> <ref name="Gilmore_et_al_2017">{{Cite journal | title=Venus Surface Composition Constrained by Observation and Experiment | last1=Gilmore | first1=Martha | last2=Treiman | first2=Allan | last3=Helbert | first3=Jörn | last4=Smrekar | first4=Suzanne | journal=Space Science Reviews | volume=212 | issue=3 | pages=1511–1540 | date=1 November 2017 | doi=10.1007/s11214-017-0370-8 | bibcode=2017SSRv..212.1511G | language=en}}</ref> <ref name="Karttunen_et_al_2007">{{cite book | last1=Karttunen | first1=Hannu | last2=Kroger | first2=P. | last3=Oja | first3=H. | last4=Poutanen | first4=M. | last5=Donner | first5=K. J. | title=Fundamental Astronomy | page=162 | publisher=Springer | date=2007 | isbn=978-3-540-34143-7 | url=https://archive.org/details/fundamentalastro00kart_346/page/n167 | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2012-12-03">{{cite web | title=Have Venusian volcanoes been caught in the act? | first=Markus | last=Bauer | date=3 December 2012 | publisher=European Space Agency | url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414194210/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Glaze_1999">{{cite journal | title=Transport of SO₂ by explosive volcanism on Venus | first=Lori S. |last=Glaze | journal=Journal of Geophysical Research | volume=104 | issue=E8 | pages=18899–18906 | date=August 1999 | doi=10.1029/1998JE000619 | doi-access=free | bibcode=1999JGR...10418899G | language=en}}</ref> <ref name="Marcq2012">{{cite journal | title=Variations of sulphur dioxide at the cloud top of Venus's dynamic atmosphere | first1=Emmanuel | last1=Marcq | first2=Jean-Loup | last2=Bertaux | first3=Franck | last3=Montmessin | first4=Denis | last4=Belyaev | journal=Nature Geoscience | volume=6 | issue=1 | pages=25–28 | date=January 2013 | doi=10.1038/ngeo1650 | bibcode=2013NatGe...6...25M | language=en}}</ref> <ref name="NYT-20200109">{{cite news | title=Volcanoes on Venus Might Still Be Smoking - Planetary science experiments on Earth suggest that the sun's second planet might have ongoing volcanic activity | last=Hall | first=Sannon | url=https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | date=9 January 2020 | work=The New York Times | access-date=10 January 2020 | archive-date=9 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200109234012/https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="SCI-20200103">{{cite journal | title=Present-day volcanism on Venus as evidenced from weathering rates of olivine | last=Filiberto | first=Justin | date=3 January 2020 | journal=Science | volume=6 | number=1 | article-number=eaax7445 | doi=10.1126/sciadv.aax7445 | doi-access=free | pmc=6941908 | bibcode=2020SciA....6.7445F | pmid=31922004 | language=en}}</ref> <ref name="Lakdawalla2015">{{cite web | title=Transient hot spots on Venus: Best evidence yet for active volcanism | last=Lakdawalla | first=Emily | author-link=Emily Lakdawalla | publisher=The Planetary Society | date=18 June 2015 | url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | access-date=20 June 2015 | archive-date=20 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150620081122/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2015-06-18">{{cite web | title=Hot lava flows discovered on Venus | publisher=European Space Agency |date=18 June 2015 | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | access-date=20 June 2015 | archive-date=19 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150619071101/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | language=en}}</ref> <ref name="Shalygin2015">{{cite journal | last1=Shalygin | first1=E. V. | last2=Markiewicz | first2=W. J. | last3=Basilevsky | first3=A. T. | last4=Titov | first4=D. V. | last5=Ignatiev | first5=N. I. | last6=Head | first6=J. W. | title=Active volcanism on Venus in the Ganiki Chasma rift zone | journal=Geophysical Research Letters | date=17 June 2015 | pages=4762–4769 | volume=42 |issue=12 | bibcode=2015GeoRL..42.4762S | doi=10.1002/2015GL064088 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Strom1994">{{cite journal | last1=Strom |first1=Robert G. | last2=Schaber | first2=Gerald G. | last3=Dawson | first3=Douglas D. | title=The global resurfacing of Venus | journal=Journal of Geophysical Research | volume=99 | issue=E5 | pages=10899–10926 | date=25 May 1994 | doi=10.1029/94JE00388 |bibcode=1994JGR....9910899S | language=en}}</ref> <ref name="Romeo_Turcotte_2018">{{cite journal | last1=Romeo | last2=Turcotte | title=The frequency-area distribution of volcanic units on Venus: Implications for planetary resurfacing | journal=Icarus | year=2009 | volume=203 | issue=1 | pages=13–19 | doi=10.1016/j.icarus.2009.03.036 | bibcode=2009Icar..203...13R | url=https://eprints.ucm.es/id/eprint/13279/1/Icarus_2009_1.pdf | language=en}}</ref> <ref name="Herrick_Phillips_1993">{{cite journal | title=Effects of the Venusian atmosphere on incoming meteoroids and the impact crater population | last1=Herrick | first1=R. R. | last2=Phillips | first2=R. J. | journal=Icarus | year=1993 | volume=112 | issue=1 | pages=253–281 | doi=10.1006/icar.1994.1180 | bibcode=1994Icar..112..253H | language=en}}</ref> <ref name="Morrison_Owens_2003">{{cite book | title=The Planetary System |edition=3rd | first1=David | last1=Morrison | first2=Tobias C. | last2=Owens | publisher=Benjamin Cummings | location=San Francisco | year=2003 | isbn=978-0-8053-8734-6 | language=en}}</ref> <ref name="goettel">{{cite conference | last1=Goettel | first1=K. A. | last2=Shields | first2=J. A. | last3=Decker | first3=D. A. | title=Density constraints on the composition of Venus | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference | publisher=Pergamon Press | pages=1507–1516 | location=Houston, TX | date=16–20 March 1981 | bibcode=1982LPSC...12.1507G | language=en}}</ref> <ref name="Faure_Mensing_2007">{{cite book | title=Introduction to planetary science: the geological perspective | last1=Faure | first1=Gunter | last2=Mensing | first2=Teresa M. | date=2007 | page=201 | series=Springer eBook collection | publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5233-0 | url=https://archive.org/details/introductiontopl00faur_709/ | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="Dumoulin2017">{{cite journal | title=Tidal constraints on the interior of Venus | last1=Dumoulin | first1=C. | last2=Tobie | first2=G. | last3=Verhoeven | first3=O. | last4=Rosenblatt | first4=P. | last5=Rambaux | first5=N. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=122 | issue=6 | pages=1338–1352 | date=June 2017 | doi=10.1002/2016JE005249 | bibcode=2017JGRE..122.1338D | language=en}}</ref> <ref name="Aitta_2016">{{cite journal | title=Venus' internal structure, temperature and core composition | last=Aitta | first=A. | journal=Icarus | date=April 2012 | volume=218 | issue=2 | pages=967–974 | doi=10.1016/j.icarus.2012.01.007 | bibcode=2012Icar..218..967A | language=en}}</ref> <ref name="O'Callaghan_2021">{{cite news | title=We've measured the size of Venus's planetary core for the first time | last1=O'Callaghan | first1=Jonathan | url=https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | work=New Scientist | date=29 April 2021 | access-date=2 May 2021 | archive-date=2 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210502211510/https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Nimmo98">{{cite journal | title=Volcanism and Tectonics on Venus | last1=Nimmo | first1=F. | last2=McKenzie | first2=D. | journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences | volume=26 | issue=1 | pages=23–53 | date=1998 | doi=10.1146/annurev.earth.26.1.23 | bibcode=1998AREPS..26...23N | language=en}}</ref> <ref name="Eroshenko_et_al_1969">{{cite journal |title=Nature of the Magnetic Field in the Neighborhood of Venus |author1=Dolginov, Sh. |author2=Eroshenko, E. G. |author3=Lewis, L. |journal=Cosmic Research |volume=7 |page=675 |date=September 1969 |bibcode=1969CosRe...7..675D |language=en}}</ref> <ref name="Kivelson_Russell_1995">{{cite book | last1=Kivelson | first1=G. M. | last2=Russell | first2=C. T. | title=Introduction to Space Physics | publisher=Cambridge University Press | date=1995 | isbn=978-0-521-45714-9 | language=en}}</ref> <ref name="Luhmann_Russell_2006">{{cite book | title=Encyclopedia of Planetary Sciences | last1=Luhmann | first1=J. G. | last2=Russell | first2=C. T. | chapter-url=http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | chapter=Venus: Magnetic Field and Magnetosphere | publisher=Chapman and Hall | location=New York | editor1-last=Shirley | editor1-first=J. H. | editor2-last=Fainbridge | editor2-first=R. W. | pages=905–907 | year=1997 | isbn=978-1-4020-4520-2 | access-date=19 July 2006 | archive-date=14 July 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100714051425/http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Stevenson_2003">{{cite journal | title=Planetary magnetic fields | last=Stevenson | first=D. J. | date=15 March 2003 | journal=Earth and Planetary Science Letters | volume=208 | issue=1–2 | pages=1–11 | doi=10.1016/S0012-821X(02)01126-3 | bibcode=2003E&PSL.208....1S | language=en}}</ref> <ref name="nimmo02">{{cite journal | title=Why does Venus lack a magnetic field? | first=Francis | last=Nimmo | journal=Geology | date=November 2002 | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N | language=en}}</ref> <ref name="Konopliv_Yoder_1996">{{cite journal | last1=Konopliv | first1=A. S. | last2=Yoder | first2=C. F. | title=Venusian ''k''₂ tidal Love number from Magellan and PVO tracking data | journal=Geophysical Research Letters | volume=23 | issue=14 | pages=1857–1860 | year=1996 | doi=10.1029/96GL01589 | bibcode=1996GeoRL..23.1857K | language=en}}</ref> <ref name="nature450_7170_629">{{cite journal | title=Venus as a more Earth-like planet | last1=Svedhem | first1=Håkan | last2=Titov | first2=Dmitry V. | last3=Taylor | first3=Fredric W. | last4=Witasse | first4=Olivier | journal=Nature | date=November 2007 | volume=450 | issue=7170 | pages=629–632 | bibcode=2007Natur.450..629S | pmid=18046393 | doi=10.1038/nature06432 | language=en}}</ref> <ref name="O'Rourke_et_al_2019">{{cite conference | title=Prospects for an ancient dynamo and modern crustal remnant magnetism on Venus | last1=O'Rourke | first1=Joseph | last2=Gillmann | first2=Cedric | last3=Tackley | first3=Paul | conference=21st EGU General Assembly, EGU2019, Proceedings from the conference held 7–12 April 2019 in Vienna, Austria | id=18876 | date=April 2019 | bibcode=2019EGUGA..2118876O | language=en}}</ref> <ref name="Donahue_et_al_1982">{{cite journal | title=Venus Was Wet: A Measurement of the Ratio of Deuterium to Hydrogen | last1=Donahue | first1=T. M. | last2=Hoffman | first2=J. H. | last3=Hodges | first3=R. R. | last4=Watson | first4=A. J. | journal=Science | year=1982 | volume=216 |issue=4546 | pages=630–633 | doi=10.1126/science.216.4546.630 | bibcode=1982Sci...216..630D | pmid=17783310 | language=en}}</ref> <ref name="psj_1_42">{{Cite journal | title=Could the Migration of Jupiter Have Accelerated the Atmospheric Evolution of Venus? | last1=Kane | first1=S. R. | last2=Vervoort | first2=P. | last3=Horner | first3=J. | last4=Pozuelos | first4=P. J. | journal=Planetary Science Journal | volume=1 | pages=42–51 | date=September 2020 | issue=2 | doi=10.3847/PSJ/abae63 | doi-access=free | arxiv=2008.04927 | bibcode=2020PSJ.....1...42K | language=en}}</ref> <ref name="MoreOrLess">{{cite web | title=BBC Radio 4—More or Less, Sugar, Outdoors Play and Planets | last1=Harford | first1=Tim | url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | website=BBC | date=11 January 2019 | access-date=30 October 2019 | archive-date=12 January 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190112044935/https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | url-status=live | quote=Oliver Hawkins, more or less alumnus and statistical legend, wrote some code for us, which calculated which planet was closest to the Earth on each day for the past 50 years, and then sent the results to David A. Rothery, professor of planetary geosciences at the Open University. | language=en}}</ref> <ref name="Solex11">{{cite web | title=Venus Close Approaches to Earth as predicted by Solex 11 | url=http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | archive-date=9 August 2012 | access-date=19 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120809051650/http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | language=en}} Numbers generated by [https://web.archive.org/web/20150918233453/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex]</ref> <ref name="AIP Publishing 2019 p.">{{cite journal | title=Venus is not Earth's closest neighbour | journal=Physics Today | publisher=AIP Publishing | date=12 March 2019 | issue=3 | article-number=30593 | doi=10.1063/pt.6.3.20190312a | bibcode=2019PhT..2019c0593. | language=en}}</ref> <ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783">{{cite journal | title=Trajectories to Jupiter via Gravity Assists from Venus, Earth, and Mars | last1=Petropoulos | first1=Anastassios E. | last2=Longuski | first2=James M. | last3=Bonfiglio | first3=Eugene P. | journal=Journal of Spacecraft and Rockets | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) | volume=37 | issue=6 | year=2000 | pages=776–783 | doi=10.2514/2.3650 | bibcode=2000JSpRo..37..776P | language=en}}</ref> <ref name="Taylor 2020">{{cite web | last=Taylor | first=Chris | title=Welcome to Cloud City: The case for going to Venus, not Mars | website=Mashable | date=9 July 2020 | url=https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | access-date=21 October 2022 | archive-date=21 October 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221021222622/https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | date=2016 | last=Squyres | first=Steven W. | author-link=Steven W. Squyres | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | access-date=7 January 2016 |archive-date=28 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140428174456/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="slowing spin">{{cite web | title=Could Venus Be Shifting Gear? | date=10 February 2012 | series=Venus Express | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | access-date=7 January 2016 | archive-date=24 January 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160124032008/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="planetary-facts">{{cite web | title=Planetary Facts | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | access-date=20 January 2016 |archive-date=11 May 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120511011542/http://planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="compare">{{cite web | title=Space Topics: Compare the Planets | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | access-date=12 January 2016 | archive-date=18 February 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060218084852/http://planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | language=en}}</ref> <ref name="Brunier_2002">{{cite book | title=Solar System Voyage | first=Serge | last=Brunier | author-link=Serge Brunier | publisher=Cambridge University Press | year=2002 | page=40 | url=https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | isbn=978-0-521-80724-1 | translator-last=Dunlop | translator-first=Storm | access-date=17 September 2017 | archive-date=3 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200803144137/https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Correia_et_al_2003">{{cite journal | last1=Correia | first1=Alexandre C. M. | last2=Laskar | first2=Jacques | last3=De Surgy | first3=Olivier Néron | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part I: Theory | journal=Icarus | date=May 2003 | volume=163 | issue=1 | pages=1–23 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00042-3 | bibcode=2003Icar..163....1C | language=en}}</ref> <ref name="Laskar_De_Surgy_2003">{{cite journal | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part II: Numerical Simulations | last1=Laskar | first1=Jacques | last2=De Surgy | first2=Olivier Néron | journal=Icarus | year=2003 | volume=163 |issue=1 |pages=24–45 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00043-5 | bibcode=2003Icar..163...24C | language=en}}</ref> <ref name="Gold_Soter_1969">{{cite journal | title=Atmospheric Tides and the Resonant Rotation of Venus | last1=Gold | first1=T. | last2=Soter | first2=S. | journal=Icarus | date=1969 | volume=11 | issue=3 | pages=356–66 | doi=10.1016/0019-1035(69)90068-2 | bibcode=1969Icar...11..356G | language=en}}</ref> <ref name="apj2_230_L123">{{Cite journal | last1=Shapiro | first1=I. I. | last2=Campbell | first2=D. B. | last3=De Campli | first3=W. M. | title=Nonresonance Rotation of Venus | journal=Astrophysical Journal | volume=230 |pages=L123–L126 | date=June 1979 | doi=10.1086/182975 | bibcode=1979ApJ...230L.123S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="icarus202">{{cite journal | title=A Survey for Satellites of Venus | last1=Sheppard | first1=Scott S. | last2=Trujillo | first2=Chadwick A. | journal=Icarus | date=July 2009 | volume=202 | issue=1 | pages=12–16 | doi=10.1016/j.icarus.2009.02.008 | bibcode=2009Icar..202...12S | arxiv=0906.2781 | language=en}}</ref> <ref name="Mikkola_et_al_2004">{{cite journal | title=Asteroid 2002 VE68: A Quasi-Satellite of Venus | last1=Mikkola | first1=S. | last2=Brasser | first2=R. | last3=Wiegert | first3=P. | last4=Innanen | first4=K. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=351 | issue=3 | page=L63 | date=July 2004 | doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07994.x | doi-access=free | bibcode=2004MNRAS.351L..63M | language=en}}</ref> <ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012">{{cite journal | title=On the Dynamical Evolution of 2002 VE68 | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=427 | issue=1 | pages=728–39 | date=November 2012 | doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21936.x | doi-access=free | bibcode=2012MNRAS.427..728D | arxiv=1208.4444 | language=en}}</ref> <ref name="dynamics">{{Cite journal | title=Asteroid 2012 XE133: A Transient Companion to Venus | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=432 | issue=2 | pages=886–93 | date=June 2013 | doi=10.1093/mnras/stt454 | doi-access=free |arxiv=1303.3705 | bibcode=2013MNRAS.432..886D | language=en}}</ref> <ref name="Musser_2006">{{cite news | title=Double Impact May Explain Why Venus Has No Moon | last=Musser | first=George | date=10 October 2006 | journal=Scientific American | url=http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | access-date=7 January 2016 |archive-date=26 September 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070926222658/http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tytell_2006">{{cite news | title=Why Doesn't Venus Have a Moon? | last=Tytell | first=David | journal=Sky & Telescope | date=10 October 2006 | url=http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon | access-date=21 February 2026 | archive-date=6 August 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160806074454/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Frazier 2021">{{cite web | title=NASA's Parker Solar Probe Sees Venus Orbital Dust Ring | last=Frazier | first=Sarah | website=NASA | date=16 April 2021 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view | access-date=21 January 2023 | archive-date=22 August 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220822021758/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Garner 2019">{{cite web | title=What Scientists Found After Sifting Through Dust in the Solar System | last=Garner | first=Rob | website=NASA | date=12 March 2019 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system | access-date=21 January 2023 | archive-date=1 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230101003613/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system/ | language=en}}</ref> <ref name="Rehm 2021">{{cite web | last=Rehm | first=Jeremy | title=Parker Solar Probe Captures First Complete View of Venus Orbital Dust Ring | website=JHUAPL | date=15 April 2021 | url=https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | access-date=21 January 2023 | archive-date=21 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230121044857/https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | language=en}}</ref> <ref name="Dickinson_1998">{{cite book | last=Dickinson | first=Terrence | title=NightWatch: A Practical Guide to Viewing the Universe | date=1998 | publisher=Firefly Books | page=134 | location=Buffalo, NY | isbn=978-1-55209-302-3 | url=https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Flanders_2011">{{cite news | title=See Venus in Broad Daylight! | publisher=Sky & Telescope | first=Tony | last=Flanders | date=25 February 2011 | url=http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | access-date=21 February 2026 | archive-date=1 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120301153752/http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | language=en}}</ref> <ref name="ephemeris">{{cite web | title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006 | last=Espenak | first=Fred | date=1996 | work=NASA Reference Publication 1349 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006 | access-date=20 June 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html | archive-date=17 August 2000 | language=en}}</ref> <ref name="ASP_2021">{{cite web | title=Identifying UFOs | work=Night Sky Network | publisher=Astronomical Society of the Pacific | url=https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | access-date=10 April 2021 | archive-date=10 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210410182652/https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Chatfield_2015">{{cite web | title=The Solar System with the naked eye | last=Chatfield | first=Chris | year=2010 | work=The Gallery of Natural Phenomena | url=http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | archive-date=13 June 2015 | access-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150613105426/http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Gaherty_2012">{{cite news | title=Planet Venus Visible in Daytime Sky Today: How to See It | last=Gaherty | first=Geoff | work=Space.com | date=26 March 2012 | url=http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | access-date=19 April 2017 | archive-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170419193826/http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | language=en}}</ref> <ref name="Goines_1995">{{cite web | title=Inferential Evidence for the Pre-telescopic Sighting of the Crescent Venus | last=Goines |first=David Lance | date=18 October 1995 | website=Goines.net | url=http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20210504082630/http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-date=4 May 2021 | access-date=19 April 2017 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Boyle_2016">{{cite web | title=Venus transit: A last-minute guide | last=Boyle | first=Alan | work=NBC News | date=5 June 2012 | url=http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | access-date=11 January 2016 | archive-date=18 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130618160933/http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | language=en}}</ref> <ref name="Espenak_2004">{{cite web | last=Espenak | first=Fred | title=Transits of Venus, Six Millennium Catalog: 2000 BCE to 4000 CE |work=Transits of the Sun | publisher=NASA | year=2004 | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | access-date=14 May 2009 | archive-date=19 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom_1998">{{cite web | title=Horrocks and the Dawn of British Astronomy | last=Kollerstrom | first=Nicholas | year=1998 | publisher=University College London | url=http://www.dioi.org/kn/birth.htm | access-date=11 May 2012 | archive-date=26 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130626235945/http://www.dioi.org/kn/birth.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Hornsby_1771">{{cite journal |last1=Hornsby |first1=Thomas |title=LIII. The quantity of the Sun's parallax as deduced from the observations of the transit of Venus, on June 3, 1769 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1771 |issue=61 |pages=574–579 |doi=10.1098/rstl.1771.0054 |language=en}}</ref> <ref name="Woolley_1969">{{cite journal | title=Captain Cook and the Transit of Venus of 1769 | first=Richard | last=Woolley | journal=Notes and Records of the Royal Society of London | volume=24 | issue=1 | pages=19–32 | year=1969 | doi=10.1098/rsnr.1969.0004 | jstor=530738 | language=en}}</ref> <ref name="Ottewel_2022">{{cite web | title=The 5 petals of Venus and its 8-year cycle | last1=Ottewell | first1=Guy | url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | website=EarthSky | date=7 January 2022 | access-date=17 March 2022 | archive-date=22 February 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220222154200/https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Baum_2000">{{cite journal | title=The enigmatic ashen light of Venus: an overview | last=Baum | first=R. M. | journal=Journal of the British Astronomical Association | volume=110 | page=325 | year=2000 | bibcode=2000JBAA..110..325B | language=en}}</ref> <ref name="Cooley">{{cite journal |last1=Cooley |first1=Jeffrey L. |title=Inana and Sukaletuda: a Sumerian Astral Myth |journal=Kaskal |volume=5 |date=2008 |pages=161–172 |url=https://www.torrossa.com/en/resources/an/2412569 |language=en}}</ref> <ref name="Sachs_1974">{{cite journal | last=Sachs|first=A. | title=Babylonian Observational Astronomy | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London | volume=276 | issue=1257 | pages=43–50 | year=1974 | bibcode=1974RSPTA.276...43S | doi=10.1098/rsta.1974.0008 |language=en}}</ref> <ref name="Hobson_2009">{{cite thesis | title=The Exact Transmission of Texts in the First Millennium B.C.E. | first=Russell | last=Hobson | publisher=University of Sydney, Department of Hebrew, Biblical and Jewish Studies | type=Ph.D. | year=2009 | url=http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | access-date=26 December 2015 | archive-date=29 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120229144338/http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Heimpel_1982">{{cite journal | last=Heimpel | first=W. | year=1982 | title=A catalogue of Near Eastern Venus deities | journal=Syro-Mesopotamian Studies | volume=4 | issue=3 | pages=9–22 | publisher=Undena Publications | language=en}}</ref> <ref name="Needham_1959">{{cite book | title=Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth | first=Joseph | last=Needham | author-link=Joseph Needham | series=Science and Civilisation in China | date=1959 | volume=3 |page=398 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | bibcode=1959scc3.book.....N| language=en }} {{isbn|978-0-521-05801-8}} (botim i ribotuar)</ref> <ref name="Pliny_1991">{{cite book | title=Natural History II:36–37 | author=Pliny the Elder | translator-last1=Healy | translator-first1=John F. | publisher=Penguin Books | location=Harmondsworth, Middlesex, UK | year=1991 | pages=15–16 | language=en}}</ref> <ref name="Berkert_1972">{{cite book | title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism | publisher=Harvard University Press | first=Walter | last=Burkert | page=307 | year=1972 | isbn=978-0-674-53918-1 | url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | access-date=28 December 2015 | archive-date=9 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160609174557/https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dobbin_2002">{{cite journal | title=An Ironic Allusion at "Aeneid" 1.374 | first=Robert | last=Dobbin | journal=Mnemosyne | series=Fourth series | volume=55 | issue=6 | year=2002 | pages=736–738 | publisher=Brill | doi=10.1163/156852502320880285 | jstor=4433390 | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein">{{cite journal | title=Theory and Observation in Medieval Astronomy | first=Bernard R. | last=Goldstein | journal=Isis | volume=63 | issue=1 | date=March 1972 | pages=39–47 [44] | doi=10.1086/350839 | bibcode=1972Isis...63...39G | language=en}}</ref> <ref name="Enc_Irnica">{{cite encyclopedia | title=AVICENNA viii. Mathematics and Physical Sciences | encyclopedia=Encyclopædia Iranica | url=http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | access-date=4 March 2016 | archive-date=20 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200220161012/http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Ansari_2002">{{cite conference | title=History of Oriental Astronomy | conference=Proceedings of the Joint Discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, Organised by the Commission 41 (History of Astronomy), Held in Kyoto, 25–26 August 1997 | series = Astrophysics and Space Science Library | first=S. M. Razaullah | last=Ansari | publisher=Springer Science+Business Media | year=2002 | page=137 | isbn=978-1-4020-0657-9 | language=en}}</ref> <ref name="palmieri">{{cite journal | title=Galileo and the discovery of the phases of Venus | last=Palmieri | first=Paolo | journal=Journal for the History of Astronomy | year=2001 | volume=21 | issue=2 | pages=109–129 | bibcode=2001JHA....32..109P | doi=10.1177/002182860103200202 | language=en}}</ref> <ref name="Fegley">{{cite book | last=Fegley Jr | first=B. | chapter=Venus | year=2003 | pages=487–507 | publisher=Elsevier | title=Treatise on Geochemistry | editor1-first=Heinrich D. | editor1-last=Holland | editor2-first=Karl K. | editor2-last=Turekian | isbn=978-0-08-043751-4 | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom">{{cite journal | title=William Crabtree's Venus transit observation | last=Kollerstrom |first=Nicholas | journal=Proceedings IAU Colloquium No. 196 | year=2004 | volume=2004 | pages=34–40 | bibcode=2005tvnv.conf...34K | doi=10.1017/S1743921305001249 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Marov2004">{{cite conference | title=Mikhail Lomonosov and the discovery of the atmosphere of Venus during the 1761 transit | last=Marov |first=Mikhail Ya. | work=Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy, Proceedings of IAU Colloquium #196, held 7–11 June 2004 in Preston, U.K. | year=2004 | volume=2004 | pages=209–219 | editor-first=D. W. | editor-last=Kurtz | publisher=Cambridge University Press | doi=10.1017/S1743921305001390 | doi-access=free | bibcode=2005tvnv.conf..209M | language=en}}</ref> <ref name="Britannica">{{cite encyclopedia | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | title=Mikhail Vasilyevich Lomonosov | url=http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | access-date=12 July 2009 | archive-date=25 July 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080725172753/http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell_1899">{{cite journal | title=The Atmosphere of Venus | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1899-04_9_4/page/n93 | last=Russell |first=H. N. | year=1899 | journal=Astrophysical Journal | volume=9 | pages=284–299 | doi=10.1086/140593 | bibcode=1899ApJ.....9..284R | language=en}}</ref> <ref name="Hussey_1832">{{cite journal | title=On the Rotation of Venus | last=Hussey | first=T. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=2 | issue=11 | pages=78–126 | year=1832 | bibcode=1832MNRAS...2...78H | doi=10.1093/mnras/2.11.78d | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Nemet-Nejat">{{cite book | last=Nemet-Nejat |first=Karen Rhea | title=Daily Life in Ancient Mesopotamia | publisher=Greenwood | isbn=978-0-313-29497-6 | page=203 | year=1998 | url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 | access-date=2 February 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Ross_1928">{{cite journal | title=Photographs of Venus | last=Ross | first=F. E. | journal=Astrophysical Journal | volume=68 | year=1928 | page=57 | doi=10.1086/143130 | bibcode=1928ApJ....68...57R | language=en}}</ref> <ref name="Martz_1934">{{cite journal | title=Venus and life | url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1934-03_42_3/page/164 | last=Martz | first=Edwin P. Jr. | journal=Popular Astronomy | volume=42 | page=165 | year=1934 | bibcode=1934PA.....42..165M | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein_Carpenter_1963">{{cite journal | title=Rotation of Venus: Period Estimated from Radar Measurements | last1=Goldstein | first1=R. M. | last2=Carpenter | first2=R. L. | journal=Science | volume=139 | issue=3558 | pages=910–911 | year=1963 | doi=10.1126/science.139.3558.910 | pmid=17743054 | bibcode=1963Sci...139..910G | language=en}}</ref> <ref name="Campbell_et_al_1976">{{cite journal | title=New radar image of Venus | last1=Campbell | first1=D. B. | last2=Dyce | first2=R. B. | last3=Pettengill | first3=G. H. | journal=Science | year=1976 | volume=193 | issue=4258 | pages=1123–1124 | doi=10.1126/science.193.4258.1123 | pmid=17792750 | bibcode=1976Sci...193.1123C | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_1">{{cite web |title=Inventing The Interplanetary Probe | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_OKB1.htm | access-date=27 December 2007 |archive-date=12 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181012053708/http://mentallandscape.com/V_OKB1.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mayer_et_al_1958">{{cite journal | title=Observations of Venus at 3.15-cm Wave Length | last1=Mayer | first1=C. H. | last2=McCullough | first2=T. P. | last3=Sloanaker | first3=R. M. | journal=The Astrophysical Journal | date=January 1958 | volume=127 | page=1 | bibcode=1958ApJ...127....1M | doi=10.1086/146433 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="NASA_1962">{{cite report | title=Mariner-Venus 1962 Final Project Report | author=Jet Propulsion Laboratory | publisher=NASA | date=1962 | version=SP-59 | url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | access-date=7 July 2017 | archive-date=11 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140211144532/http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_2">{{cite web | title=Plumbing the Atmosphere of Venus | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | access-date=27 December 2007 | archive-date=30 September 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180930201301/http://mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | language=en}}</ref> <ref name="COSPAR_Group_VII_1969">{{cite conference | title=Report on the Activities of the COSPAR Working Group VII | page=94 | date=11–24 May 1969 | location=Prague, Czechoslovakia | book-title=Preliminary Report, COSPAR Twelfth Plenary Meeting and Tenth International Space Science Symposium | publisher=National Academy of Sciences | language=en}}</ref> <ref name="Time_1971">{{cite magazine | title=Science: Onward from Venus | date=8 February 1971 | magazine=Time | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | access-date=2 January 2013 | archive-date=21 December 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081221214000/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | language=en}}</ref> <ref name="Colin_Hall_1977">{{cite journal | title=The Pioneer Venus Program | last1=Colin | first1=L. | last2=Hall | first2=C. | volume=20 | issue=3 | pages=283–306 | date=1977 | journal=Space Science Reviews | bibcode=1977SSRv...20..283C | doi=10.1007/BF02186467 | language=en}}</ref> <ref name="Williams_2005">{{cite web | title=Pioneer Venus Project Information | first=David R. | last=Williams | date=6 January 2005 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | access-date=19 July 2009 |archive-date=15 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190515084212/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Greeley_Batson_2007">{{cite book | last1=Greeley | first1=Ronald | author-link=Ronald Greeley | last2=Batson | first2=Raymond M. | title=Planetary Mapping | page=47 | date=2007 | isbn=978-0-521-03373-2 | publisher=Cambridge University Press | url=https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | access-date=19 July 2009 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Howell_2014">{{cite web | title=Venus Express Out Of Gas; Mission Concludes, Spacecraft On Death Watch | last=Howell | first=Elizabeth | website=Universe Today | date=16 December 2014 | url=https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | access-date=22 April 2021 | archive-date=22 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210422084103/https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Volume 7 of Mayan studies">{{cite book | title=The Book of Chumayel: The Counsel Book of the Yucatec Maya, 1539–1638 | orig-date=1899 | date=1995 |publisher=Richard Luxton | isbn=978-0-89412-244-6 | pages=6, 194 | language=en}}</ref> <ref name="Milbrath">{{Cite book | title=Star Gods of The Mayans: Astronomy in Art, Folklore, and Calendars | last=Milbrath | first=Susan | date=1999 | publisher=University of Texas Press | location= Austin, TX | isbn= 978-0-292-79793-2 | pages=200–204, 383 | language=en}}</ref> <ref name="De_Groot_1912">{{cite book | title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism | first=Jan Jakob Maria|last=De Groot | series=American lectures on the history of religions | volume=10 | page=300 | year=1912 | publisher=G. P. Putnam's Sons | url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | access-date=8 January 2010 | archive-date=22 July 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005812/http://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Crump_1992">{{cite book | title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan | first=Thomas | last=Crump | year=1992 | url=https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum | url-access=limited | pages=[https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum/page/n53 39]–40 | publisher=Routledge | isbn=978-0-415-05609-0 | language=en}}</ref> <ref name="Hulbert_1909">{{cite book | first=Homer Bezaleel | last=Hulbert | year=1909 | title=The passing of Korea | page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] | publisher=Doubleday, Page & company | url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog | access-date=8 January 2010 | language=en}}</ref> <ref name="VOER">{{Cite web | title=Sao Kim – VOER | url=https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | access-date=26 December 2022 | website=Vietnam Open Educational Resources | archive-date=26 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221226003259/https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | url-status=live | language=vi}}</ref> <ref name="bhalla06">{{cite book | last=Bhalla | first=Prem P. | title=Hindu Rites, Rituals, Customs and Traditions: A to Z on the Hindu Way of Life | page=29 | date=2006 | publisher=Pustak Mahal | isbn=978-81-223-0902-7 | language=en}}</ref> <ref name="behari_frawley03">{{cite book | title=Myths & Symbols of Vedic Astrology | last1=Behari | first1=Bepin | last2=Frawley | first2=David | date=2003 | edition=2nd | publisher=Lotus Press | isbn=978-0-940985-51-3 | pages=65–74 | language=en}}</ref> <ref name="Green1992">{{cite book | title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary | last1=Black | first1=Jeremy | first2=Anthony | last2=Green | publisher=The British Museum Press | year=1992 | isbn=978-0-7141-1705-8 |pages=108–109 | url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | access-date=23 August 2020 |archive-date=20 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Cattermole_Moore_1997">{{cite book | last1=Cattermole | first1=Peter John | last2=Moore | first2=Patrick | title=Atlas of Venus | year=1997 | page=9 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-49652-0 | language=en}}</ref> <ref name="EBLCM">{{Cite encyclopedia | title=Lucifer | date=24 January 2020 | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | access-date=3 February 2023 | archive-date=24 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200124092904/https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | language=en}}</ref> <ref name="Cicero">{{cite book | title=De Natura Deorum | date=12 September 2005 | first=Marcus Tullius | last=Cicero | url=https://www.gutenberg.org/ebooks/14988 | access-date=3 February 2023 | archive-date=12 September 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050912023013/http://oll.libertyfund.org/Texts/Cicero0070/NatureOfGods/HTMLs/0040_Pt02_Book1.html | language=en}}.</ref> <ref name="Atsma">{{cite web | title=Eospheros & Hespheros | first=Aaron J. | last=Atsma | website=Theoi.com | url=https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | access-date=15 January 2016 |archive-date=14 July 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190714105448/https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Sobel_2005">{{cite book | first=Dava | last=Sobel |author-link=Dava Sobel | title=The Planets | year=2005 | publisher=Harper Publishing | pages=53–70 | isbn=978-0-14-200116-5 | url=https://books.google.com/books?id=5KHuAAAAMAAJ | language=en}}</ref> <ref name="miller">{{cite book | title=Venus | year=2003 | first=Ron | last=Miller | publisher=Twenty-First Century Books | page=12 | isbn=978-0-7613-2359-4 | language=en}}</ref> <ref name="Dick_2001">{{cite book | first=Steven | last=Dick | year=2001 | title=Life on Other Worlds: The 20th-Century Extraterrestrial Life Debate | page=43 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-79912-6 | language=en}}</ref> <ref name="Seed_2005">{{cite book | first=David | last=Seed | year=2005 | title=A Companion to Science Fiction | pages=[https://archive.org/details/companiontoscien00seed/page/n151 134]–135 | publisher=Blackwell Publishing | isbn=978-1-4051-1218-5 | url=https://archive.org/details/companiontoscien0000unse/mode/2up | access-date=3 February 2023 | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="stearn1961">{{cite journal | first=William T. | last=Stearn | title=The Male and Female Symbols of Biology | journal=New Scientist | issue=248 | pages=412–413 | date=17 August 1961 | url=https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211123202014/https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-date=23 November 2021 | language=en}}</ref> <ref name="Clark_2003">{{cite news | title=Acidic clouds of Venus could harbour life | work=New Scientist | date=26 September 2003 | first=Stuart | last=Clark | url=https://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | access-date=30 December 2015 | archive-date=16 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150516203938/http://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Redfern_2004">{{cite news | title=Venus clouds 'might harbour life' | last=Redfern | first=Martin | date=25 May 2004 | work=BBC News | access-date=30 December 2015 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | archive-date=16 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200916211157/http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dartnell2015">{{cite journal | title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: I. Cosmic rays | last1=Dartnell | first1=Lewis R. | last2=Nordheim | first2=Tom Andre | last3=Patel | first3=Manish R. | last4=Mason | first4=Jonathon P. | last5=Coates | first5=Andrew J. | last6=Jones | first6=Geraint H. | journal=Icarus | date=September 2015 | volume=257 | pages=396–405 | doi=10.1016/j.icarus.2015.05.006 | bibcode=2015Icar..257..396D | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Sagan_Morowitz_1967">{{cite journal |last1=Sagan |first1=Carl |title=Life on the Surface of Venus? |journal=Nature |date=December 1967 |volume=216 |issue=5121 |pages=1198–1199 |doi=10.1038/2161198a0 |bibcode=1967Natur.216.1198S |language=en}}</ref> <ref name="TAJ-20190826">{{cite journal | title=Long-term Variations of Venus's 365 nm Albedo Observed by Venus Express, Akatsuki, MESSENGER, and the Hubble Space Telescope | last1=Lee | first1=Yeon Joo | last2=Jessup | first2=Kandis-Lea | last3=Perez-Hoyos | first3=Santiago | last4=Titov | first4=Dmitrij V. | last5=Lebonnois | first5=Sebastien | last6=Peralta | first6=Javier | last7=Horinouchi | first7=Takeshi | last8=Imamura | first8=Takeshi | last9=Limaye | first9=Sanjay | last10=Marcq | first10=Emmanuel | last11=Takagi | first11=Masahiro | last12=Yamazaki | first12=Atsushi | last13=Yamada | first13=Manabu | last14=Watanabe | first14=Shigeto | last15=Murakami | first15=Shin-ya | last16=Ogohara | first16=Kazunori | last17=McClintock | first17=William M. | last18=Holsclaw | first18=Gregory | last19=Roman | first19=Anthony | journal=The Astronomical Journal | date=26 August 2019 | volume=158 | issue=3 | page=126 | arxiv=1907.09683 | bibcode=2019AJ....158..126L | doi=10.3847/1538-3881/ab3120 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="ES-20190903">{{cite news | title=Could microbes be affecting Venus' climate? | last=Anderson | first=Paul | date=3 September 2019 | work=Earth & Sky | url=https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | access-date=3 September 2019 |archive-date=3 September 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190903230026/https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="stearn">{{cite journal | title=The Origin of the Male and Female Symbols of Biology | last=Stearn | first=William T. | journal=Taxon | date=May 1968 | volume=11 | issue=4 | pages=109–113 | doi=10.2307/1217734|jstor=1217734 | bibcode=1962Taxon..11..109S | language=en}}</ref> <ref name="NRC_2006">{{cite book | title=Assessment of Planetary Protection Requirements for Venus Missions: Letter Report | author=National Research Council | date=2006 | publisher=The National Academies Press | doi=10.17226/11584 | bibcode=2006nap..book11584N | isbn=978-0-309-10150-9 | url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | access-date=19 January 2021 | archive-date=17 July 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150717231529/http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Архив фантастики">{{cite web | title=Архив фантастики | website=Архив фантастики | language=ru | url=http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | access-date=2 September 2021 | archive-date=2 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210902230735/http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | url-status=live}}</ref> <ref name="Inner Solar System 2015">{{cite book | title=Inner Solar System | editor-last=Badescu | editor-first=Viorel | editor-last2=Zacny | editor-first2=Kris | publisher=Springer International Publishing | year=2015 | isbn=978-3-319-19568-1 | doi=10.1007/978-3-319-19569-8 | language=en}}</ref> <ref name="Tickle 2015">{{cite web | title=A Look Into Whether Humans Should Try to Colonize Venus Instead of Mars | last=Tickle | first=Glen | website=Laughing Squid | date=5 March 2015 | url=https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | access-date=1 September 2021 | archive-date=1 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210901191020/https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Warmflash_2017">{{cite web | title=Colonization of the Venusian Clouds: Is 'Surfacism' Clouding Our Judgement? | first=David | last=Warmflash | website=Vision Learning | date=14 March 2017 | url=https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | access-date=20 September 2019 | archive-date=11 December 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191211122431/https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Landis2003">{{cite book |last1=Landis |first1=Geoffrey A. |title=AIP Conference Proceedings |chapter=Colonization of Venus |date=2003 |volume=654 |pages=1193–1198 |doi=10.1063/1.1541418 |hdl=2060/20030022668 |language=en}}</ref> <ref name="Lawrence_2005">{{cite web | title=In Search of the Venusian Shadow | last=Lawrence | first=Pete | date=2005 | website=Digitalsky.org.uk | access-date=13 June 2012 | url=http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120611003523/http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-date=11 June 2012 | language=en}}</ref> <ref name="Walker_2017">{{cite web | title=Viewing Venus in Broad Daylight | first=John | last=Walker | work=Fourmilab Switzerland | access-date=19 April 2017 | archive-date=29 March 2017 | url=http://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20170329024632/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Jakosky">{{cite book | title=The New Solar System | last=Jakosky |first=Bruce M. | chapter=Atmospheres of the Terrestrial Planets | editor1-last=Beatty | editor1-first=J. Kelly | editor2-last=Petersen | editor2-first=Carolyn Collins | editor3-last=Chaikin | editor3-first=Andrew | edition=4th | date=1999 | pages=175–200 | location=Boston |publisher=Sky Publishing | isbn=978-0-933346-86-4 |oclc=39464951 | language=en}}</ref> <ref name="Shiga_2007">{{cite web | title=Did Venus's ancient oceans incubate life? | first=David | last=Shiga | work=New Scientist | date=10 October 2007 | url=https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | access-date=17 September 2017 |archive-date=24 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090324134332/https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Brammer 2020">{{cite web | last=Brammer | first=John Paul | title=Love/Hate Reads: 'Men Are From Mars, Women Are From Venus,' Revisited | website=VICE | date=10 February 2020 | url=https://www.vice.com/en/article/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited/ | access-date=17 April 2023 | archive-date=17 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230417234135/https://www.vice.com/en/article/n7j3nm/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510">{{cite journal | title=Sex symbols ancient and modern: their origins and iconography on the pedigree | last=Schott | first=G. D. | journal=BMJ | date=22 December 2005 | volume=331 | issue=7531 | pages=1509–1510 | doi=10.1136/bmj.331.7531.1509 | pmid=16373733 | pmc=1322246 | language=en}}</ref> <ref name="Parker 1974">{{cite journal | title=Ancient Egyptian Astronomy | last=Parker | first=R. A. | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences | publisher=The Royal Society | year=1974 | volume=276 | issue=1257 | pages=51–65 | jstor=74274 | doi=10.1098/rsta.1974.0009 | bibcode=1974RSPTA.276...51P | language=en}}</ref> <ref name="Quack 2019">{{cite book | title=Oxford Research Encyclopedia of Planetary Science | last=Quack | first=Joachim Friedrich | chapter=The Planets in Ancient Egypt | publisher=Oxford University Press | date=23 May 2019 | doi=10.1093/acrefore/9780190647926.013.61 | isbn=978-0-19-064792-6 | language=en}}</ref> <ref name="Getty">{{cite web | title=Aphrodite and the Gods of Love: Roman Venus (Getty Villa Exhibitions) | website=Getty | url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | access-date=15 April 2023 | archive-date=12 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230412080715/https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Whitney_1986">{{cite journal | title=The Skies of Vincent van Gogh | last=Whitney | first=Charles A. | journal=Art History|date=September 1986 | volume=9| issue=3 | page=356 | doi=10.1111/j.1467-8365.1986.tb00206.x | language=en}}</ref> <ref name="Boime_1984">{{cite journal | last=Boime | first=Albert | author-link=Albert Boime | title=Van Gogh's ''Starry Night'': A History of Matter and a Matter of History | journal=Arts Magazine | date=December 1984 | page=88 | url=http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | access-date=28 July 2018 | archive-date=23 November 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181123150057/http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="u3r1a">{{cite journal | title=The deep atmosphere of Venus and the possible role of density-driven separation of CO2 and N2 | last1=Lebonnois | first1=Sebastien | last2=Schubert | first2=Gerald | journal=Nature Geoscience | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=10 | issue=7 | date=26 June 2017 | pages=473–477 | doi=10.1038/ngeo2971 | bibcode=2017NatGe..10..473L | language=en}}</ref> <ref name="Ernst 2022">{{cite web | title=Venus was once more Earth-like, but climate change made it uninhabitable | last=Ernst | first=Richard | website=The Conversation | date=3 November 2022 | url=http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | access-date=21 April 2023 | archive-date=21 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230421033219/http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio 2020 p.">{{cite journal | title=Venusian Habitable Climate Scenarios: Modeling Venus Through Time and Applications to Slowly Rotating Venus-Like Exoplanets | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=125 | issue=5 | year=2020 | article-number=e2019JE006276 | doi=10.1029/2019je006276 | arxiv=2003.05704 | bibcode=2020JGRE..12506276W | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383">{{cite journal | title=Was Venus the first habitable world of our solar system? | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | last3=Kiang | first3=Nancy Y. | last4=Sohl | first4=Linda E. | last5=Grinspoon | first5=David H. | last6=Aleinov | first6=Igor | last7=Kelley | first7=Maxwell | last8=Clune | first8=Thomas | journal=Geophysical Research Letters | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=43 | issue=16 | date=28 August 2016 | pages=8376–8383 | doi=10.1002/2016gl069790 | pmid=28408771 | pmc=5385710 | arxiv=1608.00706 | bibcode=2016GeoRL..43.8376W | language=en}}</ref> <ref name="Steigerwald 2022">{{cite web | title=NASA Study: Massive Volcanism May Have Altered Ancient Venus' Climate | last=Steigerwald | first=Bill | website=NASA | date=2 November 2022 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change | access-date=5 May 2023 | archive-date=10 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230510213318/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tillman 2018">{{cite web | title=Venus' Atmosphere: Composition, Climate and Weather | last=Tillman | first=Nola Taylor | website=Space.com | date=18 October 2018 | url=https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | access-date=9 May 2023 | archive-date=9 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230509122404/https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012">{{cite web | title=Venus and Earth: worlds apart – Transit of Venus blog | website=ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs | date=31 May 2012 | url=https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | access-date=11 June 2023 | archive-date=11 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230611201608/https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | url-status=live | language=en}}</ref> }} == Lexim i mëtejshëm == * {{Cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=2023-02-06 |volume=219 |issue=1 |page=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en }} * {{Cite journal |last1=Widemann |first1=Thomas |last2=Smrekar |first2=Suzanne E. |last3=Garvin |first3=James B. |last4=Straume-Lindner |first4=Anne Grete |last5=Ocampo |first5=Adriana C. |last6=Schulte |first6=Mitchell D. |last7=Voirin |first7=Thomas |last8=Hensley |first8=Scott |last9=Dyar |first9=M. Darby |last10=Whitten |first10=Jennifer L. |last11=Nunes |first11=Daniel C. |last12=Getty |first12=Stephanie A. |last13=Arney |first13=Giada N.|author13-link=Giada Arney |last14=Johnson |first14=Natasha M. |last15=Kohler |first15=Erika |last16=Spohn |first16=Tilman |last17=O'Rourke |first17=Joseph G. |last18=Wilson |first18=Colin F. |last19=Way |first19=Michael J. |last20=Ostberg |first20=Colby |last21=Westall |first21=Frances |last22=Höning |first22=Dennis |last23=Jacobson |first23=Seth |last24=Salvador |first24=Arnaud |last25=Avice |first25=Guillaume |last26=Breuer |first26=Doris |last27=Carter |first27=Lynn |last28=Gilmore |first28=Martha S. |last29=Ghail |first29=Richard |last30=Helbert |first30=Jörn |last31=Byrne |first31=Paul |last32=Santos |first32=Alison R. |last33=Herrick |first33=Robert R. |last34=Izenberg |first34=Noam |last35=Marcq |first35=Emmanuel |last36=Rolf |first36=Tobias |last37=Weller |first37=Matt |last38=Gillmann |first38=Cedric |last39=Korablev |first39=Oleg |last40=Zelenyi |first40=Lev |last41=Zasova |first41=Ludmila |last42=Gorinov |first42=Dmitry |last43=Seth |first43=Gaurav |last44=Rao |first44=C. V. Narasimha |last45=Desai |first45=Nilesh |title=Venus Evolution Through Time: Key Science Questions, Selected Mission Concepts and Future Investigations |journal=Space Science Reviews |date=October 2023 |volume=219 |issue=7 |page=56 |doi=10.1007/s11214-023-00992-w |bibcode=2023SSRv..219...56W |display-authors=1|hdl=10852/109541 |hdl-access=free |language=en }} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|commonscat=Venus (planet)}} * [https://web.archive.org/web/20150906034051/http://solarsystem.nasa.gov/planets/venus Profili i Venusit] në faqen e NASA-s për eksplorimin e Sistemit Diellor * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html Misionet drejt Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210163349/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html |date=2015-02-10 }} dhe [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html katalogu i imazheve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329025335/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html |date=2015-03-29 }} te Qendra Kombëtare e të Dhënave për Shkencat Hapësinore * [http://www.mentallandscape.com/V_Venus.htm Eksplorimi sovjetik i Venusit] dhe [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm katalogu i imazheve] në Mentallandscape.com * [https://web.archive.org/web/20151015045714/http://www.strykfoto.org/venera.htm Katalogu i imazheve nga misionet Venera] * [http://www.nineplanets.org/venus.html Faqja për Venusin] në ''The Nine Planets'' * [http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html Kalimet e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html |date=2012-03-19 }} në NASA.gov * [https://web.archive.org/web/20150207003528/http://www.geody.com/?world=venus Geody Venus], një motor kërkimi për veçoritë e sipërfaqes * [https://gravitysimulator.org/solar-system/pentagram-of-venus Simulim interaktiv 3D i gravitetit] të pentagramit që përshkon orbita e Venusit kur Toka mbahet e palëvizshme në qendër të sistemit koordinativ === Burime hartografike === * [https://web.archive.org/web/20071005184007/http://www.mapaplanet.org/explorer/venus.html Map-a-Planet: Venus] nga Shërbimi Gjeologjik i SHBA-së * [https://web.archive.org/web/20160112001040/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/VENUS/target Gazetari i Nomenklaturës Planetare: Venusi] nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]] * [http://www.lpi.usra.edu/resources/vc/vchome.shtml Baza e të dhënave për krateret e Venusit] nga Instituti Hënor dhe Planetar * [http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf Harta e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106161927/http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf |date=2015-11-06 }} nga Universiteti Eötvös Loránd * [https://www.google.com/maps/space/venus/@33.5623476,-46.1493481,7057278m/data=!3m1!1e3 Google Venus 3D], hartë interaktive e planetit {{Authority control}} [[Kategoria:Venusi| ]] [[Kategoria:Planetë të Sistemit Diellor]] [[Kategoria:Planetë tokësorë]] [[Kategoria:Objekte astronomike të njohura që nga lashtësia]] [[Kategoria:Luciferi]] <!-- NUK ËSHTË PJESË E ARTIKULLIT — mos e kopjo këtë bllok në faqen kryesore. == Për faqen e diskutimit (Talk) == {{Përkthyer nga|en|Venus|19 shtator 2026|1375690330}} == Përmbledhja e redaktimit == --> i5o8lwq71lodl1rj9pymbotfjy09i44 3060413 3060412 2026-10-29T17:46:12Z ~2026-57742-29 195144 /* Misionet e para në Venus */ 3060413 wikitext text/x-wiki {{Short description|Planeti i dytë nga Dielli}} {{Artikull i përkryer}} {{Use dmy dates|date=August 2024}} {{Infobox planet | type = Planet shkëmbor | name = Venusi <br> Venera | image = <!-- Please do not change this image without discussion in the Talk page. This selection is by consensus --> Venus_from_Mariner_10.jpg | symbol = [[File:Venus symbol (bold).svg|24px|♀|class=skin-invert]] | caption = Imazh me ngjyra false i Venusit, marrë nga Mariner 10 më 1974. | orbit_ref = <ref name="fact"/><ref name="horizons"/> | epoch = J2000 | aphelion = {{Convert|0.728213|AU|e6km|2|abbr=unit|lk=in}} | perihelion = {{Convert|0.718440|AU|e6km|2|abbr=unit}} | semimajor = {{Convert|0.723332|AU|e6km|2|abbr=unit}} | eccentricity = 0,006772<ref name="VSOP87"/> | period = {{plainlist | * {{Val|224.701|u=day}}<ref name="fact"/> * {{Val|0.615198|u=vit julian}} * {{Val|0.615187|u=vit sideral}} * 1,92 ditë diellore të Venusit }} | synodic_period = 583,92 ditë<ref name="fact"/> | avg_speed = 35,02{{Nbsp}}km/s | inclination = {{plainlist | * {{Val|3.39458|u=°}} ndaj ekliptikës * 3,86° ndaj ekuatorit të [[Dielli]]t * 2,15° ndaj planit të pandryshueshëm<ref name="Souami_Souchay_2012"/> }} | asc_node = 76,680°<ref name="VSOP87"/> | arg_peri = 54,884° | mean_anomaly = 50,115° | satellites = Asnjë | allsatellites = yes | mean_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{Val|fmt=commas|6051.8|1.0|u=km}}}}<ref name="Seidelmann2007"/> * 0,9499 Toka }} | flattening = 0<ref name="Seidelmann2007"/> | surface_area = {{plainlist | * {{Val|4.6023|e=8|u=km2}} * 0,902 Toka }} | volume = {{plainlist | * {{Val|9.2843|e=11|u=km3}} * 0,857 Toka }} | mass = {{plainlist | * {{Val|4.86731|0.00023|e=24|u=kg}}<ref name="NASA_2015"/> * 0,815 Toka }} | density = {{Val|5.243|0.003|u=g/cm3}}<ref name="NASA_2015"/> | surface_grav = {{Convert|8.87|m/s2|g0|lk=out}} | escape_velocity = {{Convert|10.36|km/s|abbr=on}}<ref name="NASA_2015"/> | rotation = {{Val|-116.75|u=day}} (retrograd)<ref name="planetary-facts"/> <br/>1 ditë diellore e Venusit | sidereal_day = {{Val|-243.0226|u=day}} (retrograd)<ref name="Margot_et_al_2021"/> | rot_velocity = 6,52 km/h | axial_tilt = 2,64° (për rrotullimin retrograd){{break}}177,36° (ndaj orbitës)<ref name="fact"/>{{refn|group=note|Përcaktimi i rrotullimit si retrograd, siç bëjnë misionet hapësinore të NASA-s dhe USGS-ja, e vendos Ishtar Terra në hemisferën veriore dhe jep pjerrësi boshtore prej 2,64°. Zbatimi i rregullit të dorës së djathtë për rrotullim prograd e vendos Ishtar Terrën në hemisferën negative dhe jep pjerrësi boshtore prej 177,36°.}} | right_asc_north_pole = {{plainlist | * 18h 11m 2s * 272,76°<ref name="iauwg_ccrsps2000"/><ref name="iau2015">{{cite journal |last1=Archinal |first1=B. A. |last2=Acton |first2=C. H. |last3=A'Hearn |first3=M. F. |last4=Conrad |first4=A. |last5=Consolmagno |first5=G. J. |last6=Duxbury |first6=T. |last7=Hestroffer |first7=D. |last8=Hilton |first8=J. L. |last9=Kirk |first9=R. L. |last10=Klioner |first10=S. A. |last11=McCarthy |first11=D. |last12=Meech |first12=K. |last13=Oberst |first13=J. |last14=Ping |first14=J. |last15=Seidelmann |first15=P. K. |last16=Tholen |first16=D. J. |last17=Thomas |first17=P. C. |last18=Williams |first18=I. P. |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2015 |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |date=March 2018 |volume=130 |issue=3 |article-number=22 |doi=10.1007/s10569-017-9805-5 |bibcode=2018CeMDA.130...22A |language=en}}</ref> }} | declination = 67,16°<ref name="iau2015"/> | albedo = {{plainlist | * 0,689 (gjeometrik)<ref name="Mallama_et_al"/> * 0,76 (Bond)<ref name="Haus_et_al"/> }} | magnitude = −4,92 deri në −2,98<ref name="Mallama_and_Hilton"/> | abs_magnitude = −4,4<ref>{{cite web |title=Encyclopedia – the brightest bodies |website=IMCCE |url=https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724225002/https://promenade.imcce.fr/en/pages5/572.html |url-status=live |language=en}}</ref> | angular_size = {{nowrap|9,7′–66,0′}}<ref name="fact"/> | single_temperature = {{Convert|232|K|°C|0}} (temperaturë e trupit të zi)<ref name="American Chemical Society 2013"/> | temp_name1 = [[Kelvini|Kelvin]] | mean_temp_1 = 737 K<ref name="fact"/> | temp_name2 = [[Celcius|Celsius]] | mean_temp_2 = 464 °C | temp_name3 = Fahrenheit | mean_temp_3 = 867 °F | surface_equivalent_dose_rate = {{convert |0.00000000225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}}<br/>{{convert |0.0000918 |- |0.0225 |mSv/h |μSv/h |sigfig=2 |disp=out}} në nivelin e reve<ref name="radiation-levels"/><!-- pixel values measured from the referenced figure --> | surface_absorbed_dose_rate = {{convert |0.00000000206 |mGy/h |μGy/h |sigfig=2 |disp=out}}<ref name="radiation-levels"/> | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Venus.ogg|ˈ|v|iː|n|ə|s}} | named_after = {{ill|Venusi (mitologji)|en|Venus (mythology)|lt=Venusi}} | adjectives = {{nowrap|Venusian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|nj|uː|z|i|ə|n|,_|-|ʒ|ə|n}},<ref name="Lexico_Venusian"/>}} rrallë Cytherean {{IPAc-en|s|ɪ|θ|ə|'|r|iː|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Cytherean</ref> ose Venerean / Venerian {{IPAc-en|v|ᵻ|ˈ|n|ɪər|i|ə|n}}<ref>Oxford English Dictionary, Venerean, Venerian</ref> | atmosphere = po | atmosphere_ref = <ref name="fact"/> | surface_pressure = 93&nbsp;[[Bari (njësi)|bar]] (9,3&nbsp;[[Paskali (njësi)|MPa]]){{break}}92 atm | atmosphere_composition = {{plainlist | * 96,5% [[Dioksidi i karbonit|dioksid karboni]] * 3,5% [[Azoti|azot]] * 0,015% dioksid squfuri * 0,0070% [[Argoni|argon]] * 0,0020% avull uji * 0,0017% [[Monoksidi i karbonit|monoksid karboni]] * 0,0012% [[Heliumi|helium]] * 0,0007% [[Neoni|neon]] * Gjurmë sulfur karbonili * Gjurmë klorur hidrogjeni * Gjurmë fluorur hidrogjeni }} }} '''Venusi''' ose '''Venera''' është [[Planeti|planeti]] i dytë nga [[Dielli]]. Për nga madhësia dhe masa, Venusi i ngjan [[Toka|Tokës]], por nuk ka ujë të lëngshëm dhe {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus|lt=atmosfera e tij}} është shumë më e trashë dhe më e dendur se ajo e çdo trupi tjetër shkëmbor në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Atmosfera përbëhet kryesisht nga [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe ka një shtresë të dendur resh të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] që mbulon të gjithë planetin. Në nivelin mesatar të sipërfaqes, temperatura e atmosferës arrin {{convert|737|K|C F|abbr=on}}, duke e bërë Venusin planetin më të nxehtë në Sistemin Diellor. Trysnia atmosferike është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës në nivelin e detit, duke e shndërruar shtresën më të ulët të atmosferës në një lëng superkritik. Nga Toka, Venusi shihet si një pikë drite e ngjashme me një yll; ai duket më i ndritshëm se çdo pikë tjetër natyrore drite në qiell,<ref name="Lawrence_2005"/><ref name="Walker_2017"/> si «ylli i mëngjesit» ose «ylli i mbrëmjes», më i ndritshmi. Në anglishten e vjetër iu dha edhe emri poetik Ēarendel, që do të thotë «rreze drite», krahas dy epitetëve të mëparshëm. Venusi rrotullohet rreth Diellit më afër se Toka. Orbitat e Venusit dhe Tokës bëjnë që të dy planetët të afrohen me njëri-tjetrin në periudha sinodike prej 1,6 vjetësh. Gjatë kësaj kohe, Venusi i afrohet Tokës më shumë se çdo planet tjetër. Në fluturimet hapësinore ndërplanetare nga Toka, Venusi përdoret shpesh si pikë kalimi për asistime gravitacionale, duke ofruar një rrugë më ekonomike që u kursen karburant mjeteve hapësinore. Venusi nuk ka hëna dhe rrotullohet shumë ngadalë, në drejtim retrograd rreth boshtit të vet; kjo vjen si pasojë e forcave konkurruese të bllokimit baticor diellor dhe ngrohjes diferenciale të atmosferës së tij masive. Si rrjedhojë, një ditë venusiane zgjat 116,75 ditë tokësore, rreth gjysmën e një viti diellor venusian, i cili zgjat 224,7 ditë tokësore. Venusi ka një magnetosferë të dobët. Meqë nuk ka një dinamo të brendshme, ajo krijohet nga ndërveprimi i erës diellore me atmosferën. Brenda, Venusi ka bërthamë, mantel dhe kore. Nxehtësia e brendshme largohet përmes vullkanizmit aktiv,<ref name="NYT-20240527">{{cite news |last=Andrews |first=Roy George Andrews |title=Rivers of Lava on Venus Reveal a More Volcanically Active Planet - New software let scientists re-examine old radar images, providing some of the strongest evidence yet that volcanoes continue to reshape the hellish planet. |url=https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |date=2024-05-27 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601113231/https://www.nytimes.com/2024/05/27/science/venus-volcanoes-lava.html |archive-date=2024-06-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sulcanese |first1=Davide |last2=Mitri |first2=Giuseppe |last3=Mastrogiuseppe |first3=Marco |title=Evidence of ongoing volcanic activity on Venus revealed by Magellan radar |journal=Nature Astronomy |date=2024-05-27 |volume=8 |issue=8 |pages=973–982 |doi=10.1038/s41550-024-02272-1 |bibcode=2024NatAs...8..973S |language=en}}</ref> duke sjellë përtëritjen e sipërfaqes në vend të tektonikës së pllakave. Venusi mund të ketë pasur ujë të lëngshëm në sipërfaqe në fillimet e historisë së tij, me një mjedis të banueshëm,<ref name="NYT-20231026"/><ref name="NA-20231026"/> përpara se një efekt serrë i pakontrolluar ta avullonte të gjithë ujin dhe ta kthente planetin në gjendjen e sotme.<ref name="Jakosky"/><ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Shiga_2007"/> Në lartësitë e shtresës së reve ka kushte atmosferike që ngjasojnë më shumë me ato të Tokës sesa kushtet e çdo vendi tjetër në Sistemin Diellor. Ato janë cilësuar si potencialisht të favorshme për jetën në Venus, ku më 2020 u gjetën biomarkues të mundshëm, duke nxitur kërkime dhe misione të reja. Gjatë historisë, njerëzit në mbarë botën e kanë vëzhguar Venusin, i cili ka pasur rëndësi të veçantë në shumë kultura. Me teleskopë u dalluan fazat e Venusit, të cilat më 1613 u paraqitën si dëshmi vendimtare që rrëzonin modelin gjeocentrik mbizotërues të kohës dhe mbështesnin modelin heliocentrik. Venusi u vizitua për herë të parë më 1961 nga Venera 1, e cila kaloi pranë planetit dhe realizoi fluturimin e parë hapësinor ndërplanetar. Të dhënat e para nga Venusi u morën gjatë misionit të dytë ndërplanetar, Mariner 2, më 1962. Më 1967, Venera 4 u bë mjeti i parë ndërplanetar që goditi planetin; më pas, më 1970, zbarkuesi Venera 7 mbërriti në sipërfaqe. Imazhet e para u kapën nga Mariner 10 gjatë asistimit të tij gravitacional më 1974, në rrugën drejt [[Merkuri (planet)|Merkurit]]. {{As of|2025}}, Solar Orbiter është në rrugë për të fluturuar pranë Venusit më 2026, ndërsa misioni i radhës që planifikohet të niset drejt Venusit është Venus Life Finder, gjithashtu i planifikuar për më 2026. == Karakteristikat fizike == [[File:Terrestrial planet size comp 2024.png|thumb|left|365px|Venusi, në shkallë proporcionale, mes objekteve me masë planetare të Sistemit të Brendshëm Diellor. Nga e majta: [[Merkuri (planet)|Merkuri]], Venusi, [[Toka]], [[Hëna]], [[Marsi]] dhe [[Ceres]].]] [[File:11214 2023 956 Fig3 HTML.webp|thumb|left|upright=1.3|Venusi i fotografuar në gjatësi valore të ndryshme]] Venusi është njëri nga katër planetët tokësorë të [[Sistemi diellor|Sistemit Diellor]], që do të thotë se është një trup shkëmbor, si Toka. Për nga madhësia dhe masa, ai i ngjan Tokës dhe shpesh përshkruhet si «motra» ose «binjakja» e saj.<ref name="Lopes_Gregg_2004"/> Për shkak të rrotullimit të ngadaltë, Venusi është pothuajse sferik.<ref name="Venus"/> Diametri i tij është {{convert|12103.6|km|mi|abbr=on}} — vetëm {{convert|638.4|km|mi|abbr=on}} më pak se ai i Tokës — dhe masa e tij është 81,5% e masës së Tokës; kështu, ai është planeti i tretë më i vogël në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]. Kushtet në sipërfaqen e Venusit ndryshojnë rrënjësisht nga ato në Tokë, sepse [[Atmosfera|atmosfera]] e tij e dendur përbëhet 96,5% nga dioksidi i karbonit, i cili shkakton një [[Efekti i serës|efekt serre]] të fuqishëm. Pjesa më e madhe e 3,5% të mbetur është [[Azoti|azot]].<ref name="Darling_Venus"/><ref>{{Cite web |title=Venus atmosphere, mainly composed of carbon dioxide and nitrogen |url=https://www.aeronomie.be/en/encyclopedia/venus-atmosphere-mainly-composed-carbon-dioxide-and-nitrogen |access-date=2026-03-28 |website=Royal Belgian Institute for Space Aeronomy |language=en}}</ref> Presioni mesatar në sipërfaqe është {{convert|9.3|MPa|bar|lk=on|abbr=off}}, ndërsa temperatura mesatare e sipërfaqes është {{convert|737|K|C F|abbr=on}}.<ref name="Rossow_et_al_1990">{{cite journal | title=Cloud-tracked winds from Pioneer Venus OCPP images | first1=W. B. | last1=Rossow | first2=A. D. | last2=del Genio | first3=T. | last3=Eichler | journal=Journal of the Atmospheric Sciences | volume=47 | issue=17 | pages=2053–2084 | year=1990 | doi=10.1175/1520-0469(1990)047<2053:CTWFVO>2.0.CO;2 |bibcode=1990JAtS...47.2053R | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Lorenz_et_al_2001">{{cite journal | title=Titan, Mars and Earth: Entropy Production by Latitudinal Heat Transport | last1=Lorenz | first1=Ralph D. | last2=Lunine | first2=Jonathan I. | last3=Withers | first3=Paul G. | last4=McKay | first4=Christopher P. | journal=Geophysical Research Letters | volume=28 | issue=3 | pages=415–418 | date=1 February 2001 | publisher=Ames Research Center, University of Arizona Lunar and Planetary Laboratory | doi=10.1029/2000GL012336 | bibcode=2001GeoRL..28..415L |language=en}}</ref><ref name="NASA_Seasons">{{cite web | title=Interplanetary Seasons | date=19 June 2000 | website=NASA Science | publisher=NASA | url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414193149/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/interplanetaryseasons | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="McGill_2010">{{cite book | title=Planetary Tectonics | year=2010 | chapter=Venus tectonics | last1=McGill | first1=G. E. | last2=Stofan | first2=E. R. | last3=Smrekar | first3=S. E. | editor1-first=T. R. | editor1-last=Watters | editor2-first=R. A. | editor2-last=Schultz | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-76573-2 | pages=81–120 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | access-date=18 October 2015 | archive-date=23 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623194433/https://books.google.com/books?id=9PD5hxPb6fkC&pg=PA81 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Otten_2004">{{cite web | title="Heavy metal" snow on Venus is lead sulfide | first=Carolyn Jones |last=Otten | year=2004 | publisher=Washington University in St. Louis | url=http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | access-date=21 August 2007 |archive-date=15 April 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080415000214/http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/633.html | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Lorentz_2018">{{Cite journal | title=Lightning detection on Venus: a critical review | last=Lorenz | first=Ralph D. | date=20 June 2018 | journal=Progress in Earth and Planetary Science | volume=5 | issue=1 | article-number=34 | doi=10.1186/s40645-018-0181-x | doi-access=free | bibcode=2018PEPS....5...34L |language=en}}</ref><ref name="Kranopol'skii_1980">{{cite journal | title=Lightning on Venus according to Information Obtained by the Satellites ''Venera 9'' and ''10'' | last1=Kranopol'skii | first1=V. A. | date=1980 | journal=Cosmic Research | volume=18 | issue=3 | pages=325–330 | bibcode=1980CosRe..18..325K |language=en}}</ref><ref name="Venera_12">{{cite web | title=''Venera 12'' Descent Craft | work=National Space Science Data Center | publisher=NASA | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | access-date=10 September 2015 | archive-date=23 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523181039/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-086C | url-status=live |language=en}}</ref> Kjo është mbi pikat kritike të të dy përbërësve kryesorë, duke e bërë atmosferën pranë sipërfaqes një fluid superkritik, i përbërë kryesisht nga dioksid karboni superkritik dhe nga një sasi azoti superkritik. === Historia natyrore === ==== Formimi ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Hipoteza e mjegullnajës|en|Nebular hypothesis}}}} Mendohet se planetët shkëmborë tokësorë, përfshirë Venusin, u formuan në pesë faza: vendosja e pluhurit, formimi i planetezimalëve, formimi i embrioneve planetare, përplasjet gjigante dhe, së fundi, formimi i atmosferave. Matjet e kufizuara të Venusit nuk kanë mundësuar një analizë më të hollësishme të kronologjisë së formimit të tij.<ref>{{cite journal |last1=Lammer |first1=Helmut |last2=Brasser |first2=Ramon |last3=Johansen |first3=Anders |last4=Scherf |first4=Manuel |last5=Leitzinger |first5=Martin |title=Formation of Venus, Earth and Mars: Constrained by Isotopes |journal=Space Science Reviews |date=February 2021 |volume=217 |issue=1 |article-number=7 |doi=10.1007/s11214-020-00778-4 |arxiv=2102.06173 |bibcode=2021SSRv..217....7L |language=en}}</ref> Venusi mund të ketë pasur [[Pllaka tektonike|tektonikë aktive të pllakave]] gjatë miliardit të parë të viteve të ekzistencës së tij. Kjo mund të ketë çuar në çlirimin vullkanik të gazeve dhe në sasinë e tanishme të [[Azoti|azotit]] në atmosferën e tij.<ref name="Russell_2007">{{cite journal |last1=Russell |first1=C. T. |last2=Zhang |first2=T. L. |last3=Delva |first3=M. |last4=Magnes |first4=W. |last5=Strangeway |first5=R. J. |last6=Wei |first6=H. Y. |title=Lightning on Venus inferred from whistler-mode waves in the ionosphere |journal=Nature |date=29 November 2007 |volume=450 |issue=7170 |pages=661–662 |doi=10.1038/nature05930 |pmid=18046401 |bibcode=2007Natur.450..661R |language=en}}</ref><ref name="Hand_2007">{{cite journal | last=Hand | first=Eric | date=November 2007 | title=European mission reports from Venus | journal=Nature | issue=450 | pages=633–660 | doi=10.1038/news.2007.297 | doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="BBC_2007_11_28">{{cite news | author=Staff | date=28 November 2007 | title=Venus offers Earth climate clues | work=BBC News | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | access-date=29 November 2007 | archive-date=11 January 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090111155813/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7117303.stm | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Fukuhara_et_al_2017">{{cite journal | title=Large stationary gravity wave in the atmosphere of Venus | last1=Fukuhara | first1=Tetsuya | last2=Futaguchi | first2=Masahiko | last3=Hashimoto | first3=George L. | last4=Horinouchi | first4=Takeshi | last5=Imamura | first5=Takeshi | last6=Iwagaimi | first6=Naomoto | last7=Kouyama | first7=Toru | last8=Murakami | first8=Shin-ya | last9=Nakamura | first9=Masato | last10=Ogohara| first10=Kazunori | last11=Sato | first11=Mitsuteru | last12=Sato | first12=Takao M. | last13=Suzuki | first13=Makoto | last14=Taguchi | first14=Makoto | last15=Takagi | first15=Seiko | last16=Ueno | first16=Munetaka | last17=Watanabe | first17=Shigeto | last18=Yamada | first18=Manabu | last19=Yamazaki | first19=Atsushi | journal=Nature Geoscience | date=16 January 2017 | volume=10 | issue=2 | pages=85–88 | doi=10.1038/ngeo2873 | bibcode=2017NatGe..10...85F | url=https://repository.exst.jaxa.jp/dspace/handle/a-is/598327 |language=en}}</ref><ref name="Rincon_2017">{{cite news | title=Venus wave may be Solar System's biggest | last=Rincon |first=Paul | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | work=BBC News | date=16 January 2017 | access-date=17 January 2017 | archive-date=17 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170117002347/http://www.bbc.com/news/science-environment-38638067 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Chang_2017">{{cite news | title=Venus Smiled, With a Mysterious Wave Across Its Atmosphere | last=Chang | first=Kenneth | work=The New York Times | date=16 January 2017 | url=https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | access-date=17 January 2017 | archive-date=15 July 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170715231853/https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html?_r=0 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma">{{cite web | title=Ganis Chasma | work=Gazetteer of Planetary Nomenclature | publisher=USGS Astrogeology Science Center | url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | access-date=14 April 2021 | archive-date=13 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181013014548/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2099 | url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Nimmo_2002">{{cite journal | title=Crustal analysis of Venus from Magellan satellite observations at Atalanta Planitia, Beta Regio, and Thetis Regio | last=Nimmo | first=F. | journal=Geology | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | date=2002 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N |language=en}}</ref><ref name="sci_news_1976">{{cite journal | title=The Unveiling of Venus: Hot and Stifling | journal=Science News | date=19 June 1976 | volume=109 | issue=25 | pages=388–389 | jstor=3960800 | doi=10.2307/3960800 | quote=100 watts per square meter ... 14,000 lux ... corresponds to ... daytime with overcast clouds |language=en}}</ref> Si pasojë, Venusi mund të ketë pasur një mjedis më të [[Banueshmëria planetare|banueshëm]], ndoshta të aftë për të mbështetur forma jete.<ref name="NYT-20231026">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Billions of Years Ago, Venus May Have Had a Key Earthlike Feature – A new study makes the case that the solar system's hellish second planet once may have had plate tectonics that could have made it more hospitable to life. |url=https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |date=2023-10-26 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101043615/https://www.nytimes.com/2023/10/26/science/venus-plate-tectonics-life.html |archive-date=2023-11-01 |access-date=2026-02-21 |language=en}}</ref><ref name="NA-20231026">{{cite journal |last1=Weller |first1=Matthew B. |last2=Evans |first2=Alexander J. |last3=Ibarra |first3=Daniel E. |last4=Johnson |first4=Alexandria V. |title=Venus's atmospheric nitrogen explained by ancient plate tectonics |journal=Nature Astronomy |date=2023-10-26 |volume=7 |issue=12 |pages=1436–1444 |doi=10.1038/s41550-023-02102-w |bibcode=2023NatAs...7.1436W |language=en}}</ref> Venusi është bërë objekt interesi për kërkimet mbi zhvillimin e planetëve të ngjashëm me Tokën dhe [[Banueshmëria planetare|banueshmërinë e tyre]]. Megjithatë, analizat e përbërjes së gazeve në atmosferën e tanishme tregojnë se veprimtaria vullkanike e Venusit prodhon shumë pak ujë për të formuar oqeane, çka tregon se Venusi ka gjasa të ketë qenë një botë e pabanueshme gjatë gjithë historisë së tij.<ref name="NA-20241202">{{cite journal |first1=Tereza |last1=Constantinou |first2=Oliver |last2=Shorttle |first3=Paul B. |last3=Rimmer |title=A dry Venusian interior constrained by atmospheric chemistry. |journal=Nature Astronomy |volume=9 |pages=189–198 |date=2024-12-02 |doi=10.1038/s41550-024-02414-5 |bibcode=2023PNAS..12009751W |pmid=36877840 |arxiv=2412.01879 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Researchers deal a blow to theory that Venus once had liquid water on its surface. |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/researchers-deal-a-blow-to-theory-that-venus-once-had-liquid-water-on-its-surface |date=2024-12-02 |work=[[Universiteti i Kembrixhit]] |language=en}}</ref> ==== E ardhmja ==== Pritet që Venusi të shkatërrohet së bashku me Merkurin, e ndoshta edhe me Tokën dhe Hënën, kur Dielli të bëhet një gjigant i kuq, pas afërsisht shtatë ose tetë miliardë vjetësh.<ref>{{Cite web |date=2018-12-11 |title=Chapter 6: Aging Into Gianthood - NASA Science |work=NASA Science |url=https://science.nasa.gov/exoplanets/resources/life-and-death/chapter-6/ |access-date=2025-09-07 |language=en}}</ref> === Gjeografia === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Gjeologjia e Venusit|en|Geology of Venus}}, {{ill|Gjeodinamika e Venusit|en|Geodynamics of Venus}}, {{ill|Hartëzimi i Venusit|en|Mapping of Venus}} dhe {{ill|Lista e veçorive gjeologjike në Venus|en|List of geological features on Venus}}}} [[File:2438_pioneer_venus_map_of_venus.jpg|thumb|left|340px|Hartë e lartësisë e koduar me ngjyra, ku «kontinentet» e ngritura terrae paraqiten në të verdhë, së bashku me veçori më të vogla të sipërfaqes së Venusit.]] [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|340px|Pamje sferike e të dhënave të radarit mbi sipërfaqen e Venusit, ku theksohen veçoritë sipërfaqësore (1989, {{ill|Magellan|en|Magellan (spacecraft)}}). Ngjyrat nuk paraqesin pamjen e sipërfaqes në dritën e dukshme.<ref>{{Cite web |last=Koren |first=Marina |title=Our Solar System in True Color Is Really Something Else |website=The Atlantic |date=2022-02-03 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2022/02/venus-true-color-solar-system/621460/ |access-date=2025-06-24 |language=en}}</ref>]] Sipërfaqja e Venusit ishte objekt hamendësimesh derisa disa nga misteret e saj u zbuluan nga sondat në shekullin XX. Modulet zbarkuese ''{{ill|Venera|en|Venera}}'' të viteve 1975 dhe 1982 dërguan imazhe të një sipërfaqeje të mbuluar me sediment dhe shkëmbinj relativisht këndorë.<ref name="Mueller_2014"/> Sipërfaqja u hartëzua në hollësi nga ''Magellan'' në vitet 1990–1991. Ka dëshmi të vullkanizmit të përhapur dhe ndryshimet në përqendrimin atmosferik të dioksidit të squfurit mund të tregojnë se ka vullkane aktive.<ref name="Esposito_1984"/><ref name="Bullock_Grinspoon_2001"/> [[File:V13 vg261 262.tif|thumb|upright=1.3|Foto me ngjyra e sipërfaqes përreth modulit zbarkues të Venera 13]] Rreth 80% e sipërfaqes së Venusit mbulohet nga fusha vullkanike të lëmuara, prej të cilave 70% janë fusha me kreshta të rrudhura dhe 10% fusha të lëmuara ose me skaje lobulare.<ref name="Basilevsky_Head_1995"/> Pjesa tjetër e sipërfaqes përbëhet nga dy «kontinente» malore, njëri në hemisferën veriore të planetit dhe tjetri pak në jug të ekuatorit. Kontinenti verior quhet {{ill|Terra e Ishtarit|en|Ishtar Terra}}, sipas Ishtarit, perëndeshës babilonase të dashurisë, dhe ka përmasa afërsisht sa Australia. Vargmali {{ill|Malet Maxwell|en|Maxwell Montes}} ndodhet në Terrën e Ishtarit. Kontinenti jugor quhet Terra e Afërditës, sipas perëndeshës greke të dashurisë, dhe është më i madhi nga dy rajonet malore, afërsisht sa Amerika e Jugut. Një rrjet çarjesh dhe thyerjesh mbulon pjesën më të madhe të kësaj zone.<ref name="Kaufmann"/> Ka dëshmi të fundit për rrjedha llave në Venus (2024),<ref>{{Cite web |date=2023-03-15 |title=Venus is volcanically alive, stunning new find shows |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/venus-is-volcanically-alive |access-date=2026-03-28 |website=National Geographic |language=en}}</ref> si rrjedhat në Sif Mons, një vullkan mburojë, dhe në Niobe Planitia, një fushë e rrafshët.<ref name="NYT-20240527"/> Vërehen kaldera. Planeti ka pak kratere goditjeje, çka tregon se sipërfaqja është relativisht e re, 300–600 milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> Përveç kratereve të goditjes, maleve dhe luginave që gjenden zakonisht në planetët shkëmborë, Venusi ka disa veçori sipërfaqësore unike. Ndër to janë struktura vullkanike me majë të rrafshët, të quajtura «farra», që ngjajnë disi me petulla dhe kanë gjerësi nga {{Convert|20|to|50|km|mi|abbr=on}} dhe lartësi nga {{Convert|100|to|1000|m|ft|abbr=on}}; sisteme çarjesh radiale, në formë ylli, të quajtura «novae»; struktura me çarje radiale dhe koncentrike që ngjajnë me rrjeta merimangash, të njohura si araknoide; dhe «korona», unaza rrethore çarjesh, ndonjëherë të rrethuara nga një gropëzim. Këto veçori kanë origjinë vullkanike.<ref name="Frankel"/> Shumica e veçorive sipërfaqësore të Venusit emërtohen sipas grave historike dhe mitologjike.<ref name="Batson_Russell_1991"/> Përjashtim bëjnë Malet Maxwell, të emërtuara sipas [[Xhames Klerk Maxwell|James Clerk Maxwell]], si dhe rajonet malore Alpha Regio, Beta Regio dhe Ovda Regio. Këto tri veçori u emërtuan përpara miratimit të sistemit të tanishëm nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]], organizmi që mbikëqyr nomenklaturën planetare.<ref name="jpl-magellan"/> Gjatësia gjeografike e veçorive fizike në Venus përcaktohet në raport me meridianin fillestar. Fillimisht, meridiani fillestar kalonte përmes pikës së ndritshme në radar, në qendër të veçorisë vezake Eve, që ndodhet në jug të Alpha Regio.<ref name="Davies_1994"/> Pas përfundimit të misioneve Venera, meridiani fillestar u ripërcaktua që të kalonte përmes majës qendrore të kraterit Ariadne në Sedna Planitia.<ref name="Seidelmann2007"/><ref name="jpl-magellan2"/> Terrenet tessera më të vjetra stratigrafikisht kanë vazhdimisht emetueshmëri termike më të ulët se fushat bazaltike përreth, sipas matjeve të ''{{ill|Venus Express|en|Venus Express}}'' dhe ''Magellan'', çka tregon për një përbërje minerale të ndryshme, ndoshta më felsike.<ref name="Hashimoto_et_al_2008"/><ref name="Helbert_et_al_2008"/> Mekanizmi që prodhon një sasi të madhe kore felsike zakonisht kërkon praninë e një oqeani ujor dhe të [[Pllaka tektonike|tektonikës së pllakave]], duke lënë të kuptohet se kushtet në Venusin e hershëm mund të kenë qenë të banueshme dhe se në një kohë ka pasur trupa të mëdhenj ujorë.<ref>{{Cite web |last1=Petkowski |first1=Janusz |last2=Seager |first2=Sara |title=Did Venus ever have oceans? |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2021-11-18 |url=https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |access-date=2023-04-13 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413112527/https://venuscloudlife.com/are-venus-cloud-layers-too-dry-for-life/ |url-status=live |language=en}}</ref> Megjithatë, natyra e terreneve tessera mbetet shumë e pasigurt.<ref name="Gilmore_et_al_2017"/> ==== Vullkanizmi ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vullkanizmi në Venus|en|Volcanism on Venus}}}} [[Image:PIA00084 Eistla region pancake volcanoes.jpg|thumb|left|upright=1.1|Mozaik radarësh i dy kupolave në formë petulle në rajonin Eistla të Venusit — të dyja {{Convert|65|km|mi|abbr=on}} të gjera dhe më pak se {{Convert|1|km|mi|abbr=on}} të larta]] Pjesa më e madhe e sipërfaqes së Venusit duket se është formësuar nga veprimtaria vullkanike. Venusi ka disa herë më shumë vullkane se Toka dhe ka 167 vullkane të mëdha me gjerësi mbi {{Convert|100|km|mi|sigfig=1|abbr=on}}. I vetmi kompleks vullkanik i kësaj madhësie në Tokë është ishulli i madh i Havait.<ref name="Frankel"/> (f. 154) Në Venus janë identifikuar dhe hartëzuar më shumë se 85.000 vullkane.<ref>{{Cite web |last1=Barbuzano |first1=Javier |title=A new catalog pinpoints volcanic cones in the best available surface images of Venus – those gathered 30 years ago by NASA's Magellan spacecraft. |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus |website=skyandtelescope.org |date=2023-04-14 |access-date=2023-04-16 |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416223821/https://skyandtelescope.org/astronomy-news/85000-volcanoes-mapped-on-venus/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hahn |first1=Rebecca M. |last2=Byrne |first2=Paul K. |title=A Morphological and Spatial Analysis of Volcanoes on Venus |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |date=April 2023 |volume=128 |issue=4 |article-number=e2023JE007753 |doi=10.1029/2023JE007753 |bibcode=2023JGRE..12807753H |quote=With the Magellan synthetic-aperture radar full-resolution radar map left- and right-look global mosaics at 75 m-per-pixel resolution, we developed a global catalogue of volcanoes on Venus that contains ~85,000 edifices, ~99% of which are <5 km in diameter. We find that Venus hosts far more volcanoes than previously mapped, and that although they are distributed across virtually the entire planet, size–frequency distribution analysis reveals a relative lack of edifices in the 20–100 km diameter range, which could be related to magma availability and eruption rate. |language=en}}</ref> Kjo nuk ndodh sepse Venusi është vullkanikisht më aktiv se Toka, por sepse korja e tij është më e vjetër dhe nuk u nënshtrohet proceseve të [[Abrazioni|abrazionit]] që veprojnë në Tokë. Korja oqeanike e Tokës riciklohet vazhdimisht përmes {{ill|Subduksioni|en|Subduction|lt=subduksionit}} në kufijtë e pllakave tektonike dhe ka një moshë mesatare prej rreth 100 milionë vjetësh,<ref name="Karttunen_et_al_2007"/> ndërsa sipërfaqja e Venusit vlerësohet të jetë 300–600{{Nbsp}}milionë vjeçare.<ref name="Nimmo98"/><ref name="Frankel"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="NASA_Seasons"/> Disa rreshta provash tregojnë se në Venus vazhdon veprimtaria vullkanike. Përqendrimet e dioksidit të squfurit në atmosferën e sipërme ranë dhjetëfish midis viteve 1978 dhe 1986, u rritën në vitin 2006 dhe më pas ranë sërish dhjetëfish.<ref name="ESA_2012-12-03"/> Kjo mund të nënkuptojë se nivelet u rritën disa herë nga shpërthime të mëdha vullkanike.<ref name="Glaze_1999"/><ref name="Marcq2012"/> Është sugjeruar se vetëtimat në Venus (të trajtuara më poshtë) mund të vijnë nga veprimtaria vullkanike, pra të jenë vetëtima vullkanike. Në janar 2020, astronomët raportuan prova që sugjeronin se Venusi është aktualisht vullkanikisht aktiv, veçanërisht zbulimin e olivinës, një produkt vullkanik që do të pësonte erozion shpejt në sipërfaqen e planetit.<ref name="NYT-20200109"/><ref name="SCI-20200103"/><ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> Kjo veprimtari masive vullkanike ushqehet nga brendësia e nxehtë e planetit, e cila, sipas modeleve, mund të shpjegohet me përplasjet energjetike të kohës kur planeti ishte i ri, si edhe me [[Dezintegrimi radioaktiv|dezintegrimin radioaktiv]], si në rastin e Tokës. Përplasjet do të kishin shpejtësi dukshëm më të larta se në Tokë, si sepse Venusi lëviz më shpejt ngaqë ndodhet më afër Diellit, ashtu edhe sepse trupat me ekscentricitet të lartë që përplaseshin me planetin do të kishin shpejtësi të mëdha.<ref>{{Cite web |url=https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |title=Early, Energetic Collisions Could Have Fueled Venus Volcanism: Study {{!}} Sci.News |work=Sci.News: Breaking Science News |date=2023-07-20 |access-date=2023-07-21 |archive-date=2023-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230721193015/https://www.sci.news/space/venus-volcanism-12114.html |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitet 2008 dhe 2009, ''Venus Express'' vëzhgoi provat e para të drejtpërdrejta të vullkanizmit në vijim, në formën e katër pikave të nxehta infra të kuqe kalimtare dhe të lokalizuara brenda zonës së çarjeve tektonike Ganis Chasma{{Efn|Në njoftimin për shtyp dhe në botimin shkencor ishte shënuar gabimisht si «Ganiki Chasma».<ref name="Lakdawalla2015"/>}}, pranë vullkanit mburojë Maat Mons. Tri nga pikat u vëzhguan në më shumë se një orbitë radhazi. Mendohet se këto pika përfaqësojnë lavë të nxjerrë rishtazi nga shpërthimet vullkanike.<ref name="Lakdawalla2015"/><ref name="ESA_2015-06-18"/> Temperaturat e sakta nuk dihen, sepse madhësia e pikave të nxehta nuk mund të matej, por ka të ngjarë të kenë qenë në intervalin {{Convert|800|-|1100|K|C F}}, krahasuar me temperaturën normale prej {{Convert|740|K|C F}}.<ref name="Shalygin2015"/> Në vitin 2023, shkencëtarët rishqyrtuan pamjet topografike të rajonit Maat Mons të marra nga sonda orbitale ''Magellan''. Duke përdorur simulime kompjuterike, ata përcaktuan se topografia kishte ndryshuar gjatë një intervali tetëmujor dhe arritën në përfundimin se shkaku ishte vullkanizmi aktiv.<ref>{{Cite web |title=Why the Discovery of an Active Volcano on Venus Matters |last=Kluger |first=Jeffrey |url=https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |publisher=''Time'' |date=2023-03-17 |access-date=2023-03-19 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319022005/https://time.com/6264160/why-volcanoes-on-venus-matter/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="sci_news_1976"/> ==== Krateret ==== [[File:PIA00103 Venus - 3-D Perspective View of Lavinia Planitia.jpg|thumb|upright=0.9|alt=Fushat e Venusit|{{ill|Krateri i goditjes|en|Impact crater|lt=Krateret e goditjes}} në sipërfaqen e Venusit (imazh me ngjyra të rreme, i rindërtuar nga të dhënat e radarit me anë të projeksionit 3D)]] Në Venus gjenden pothuajse një mijë kratere goditjeje, të shpërndara njëtrajtshëm në të gjithë sipërfaqen e saj. Në trupa të tjerë qiellorë me kratere, si Toka dhe Hëna, krateret paraqesin shkallë të ndryshme degradimi. Në Hënë, degradimi shkaktohet nga goditjet e mëvonshme, ndërsa në Tokë nga erozioni prej erës dhe shiut. Në Venus, rreth 85% e kratereve janë në gjendje pothuajse të paprekur. Numri i kratereve, së bashku me gjendjen e tyre të ruajtur mirë, tregon se planeti kaloi një proces global të ripërtëritjes së sipërfaqes 300–600{{Nbsp}}milionë vjet më parë,<ref name="Nimmo98"/><ref name="Strom1994"/> i pasuar nga një pakësim i vullkanizmit.<ref name="Romeo_Turcotte_2018"/> Ndryshe nga korja e Tokës, e cila është në lëvizje të vazhdueshme, korja e Venusit mendohet të mos jetë në gjendje ta mbajë një proces të tillë. Pa tektonikë të pllakave për të shpërndarë nxehtësinë e mantelit, në Venus ndodh në vend të kësaj një proces ciklik, në të cilin temperaturat e mantelit rriten deri në një nivel kritik që e dobëson koren. Më pas, gjatë një periudhe prej rreth 100{{Nbsp}}milionë vjetësh, ndodh subduksion në shkallë të jashtëzakonshme, duke e ricikluar plotësisht koren.<ref name="Frankel"/> Diametri i kratereve të Venusit varion nga {{Convert|3|to|280|km|mi|0|abbr=on}}. Nuk ka kratere më të vegjël se 3{{Nbsp}}km, për shkak të ndikimit të atmosferës së dendur mbi objektet që mbërrijnë në planet. Objektet me më pak se një sasi të caktuar [[Energjia kinetike|energjie kinetike]] ngadalësohen aq shumë nga atmosfera, saqë nuk krijojnë krater goditjeje.<ref name="Herrick_Phillips_1993"/> Trupat që hyjnë në atmosferë me diametër më të vogël se {{Convert|50|m|ft|-1|abbr=on}} copëtohen dhe digjen në atmosferë para se të arrijnë në sipërfaqe.<ref name="Morrison_Owens_2003"/> === Struktura e brendshme === [[File:InteriorOfVenus.svg|thumb|upright=1.05|Struktura e diferencuar e Venusit|alt=Prerje tërthore sferike e Venusit që tregon shtresat e ndryshme]] Pa të dhëna nga Sizmologjia me valë të reflektuara ose njohuri për [[Momenti i inercisë|momentin e inercisë]], ka pasur pak informacion të drejtpërdrejtë për strukturën e brendshme dhe [[Gjeokimia|gjeokiminë]] e Venusit.<ref name="goettel"/> Ngjashmëria në madhësi dhe dendësi midis Venusit dhe Tokës sugjeron se të dy planetët kanë strukturë të ngjashme të brendshme: një bërthamë, një mantel dhe një [[Korja (gjeologji)|kore]]. Ashtu si ajo e Tokës, bërthama e Venusit ka shumë gjasa të jetë të paktën pjesërisht e lëngshme, sepse të dy planetët janë ftohur afërsisht me të njëjtin ritëm,<ref name="Faure_Mensing_2007"/> megjithëse nuk mund të përjashtohet mundësia që bërthama të jetë tërësisht e ngurtë.<ref name="Dumoulin2017"/> Madhësia pak më e vogël e Venusit do të thotë se trysnitë në brendësinë e tij të thellë janë 24% më të ulëta se ato në Tokë.<ref name="Aitta_2016"/> Vlerat e parashikuara për momentin e inercisë, bazuar në modelet planetare, sugjerojnë një rreze të bërthamës prej 2.900–3.450&nbsp;km.<ref name="Dumoulin2017"/> Tashmë ka një vlerësim prej 3.500&nbsp;km, i nxjerrë nga momenti i inercisë dhe bazuar në shpejtësinë e Precesioni boshtor, të matur midis viteve 2006 dhe 2020.<ref name="Margot_et_al_2021"/><ref name="O'Callaghan_2021"/> Korja e Venusit mendohet të jetë mesatarisht 40 kilometra e trashë dhe deri në 65 kilometra në pikën më të trashë.<ref>{{cite journal |last1=Semprich |first1=Julia |last2=Filiberto |first2=Justin |last3=Weller |first3=Matthew |last4=Gorce |first4=Jennifer |last5=Clark |first5=Nolan |title=Metamorphism of Venus as driver of crustal thickness and recycling |journal=Nature Communications |date=2025-03-25 |volume=16 |issue=1 |article-number=2905 |doi=10.1038/s41467-025-58324-1 |doi-access=free |pmid=40133342 |bibcode=2025NatCo..16.2905S |pmc=11937330 |language=en}}</ref> Dallimi kryesor midis dy planetëve është mungesa e dëshmive për tektonikë të pllakave në Venus; kjo mund të vijë ngaqë korja e tij është tepër e fortë për t’u nënshtruar subduksionit pa praninë e ujit që do ta bënte më pak viskoze. Kjo sjell pakësim të humbjes së nxehtësisë nga planeti, duke penguar ftohjen e tij dhe duke ofruar një shpjegim të mundshëm për mungesën e një fushe magnetike të krijuar nga brendësia. Në vend të kësaj, Venusi mund ta humbasë nxehtësinë e brendshme gjatë ngjarjeve të mëdha periodike të ripërtëritjes së sipërfaqes.<ref name="Nimmo98"/> === Fusha magnetike dhe bërthama === [[File:Venusian magnetosphere.svg|thumb|Venusi ndërvepron me erën diellore. Paraqiten përbërësit e magnetosferës së induktuar.]] Në vitin 1967, ''Venera 4'' zbuloi se fusha [[Fusha magnetike|magnetike]] e Venusit ishte shumë më e dobët se ajo e Tokës. Kjo fushë magnetike induktohet nga ndërveprimi midis jonosferës dhe [[Era diellore|erës diellore]],<ref name="Eroshenko_et_al_1969"/><ref name="Kivelson_Russell_1995"/> dhe jo nga një dinamo e brendshme në bërthamën e Tokës. Magnetosfera e vogël e induktuar e Venusit siguron mbrojtje të papërfillshme të atmosferës nga rrezatimi diellor dhe Rrezatimi kozmik. Mungesa e një fushe magnetike të brendshme në Venus ishte befasuese, duke pasur parasysh ngjashmërinë e tij në madhësi me Tokën dhe pritshmërinë që bërthama e tij të përmbante një dinamo. Një dinamo kërkon tri gjëra: një lëng përçues, rrotullim dhe konveksion. Mendohet se bërthama është përçuese nga ana elektrike dhe, ndonëse shpesh mendohet se rrotullimi i saj është tepër i ngadaltë, simulimet tregojnë se ai është i mjaftueshëm për të krijuar një dinamo.<ref name="Luhmann_Russell_2006"/><ref name="Stevenson_2003"/> Kjo nënkupton se dinamos i mungon konveksioni në bërthamën e Venusit. Në Tokë, konveksioni ndodh në shtresën e jashtme të lëngshme të bërthamës, sepse fundi i kësaj shtrese është shumë më i nxehtë se pjesa e sipërme. Në Venus, një ngjarje globale e ripërtëritjes së sipërfaqes mund të ketë ndërprerë tektonikën e pllakave dhe të ketë pakësuar fluksin e nxehtësisë përmes kores. Ky efekt [[Izolimi termik|izolues]] do të rriste temperaturën e mantelit, duke pakësuar kështu fluksin e nxehtësisë që del nga bërthama. Si rrjedhojë, nuk do të kishte gjeodinamo të brendshme për të krijuar fushë magnetike. Përkundrazi, nxehtësia e bërthamës po e rinxeh koren.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi është që Venusi të mos ketë bërthamë të brendshme të ngurtë,<ref name="Konopliv_Yoder_1996"/> ose që bërthama e tij të mos jetë duke u ftohur, kështu që e gjithë pjesa e lëngshme e saj të ketë afërsisht të njëjtën temperaturë. Një mundësi tjetër është që bërthama e tij të jetë ngurtësuar plotësisht tashmë. Gjendja e bërthamës varet shumë nga përqendrimi i squfurit, i cili aktualisht nuk dihet.<ref name="nimmo02"/> Një mundësi tjetër është që mungesa e një goditjeje të madhe në Venus (''ndryshe nga'' goditja që formoi Hënën në Tokë) ta ketë lënë bërthamën e Venusit të shtresëzuar që nga formimi i saj gradual, pa forcat e nevojshme për të nisur ose mbajtur konveksionin dhe, rrjedhimisht, një “gjeodinamo”.<ref>{{cite journal |last1=Jacobson |first1=Seth A. |last2=Rubie |first2=David C. |last3=Hernlund |first3=John |last4=Morbidelli |first4=Alessandro |last5=Nakajima |first5=Miki |title=Formation, stratification, and mixing of the cores of Earth and Venus |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=September 2017 |volume=474 |pages=375–386 |doi=10.1016/j.epsl.2017.06.023 |arxiv=1710.01770 |bibcode=2017E&PSL.474..375J |language=en}}</ref> Magnetosfera e dobët rreth Venusit bën që era diellore të ndërveprojë drejtpërdrejt me atmosferën e tij të jashtme. Këtu, jonet e hidrogjenit dhe oksigjenit krijohen nga shpërbërja e molekulave të ujit për shkak të rrezatimit [[Rrezet ultravjollcë|ultravjollcë]]. Era diellore u jep më pas energji disa prej këtyre joneve, duke u mundësuar të arrijnë shpejtësi të mjaftueshme për t’i shpëtuar fushës gravitacionale të Venusit. Ky proces erozioni shkakton humbje të vazhdueshme të joneve me masë të vogël të hidrogjenit, heliumit dhe oksigjenit, ndërsa molekulat me masë më të madhe, si dioksidi i karbonit, ka më shumë gjasa të mbeten. Erozioni atmosferik nga era diellore mund të ketë shkaktuar humbjen e pjesës më të madhe të ujit të Venusit gjatë miliardit të parë të viteve pas formimit të tij.<ref name="nature450_7170_629"/> Megjithatë, planeti mund ta ketë ruajtur dinamonë gjatë 2–3 miliardë viteve të para, prandaj humbja e ujit mund të ketë ndodhur më vonë.<ref name="O'Rourke_et_al_2019"/> Erozioni e ka rritur raportin e deuteriumit, me masë më të madhe, ndaj hidrogjenit, me masë më të vogël, në atmosferë njëqindfish krahasuar me pjesën tjetër të Sistemit Diellor.<ref name="Donahue_et_al_1982"/> == Atmosfera dhe klima == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Atmosfera e Venusit|en|Atmosphere of Venus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Qielli jashtëtokësor#Venusi|en|Extraterrestrial sky#Venus}}}} [[File:Venus - December 23 2016.png|alt=Atmosfera e Venusit duket e errët dhe e përshkuar nga hije. Hijet ndjekin drejtimin e erërave mbizotëruese.|thumb|upright=0.9|Struktura e reve në atmosferën e Venusit, e dukshme përmes imazheve në ultraviolet]] Venusi ka një [[atmosfera|atmosferë]] të dendur, të përbërë nga 96,5% [[dioksidi i karbonit]] dhe 3,5% azot; të dyja këto gjenden si fluide superkritike në sipërfaqen e planetit, me dendësi sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/>; si dhe gjurmë gazesh të tjera, përfshirë dioksidin e sulfurit.<ref name="SolarSystemEncyclopedia"/> Masa e atmosferës së tij është 92 herë më e madhe se ajo e Tokës, ndërsa presioni në sipërfaqe është rreth 93 herë më i madh se në sipërfaqen e Tokës — i barasvlershëm me presionin në një thellësi prej gati {{convert|1|km|mi|frac=8|abbr=on}} nën sipërfaqen e oqeaneve të Tokës. Dendësia në sipërfaqe është {{Convert|65|kg/m3|lb/ft3|abbr=on}}, sa 6,5% e dendësisë së ujit<ref name="u3r1a"/> ose 50 herë më e madhe se dendësia e atmosferës së Tokës në {{convert|20|C|K C F|0|order=out}} në nivelin e detit. Atmosfera e pasur me CO₂ shkakton [[efekti i serës|efektin më të fuqishëm të serës]] në Sistemin Diellor, duke krijuar temperatura sipërfaqësore prej të paktën {{convert|462|C|K C F|order=out}}.<ref name="nasa_venus"/><ref name="CWRU_2006"/> Si pasojë, sipërfaqja e Venusit është më e nxehtë se ajo e [[Merkuri (planet)|Merkurit]],<ref name="Lewis_2004"/> ndonëse Venusi është pothuajse dy herë më larg nga Dielli dhe merr vetëm rreth një të katërtën e rrezatimit diellor që merr Merkuri: 2.600 W/m² (dyfishi i sasisë që merr Toka).<ref name="fact"/> Për shkak të {{ill|Efekti serrë i pakontrolluar|en|runaway greenhouse effect|lt=efektit serrë të pakontrolluar}}, shkencëtarë si [[Carl Sagan]] e kanë paraqitur Venusin si paralajmërim dhe objekt studimi në lidhje me [[Ndryshimet klimatike|ndryshimet klimatike]] në Tokë.<ref name="Newitz 2013"/> Prandaj Venusi është quajtur edhe planet serrë.<ref name="Landis2003"/><ref>{{cite web |last=Querol |first=Ricardo de |title='Cosmos': Carl Sagan was right (and we didn't pay much attention to him) |website=EL PAÍS English |date=28 April 2023 |url=https://english.elpais.com/opinion/2023-04-28/cosmos-carl-sagan-was-right-and-we-didnt-pay-much-attention-to-him.html |access-date=12 March 2025 |language=en}}</ref> Atmosfera e Venusit është e pasur me [[Grupi i tetëmbëdhjetë i elementeve kimike|gaze fisnike]] parësore krahasuar me atë të Tokës.<ref name="Halliday_2020"/> Ky pasurim tregon se evolucioni i Venusit dhe i Tokës u ndanë herët. Për të shpjeguar këtë pasurim, janë propozuar përplasja e pazakontë e një komete të madhe<ref name="Owen_et_al_1992"/> ose përvetësimi i një atmosfere parësore më masive nga mjegullnaja diellore.<ref name="Pepin_1991"/> Megjithatë, atmosfera ka pak argon-40 radiogjenik, tregues i çlirimit të gazeve nga manteli, çka sugjeron se magmatizmi i madh u ndërpre herët.<ref name="Namiki_Solomon_1998"/><ref name="O'Rurke_Korenaga_2015"/> Studimet kanë sugjeruar se miliarda vjet më parë atmosfera e Venusit mund t’i ngjante shumë më tepër asaj të Tokës së hershme dhe se në sipërfaqe mund të ketë pasur sasi të konsiderueshme uji të lëngshëm.<ref name="Ernst 2022"/><ref name="Way Del Genio 2020 p."/><ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383"/> Pas një periudhe prej 600 milionë deri në disa miliardë vjetësh,<ref name="baas39_540"/> rritja e ndriçimit të Diellit dhe, ndoshta, riformësimi i madh vullkanik i sipërfaqes shkaktuan avullimin e ujit fillestar.<ref name="Steigerwald 2022"/> Efekti serrë i pakontrolluar u krijua pasi atmosfera arriti një nivel kritik gazesh serrë, përfshirë avujt e ujit.<ref name="Kasting"/> [[File:11214 2023 956 Fig6 HTML.webp|thumb|upright=0.8|Profili atmosferik sipas lartësisë (shkalla majtas): shtresat e reve, ndryshimi i temperaturës (vija e trashë ''VIRA'' dhe shkalla poshtë), ndryshimi i presionit (shkalla djathtas) dhe shpejtësia e erës (vijat me pika ''PV'' dhe shkalla sipër)]] Inercia termike dhe transferimi i nxehtësisë nga erërat në atmosferën e poshtme bëjnë që temperatura e sipërfaqes të mos ndryshojë ndjeshëm ndërmjet hemisferave të kthyera nga Dielli dhe atyre që nuk janë të kthyera nga ai, pavarësisht rrotullimit të ngadaltë të Venusit. Erërat në sipërfaqe janë të ngadalta dhe lëvizin me disa kilometra në orë, por dendësia e lartë e atmosferës pranë sipërfaqes bën që ato të ushtrojnë forcë të konsiderueshme mbi pengesat dhe të transportojnë pluhur e gurë të vegjël nëpër sipërfaqe. Vetëm kjo do ta bënte të vështirë ecjen e njeriut, edhe pa marrë parasysh nxehtësinë, presionin dhe mungesën e oksigjenit.<ref name="Moshkin_et_al_1979"/> Mbi shtresën e dendur të CO₂-së gjenden re të trasha, në lartësi 45 deri në 70&nbsp;km mbi sipërfaqe,<ref>{{cite web |title=New details on venusian clouds revealed |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/New_details_on_venusian_clouds_revealed |publisher=European Space Agency |date=2008 |language=en}}</ref> të përbëra kryesisht nga acidi sulfurik. Ai formohet nga një reaksion i katalizuar nga rrezatimi ultravjollcë, në të cilin marrin pjesë molekulat e dioksidit të sulfurit dhe më pas uji,<ref>{{cite web |title=Acid clouds and lightning |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Acid_clouds_and_lightning |publisher=European Space Agency |language=en}}</ref> duke krijuar hidrat të acidit sulfurik.<ref>{{cite conference |last1=Delitsky |first1=M. L. |last2=Baines |first2=K. H. |title=Chemistry in the Venus clouds: Sulfuric acid reactions and freezing behavior of aqueous liquid droplets |conference=AAS/Division for Planetary Sciences Meeting Abstracts #47 |date=2015 |volume=47 |bibcode=2015DPS....4721702D |language=en}}</ref> Përveç kësaj, retë përmbajnë rreth 1% klorur hekuri(III).<ref name="kras006"/><ref name="Krasnopolsky_2006"/> Përbërës të tjerë të mundshëm të grimcave të reve janë sulfati i hekurit(III), kloruri i aluminit dhe anhidridi fosforik. Retë në nivele të ndryshme kanë përbërje dhe shpërndarje të madhësive të grimcave të ndryshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> {|class="wikitable floatleft" style="font-size: 100%; margin-right: 1em;" |+ Temperatura e Venusit<ref name="Basilevsky_2003">{{cite journal | title=The surface of Venus | last1=Basilevsky | first1=A. T. | last2=Head | first2=J. W. | journal=Reports on Progress in Physics | year=2003 | volume=66 | issue=10 | pages=1699–1734 | doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04 | bibcode=2003RPPh...66.1699B |language=en}}</ref><ref name="esaozone"/><ref name="ESA-20130129"/><ref name="Space-20130130"/><ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012"/>^{f. 1707} |- ! Vendndodhja !! Temperatura e sipërfaqes |- | Depresionet e thella || ~750 K (477 °C) |- | Mesatarja || ~740 K (467 °C) |- | Në majën e vargmalit Malet Maxwell || ~650 K (377 °C) |} == Orbita dhe rrotullimi == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Orbita e Venusit|en|Orbit of Venus}}}} [[File:Solar system orrery inner planets.gif|alt=Marsi rrotullohet rreth Diellit më larg dhe më ngadalë se Toka|thumb|upright=1.1|Venusi është planeti i dytë nga Dielli,<ref name="d803">{{cite web | title=Venus | publisher=NASA Science | date=2023-05-31 | url=https://science.nasa.gov/venus/ | access-date=2026-08-16 | language=en}}</ref> dhe përfundon një orbitë të plotë për rreth 224 ditë.]] Venusi rrotullohet rreth Diellit në një largësi mesatare prej rreth {{Convert|0.72|AU|e6km+e6mi|abbr=unit|lk=on}} dhe përfundon një orbitë çdo 224,7 ditë. Ai përshkon 13 orbita në 7,998 vjet, prandaj pozicioni i tij në qiellin tonë përsëritet pothuajse çdo tetë vjet. Megjithëse të gjitha [[Orbita|orbitat]] planetare janë [[Elipsi|eliptike]], orbita e Venusit është aktualisht më e afërta me një rreth, me një ekscentricitet më të vogël se 0,01.<ref name="fact"/> Simulimet e dinamikës orbitale të Sistemit Diellor të hershëm kanë treguar se ekscentriciteti i orbitës së Venusit mund të ketë qenë dukshëm më i madh në të kaluarën, duke arritur vlera deri në 0,31 dhe duke ndikuar ndoshta në zhvillimin e klimës së hershme.<ref name="psj_1_42"/> [[File:11214 2023 956 Fig7 HTML.webp|thumb|upright=1.1|Venusi dhe rrotullimi i tij në raport me lëvizjen e tij orbitale]] Venusi ka rrotullim retrograd, që do të thotë se, ndryshe nga shumica e planetëve, përfshirë Tokën, ai rrotullohet rreth boshtit të vet në drejtim të akrepave të orës, në kahun e kundërt të lëvizjes së tij kundërorare rreth Diellit. Prandaj, dita yjore e Venusit, prej 243 ditësh tokësore, zgjat më shumë se një vit venusian, prej 224,7 ditësh tokësore. Po të ishte Venusi i bllokuar nga baticat, ai do t’ia drejtonte gjithmonë të njëjtën faqe Diellit dhe dita e tij yjore do të zgjaste 224,7 ditë. Megjithatë, atmosfera e Venusit është masive dhe planeti ndodhet afër Diellit, prandaj ngrohja e pabarabartë e atmosferës i jep Venusit një rrotullim të lehtë retrograd. Për të njëjtën arsye, gjatësia e ditës luhatet deri në 20 minuta.<ref>{{cite web | last1=Whitt | first1=Kelly Kizer | title=The length of a day on Venus is always changing – Space | website=EarthSky | date=2021-05-05 | url=https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | access-date=2023-04-28 | archive-date=2023-04-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230428232110/https://earthsky.org/space/venus-length-of-day-spin-rate-axial-tilt-radio-waves/ | url-status=live | language=en}}</ref><ref name="Margot_et_al_2021" /> Periudha e rrotullimit të Venusit, e matur nga të dhënat e anijes kozmike ''Magellan'' gjatë një periudhe 500-ditore, është më e shkurtër se periudha e rrotullimit e matur gjatë 16 viteve ndërmjet vizitave të anijeve kozmike ''Magellan'' dhe ''Venus Express'', me një ndryshim prej rreth 6,5{{Nbsp}}minutash.<ref name="slowing spin"/> Për shkak të rrotullimit retrograd, dita diellore në Venus është dukshëm më e shkurtër se dita yjore dhe zgjat 116,75 ditë tokësore.<ref name="planetary-facts"/> Një vit venusian zgjat rreth 1,92{{Nbsp}}ditë diellore venusiane.<ref name="compare"/> Për një vëzhgues në sipërfaqen e Venusit, Dielli do të lindte në perëndim dhe do të perëndonte në lindje,<ref name="compare"/> megjithëse retë e patejdukshme të Venusit pengojnë vëzhgimin e Diellit nga sipërfaqja e planetit.<ref name="Brunier_2002"/> Venusi mund të jetë formuar nga mjegullnaja diellore me një periudhë rrotullimi dhe pjerrësi boshtore të ndryshme. Gjendja e tij e tanishme mund të jetë pasojë e ndryshimeve kaotike të rrotullimit, të shkaktuara nga perturbimet planetare dhe efektet e [[Fazat e detit|baticave]] në atmosferën e tij të dendur; ky ndryshim mund të ketë ndodhur gjatë miliarda vjetëve. Periudha e rrotullimit të Venusit mund të përfaqësojë një gjendje ekuilibri ndërmjet bllokimit nga baticat nga graviteti i Diellit, i cili priret ta ngadalësojë rrotullimin, dhe një batice atmosferike të krijuar nga ngrohja diellore e atmosferës së dendur venusiane.<ref name="Correia_et_al_2003"/><ref name="Laskar_De_Surgy_2003"/> Intervali mesatar prej 584 ditësh ndërmjet dy afrimeve të njëpasnjëshme të Venusit me Tokën është pothuajse saktësisht i barabartë me 5{{Nbsp}}ditë diellore venusiane (5,001444, për të qenë të saktë),<ref name="Gold_Soter_1969"/> por hipoteza e një rezonance rrotullim–orbitë me Tokën është hedhur poshtë.<ref name="apj2_230_L123"/> Venusi nuk ka satelitë natyrorë.<ref name="icarus202"/> Ai ka disa asteroide trojane: asteroidi kuasisatelit 524522 Zoozve<ref name="Mikkola_et_al_2004"/><ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012"/> dhe dy trojanë të tjerë të përkohshëm, 322756 2001 CK₃₂ dhe 2012 XE₁₃₃.<ref name="dynamics"/> Në shekullin XVII, Xhovani Kasini njoftoi se kishte vëzhguar një hënë që rrotullohej rreth Venusit, të cilën e quajti Neith. Gjatë {{Val|200|u=years}} pasuese u njoftuan shumë vëzhgime të tjera, por u përcaktua se shumica e tyre ishin yje në afërsi. Studimi i vitit 2006 nga Alex Alemi dhe David Stevenson, i cili shqyrtoi modele të Sistemit Diellor të hershëm në Institutin e Teknologjisë të Kalifornisë, tregon se Venusi ka gjasa të ketë pasur të paktën një hënë, të krijuar nga një përplasje e madhe miliarda vjet më parë.<ref name="Musser_2006"/> Sipas studimit, rreth 10{{Nbsp}}milionë{{Nbsp}}vjet më vonë, një tjetër përplasje përmbysi drejtimin e rrotullimit të planetit dhe ngadalësimi nga baticat bëri që hëna e Venusit të afrohej gradualisht drejt brendësisë, derisa u përplas me Venusin.<ref name="Tytell_2006"/> Nëse përplasjet e mëvonshme krijuan hëna, ato u zhdukën në të njëjtën mënyrë. Një shpjegim alternativ për mungesën e satelitëve është ndikimi i baticave të fuqishme diellore, të cilat mund t’i destabilizojnë satelitët e mëdhenj që rrotullohen rreth planetëve tokësorë të brendshëm.<ref name="icarus202"/> Në hapësirën orbitale të Venusit gjendet një unazë-re pluhuri,<ref name="Frazier 2021"/> me një origjinë të mundshme nga asteroidet që e ndjekin Venusin,<ref name="Garner 2019"/> nga pluhuri ndërplanetar që migron në trajta valësh, ose nga mbetjet e diskut rrethyllor fillestar të Sistemit Diellor, prej të cilit u formua sistemi planetar.<ref name="Rehm 2021"/> === Orbita në raport me Tokën === [[File:Venus pentagram.png|thumb|Toka është vendosur në qendër të diagramit, ndërsa kurba paraqet drejtimin dhe largësinë e Venusit si funksion të kohës.|alt=Një model kompleks, spiral dhe në formë luleje, me pesë sythe që rrethojnë mesin]] Toka dhe Venusi kanë një {{ill|Rezonanca orbitale|en|Orbital resonance|lt=rezonancë orbitale}} të përafërt 13:8 (Toka kryen tetë orbita për çdo 13 orbita të Venusit).<ref>{{cite journal |last1=Bazsó |first1=A. |last2=Eybl |first2=V. |last3=Dvorak |first3=R. |last4=Pilat-Lohinger |first4=E. |last5=Lhotka |first5=C. |year=2010 |title=A survey of near-mean-motion resonances between Venus and Earth |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=107 |issue=1 |pages=63–76 |arxiv=0911.2357 |bibcode=2010CeMDA.107...63B |doi=10.1007/s10569-010-9266-6 |language=en}}</ref> Prandaj, ato afrohen me njëra-tjetrën dhe arrijnë konjuksionin e poshtëm mesatarisht çdo {{ill|Periudha sinodike|en|Synodic period|lt=periudhë sinodike}} prej 584 ditësh.<ref name="fact"/> Rruga që përshkon Venusi në raport me Tokën, parë nga pikëpamja gjeocentrike, vizaton një [[Pentagrami|pentagram]] gjatë pesë periudhave sinodike, duke u zhvendosur me 144° në çdo periudhë. Ky pentagram i Venusit nganjëherë quhet «petalet e Venusit», për shkak të ngjashmërisë pamore të rrugës me një lule.<ref name="Ottewel_2022"/> Kur Venusi ndodhet mes [[Toka|Tokës]] dhe Diellit në {{ill|Konjuksioni|en|Conjunction (astronomy)|lt=konjuksionin e poshtëm}}, ai afrohet më shumë me Tokën se çdo planet tjetër, në një largësi mesatare prej {{convert|41|e6km|e6mi|abbr=unit}}.<ref name="fact"/><ref name="MoreOrLess"/> Për shkak të zvogëlimit të ekscentricitetit të orbitës së Tokës, largësitë minimale do të rriten gjatë dhjetëra mijëra vjetëve. Nga viti{{spaces}}1 deri më 5383, do të ndodhin 526 afrime në më pak se {{convert|40|e6km|e6mi|abbr=unit}}; më pas, nuk do të ketë asnjë për rreth 60.158 vjet.<ref name="Solex11"/> Megjithëse Venusi afrohet më shumë me Tokën, Mërkuri është më shpesh planeti më i afërt me Tokën dhe me çdo planet tjetër.<ref name="AIP Publishing 2019 p."/><ref>{{cite magazine |title= Venus is not Earth's closest neighbour {{!}} Calculations and simulations confirm that on average, Mercury is the nearest planet to Earth-and to every other planet in the solar system. |magazine=Physics Today |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a |first1=Tom |last1=Stockman |first2=Gabriel |last2=Monroe |first3=Samuel |last3=Cordner |date=2019 |publisher=American Institute of Physics |language=en}}</ref> Venusi është përdorur si pikëkalim për manovrat e [[Asistimi gravitacional|asistimit gravitacional]], të cilat janë përcaktuar si mënyrë më ekonomike për të udhëtuar drejt Mërkurit,<ref>{{cite conference |last=Yen |first=C.-W. L. |date=August 1986 |title=Ballistic Mercury orbiter mission via Venus and Mercury gravity assists |conference=Astrodynamics 1985 |pages=1293–1308 |bibcode=1986asdy.conf.1293Y |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sturms |first1=Francis M. |last2=Cutting |first2=Elliott |title=Trajectory analysis of a 1970 mission to Mercury via a close encounter with Venus. |journal=Journal of Spacecraft and Rockets |date=May 1966 |volume=3 |issue=5 |pages=624–631 |doi=10.2514/3.28505 |bibcode=1966JSpRo...3..624C |language=en}}</ref> Diellit,<ref>{{Cite web |date=2018-10-04 |title=Parker Solar Probe Changed the Game Before it Even Launched - NASA |work=NASA |url=https://www.nasa.gov/solar-system/parker-solar-probe-changed-the-game-before-it-even-launched/ |access-date=2025-06-23 |language=en}}</ref> asteroidëve,<ref>{{Cite web |title=IV-1 |url=https://nss.org/settlement/nasa/spaceres/IV-1.html |access-date=2025-06-22 |website=nss.org |language=en}}</ref> Marsit,<ref name="Izenberg">{{cite journal |last1=Izenberg |first1=Noam R. |last2=McNutt |first2=Ralph L. |last3=Runyon |first3=Kirby D. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=MacDonald |first5=Alexander |title=Venus Exploration in the New Human Spaceflight Age |journal=Acta Astronautica |date=March 2021 |volume=180 |pages=100–104 |doi=10.1016/j.actaastro.2020.12.020 |bibcode=2021AcAau.180..100I |doi-access=free |language=en}}</ref> Jupiterit dhe më tej.<ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783"/><ref name="Taylor 2020"/> Nga pikëpamja e baticave, Venusi ushtron mbi Tokën forcën e tretë më të madhe baticore, pas Hënës dhe Diellit, ndonëse dukshëm më të vogël.<ref>{{cite web |title=Interplanetary Low Tide |website=Science Mission Directorate |date=2000-05-03 |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |access-date=2023-06-25 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604014510/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast04may_1m |language=en}}</ref> == Vëzhgueshmëria == [[File:Venus-pacific-levelled.jpg|thumb|alt=Fotografi e qiellit të natës, marrë nga bregu i detit. Në horizont duket një shkëlqim drite diellore. Shihen shumë yje. Venusi ndodhet në qendër dhe shkëlqen shumë më tepër se çdo yll; drita e tij pasqyrohet në oqean.|Venusi, i paraqitur pak djathtas qendrës, është gjithmonë më i ndritshëm se të gjithë planetët dhe yjet e tjerë në shkëlqimin e tyre maksimal, siç shihet nga Toka. Në pjesën e sipërme të figurës duket Jupiteri.]] Për syrin e lirë, Venusi duket si një pikë e bardhë drite, me një madhësi të dukshme maksimale prej −4,92, më i ndritshëm se çdo planet apo yll tjetër, përveç Diellit,<ref name="Dickinson_1998"/> edhe kur është më i zbehtë gjatë {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus|lt=kalimit të tij}}, kur madhësia e dukshme është −2,98.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Madhësia mesatare e dukshme e planetit është −4,14, me devijim standard 0,31.<ref name="Mallama_and_Hilton"/> Shkëlqimin më të madh Venusi e arrin gjatë fazës në formë drapëri, rreth një muaj para ose pas konjuksionit të poshtëm. Kur ndriçohet nga prapa prej Diellit, Venusi zbehet deri afërsisht në madhësinë −3; vlera e saktë varet nga këndi i fazës.<ref>{{cite web |title=Start watching for Venus brightest in the morning sky |website=Earth & Sky |date=2025-04-15 |url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/venus-brightest-greatest-brilliancy-greatest-illuminated-extent-2/ |access-date=2025-04-21 |language=en}}</ref> Planeti është mjaft i ndritshëm për t’u parë edhe në mes të ditës,<ref name="Flanders_2011"/> por vërehet më lehtë kur Dielli është ulët mbi horizont ose kur perëndon. Si planet i poshtëm, ai ndodhet gjithmonë brenda rreth 47° nga [[Dielli|Dielli]].<ref name="ephemeris"/> Venusi «parakalon» Tokën çdo 584 ditë, ndërsa orbiton rreth Diellit.<ref name="fact"/> Gjatë këtij procesi, ai shndërrohet nga «Ylli i Mbrëmjes», i dukshëm pas perëndimit të Diellit, në «Yllin e Mëngjesit», i dukshëm para lindjes së Diellit. Edhe pse Mërkuri, planeti tjetër i poshtëm, arrin zgjatje maksimale vetëm 28° dhe shpesh dallohet me vështirësi në muzg, Venusi nuk mund të mos vihet re kur është më i ndritshëm. Zgjatja e tij maksimale më e madhe bën që ai të shihet në qiellin e errët shumë kohë pas perëndimit të Diellit. Si objekti pikësor më i ndritshëm në qiell, Venusi shpesh raportohet gabimisht si një «[[Objekti fluturues i paidentifikuar|objekt fluturues i paidentifikuar]]».<ref name="ASP_2021"/> Ngaqë Venusi i afrohet Tokës gjatë konjuksionit të poshtëm dhe orbita e tij është e pjerrët në raport me rrafshin e orbitës së Tokës, ai mund të duket më shumë se 8° në veri ose në jug të ekliptikës, më shumë se çdo planet apo Hënë tjetër. Çdo tetë vjet, rreth marsit, ai shfaqet kaq larg në veri të ekliptikës, në yjësinë e [[Peshqit (yjësia)|Peshqve]] (si në mesin e marsit 2025); po ashtu, çdo tetë vjet, shfaqet kaq larg në jug të ekliptikës, në gusht ose shtator, në yjësinë e [[Virgjëresha (yjësia)|Virgjëreshës]] (si në fund të gushtit 2023). Kështu, në hemisferën veriore, Venusi mund të ndodhet në veri të Diellit dhe të shfaqet si yll i mëngjesit dhe yll i mbrëmjes brenda së njëjtës ditë. Koha e këtyre zhvendosjeve drejt veriut ose jugut lëviz ngadalë më herët gjatë vitit. Pas tridhjetë ciklesh (240 vjetësh), cikli zëvendësohet gradualisht nga një cikël tjetër, i zhvendosur me tre vjet; kështu, situata kthehet afër asaj fillestare pas 243 orbitash të Tokës dhe 395 orbitash të Venusit.<ref>Shih [https://ssd.jpl.nasa.gov/api/horizons.api?format=text&COMMAND=299&START_TIME=%272000-1-21%2015:51:57%27&STOP_TIME=%272104-4-15%2013:23:31%27&STEP_SIZE=2798&QUANTITIES=31 këtë llogaritje të efemeridës nga JPL Horizons].</ref> Okultimet e Venusit nga Hëna, kur Hëna bllokon pamjen e Venusit për vëzhguesit në pjesë të caktuara të Tokës, ndodhin mesatarisht rreth dy herë në vit, ndonjëherë disa herë brenda një viti (ndonëse rrallë).<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> === Fazat === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus}}}} [[File:Phases Venus.jpg|thumb|Fazat e Venusit dhe ndryshimi i diametrit të saj të dukshëm|alt=Diagram që paraqet fazat e Venusit]] Teksa rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]], Venusi shfaq {{ill|Fazat e Venusit|en|Phases of Venus|lt=faza}} të ngjashme me ato të [[Hëna|Hënës]], kur vëzhgohet me teleskop. Planeti duket si një disk i vogël dhe i «plotë» kur ndodhet në anën e kundërt të Diellit (në konjuksionin e sipërm). Venusi shfaq një disk më të madh dhe fazën e «çerekut» kur arrin elongimin maksimal nga Dielli, dhe shkëlqen më fort në qiellin e natës. Në vëzhgimet teleskopike, planeti duket si një «hënë e hollë» shumë më e madhe kur kalon në anën e afërt, midis Tokës dhe Diellit. Venusi shfaq madhësinë më të madhe dhe fazën e «re» kur ndodhet midis Tokës dhe Diellit (në konjuksionin e poshtëm). Atmosfera e tij mund të shihet përmes teleskopëve, nga aureola e dritës së Diellit që thyhet rreth tij.<ref name="ephemeris"/> Fazat shihen qartë me një teleskop 4 inç.<ref>{{Cite web |last=Lavender |first=Gemma |date=2023-03-26 |title=What equipment do you need to see and photograph the planets |url=https://www.space.com/what-equipment-do-you-need-to-see-and-photograph-the-planets |access-date=2024-06-05 |website=Space.com |language=en}}</ref> Megjithëse dukshmëria e fazave të Venusit me sy të lirë është e diskutueshme, ka dëshmi të vëzhgimeve të tij në formë drapëri.<ref name="Goines_1995"/> === Shfaqjet gjatë ditës === [[File:Lunar Occultation of Venus (NHQ201512070001).jpg|alt=Venusi pranë një Hëne në formë drapëri në qiellin blu të ditës|thumb|Venusi shpesh mund të shihet me sy të lirë gjatë ditës, siç u pa pak para fshehjes së tij nga Hëna më 7 dhjetor 2015.]] Kur Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm dhe mjaft larg këndorisht nga Dielli, ai vërehet lehtë me sy të lirë në një qiell të kthjellët gjatë ditës, ndonëse shumica e njerëzve nuk dinë ta kërkojnë.<ref>{{Cite web |title=Viewing Venus in Broad Daylight |url=https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |access-date=2023-07-17 |website=www.fourmilab.ch |archive-date=2021-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115012816/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ |url-status=live |language=en}}</ref> Astronomi Edmund Halley (Edmund Halley) llogariti shkëlqimin maksimal të planetit për syrin e lirë në vitin 1716, kur shfaqja e tij gjatë ditës alarmoi shumë banorë të Londrës. Perandori francez Napoleon Bonaparti e pa një herë shfaqjen e planetit gjatë ditës, teksa merrte pjesë në një pritje në [[Luksemburgu|Luksemburg]].<ref name="Chatfield_2015"/> Një tjetër vëzhgim historik i planetit gjatë ditës ndodhi gjatë inaugurimit të presidentit amerikan [[Abraham Lincoln]] në Uashington, më 4{{Nbsp}}mars 1865.<ref name="Gaherty_2012"/> === Tranzitet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Tranziti i Venusit|en|Transit of Venus}}}} [[File:Transit of Venus viewed in Wagga Wagga (2).jpg|alt=Disk i bardhë me një pikë të vogël të zezë, i projektuar në një ekran|left|thumb|upright=0.75|Tranziti i Venusit i vitit 2012, i projektuar nga një [[Teleskopi|teleskop]] mbi një karton të bardhë]] Një tranzit i Venusit është shfaqja e Venusit përpara Diellit gjatë konjuksionit të poshtëm. Meqë orbita e Venusit është pak e pjerrët kundrejt orbitës së Tokës, shumica e konjuksioneve të poshtme me Tokën, që ndodhin çdo periudhë sinodike prej 1,6 vjetësh, nuk shkaktojnë tranzit të Venusit. Prandaj, tranzitet e Venusit ndodhin vetëm kur konjuksioni i poshtëm bie në disa ditë të qershorit ose dhjetorit, kur orbitat e Venusit dhe Tokës kryqëzohen në një vijë të drejtë me Diellin.<ref>{{cite web |first1=Fred |last1=Espenak |title=2004 and 2012 Transits of Venus |website=NASA |date=2004-06-08 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/venus0412.html |language=en}}</ref> Si rezultat, Venusi kalon përballë Tokës në një renditje që aktualisht përsëritet pas {{Val|8|u=years}}, {{Val|105.5|u=years}}, {{Val|8|u=years}} dhe {{Val|121.5|u=years}}, duke formuar cikle prej {{Val|243|u=years}}. Historikisht, tranzitet e Venusit qenë të rëndësishme sepse u mundësuan astronomëve të përcaktonin madhësinë e njësisë astronomike dhe, rrjedhimisht, madhësinë e Sistemit Diellor, siç tregoi Xheremaja Horoks më 1639, me vëzhgimin e parë të njohur të një tranziti të Venusit (pas tranzitit të parë planetar të vëzhguar në histori, më 1631: tranziti i Mërkurit).<ref name="Kollerstrom_1998"/> Deri tani janë vëzhguar vetëm shtatë tranzite të Venusit, që kur ndodhjet e tyre u llogaritën nga [[Johannes Kepler]] më 1621. Kapiten Kuk (Captain Cook) lundroi drejt [[Tahiti|Tahitisë]] më 1768 për të regjistruar tranzitin e tretë të vëzhguar të Venusit; kjo më pas çoi në eksplorimin e bregdetit lindor të Australisë.<ref name="Hornsby_1771"/><ref name="Woolley_1969"/> Dy tranzitet më të fundit ndodhën më 8 qershor 2004 dhe më 5–6 qershor 2012. Tranziti mund të ndiqej drejtpërdrejt në shumë platforma online ose të vëzhgohej lokalisht, me pajisjet dhe kushtet e duhura.<ref name="Boyle_2016"/> Çifti pararendës i tranziteve ndodhi në dhjetor 1874 dhe dhjetor 1882. Tranzitet e ardhshme do të ndodhin në dhjetor 2117 dhe dhjetor 2125.<ref name="Espenak_2004"/> === Drita e hirit === [[File:Venus-ParkerSolarProbe-July2020.jpg|thumb|Shkëlqimi i natës konsiderohet që nga viti 2022 kandidati më i mundshëm për dritën e hirit. Në këtë imazh në dritë të dukshme dhe infra të kuqe të afërt, ai dallohet më së miri si një vijë e ndritshme përgjatë skajit të Venusit.<ref>{{cite web |last=Dobbins |first=Thomas A. |title=The Parker Solar Probe Captures Surprising Images of Venus Nightside |website=Sky & Telescope |date=2022-02-22 |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/the-parker-solar-probe-captures-surprising-images-of-venus-nightside/ |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref> Sipërfaqja dhe veçoritë e saj, si njolla e errët e dukshme në këtë imazh, rrafshnalta Ovda Regio e Terrës së Afërditës, dallohen shumë më pak nga syri i njeriut. Megjithatë, thuhet se janë parë nga disa njerëz, ndoshta për shkak të ndjeshmërisë më të lartë ndaj spektrit në të cilin shkëlqen sipërfaqja.<ref>{{cite web |title=Nightside observations by the Parker Solar Probe: implications for the reality of the Ashen Light – British Astronomical Association |website=British Astronomical Association – Supporting amateur astronomers since 1890 |date=2024-05-21 |url=https://britastro.org/journal_contents_ite/nightside-observations-by-the-parker-solar-probe-implications-for-the-reality-of-the-ashen-light |access-date=2025-03-14 |language=en}}</ref>]] Një prej mistereve të kahershme të vëzhgimeve të Venusit është e ashtuquajtura {{ill|Drita e hirit|en|Ashen light|lt=dritë e hirit}} — një ndriçim i zbehtë në dukje në anën e tij të errët, që shihet kur planeti është në fazën e drapërit. Vëzhgimi i parë i pretenduar i dritës së hirit u bë më 1643, por ekzistenca e këtij ndriçimi nuk është konfirmuar kurrë në mënyrë të besueshme. Vëzhguesit kanë hamendësuar se mund të shkaktohet nga aktiviteti elektrik në atmosferën e Venusit, por mund të jetë iluzion, i krijuar nga efekti fiziologjik i vëzhgimit të një objekti të ndritshëm në formë drapëri.<ref name="Baum_2000"/><ref name="Russell, Philips"/> Drita e hirit është vërejtur shpesh kur Venusi ndodhet në qiellin e mbrëmjes dhe terminatori i mbrëmjes i planetit është i kthyer nga Toka. == Historia e vëzhgimit dhe eksplorimit== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Vëzhgimi dhe eksplorimi i Venusit|en|Observations and explorations of Venus}}}} === Vëzhgimet e hershme === Venusi është mjaftueshëm i ndritshëm në qiellin e Tokës për t’u parë Syri i lirë, pa ndihmë, duke e bërë një nga planetët klasikë që kulturat njerëzore i kanë njohur dhe identifikuar gjatë historisë, veçanërisht sepse është objekti i tretë më i ndritshëm në qiellin e Tokës, pas Diellit dhe Hënës. Meqë lëvizjet e Venusit duken të ndërprera (ai zhduket për shkak të afërsisë me Diellin, për shumë ditë radhazi, e më pas rishfaqet në horizontin tjetër), disa kultura nuk e njihnin Venusin si një trup të vetëm qiellor;<ref name="Cooley"/> në vend të kësaj, mendonin se ishte dy yje të veçantë në secilin horizont: ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes.<ref name="Cooley"/> Megjithatë, një vulë cilindrike nga periudha e Jemdet Nasrit dhe tabela e Venusit e Ammisaduqës nga dinastia e parë babilonase tregojnë se sumerët e lashtë e dinin tashmë se ylli i mëngjesit dhe ai i mbrëmjes ishin i njëjti objekt qiellor.<ref name="Sachs_1974"/><ref name="Cooley"/><ref name="Hobson_2009"/> [[File:Venus Tablet of Ammisaduqa.jpg|thumb|upright=0.75|Regjistrimi më i hershëm i njohur i pozicioneve të Venusit, në ''[[Babilonia|babilonase]]n'' e vjetër ''Tabelën e Venusit të Ammisaduqës'' (1600 p.e.s.)]] Në periudhën e Babilonisë së Vjetër, planeti Venus njihej si Ninsi'anna, e më vonë si Dilbat.<ref>{{Cite journal |id=CEEOL 264567 |last1=Veede |first1=Raul |last2=Kasak |first2=Enn |title=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |journal=Folklore |date=2001 |issue=15–17 |pages=7–33 |language=en}}</ref> Emri “Ninsi'anna” përkthehet “zonjë hyjnore, ndriçim i qiellit”, një cilësim që i referohet Venusit si “ylli” i dukshëm më i ndritshëm. Trajtat më të hershme të emrit shkruheshin me shenjën kuneiforme si4 (= SU, që do të thotë “të jesh i kuq”), dhe kuptimi fillestar mund të ketë qenë “zonjë hyjnore e skuqjes së qiellit”, duke iu referuar ngjyrës së qiellit të mëngjesit dhe të mbrëmjes.<ref name="Heimpel_1982"/> Kinezët historikisht e quanin Venusin e mëngjesit “E Bardha e Madhe” ({{lang|zh-Latn|Tàibái}} {{Lang|zh|太白}}) ose “Hapësja (Nisësja) e Shkëlqimit” ({{lang|zh-Latn|Qǐmíng}} {{Lang|zh|啟明}}), kurse Venusin e mbrëmjes “I Shkëlqyeri i Perëndimit” ({{lang|zh-Latn|Chánggēng}} {{Lang|zh|長庚}}).<ref name="Needham_1959"/> Grekët e lashtë fillimisht besonin se Venusi ishte dy yje të veçantë: Fosfori, ylli i mëngjesit, dhe Hesperi, ylli i mbrëmjes. [[Plini Plaku]] ia atribuoi Pitagorës zbulimin se bëhej fjalë për të njëjtin objekt, në shekullin VI p.e.s.,<ref name="Pliny_1991"/> ndërsa Diogjeni Laert argumentoi se [[Parmenidhi]] (fillimi i shekullit V p.e.s.) ka të ngjarë të ishte përgjegjës për këtë zbulim.<ref name="Berkert_1972"/> Edhe pse e njihnin Venusin si një objekt të vetëm, romakët e lashtë vazhduan ta quanin pamjen e mëngjesit të Venusit [[Luciferi]], fjalë për fjalë “Sjellësi i dritës”, dhe pamjen e mbrëmjes Vesper,<ref name="Dobbin_2002"/> që të dyja përkthime të drejtpërdrejta të emrave të tyre tradicionalë grekë. Në shekullin II, në traktatin e tij astronomik ''Almagesti'', [[Ptolemeu]] teorizoi se Mërkuri dhe Venusi ndodheshin midis Diellit dhe Tokës. Astronomi persian i shekullit XI, [[Ibn Sina]], pretendoi se kishte vëzhguar një kalim të Venusit (megjithëse kjo vihet në dyshim),<ref name="Goldstein"/> çka astronomët e mëvonshëm e morën si konfirmim të teorisë së Ptolemeut.<ref name="Enc_Irnica"/> Në shekullin XII, astronomi andaluzian [[Al-Andalus|andaluzian]] Ibn Baxha vëzhgoi “dy planetë si njolla të zeza mbi faqen e Diellit”; astronomët e observatorit të Maragës në shekullin XIII menduan se këto ishin kalime të Venusit dhe Mërkurit, por kjo nuk mund të jetë e vërtetë, sepse gjatë jetës së Ibn Baxhës nuk pati asnjë kalim të Venusit.<ref name="Ansari_2002"/> Disa pretendime për vëzhgime kalimesh nga astronomë myslimanë të Mesjetës, në fakt, janë vërtetuar se i referoheshin njollave diellore.<ref name="VaqueroVázquez2009"/> [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|upright=0.7|{{ill|Kodiku i Dresdenit|en|Dresden Codex}} i Majave të epokës para-kolumbiane, i cili llogarit shfaqjet e Venusit]] === Venusi dhe astronomia e hershme moderne === {{Multiple image | footer = Në vitin 1610, [[Galileo Galilei]] vëzhgoi me teleskop se Venusi shfaqte faza, megjithëse qëndronte pranë Diellit në qiellin e Tokës (figura e parë). Kjo vërtetoi se Venusi rrotullohet rreth [[Dielli|Diellit]] dhe jo Tokës, siç parashikonte modeli [[heliocentrizmi|heliocentrik]] i Kopernikut, dhe hodhi poshtë modelin [[gjeocentrizmi|gjeocentrik]] të Ptolemeut (figura e dytë). | width = 220 | align = right | image1 = Phases-of-Venus2.svg | image2 = Phases-of-Venus-Geocentric.svg }} Kur planeti u vëzhgua për herë të parë me teleskop në dhjetor 1610 nga fizikani italian [[Galileo Galilei]], ai zbuloi se Venusi shfaqte faza si Hëna, duke ndryshuar nga drapër në fazë të gufuar, pastaj të plotë e anasjelltas. Kur Venusi është më larg Diellit në qiell, shfaqet gjysmë i ndriçuar; kur është më afër Diellit, shfaqet në fazën e drapërit ose të plotë. Kjo mund të ndodhte vetëm nëse Venusi rrotullohej rreth Diellit. Galileo e raportoi këtë në ''Letrat mbi njollat diellore'' të vitit 1613; ky ishte një nga vëzhgimet e para që kundërshtoi qartësisht modelin gjeocentrik ptolemaik, sipas të cilit Sistemi Diellor ishte bashkëqendror dhe i përqendruar te Toka.<ref name="palmieri"/><ref name="Fegley"/> Kalimi i Venusit i vitit 1631, ndonëse nuk u vëzhgua, ishte i pari që u parashikua me sukses, nga [[Johannes Kepler]] dhe përllogaritjet e tij të botuara në vitin 1629. Kalimi i radhës, ai i vitit 1639, u parashikua saktësisht nga Jeremiah Horrocks dhe u vëzhgua prej tij dhe mikut të tij, William Crabtree, në shtëpitë e tyre përkatëse më 4 dhjetor 1639 (24 nëntor sipas [[Kalendari julian|kalendarit julian]] që përdorej në atë kohë).<ref name="Kollerstrom"/> [[File:Lavender - Jeremiah Horrocks (1618–1641).jpg|thumb|Pikturë e shekullit XX që paraqet Jeremiah Horrocks duke vëzhguar kalimin e Venusit të vitit 1639.]] Atmosfera e Venusit u zbulua në vitin 1761 nga polimati rus [[Mihail Lomonosov]].<ref name="Marov2004"/><ref name="Britannica"/> Atmosfera e Venusit u vëzhgua në vitin 1790 nga astronomi gjerman Johann Schröter. Schröter zbuloi se, kur planeti shfaqej si një drapër i hollë, majat e tij shtriheshin përtej 180°. Ai arriti saktë në përfundimin se kjo vinte nga shpërhapja e dritës së Diellit në një atmosferë të dendur. Më vonë, astronomi amerikan Chester Smith Lyman vëzhgoi një unazë të plotë rreth anës së errët të planetit kur ai ndodhej në lidhje të poshtme, duke dhënë prova të tjera për praninë e atmosferës.<ref name="Russell_1899"/> Atmosfera i vështirësoi përpjekjet për të përcaktuar periudhën e rrotullimit të planetit dhe vëzhgues si astronomi me origjinë italiane [[Giovanni Cassini]] dhe Schröter vlerësuan gabimisht periudha prej rreth {{Val|24|u=hours}}, bazuar në lëvizjen e shenjave në sipërfaqen e dukshme të planetit.<ref name="Hussey_1832"/> [[File:Venus Drawing.jpg|thumb|left|upright=0.9|“Efekti i pikës së zezë” siç u regjistrua gjatë kalimit të vitit 1769|alt=Një varg vizatimesh me dorë që tregojnë Venusin duke kaluar buzë diskut të Diellit, duke lënë pas një pikë hijeje iluzore]] ===Përparimet e fillimit të shekullit XX=== Pak gjëra të tjera u zbuluan për Venusin deri në shekullin XX. Disku i tij pothuajse pa tipare nuk jepte asnjë të dhënë se si mund të ishte sipërfaqja, dhe vetëm me zhvillimin e vëzhgimeve spektroskopike dhe në rrezet ultravjollcë u zbuluan më shumë nga sekretet e tij. Vëzhgimet e para në rrezet ultravjollcë u kryen në vitet 1920, kur Frank E. Ross zbuloi se fotografitë ultravjollcë tregonin hollësi të shumta që mungonin në rrezatimin e dukshëm dhe atë infra të kuq. Ai sugjeroi se kjo vinte si pasojë e një atmosfere të ulët, të dendur dhe të verdhë, me [[Ciruset|cirusë]] të lartë mbi të.<ref name="Ross_1928"/> Ishte vënë re se disku i Venusit nuk kishte rrafshim të dallueshëm, çka sugjeronte një rrotullim të ngadaltë; disa astronomë arritën në përfundimin se ai ishte i bllokuar baticor, ashtu siç besohej në atë kohë se ishte edhe Mërkuri. Megjithatë, studiues të tjerë kishin zbuluar se nga ana e natës së planetit vinte një sasi e konsiderueshme nxehtësie, çka sugjeronte një rrotullim të shpejtë (në atë kohë nuk dyshohej për një temperaturë të lartë sipërfaqësore), duke e bërë çështjen të paqartë.<ref name="Martz_1934"/> Studimet e mëvonshme në vitet 1950 treguan se rrotullimi ishte retrograd. ===Misionet e para në Venus=== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Misionet në Venus|en|List of missions to Venus}}}} [[File:Mariner 2 venus data.jpg|thumb|Fluturimi pranë Venusit i Mariner 2 ishte hera e parë që të dhënat nga Venusi u morën me sukses; ato u paraqitën në JPL me anë të një printimi (1963)]] Përpjekja e parë për një fluturim hapësinor ndërplanetar u bë më 1961, kur sonda robotike hapësinore ''Venera 1'' e programit sovjetik Venera fluturoi drejt Venusit. Kontakti me të humbi gjatë rrugës.<ref name="mitchell_1"/> Misioni i parë ndërplanetar i suksesshëm, po ashtu drejt Venusit, ishte ''Mariner 2'' i programit amerikan {{ill|Programi Mariner|en|Mariner program}}, i cili kaloi pranë planetit më 14 dhjetor 1962, në lartësinë {{Convert|34833|km|mi|abbr=on}} mbi sipërfaqen e Venusit, dhe mblodhi të dhëna për atmosferën e planetit.<ref name="Mayer_et_al_1958"/><ref name="NASA_1962"/> Për më tepër, vëzhgimet astronomike me radar të Venusit u kryen për herë të parë në vitet 1960 dhe dhanë matjet e para të periudhës së rrotullimit, të cilat ishin afër vlerës reale.<ref name="Goldstein_Carpenter_1963"/> ''Venera 3'', e lëshuar më 1966, u bë sonda dhe zbarkuesi i parë njerëzor që arriti dhe goditi një trup tjetër qiellor përveç Hënës, por nuk mundi të kthente të dhëna, pasi u rrëzua në sipërfaqen e Venusit. Më 1967 u lëshua ''Venera 4'', e cila vendosi me sukses pajisje eksperimentale shkencore në atmosferën e Venusit përpara se të godiste sipërfaqen. ''Venera 4'' tregoi se temperatura e sipërfaqes ishte më e lartë nga sa kishte llogaritur ''Mariner 2'', afro {{Convert|500|C|||}}; përcaktoi se atmosfera përbëhej 95% nga dioksidi i karbonit (CO₂) dhe zbuloi se atmosfera e Venusit ishte dukshëm më e dendur nga sa kishin parashikuar projektuesit e ''Venera 4''.<ref name="mitchell_2"/><ref>{{cite book |last=Harvey |first=Brian |date=2007 |title=Russian Planetary Exploration History, Development, Legacy and Prospects |publisher=Springer-Praxis |pages=115–118 |isbn=978-0-387-46343-8 |language=en}}</ref> Në një shembull të hershëm të bashkëpunimit hapësinor, të dhënat e ''Venera 4'' u ndërthurën me të dhënat e vitit 1967 nga ''Mariner 5'' dhe u analizuan nga një ekip i përbashkët shkencor sovjeto-amerikan në një seri konferencash shkencore gjatë vitit pasues.<ref name="COSPAR_Group_VII_1969"/> Më 15 dhjetor 1970, ''Venera 7'' u bë anija e parë kozmike që u ul butë në një planet tjetër dhe e para që transmetoi të dhëna prej andej drejt Tokës.<ref name="Time_1971"/> Më 1974, ''Mariner 10'' kaloi pranë Venusit për të përkulur trajektoren drejt Mërkurit dhe fotografoi retë në rrezet ultravjollcë, duke zbuluar shpejtësi jashtëzakonisht të larta të erërave në atmosferën e Venusit. Kjo ishte hera e parë që u përdor asistimi gravitacional ndërplanetar, një teknikë që do të përdorej nga sonda të mëvonshme.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/> Vëzhgimet me radar në vitet 1970 zbuluan për herë të parë hollësi të sipërfaqes së Venusit. Impulse valësh radio u drejtuan nga planeti duke përdorur radioteleskopin {{Convert|300|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} në observatorin e Arecibos, dhe jehonat zbuluan dy rajone shumë reflektuese, të quajtura rajonet Alpha dhe Beta. Vëzhgimet zbuluan një zonë të ndritshme, që mendohej se ishte malore dhe që u quajt Malet Maxwell.<ref name="Campbell_et_al_1976"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> Këto tri tipare janë tani të vetmet në Venus që nuk kanë emra femrash.<ref name="jpl-magellan"/> Më 1975, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 9'' dhe ''Venera 10'' transmetuan pamjet e para nga sipërfaqja e Venusit, të cilat ishin bardhezi. NASA mori të dhëna të tjera nga projekti ''Pioneer Venus'', i përbërë nga dy misione të veçanta:<ref name="Colin_Hall_1977"/> ''Pioneer Venus Multiprobe'' dhe ''Pioneer Venus Orbiter'', që orbituan Venusin midis viteve 1978 dhe 1992.<ref name="Williams_2005"/> Më 1982, zbarkuesit sovjetikë ''Venera 13'' dhe ''Venera 14'' morën pamjet e para me filtra ngjyrash njëngjyrëshe të sipërfaqes. Pasi ''Venera 15'' dhe ''Venera 16'' operuan në orbitë midis viteve 1983 dhe 1984 dhe hartuan me hollësi 25% të terrenit të Venusit (nga poli i veriut deri në gjerësinë gjeografike 30°N), programi sovjetik Venera mori fund.<ref name="Greeley_Batson_2007"/> [[File:Foto de Venera 9.png|thumb|Pamja e parë e sipërfaqes së Venusit dhe e sipërfaqes së çdo planeti tjetër përveç Tokës (1975, zbarkuesi sovjetik ''Venera 9''). Panoramë bardhezi 180-gradëshe me shkëmbinj të zhveshur, të zinj e si rrasa, nën një qiell të rrafshët. Fokusi është te toka dhe sonda.|upright=2]] [[File:Russian "Vega" balloon mission to Venus on display at the Udvar-Hazy museum.jpg|thumb|left|upright=0.8|Sonda me balonë e programit Vega, e ekspozuar në Qendrën Udvar-Hazy të Institutit Smithsonian]] Më 1985, programi sovjetik Vega, me misionet e tij ''Vega 1'' dhe ''Vega 2'', dërgoi sondat e fundit për hyrje në atmosferë dhe, për herë të parë, aerobotët e parë jashtëtokësorë: balona të fryra që mundësuan fluturim atmosferik jashtë Tokës. Midis viteve 1990 dhe 1994, ''Magellan'' operoi në orbitë deri sa doli prej saj, duke hartuar sipërfaqen e Venusit. Gjithashtu, sonda si ''Galileo'' (1990),<ref>{{cite web |title=Welcome to the Galileo Orbiter Archive Page |website=PDS Atmospheres Node |date=1989-10-18 |url=https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |access-date=2023-04-11 |archive-date=2023-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411212904/https://pds-atmospheres.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/Galileo/galileo_orbiter.html |url-status=live |language=en}}</ref> dhe ''[[Cassini–Huygens]]'' (1998/1999), vizituan Venusin gjatë fluturimeve pranë tij, në rrugë drejt destinacioneve të tjera. ===Eksplorimi i përtërirë=== Në prill 2006, ''Venus Express'', misioni i parë kushtuar posaçërisht Venusit i [[Agjencia Hapësinore Evropiane|Agjencisë Hapësinore Evropiane]] (ESA), hyri në orbitë rreth Venusit. ''Venus Express'' mundësoi vëzhgime të atmosferës së Venusit të papara më parë. ESA e përfundoi misionin ''Venus Express'' në dhjetor 2014, duke e nxjerrë nga orbita në janar 2015.<ref name="Howell_2014"/> Në të njëjtin vit dhe në vitin pasues, ''MESSENGER'' e vizitoi Venusin gjatë kalimeve pranë tij, rrugës drejt destinacioneve të tjera. Në vitin 2010, anija e parë ndërplanetare kozmike me velë diellore që pati sukses, IKAROS, udhëtoi drejt Venusit për një kalim pranë tij. Nga viti 2015 deri më 2024, sonda japoneze ''Akatsuki'' ishte aktive në orbitë rreth Venusit, ndërsa BepiColombo kreu kalime pranë tij më 2020 dhe 2021. [[File:Wispr 4thflyby.gif|thumb|Instrumenti WISPR i sondës Parker Solar Probe regjistroi në dritë të dukshme faqen e natës së Venusit më 2021. Pamjet tregojnë sipërfaqen e nxehtë, që shkëlqen zbehtë, dhe Terrën e Afërditës si një njollë të madhe të errët, të dukshme përmes reve. Retë pengojnë vëzhgime të tilla në faqen e ditës, ku ndriçohen nga Dielli.<ref>{{cite web |last1=Hatfield |first1=Miles |title=Parker Solar Probe Captures Visible Light Images of Venus' Surface |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed |website=NASA |access-date=2022-04-29 |date=2022-02-09 |archive-date=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414155959/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/sun/parker-solar-probe-captures-its-first-images-of-venus-surface-in-visible-light-confirmed/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |journal=Geophysical Research Letters |last1=Wood |first1=B. E. |last2=Hess |first2=P. |last3=Lustig-Yaeger |first3=J. |last4=Gallagher |first4=B. |last5=Korwan |first5=D. |last6=Rich |first6=N. |last7=Stenborg |first7=G. |last8=Thernisien |first8=A. |last9=Qadri |first9=S. N. |last10=Santiago |first10=F. |last11=Peralta |first11=J. |last12=Arney |first12=G. N. |author12-link=Giada Arney |last13=Izenberg |first13=N. R. |last14=Vourlidas |first14=A. |last15=Linton |first15=M. G. |last16=Howard |first16=R. A. |last17=Raouafi |first17=N. E. |doi=10.1029/2021GL096302 |date=2022-02-09 |title=Parker Solar Probe Imaging of the Night Side of Venus |volume=49 |issue=3 |article-number=e2021GL096302 |pmid=35864851 |pmc=9286398 |bibcode=2022GeoRL..4996302W |language=en}}</ref>]] ===Misionet aktive dhe të planifikuara=== {{Shih|List of missions to Venus#Future missions}} [[File:VenusLanderTopo.png|thumb|upright=1.5|Hartë topografike globale e Venusit, ku shënohen të gjitha vendet e uljes së sondave (e kuqe: janë dërguar pamje; pika e zezë: janë marrë e analizuar mostra në vend)]] {{As of|2025}} nuk ka sonda aktive në Venus; Parker Solar Probe është planifikuar të kthehet vazhdimisht pranë Venusit deri më 2030. Disa sonda janë në zhvillim e sipër, ndërsa disa misione të propozuara ndodhen ende në fazat e hershme konceptuale. Misioni i radhës drejt Venusit është Venus Life Finder, i cili pritet të niset jo më herët se vera e vitit 2026. Agjencia indiane ISRO po punon për Misionin Orbital të Venusit, me synimin për ta nisur në vitin 2028. Misioni i Emirateve të Bashkuara Arabe drejt asteroidëve, MBR Explorer, do të kryejë një kalim pranë planetit. NASA miratoi dy misione drejt planetit, VERITAS dhe DAVINCI, të planifikuara të nisen jo më herët se viti 2031. ESA planifikon të nisë gjithashtu EnVision në vitin 2031. Një projekt i Institutit të Teknologjisë të Masaçusetsit (MIT), në bashkëpunim me kompaninë raketore Rocket Lab, synon të bëhet misioni i parë privat ndërplanetar që do të kërkojë lëndë organike duke dërguar një sondë në atmosferën e Venusit. Sonda quhet Venus Life Finder.<ref>{{cite web |title=Rocket Lab Probe |website=Venus Cloud Life – MIT |date=2023-03-07 |url=https://venuscloudlife.com/small-mission/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208040505/https://venuscloudlife.com/small-mission/ |url-status=live |language=en}}</ref> ====Objektivat==== Venusi është përcaktuar si një objekt i rëndësishëm për kërkimet e ardhshme, që mund të ndihmojë të kuptohet: * prejardhja e Sistemit Diellor dhe e Tokës, si dhe nëse sisteme e planetë si i yni janë të zakonshëm apo të rrallë në univers; * mënyra si trupat planetarë zhvillohen nga gjendjet e tyre fillestare deri te objektet e larmishme të sotme; * zhvillimi i kushteve që çojnë në mjedise të banueshme dhe në jetë.<ref>{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=February 2023 |volume=219 |issue=1 |article-number=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en}}</ref> ===Konceptet e misioneve me ekuipazh=== [[Image:Tmk-mavr.jpg|thumb|Në vitet 1970, [[Shtetet e Bashkuara]] dhe [[Bashkimi Sovjetik]] projektuan misione me ekuipazh drejt Venusit, si projekti i kalimit pranë Venusit me ekuipazh, i nxjerrë nga [[Programi Apollo]], ose anija e propozuar sovjetike [[TMK]]-MAVR, e paraqitur këtu, për një kalim pranë Venusit]] Që nga vitet 1960, Venusi është konsideruar si një pikë kalimi për misionet me ekuipazh drejt Marsit përmes misioneve të kalimit pranë tij në periudhën e opozicionit, në vend të misioneve të drejtpërdrejta në periudhën e konjuksionit me kalime pranë Venusit që përdorin [[Asistimi gravitacional|asistimin gravitacional]]. Këto misione do të ishin më të shpejta dhe më të sigurta për në [[Marsi|Mars]], me dritare më të përshtatshme për kthim ose ndërprerje të fluturimit dhe me ekspozim ndaj rrezatimit gjatë fluturimit më të ulët ose të barabartë me atë të fluturimeve të drejtpërdrejta drejt Marsit.<ref>{{cite web |last=Rao |first=Rahul |title=Astronauts bound for Mars should swing by Venus first, scientists say |website=Space.com |date=2020-07-07 |url=https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |access-date=2023-04-24 |archive-date=2023-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424055519/https://www.space.com/mars-astronauts-venus-flyby-idea.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Izenberg" /> ==== Banimi i mundshëm në atmosferë ==== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Qytetet dhe ishujt lundruese në trillim|en|Floating cities and islands in fiction|lt=qytetet lundruese}}; {{ill|Kolonizimi i Venusit|en|Colonization of Venus}}}} [[File:NASA Cloud City on Venus.jpg|thumb|Paraqitje artistike e një baze lundruese me ekuipazh në Venus, sipas konceptit të NASA-s High Altitude Venus Operational Concept (HAVOC)]] Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit janë jashtëzakonisht armiqësore, presioni atmosferik, temperatura dhe rrezatimi diellor e kozmik 50&nbsp;km mbi sipërfaqe janë të ngjashme me ato në sipërfaqen e Tokës («kushte të favorshme»).<ref>{{Cite journal |last1=Arredondo |first1=Anicia |last2=Hodges |first2=Amorée |last3=Abrahams |first3=Jacob N. H. |last4=Bedford |first4=Candice C. |last5=Boatwright |first5=Benjamin D. |last6=Buz |first6=Jennifer |last7=Cantrall |first7=Clayton |last8=Clark |first8=Joanna |last9=Erwin |first9=Andrew |last10=Krishnamoorthy |first10=Siddharth |last11=Magaña |first11=Lizeth |last12=McCabe |first12=Ryan M. |last13=McIntosh |first13=E. Carrie |last14=Noviello |first14=Jessica L. |last15=Pellegrino |first15=Marielle |last16=Ray |first16=Christine |last17=Styczinski |first17=Marshall J. |last18=Weigel |first18=Peter |title=VALENTInE: A Concept for a New Frontiers–Class Long-duration In Situ Balloon-based Aerobot Mission to Venus |journal=The Planetary Science Journal |date=July 2022 |volume=3 |issue=7 |page=152 |doi=10.3847/PSJ/ac7324 |doi-access=free |bibcode=2022PSJ.....3..152A |language=en }}</ref><ref name="radiation-levels"/><ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796">{{cite journal |last1=Patel |first1=M.R. |last2=Mason |first2=J.P. |last3=Nordheim |first3=T.A. |last4=Dartnell |first4=L.R. |title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: II. Ultraviolet radiation |journal=Icarus |date=February 2022 |volume=373 |article-number=114796 |doi=10.1016/j.icarus.2021.114796 |doi-access=free |bibcode=2022Icar..37314796P |language=en}}</ref><ref name="Taylor 2020"/> Ndër sfidat e shumta inxhinierike për praninë njerëzore në atmosferën e Venusit janë sasitë gërryese të [[Acidi sulfurik|acidit sulfurik]] në atmosferë.<ref name="Landis2003"/> Si alternativë ndaj idesë popullore të banimit në sipërfaqet planetare, si ajo e [[Marsi|Marsit]], janë propozuar [[Aerostati|aerostatë]] për eksplorim me ekuipazh dhe, ndoshta, për «qytete lundruese» të përhershme në atmosferën e Venusit.<ref name="Landis2003"/><ref name="Архив фантастики"/><ref name="Inner Solar System 2015"/><ref name="Tickle 2015"/><ref name="Warmflash_2017"/> Koncepti i NASA-s për operimin në lartësi të mëdha në Venus ishte një koncept trajnimi për studimin e projektimit të një aerostati me ekuipazh. ==Mundësia e jetës== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Jeta në Venus|en|Life on Venus}}}} Megjithëse kushtet në sipërfaqen e Venusit nuk janë më mikpritëse për çfarëdo forme jete të ngjashme me atë tokësore që mund të jetë formuar para këtij ndryshimi, hamendësohet se jeta mund të ekzistojë në shtresat e sipërme të reve të Venusit, {{convert|50|km|mi|sigfig=1|abbr=on}} mbi sipërfaqe, ku kushtet atmosferike janë më të ngjashmet me ato të Tokës në Sistemin Diellor,<ref name="Tillman 2018"/> me temperatura që variojnë nga {{convert|30|and|80|C|K C F|order=out}}, ndërsa presioni dhe rrezatimi janë afërsisht të njëjtë me ato në sipërfaqen e Tokës, por retë janë acidike dhe ajri përbëhet nga dioksidi i karbonit.<ref name="Mullen_2002"/><ref name="Landis_2003"/><ref name="Cockell1999"/> Më saktësisht, në lartësitë 48–59&nbsp;km, kushtet e temperaturës dhe të rrezatimit janë të përshtatshme për jetën. Në lartësitë më të ulëta uji do të avullonte, ndërsa në ato më të larta rrezatimi ultraviolet do të ishte tepër i fortë.<ref name="Patel Mason Nordheim Dartnell 2022 p=114796"/><ref name="radiation-levels"/> Hamendësimet për mundësinë e jetës në sipërfaqen e Venusit u pakësuan ndjeshëm pas fillimit të viteve 1960, kur u bë e qartë se kushtet ishin ekstreme krahasuar me ato të Tokës. Temperaturat dhe presioni atmosferik ekstremë të Venusit e bëjnë të pamundur jetën me bazë ujin, të paktën sipas njohurive të tanishme. Disa shkencëtarë kanë hamendësuar se mikroorganizma {{ill|Ekstremofili|en|Extremophile|lt=ekstremofilë}} termoacidofilë mund të ekzistojnë në shtresat e sipërme, më të freskëta dhe acidike të atmosferës së Venusit.<ref name="Clark_2003"/><ref name="Redfern_2004"/><ref name="Dartnell2015"/> Këto hamendësime datojnë që nga viti 1967, kur [[Carl Sagan]] dhe Harold J. Morowitz sugjeruan në një artikull të revistës ''Nature'' se objektet e vogla të zbuluara në retë e Venusit mund të ishin organizma të ngjashëm me bakteret e Tokës, të cilat kanë përafërsisht të njëjtën madhësi: :Ndërsa kushtet në sipërfaqen e Venusit e bëjnë të pabesueshme hipotezën e jetës atje, retë e Venusit janë krejt tjetër çështje. Siç është vënë në dukje disa vite më parë, në afërsi të reve gjenden me bollëk uji, [[Dioksidi i karbonit|dioksidi i karbonit]] dhe drita e diellit — parakushtet për [[Fotosinteza|fotosintezën]].<ref name="Sagan_Morowitz_1967"/> Në gusht 2019, astronomët e udhëhequr nga Yeon Joo Lee raportuan se një model afatgjatë ndryshimesh në përthithjen e dritës dhe në [[Albedoja|albedon]] e atmosferës së Venusit, të shkaktuara nga «përthithës të panjohur» — të cilët mund të jenë kimikate ose edhe koloni të mëdha mikroorganizmash lart në atmosferën e planetit — ndikon në klimë.<ref name="TAJ-20190826"/> Përthithja e dritës prej tyre është pothuajse identike me atë të mikroorganizmave në retë e Tokës. Studime të tjera kanë arritur në përfundime të ngjashme.<ref name="ES-20190903"/> Zbulimi i pretenduar i një vije përthithjeje të {{ill|Fosfina|en|Phosphine|lt=fosfinës}} në atmosferën e Venusit, një gaz që nuk dihet të prodhohet nga asnjë proces kimik i njohur në sipërfaqen ose në atmosferën e Venusit, çoi në hamendësime në shtator 2020 se në atmosferë mund të ketë jetë edhe sot.<ref name="Drake_2020"/><ref name="Greaves_et_al_2020"/> Studimet e mëvonshme ia atribuuan sinjalin spektroskopik, që ishte interpretuar si fosfinë, dioksidit të squfurit,<ref name="Lincowski_et_al_2021"/> ose zbuluan se në të vërtetë nuk kishte vijë përthithjeje.<ref name="Beall_2020"/><ref name="Snellan_et_al_2020"/> ===Mbrojtja planetare=== Për shkak të kushteve të ashpra në sipërfaqen e [[Venusi|Venusit]], ai është klasifikuar në kategorinë dy të Mbrojtja planetare, të dytën më të ulët.<ref name="NRC_2006"/> Kjo do të thotë se ekziston vetëm një mundësi e largët që Ndotja ndërplanetare e shkaktuar nga anijet kozmike të cenojë kërkimet. Megjithatë, pas zbulimit të bioshënjuesve të mundshëm, kjo klasifikim për të paktën disa shtresa atmosferike është vënë në pikëpyetje. Meqë këto shtresa nuk janë përcaktuar si mjaftueshëm të përshtatshme për jetën, nuk është rekomanduar ndryshimi i klasifikimit.<ref>{{cite journal | last1=Zorzano | first1=María Paz | last2=Olsson-Francis | first2=Karen | last3=Doran | first3=Peter T. | last4=Rettberg | first4=Petra | last5=Coustenis | first5=Athena | last6=Ilyin | first6=Vyacheslav | last7=Raulin | first7=Francois | last8=Shehhi | first8=Omar Al | last9=Groen | first9=Frank | last10=Grasset | first10=Olivier | last11=Nakamura | first11=Akiko | last12=Ballesteros | first12=Olga Prieto | last13=Sinibaldi | first13=Silvio | last14=Suzuki | first14=Yohey | last15=Kumar | first15=Praveen | last16=Kminek | first16=Gerhard | last17=Hedman | first17=Niklas | last18=Fujimoto | first18=Masaki | last19=Zaitsev | first19=Maxim | last20=Hayes | first20=Alex | last21=Peng | first21=Jing | last22=Ammannito | first22=Eleonora | last23=Mustin | first23=Christian | last24=Xu | first24=Kanyan | title=The COSPAR planetary protection requirements for space missions to Venus | journal=Life Sciences in Space Research | volume=37 | date=2023 | doi=10.1016/j.lssr.2023.02.001 | doi-access=free | pages=18–24 | pmid=37087175 | bibcode=2023LSSR...37...18Z | language=en}}</ref> ==Në kulturë== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Venusi në kulturë|en|Venus in culture}}}} Venusi është ndër dukuritë më të spikatura në qiellin e natës dhe është trajtuar si veçanërisht i rëndësishëm në Mitologjia e Venusit, Astrologjia e Venusit dhe Venusi në letërsi dhe art në shumë kultura të ndryshme. [[File:Kudurru Melishipak Louvre Sb23 n02.jpg|thumb|upright=1.2|Ylli me tetë cepa është simbol që përdoret në disa kultura për të përfaqësuar Venusin; nganjëherë paraqitet së bashku me [[Ylli dhe gjysmëhëna|yllin dhe gjysmëhënën]]. Këtu, ylli me tetë cepa është ylli i Ishtarit, perëndeshës babilonase të Venusit, pranë diskut diellor të të vëllait, Shamashi, dhe [[Gjysmëhëna|hënës së re]] të të atit, [[Nana|Nanit]], në një gur kufitar të Meli-Shipak II, që daton në shekullin XII p.e.s.]] {{Anchor|Inanna and Shukaletuda}} Disa himne e lavdërojnë [[Inanna]]n në rolin e saj si perëndeshë e planetit Venus.<ref name="Cooley"/><ref name="Green1992"/><ref name="Nemet-Nejat"/> Profesori i teologjisë Jeffrey Cooley ka argumentuar se lëvizjet e Inannës në shumë mite mund të përkojnë me lëvizjet e planetit Venus në qiell.<ref name="Cooley"/> Lëvizjet e ndërprera të Venusit lidhen si me mitologjinë, ashtu edhe me natyrën e dyfishtë të Inannës.<ref name="Cooley"/> Në ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'', ndryshe nga çdo hyjni tjetër, Inanna mund të zbresë në botën e nëndheshme e të kthehet në qiej. Venusi duket se bën një zbritje të ngjashme: perëndon në perëndim e më pas ngrihet sërish në lindje.<ref name="Cooley"/> Një himn hyrës përshkruan Inannën duke lënë qiejt e duke u nisur drejt ''Kurit'', që mund të merret si një emërtim për malet, duke pasqyruar ngritjen dhe perëndimin e Inannës në perëndim.<ref name="Cooley"/> ''Inanna dhe Shukaletuda'' dhe ''Zbritja e Inannës në botën e nëndheshme'' duket se pasqyrojnë lëvizjen e planetit Venus.<ref name="Cooley"/> Në ''Inanna dhe Shukaletuda'', Shukaletuda përshkruhet duke vëzhguar qiellin në kërkim të Inannës, ndoshta duke kërkuar në horizontet lindore dhe perëndimore.<ref name="Cooley"/> Në të njëjtin mit, ndërsa kërkon sulmuesin e saj, Inanna bën vetë disa lëvizje që përkojnë me lëvizjet e Venusit në qiell.<ref name="Cooley"/> Nën ndikimin e [[Mesopotamia|Mesopotamisë]], është e mundur që [[Egjipti i Lashtë|egjiptianët e lashtë]] dhe grekët e dinin që ylli i mëngjesit dhe ylli i mbrëmjes ishin i njëjti trup qiellor që në mijëvjeçarin e dytë p.e.s., ose, më së voni, gjatë Periudhës së Vonë.<ref name="Parker 1974"/><ref name="Quack 2019"/> Egjiptianët e njihnin yllin e mëngjesit si {{lang|egy-Latn|Tioumoutiri}} dhe yllin e mbrëmjes si {{lang|egy-Latn|Ouaiti}}.<ref name="Cattermole_Moore_1997"/> Fillimisht e paraqitën Venusin si një [[Feniksi|feniks]] ose si [[Çafka|çafkë]] (shih [[Bennu]]n),<ref name="Parker 1974"/> duke e quajtur «kaluesi» ose «ylli me kryqe»,<ref name="Parker 1974"/> dhe duke e lidhur me Osirisin. Më vonë e paraqitën me dy koka, njerëzore ose skifteri, dhe e lidhën me [[Horusi|Horusin]],<ref name="Quack 2019"/> të birin e [[Isis|Isidës]], e cila në periudhën helenistike shumë më të vonë u identifikua së bashku me Hathori me [[Afërdita|Afërditën]]. Grekët përdornin emrin Fosfori, që do të thotë «sjellës i dritës» (prej nga vjen edhe elementi [[Fosfori|fosfor]]; si alternativë përdornin Eosfori, që do të thotë «sjellës i agimit»), për yllin e mëngjesit, dhe Hesperi, që do të thotë «ai i perëndimit», për yllin e mbrëmjes;<ref name="EBLCM"/> të dy ishin fëmijë të hyjneshës së agimit Eosi dhe, rrjedhimisht, nipër e mbesa të Afërditës. Ndonëse në epokën romake u njohën si një trup i vetëm qiellor, i njohur si «ylli i Venusit», dy emrat tradicionalë grekë vijuan të përdoreshin, megjithëse zakonisht përktheheshin në latinisht si {{lang|la|[[Luciferi|Lucifer]]}} dhe {{lang|la|Vesper}}.<ref name="EBLCM"/><ref name="Cicero"/> Poetë klasikë si [[Homeri]], Safoja, [[Ovidi]] dhe [[Virgjili]] shkruan për yllin dhe dritën e tij.<ref name="Atsma"/> Poetë si [[William Blake]], [[Robert Frost]], Letitia Elizabeth Landon, Alfred Lord Tennyson dhe [[William Wordsworth]] i kushtuan atij ode.<ref name="Sobel_2005"/> Kompozitori Gustav Holst e përfshiu atë si lëvizjen e dytë të suitës së tij ''Planetet''. [[File:The Planets Op.32 Venus The Bringer of Peace Mix USAF and Omega13a.opus|thumb|«Venusi, sjellësi i paqes», nga ''Planetet'' i Holstit]] Në Indi, emri sanskritisht i Venusit ishte {{lang|sa-Latn|Shukra Graha}}, që do të thotë «planeti Shukra» dhe i referohet të urtit të fuqishëm Shukra. Sipas Astrologjia vedike,<ref name="bhalla06"/> emri sanskritisht ''Shukra'' do të thotë «i kthjellët, i pastër» ose «shkëlqim, kthjelltësi». Si një nga nëntë [[Navagraha|Navagrahat]], besohet se ndikon në pasuri, kënaqësi dhe riprodhim; ishte i biri i Bhrgut, mësues i Daityave dhe guru i Asurave.<ref name="behari_frawley03"/> Emri anglisht ''Venus'' rrjedh fillimisht nga romakët e lashtë. Ata ia vunë planetit emrin e perëndeshës së tyre të dashurisë, e cila bazohej në perëndeshën e dashurisë së [[Feja e lashtë greke|Greqisë së lashtë]], [[Afërdita|Afërditën]],<ref name="Getty"/> e cila, nga ana e saj, bazohej në perëndeshën e ngjashme sumere [[Inanna]] (që në fenë akadiane është Ishtari); të gjitha këto perëndesha lidheshin me planetin.<ref name="Nemet-Nejat"/><ref name="Green1992"/> Dita e javës që lidhet me planetin dhe me këto perëndesha është [[E premtja]], emërtuar sipas perëndeshës gjermanike Frigga, e cila është lidhur me perëndeshën romake Venus. Në kinezisht, planeti quhet «ylli metalik» ose «ylli i artë» (金星 (Jīnxīng)); ndër pesë elementet e filozofisë tradicionale kineze, Venusi lidhej historikisht me metalin. Këto tradita janë të përbashkëta për kulturat moderne kineze, japoneze, koreane dhe vietnameze, përfshirë edhe një emër për planetin që fjalë për fjalë do të thotë «yll metalik» ({{lang|zh|金星}}) në secilën gjuhë.<ref name="De_Groot_1912"/><ref name="Crump_1992"/><ref name="Hulbert_1909"/><ref name="VOER"/> Majat e konsideronin Venusin trupin qiellor më të rëndësishëm pas Diellit dhe Hënës. Ata e quanin {{lang|myn-Latn|Chac ek}},<ref name="Volume 7 of Mayan studies"/> ose {{lang|myn-Latn|Noh Ek'}}, «Ylli i Madh».<ref name="Milbrath"/> Ciklet e Venusit kishin rëndësi për kalendarin e tyre dhe përshkruheshin në disa prej librave të tyre, si ''Kodiku maja i Meksikës'' dhe ''Kodiku i Dresdenit''. [[Flamuri i Kilit]] ({{lang|es|Estrella Solitaria}}, «Ylli i Vetmuar») paraqet Venusin.<ref name="Rossow_et_al_1990"/><ref name="Lorenz_et_al_2001"/><ref name="NASA_Seasons"/><ref name="McGill_2010"/><ref name="Otten_2004"/><ref name="Lorentz_2018"/><ref name="Kranopol'skii_1980"/><ref name="Venera_12"/><ref name="Russell_2007"/><ref name="Hand_2007"/><ref name="BBC_2007_11_28"/><ref name="Fukuhara_et_al_2017"/><ref name="Rincon_2017"/><ref name="Chang_2017"/><ref name="USGS_Ganis_Chasma"/><ref name="Nimmo_2002"/><ref name="sci_news_1976"/> ===Kultura moderne=== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Venusi në letërsi|en|Venus in fiction}}}} [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|Venusi paraqitet menjëherë në të djathtë të selvisë së madhe në pikturën e vitit 1889 të [[Vincent van Gogh]]ut, ''Nata me yje''.<ref name="Whitney_1986"/><ref name="Boime_1984"/>]] Mbulesa e padepërtueshme e reve të Venusit u dha shkrimtarëve të fantashkencës liri të plotë për të hamendësuar mbi kushtet në sipërfaqen e saj; veçanërisht pasi vëzhgimet e hershme treguan se planeti, përveçse kishte përmasa të ngjashme me Tokën, zotëronte edhe një atmosferë të dendur. Më afër Diellit se Toka, planeti shpesh paraqitej si më i ngrohtë, por megjithatë si i banueshëm nga njerëzit.<ref name="miller"/> Zhanri arriti kulmin mes viteve 1930 dhe 1950, kur shkenca kishte zbuluar disa aspekte të Venusit, por ende jo realitetin e ashpër të kushteve në sipërfaqen e tij. Gjetjet nga misionet e para drejt Venusit treguan se realiteti ishte krejt ndryshe dhe i dhanë fund këtij zhanri të veçantë.<ref name="Dick_2001"/> Teksa njohuritë shkencore për Venusin përparonin, autorët e fantashkencës u përpoqën të ecnin në të njëjtin hap, veçanërisht duke hamendësuar për përpjekjet njerëzore për ta shndërruar Venusin në një mjedis të banueshëm.<ref name="Seed_2005"/> [[Carl Sagan]]u tha në episodin «Parajsa dhe ferri» të serialit televiziv të vitit 1980 ''Kozmosi: Një udhëtim vetjak'': «Larg nga parajsa e butë që përfytyronin disa shkencëtarë të hershëm, Venusi është vendi në Sistemin Diellor që i ngjan më shumë Ferrit.»{{Efn|Komenti i Saganit dëgjohet në minutën 42:43.}} === Simbolet === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Simboli i Venusit|en|Venus symbol}}}} [[file:Venus symbol (planetary color).svg|frameless|left|80px]] Simboli i një rrethi me një kryq të vogël poshtë është i ashtuquajturi simbol i Venusit; emrin e mori nga përdorimi i tij si simbol astronomik për Venusin. Simboli e ka prejardhjen nga [[Gjuha greke e lashtë|greqishtja e lashtë]] dhe, në një kuptim më të përgjithshëm, përfaqëson feminitetin. Biologjia e përvetësoi si simbol gjinor për femrën,<ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510"/><ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> ashtu si simboli i Marsit për mashkullin dhe, nganjëherë, simboli i Merkurit për hermafroditin. Kjo lidhje gjinore mes Venusit dhe Marsit është përdorur në mënyrë heteronormative për t’i çiftuar, duke i përshkruar në mënyrë stereotipike gratë dhe burrat si aq të ndryshëm sa mund të kuptoheshin sikur vinin nga planete të ndryshme. Kjo ide u bë e njohur nga libri i vitit 1992 me titull ''Burrat janë nga Marsi, gratë janë nga Venusi''.<ref name="Brammer 2020"/> Simboli i Venusit u përdor edhe në [[Alkimia|alkiminë]] perëndimore për të përfaqësuar elementin [[Bakri|bakër]] (ashtu si simboli i [[Merkuri (planet)|Merkurit]] është edhe simboli i elementit zhivë).<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Meqë bakri i lëmuar është përdorur për pasqyra që nga lashtësia, simboli i Venusit nganjëherë është quajtur «pasqyra e Venusit», duke përfaqësuar pasqyrën e perëndeshës; megjithatë, kjo prejardhje është hedhur poshtë si e pamundur.<ref name="stearn1961"/><ref name="stearn"/> Përveç simbolit të Venusit, me të janë lidhur edhe shumë simbole të tjera. Ndër më të zakonshmet janë gjysmëhëna, ose veçanërisht ylli, si te [[Ylli dhe gjysmëhëna|Ylli i Ishtarit]].<ref>{{Cite book |last=Liungman |first=Carl G. |url=https://books.google.com/books?id=06ALKxX225IC |title=Symbols: Encyclopedia of Western Signs and Ideograms |date=2004 |publisher=HME Publishing |isbn=978-91-972705-0-2 |page=228 |language=en}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Skema e Venusit|en|Outline of Venus}} * {{ill|Vetitë fizike të planetëve të Sistemit Diellor|en|List of gravitationally rounded objects of the Solar System#Planets}} * {{ill|Ekzoplaneti i ngjashëm me Venusin|en|Venus-like exoplanet}} * {{ill|Zona e Venusit|en|Venus zone}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist|refs= <ref name="NASA_2015">{{cite web | title=Planets and Pluto: Physical Characteristics | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | publisher=[[NASA]] | date=5 November 2008 | access-date=26 August 2015 | archive-date=7 September 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060907215218/http://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Margot_et_al_2021">{{cite journal | title=Spin state and moment of inertia of Venus | display-authors=3 | last1=Margot | first1=Jean-Luc | last2=Campbell | first2=Donald B. | last3=Giorgini | first3=Jon D. | last4=Jao | first4=Joseph S. | last5=Snedeker | first5=Lawrence G. | last6=Ghigo | first6=Frank D. | last7=Bonsall | first7=Amber | journal=Nature Astronomy | date=29 April 2021 | volume=5 | issue=7 | pages=676–683 | doi=10.1038/s41550-021-01339-7 | arxiv=2103.01504 | bibcode=2021NatAs...5..676M | language=en}}</ref> <ref name="American Chemical Society 2013">{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html | access-date=3 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html |archive-date=27 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="horizons">{{cite web | title=Horizons Web-Interface for Venus (Major Body=2) | last=Yeomans | first=Donald K. | url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27@Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | work=JPL Horizons On-Line Ephemeris System | access-date=30 November 2010 | archive-date=18 August 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230818120948/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%272%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27%40Sun%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 | url-status=live | language=en}}—Zgjidhni “Ephemeris Type: Orbital Elements” dhe “Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02”. (“Target Body: Venus” dhe “Center: Sun” duhet të jenë të parazgjedhura.) Rezultatet janë vlera të çastit të orbitës oskulatore në epokën e saktë J2000.</ref> <ref name="radiation-levels">{{cite journal |last1=Herbst |first1=Konstantin |last2=Banjac |first2=Saša |last3=Atri |first3=Dimitra |last4=Nordheim |first4=Tom A. |title=Revisiting the cosmic-ray induced Venusian radiation dose in the context of habitability |journal=Astronomy & Astrophysics |date=January 2020 |volume=633 |pages=A15 |doi=10.1051/0004-6361/201936968 |doi-access=free|arxiv=1911.12788 |bibcode=2020A&A...633A..15H |language=en}}</ref> <ref name="Lexico_Venusian">{{Cite encyclopedia | title=Venusian | dictionary=Lexico UK English Dictionary | publisher=[[Oxford University Press]] | url=http://www.lexico.com/definition/Venusian |archive-date=23 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323093029/https://www.lexico.com/definition/venusian | language=en}}{{break}}[[Wiktionary:Venusian|Venusian]]</ref> <ref name="Souami_Souchay_2012">{{cite journal | title=The solar system's invariable plane | last1=Souami | first1=D. | last2=Souchay | first2=J. | journal=Astronomy & Astrophysics | volume=543 | id=A133 | page=11 | date=July 2012 | doi=10.1051/0004-6361/201219011 | bibcode=2012A&A...543A.133S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Seidelmann2007">{{cite journal | title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | last1=Seidelmann | first1=P. Kenneth | last2=Archinal | first2=Brent A. | last3=A'Hearn<!--written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere--> | first3=Michael F. | last4=Conrad | first4=Albert R. | last5=Consolmagno | first5=Guy J. | last6=Hestroffer | first6=Daniel | last7=Hilton | first7=James L. | last8=Krasinsky | first8=Georgij A. | last9=Neumann | first9=Gregory A. | last10=Oberst | first10=Jürgen | last11=Stooke | first11=Philip J. | last12=Tedesco | first12=Edward F. | last13=Tholen | first13=David J. | last14=Thomas | first14=Peter C. | last15=Williams | first15=Iwan P. | display-authors=3 | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | bibcode=2007CeMDA..98..155S | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}} | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="iauwg_ccrsps2000">{{cite web | title=Report on the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites | publisher=International Astronomical Union |date=2000 | url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | access-date=12 April 2007 | archive-date=12 May 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | language=en}}</ref> <ref name="nasa_venus">{{cite web | title=Venus: Facts & Figures | publisher=NASA | url=http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | access-date=12 April 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060929003116/http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | archive-date=29 September 2006 | language=en}}</ref> <ref name="VSOP87">{{cite journal | title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets | last1=Simon | first1=J.L. | last2=Bretagnon | first2=P. | last3=Chapront | first3=J. | last4=Chapront-Touzé | first4=M. | last5=Francou | first5=G. | last6=Laskar | first6=J. | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=282 | issue=2 | pages=663–683 | date=February 1994 | bibcode=1994A&A...282..663S | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_and_Hilton">{{cite journal | title=Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=James L. | last2=Hilton | journal=Astronomy and Computing | volume=25 | pages=10–24 | date=October 2018 | doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 | bibcode=2018A&C....25...10M | arxiv=1808.01973 | language=en}}</ref> <ref name="Mallama_et_al">{{cite journal | title=Comprehensive wide-band magnitudes and albedos for the planets, with applications to exo-planets and Planet Nine | first1=Anthony | last1=Mallama | first2=Bruce | last2=Krobusek | first3=Hristo | last3=Pavlov | journal=Icarus | volume=282 | pages=19–33 | date=2017 | doi=10.1016/j.icarus.2016.09.023 |arxiv=1609.05048 | bibcode=2017Icar..282...19M | language=en}}</ref> <ref name="Haus_et_al">{{cite journal | title=Radiative energy balance of Venus based on improved models of the middle and lower atmosphere | first1=R. | last1=Haus | first2=D. | last2=Kappel | first3=G. | last3=Arnoldb | journal=Icarus | volume=272 | pages=178–205 | date=July 2016 | doi=10.1016/j.icarus.2016.02.048 | bibcode=2016Icar..272..178H | language=en}}</ref> <ref name="Hashimoto_et_al_2008">{{cite journal | title=Felsic highland crust on Venus suggested by Galileo Near-Infrared Mapping Spectrometer data | last1=Hashimoto | first1=George L. | last2=Roos-Serote | first2=Maarten | last3=Sugita | first3=Seiji | last4=Gilmore | first4=Martha S. | last5=Kamp | first5=Lucas W. | last6=Carlson | first6=Robert W. | last7=Baines | first7=Kevin H. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=Advancing Earth and Space Science | volume=113 | issue=E5 | date=31 December 2008 | article-number=2008JE003134 | bibcode=2008JGRE..113.0B24H | doi=10.1029/2008JE003134 | doi-access= | language=en}}</ref> <ref name="Lopes_Gregg_2004">{{cite book |title=Volcanic worlds: exploring the Solar System's volcanoes | last1=Lopes | first1=Rosaly M. C. | author-link=Rosaly Lopes |last2=Gregg | first2=Tracy K. P. | date=2004 | page=61 | publisher=Springer Publishing | isbn=978-3-540-00431-8 | language=en}}</ref> <ref name="Darling_Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | encyclopedia=Encyclopedia of Science | last=Darling |first=David | location=Dundee, Scotland | url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | access-date=24 March 2022 | archive-date=31 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211031035229/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/V/Venus.html | language=en}}</ref> <ref name="SolarSystemEncyclopedia">{{cite encyclopedia | title=Venus: Atmosphere | last=Taylor | first=Fredric W. | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | editor1-last=Tilman | editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer | editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson | editor3-first=T. V. | access-date=12 January 2016 | archive-date=29 September 2021 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074456/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_atmosphere/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="CWRU_2006">{{cite web | title=Venus | date=13 September 2006 | publisher=Case Western Reserve University | url=http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | access-date=21 December 2011 | archive-date=26 April 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426064658/http://burro.cwru.edu/stu/advanced/venus.html | language=en}}</ref> <ref name="Lewis_2004">{{cite book | title=Physics and Chemistry of the Solar System | first=John S. |last=Lewis |date=2004 | edition=2nd | publisher=Academic Press | isbn=978-0-12-446744-6 | url=https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384 | url-access=limited | page=[https://archive.org/details/physicschemistry00lewi_384/page/n477 463] | language=en}}</ref> <ref name="Newitz 2013">{{cite web | title=Here's Carl Sagan's original essay on the dangers of climate change | last=Newitz | first=Annalee | website=Gizmodo | date=11 December 2013 | url=https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | access-date=3 September 2021 | archive-date=3 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210903011006/https://web.archive.org/web/20210903011006/https://gizmodo.com/heres-carl-sagans-original-essay-on-the-dangers-of-cl-1481304135 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Halliday_2020">{{cite journal |last1=Halliday |first1=Alex N. |title=The origins of volatiles in the terrestrial planets |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |date=March 2013 |volume=105 |pages=146–171 |doi=10.1016/j.gca.2012.11.015 |bibcode=2013GeCoA.105..146H |language=en}}</ref> <ref name="Owen_et_al_1992">{{cite journal |last1=Owen |last2=Bar-Nun |last3=Kleinfeld |title=Possible cometary origin of heavy noble gases in the atmospheres of Venus, Earth and Mars |journal=Nature |date=July 1992 |volume=358 |issue=6381 |pages=43–46 |doi=10.1038/358043a0 |pmid=11536499 |bibcode=1992Natur.358...43O |language=en}}</ref> <ref name="Pepin_1991">{{Cite journal | title=On the origin and early evolution of terrestrial planet atmospheres and meteoritic volatiles | last=Pepin | first=Robert O. | journal=Icarus | date=1 July 1991 | volume=92 | issue=1 | pages=2–79 | doi=10.1016/0019-1035(91)90036-S | bibcode=1991Icar...92....2P | language=en}}</ref> <ref name="Namiki_Solomon_1998">{{Cite journal | title=Volcanic degassing of argon and helium and the history of crustal production on Venus | last1=Namiki | first1=Noriyuki | last2=Solomon | last2=Sean C. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=103 | issue=E2 | pages=3655–3677 | year=1998 | doi=10.1029/97JE03032 | doi-access=free | bibcode=1998JGR...103.3655N | language=en}}</ref> <ref name="O'Rurke_Korenaga_2015">{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Korenaga |first2=Jun |title=Thermal evolution of Venus with argon degassing |journal=Icarus |date=November 2015 |volume=260 |pages=128–140 |doi=10.1016/j.icarus.2015.07.009 |bibcode=2015Icar..260..128O |language=en}}</ref> <ref name="baas39_540">{{Cite journal | title=Searching for Evidence of Past Oceans on Venus | last1=Grinspoon |first1=David H. |author-link=David Grinspoon | last2=Bullock |first2=M. A. | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | volume=39 | page=540 | date=October 2007 | bibcode=2007DPS....39.6109G | language=en}}</ref> <ref name="Kasting">{{cite journal | title=Runaway and moist greenhouse atmospheres and the evolution of Earth and Venus | last=Kasting |first=J. F. |author-link=James Kasting | journal=Icarus | year=1988 | volume=74 | issue=3 | pages=472–494 | doi=10.1016/0019-1035(88)90116-9 | pmid=11538226 | bibcode=1988Icar...74..472K | language=en}}</ref> <ref name="Mullen_2002">{{cite web | title=Venusian Cloud Colonies | first=Leslie | last=Mullen | work=Astrobiology Magazine | date=13 November 2002 | url=http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816070045/http://www.astrobio.net/news-exclusive/venusian-cloud-colonies/ | archive-date=16 August 2014 | language=en}}</ref> <ref name="Landis_2003">{{cite journal | title=Astrobiology: The Case for Venus | first=Geoffrey A. | last=Landis | author-link=Geoffrey A. Landis | journal=Journal of the British Interplanetary Society | volume=56 | issue=7–8 | pages=250–254 | date=July 2003 | id=NASA/TM—2003-212310 | bibcode=2003JBIS...56..250L | url=http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20110807004311/http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2003/TM-2003-212310.pdf | archive-date=7 August 2011 | language=en}}</ref> <ref name="Cockell1999">{{cite journal | title=Life on Venus | last=Cockell | first=Charles S. | author-link=Charles S. Cockell | journal=Planetary and Space Science | volume=47 | issue=12 | pages=1487–1501 | date=December 1999 | doi=10.1016/S0032-0633(99)00036-7 | bibcode=1999P&SS...47.1487C | language=en}}</ref> <ref name="Drake_2020">{{cite news | title=Possible sign of life on Venus stirs up heated debate | last=Drake | first=Nadia | author-link=Nadia Drake | work=National Geographic | date=14 September 2020 | url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | access-date=14 September 2020 | archive-date=14 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200914153820/https://web.archive.org/web/20200914153820/https://www.nationalgeographic.com/science/2020/09/possible-sign-of-life-found-on-venus-phosphine-gas/ | language=en}}</ref> <ref name="Greaves_et_al_2020">{{cite journal | title=Phosphine gas in the cloud decks of Venus | last1=Greaves | first1=J. S. | last2=Richards | first2=A. M. S. | last3=Bains |first3=W. | first4=P. B. | last4=Rimmer | first5=H. | last5=Sagawa | first6=D. L. | last6=Clements | first7=S. | last7=Seager | first8=J. J. | last8=Petkowski | first9=Clara | last9=Sousa-Silva | first10=Sukrit | last10=Ranjan | first11=Emily | last11=Drabek-Maunder | first12=Helen J. | last12=Fraser | first13=Annabel | last13=Cartwright | first14=Ingo | last14=Mueller-Wodarg | first15=Zhuchang | last15=Zhan | first16=Per | last16=Friberg | first17=Iain | last17=Coulson | first18=E'lisa | last18=Lee | first19=Jim | last19=Hoge | journal=Nature Astronomy | year=2020 | volume=5 | issue=7 | pages=655–664 | doi=10.1038/s41550-020-1174-4 |arxiv=2009.06593 | bibcode=2021NatAs...5..655G | language=en}}</ref> <ref name="Lincowski_et_al_2021">{{Cite journal | title=Claimed Detection of PH₃ in the Clouds of Venus is Consistent with Mesospheric SO2 | last1=Lincowski | first1=Andrew P. | last2=Meadows | first2=Victoria S. | last3=Crisp | first3=David | last4=Akins | first4=Alex B. | last5=Schwieterman | first5=Edward W. | last6=Arney | first6=Giada N.|author6-link=Giada Arney | last7=Wong | first7=Michael L. | last8=Steffes | first8=Paul G. | last9=Parenteau | first9=M. Niki | last10=Domagal-Goldman | first10=Shawn | journal=The Astrophysical Journal | volume=908 | issue=2 | pages=L44 | year=2021 | doi=10.3847/2041-8213/abde47 | arxiv=2101.09837 | bibcode=2021ApJ...908L..44L | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Beall_2020">{{cite journal |last1=Beall |first1=Abigail |title=More doubts cast on potential signs of life in Venus's atmosphere |journal=New Scientist |date=October 2020 |volume=248 |issue=3306 |page=18 |doi=10.1016/S0262-4079(20)31910-2 |bibcode=2020NewSc.248...18B |language=en}}</ref> <ref name="Snellan_et_al_2020">{{cite journal |last1=Snellen |last2=Guzman-Ramirez |last3=Hogerheijde |last4=Hygate |last5=van der Tak |title=Re-analysis of the 267 GHz ALMA observations of Venus: No statistically significant detection of phosphine |journal=Astronomy & Astrophysics |date=December 2020 |volume=644 |pages=L2 |doi=10.1051/0004-6361/202039717 |doi-access=free |arxiv=2010.09761 |bibcode=2020A&A...644L...2S |language=en}}</ref> <ref name="Moshkin_et_al_1979">{{cite journal | title=Dust on the surface of Venus | last1=Moshkin | first1=B. E. | last2=Ekonomov | first2=A. P. | last3=Golovin | first3=Iu. M. | journal=Kosmicheskie Issledovaniia (Cosmic Research) | volume=17 | issue=2 | pages=280–285 | year=1979 | bibcode=1979CosRe..17..232M | language=ru}}</ref> <ref name="kras006">{{cite journal | title=Chemical composition of the atmosphere of Venus | last1=Krasnopolsky | first1=V. A. | last2=Parshev | first2=V. A. | journal=Nature | year=1981 | volume=292 | issue=5824 | pages=610–613 | doi=10.1038/292610a0 | bibcode=1981Natur.292..610K | language=en}}</ref> <ref name="Krasnopolsky_2006">{{cite journal | title=Chemical composition of Venus atmosphere and clouds: Some unsolved problems | first=Vladimir A. |last=Krasnopolsky | journal=Planetary and Space Science | volume=54 | issue=13–14 | pages=1352–1359 | year=2006 | doi=10.1016/j.pss.2006.04.019 | bibcode=2006P&SS...54.1352K | language=en}}</ref> <ref name="fact">{{cite web | title=Venus Fact Sheet | last=Williams | first=David R. | date=25 November 2020 | publisher=NASA Goddard Space Flight Center | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | access-date=15 April 2021 | archive-date=11 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180511140851/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="VaqueroVázquez2009">{{cite book | title=The Sun Recorded Through History | first1=J. M. | last1=Vaquero | first2=M. | last2=Vázquez | publisher=Springer Science & Business Media | isbn=978-0-387-92790-9 | year=2009 | page=75 | url=https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | access-date=18 May 2016 |archive-date=26 November 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161126005506/https://books.google.com/books?id=iWkyiEeiyksC&pg=PA75 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell, Philips">{{cite journal |last1=Russell |first1=C.T. |last2=Phillips |first2=J.L. |title=The Ashen Light |journal=Advances in Space Research |date=January 1990 |volume=10 |issue=5 |pages=137–141 |doi=10.1016/0273-1177(90)90174-X |bibcode=1990AdSpR..10e.137R |language=en}}</ref> <ref name="esaozone">{{cite web | title=ESA finds that Venus has an ozone layer too | publisher=European Space Agency | date=6 October 2011 | access-date=25 December 2011 | archive-date=27 January 2012 | url=http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120127202150/http://www.esa.int/esaCP/SEMU3N9U7TG_Life_0.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA-20130129">{{cite web | title=When A Planet Behaves Like A Comet | date=29 January 2013 | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | access-date=31 January 2013 |archive-date=2 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190502073711/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/When_a_planet_behaves_like_a_comet | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Space-20130130">{{cite web | title=Venus Can Have 'Comet-Like' Atmosphere | last=Kramer | first=Miriam | url=http://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | date=30 January 2013 | work=Space.com | access-date=31 January 2013 |archive-date=3 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190503055127/https://www.space.com/19537-venus-comet-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mueller_2014">{{cite encyclopedia | title=Venus Surface and Interior | last1=Mueller |first1=Nils | editor1-last=Tilman |editor1-first=Spohn | editor2-last=Breuer |editor2-first=Doris | editor3-last=Johnson |editor3-first=T. V. | edition=3rd | date=2014 | publisher=Elsevier Science & Technology | location=Oxford | isbn=978-0-12-415845-0 | url=https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074525/https://search.credoreference.com/content/entry/estsolar/venus_surface_and_interior/0.pdf | encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System | via=Credo Reference | url-status=dead | language=en}}</ref> <ref name="Esposito_1984">{{cite journal | title=Sulfur Dioxide: Episodic Injection Shows Evidence for Active Venus Volcanism | first=Larry W. | last=Esposito | author-link=Larry W. Esposito | journal=Science | date=9 March 1984 | volume=223 |issue=4640 |pages=1072–1074 | doi=10.1126/science.223.4640.1072 |pmid=17830154 | bibcode=1984Sci...223.1072E | language=en}}</ref> <ref name="Bullock_Grinspoon_2001">{{cite journal | title=The Recent Evolution of Climate on Venus | last1=Bullock |first1=Mark A. | last2=Grinspoon |first2=David H. |author-link2=David Grinspoon | journal=Icarus | volume=150 | issue=1 | date=March 2001 | pages=19–37 | doi=10.1006/icar.2000.6570 |bibcode=2001Icar..150...19B | language=en}}</ref> <ref name="Basilevsky_Head_1995">{{cite journal | title=Global stratigraphy of Venus: Analysis of a random sample of thirty-six test areas | last1=Basilevsky | first1=Alexander T. | last2=Head | first2=James W. III | journal=Earth, Moon, and Planets | volume=66 | issue=3 | pages=285–336 | date=1995 | bibcode=1995EM&P...66..285B | doi=10.1007/BF00579467 | language=en}}</ref> <ref name="Kaufmann">{{cite book | last=Kaufmann | first=W. J. | date=1994 | title=Universe | publisher=W. H. Freeman | location=New York | page=204 | isbn=978-0-7167-2379-0 | language=en}}</ref> <ref name="Frankel">{{cite book | title=Volcanoes of the Solar System | first=Charles | last=Frankel | date=1996 | url=https://archive.org/details/volcanoesofsolar0000fran | publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-47770-3 | url-access=registration | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Batson_Russell_1991">{{cite conference | title=Naming the Newly Found Landforms on Venus | last1=Batson | first1=R.M. | last2=Russell | first2=J. F. | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference XXII | date=18–22 March 1991 |location=Houston, Texas | page=65 | bibcode=1991pggp.rept..490B | url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | access-date=12 July 2009 | archive-date=13 May 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110513162948/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc1991/pdf/1033.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | page=93 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 | archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="jpl-magellan2">{{cite book | title=The Magellan Venus Explorer's Guide | editor-first=Carolynn | editor-last=Young | publisher=Jet Propulsion Laboratory | location=California | pages=99–100 | date=1 August 1990 | url=http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | access-date=13 January 2016 |archive-date=4 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161204023231/http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/guide8.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Davies_1994">{{cite journal |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites | last1=Davies | first1=M. E. | last2=Abalakin | first2=V. K. | last3=Bursa | first3=M. | last4=Lieske | first4=J. H. | last5=Morando | first5=B. | last6=Morrison | first6=D. | last7=Seidelmann | first7=P. K. | last8=Sinclair | first8=A. T. | last9=Yallop | first9=B.| last10=Tjuflin | first10= Y. S. | journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=63 | issue=2 | pages=127–148 | year=1994 | doi=10.1007/BF00693410 | bibcode=1996CeMDA..63..127D | language=en}}</ref> <ref name="Helbert_et_al_2008">{{Cite journal |title=Surface brightness variations seen by VIRTIS on Venus Express and implications for the evolution of the Lada Terra region, Venus | last1=Helbert | first1=Jörn | last2=Müller | first2=Nils | last3=Kostama | first3=Petri | last4=Marinangeli | first4=Lucia | last5=Piccioni | first5=Giuseppe | last6=Drossart | first6=Pierre | journal=Geophysical Research Letters | volume=35 | issue=11 | pages=L11201 | date=2008 | doi=10.1029/2008GL033609 | doi-access=free | bibcode=2008GeoRL..3511201H | language=en}}</ref> <ref name="Gilmore_et_al_2017">{{Cite journal | title=Venus Surface Composition Constrained by Observation and Experiment | last1=Gilmore | first1=Martha | last2=Treiman | first2=Allan | last3=Helbert | first3=Jörn | last4=Smrekar | first4=Suzanne | journal=Space Science Reviews | volume=212 | issue=3 | pages=1511–1540 | date=1 November 2017 | doi=10.1007/s11214-017-0370-8 | bibcode=2017SSRv..212.1511G | language=en}}</ref> <ref name="Karttunen_et_al_2007">{{cite book | last1=Karttunen | first1=Hannu | last2=Kroger | first2=P. | last3=Oja | first3=H. | last4=Poutanen | first4=M. | last5=Donner | first5=K. J. | title=Fundamental Astronomy | page=162 | publisher=Springer | date=2007 | isbn=978-3-540-34143-7 | url=https://archive.org/details/fundamentalastro00kart_346/page/n167 | access-date=30 January 2023 | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2012-12-03">{{cite web | title=Have Venusian volcanoes been caught in the act? | first=Markus | last=Bauer | date=3 December 2012 | publisher=European Space Agency | url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | access-date=14 April 2021 | archive-date=14 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210414194210/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Have_Venusian_volcanoes_been_caught_in_the_act | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Glaze_1999">{{cite journal | title=Transport of SO₂ by explosive volcanism on Venus | first=Lori S. |last=Glaze | journal=Journal of Geophysical Research | volume=104 | issue=E8 | pages=18899–18906 | date=August 1999 | doi=10.1029/1998JE000619 | doi-access=free | bibcode=1999JGR...10418899G | language=en}}</ref> <ref name="Marcq2012">{{cite journal | title=Variations of sulphur dioxide at the cloud top of Venus's dynamic atmosphere | first1=Emmanuel | last1=Marcq | first2=Jean-Loup | last2=Bertaux | first3=Franck | last3=Montmessin | first4=Denis | last4=Belyaev | journal=Nature Geoscience | volume=6 | issue=1 | pages=25–28 | date=January 2013 | doi=10.1038/ngeo1650 | bibcode=2013NatGe...6...25M | language=en}}</ref> <ref name="NYT-20200109">{{cite news | title=Volcanoes on Venus Might Still Be Smoking - Planetary science experiments on Earth suggest that the sun's second planet might have ongoing volcanic activity | last=Hall | first=Sannon | url=https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | date=9 January 2020 | work=The New York Times | access-date=10 January 2020 | archive-date=9 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200109234012/https://www.nytimes.com/2020/01/09/science/venus-volcanoes-active.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="SCI-20200103">{{cite journal | title=Present-day volcanism on Venus as evidenced from weathering rates of olivine | last=Filiberto | first=Justin | date=3 January 2020 | journal=Science | volume=6 | number=1 | article-number=eaax7445 | doi=10.1126/sciadv.aax7445 | doi-access=free | pmc=6941908 | bibcode=2020SciA....6.7445F | pmid=31922004 | language=en}}</ref> <ref name="Lakdawalla2015">{{cite web | title=Transient hot spots on Venus: Best evidence yet for active volcanism | last=Lakdawalla | first=Emily | author-link=Emily Lakdawalla | publisher=The Planetary Society | date=18 June 2015 | url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | access-date=20 June 2015 | archive-date=20 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150620081122/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/06181637-transient-hot-spots-on-venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA_2015-06-18">{{cite web | title=Hot lava flows discovered on Venus | publisher=European Space Agency |date=18 June 2015 | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | access-date=20 June 2015 | archive-date=19 June 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150619071101/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Hot_lava_flows_discovered_on_Venus | language=en}}</ref> <ref name="Shalygin2015">{{cite journal | last1=Shalygin | first1=E. V. | last2=Markiewicz | first2=W. J. | last3=Basilevsky | first3=A. T. | last4=Titov | first4=D. V. | last5=Ignatiev | first5=N. I. | last6=Head | first6=J. W. | title=Active volcanism on Venus in the Ganiki Chasma rift zone | journal=Geophysical Research Letters | date=17 June 2015 | pages=4762–4769 | volume=42 |issue=12 | bibcode=2015GeoRL..42.4762S | doi=10.1002/2015GL064088 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Strom1994">{{cite journal | last1=Strom |first1=Robert G. | last2=Schaber | first2=Gerald G. | last3=Dawson | first3=Douglas D. | title=The global resurfacing of Venus | journal=Journal of Geophysical Research | volume=99 | issue=E5 | pages=10899–10926 | date=25 May 1994 | doi=10.1029/94JE00388 |bibcode=1994JGR....9910899S | language=en}}</ref> <ref name="Romeo_Turcotte_2018">{{cite journal | last1=Romeo | last2=Turcotte | title=The frequency-area distribution of volcanic units on Venus: Implications for planetary resurfacing | journal=Icarus | year=2009 | volume=203 | issue=1 | pages=13–19 | doi=10.1016/j.icarus.2009.03.036 | bibcode=2009Icar..203...13R | url=https://eprints.ucm.es/id/eprint/13279/1/Icarus_2009_1.pdf | language=en}}</ref> <ref name="Herrick_Phillips_1993">{{cite journal | title=Effects of the Venusian atmosphere on incoming meteoroids and the impact crater population | last1=Herrick | first1=R. R. | last2=Phillips | first2=R. J. | journal=Icarus | year=1993 | volume=112 | issue=1 | pages=253–281 | doi=10.1006/icar.1994.1180 | bibcode=1994Icar..112..253H | language=en}}</ref> <ref name="Morrison_Owens_2003">{{cite book | title=The Planetary System |edition=3rd | first1=David | last1=Morrison | first2=Tobias C. | last2=Owens | publisher=Benjamin Cummings | location=San Francisco | year=2003 | isbn=978-0-8053-8734-6 | language=en}}</ref> <ref name="goettel">{{cite conference | last1=Goettel | first1=K. A. | last2=Shields | first2=J. A. | last3=Decker | first3=D. A. | title=Density constraints on the composition of Venus | book-title=Proceedings of the Lunar and Planetary Science Conference | publisher=Pergamon Press | pages=1507–1516 | location=Houston, TX | date=16–20 March 1981 | bibcode=1982LPSC...12.1507G | language=en}}</ref> <ref name="Faure_Mensing_2007">{{cite book | title=Introduction to planetary science: the geological perspective | last1=Faure | first1=Gunter | last2=Mensing | first2=Teresa M. | date=2007 | page=201 | series=Springer eBook collection | publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5233-0 | url=https://archive.org/details/introductiontopl00faur_709/ | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="Dumoulin2017">{{cite journal | title=Tidal constraints on the interior of Venus | last1=Dumoulin | first1=C. | last2=Tobie | first2=G. | last3=Verhoeven | first3=O. | last4=Rosenblatt | first4=P. | last5=Rambaux | first5=N. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | volume=122 | issue=6 | pages=1338–1352 | date=June 2017 | doi=10.1002/2016JE005249 | bibcode=2017JGRE..122.1338D | language=en}}</ref> <ref name="Aitta_2016">{{cite journal | title=Venus' internal structure, temperature and core composition | last=Aitta | first=A. | journal=Icarus | date=April 2012 | volume=218 | issue=2 | pages=967–974 | doi=10.1016/j.icarus.2012.01.007 | bibcode=2012Icar..218..967A | language=en}}</ref> <ref name="O'Callaghan_2021">{{cite news | title=We've measured the size of Venus's planetary core for the first time | last1=O'Callaghan | first1=Jonathan | url=https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | work=New Scientist | date=29 April 2021 | access-date=2 May 2021 | archive-date=2 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210502211510/https://www.newscientist.com/article/2276218-weve-measured-the-size-of-venuss-planetary-core-for-the-first-time/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Nimmo98">{{cite journal | title=Volcanism and Tectonics on Venus | last1=Nimmo | first1=F. | last2=McKenzie | first2=D. | journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences | volume=26 | issue=1 | pages=23–53 | date=1998 | doi=10.1146/annurev.earth.26.1.23 | bibcode=1998AREPS..26...23N | language=en}}</ref> <ref name="Eroshenko_et_al_1969">{{cite journal |title=Nature of the Magnetic Field in the Neighborhood of Venus |author1=Dolginov, Sh. |author2=Eroshenko, E. G. |author3=Lewis, L. |journal=Cosmic Research |volume=7 |page=675 |date=September 1969 |bibcode=1969CosRe...7..675D |language=en}}</ref> <ref name="Kivelson_Russell_1995">{{cite book | last1=Kivelson | first1=G. M. | last2=Russell | first2=C. T. | title=Introduction to Space Physics | publisher=Cambridge University Press | date=1995 | isbn=978-0-521-45714-9 | language=en}}</ref> <ref name="Luhmann_Russell_2006">{{cite book | title=Encyclopedia of Planetary Sciences | last1=Luhmann | first1=J. G. | last2=Russell | first2=C. T. | chapter-url=http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | chapter=Venus: Magnetic Field and Magnetosphere | publisher=Chapman and Hall | location=New York | editor1-last=Shirley | editor1-first=J. H. | editor2-last=Fainbridge | editor2-first=R. W. | pages=905–907 | year=1997 | isbn=978-1-4020-4520-2 | access-date=19 July 2006 | archive-date=14 July 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100714051425/http://www-spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/venus_mag/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Stevenson_2003">{{cite journal | title=Planetary magnetic fields | last=Stevenson | first=D. J. | date=15 March 2003 | journal=Earth and Planetary Science Letters | volume=208 | issue=1–2 | pages=1–11 | doi=10.1016/S0012-821X(02)01126-3 | bibcode=2003E&PSL.208....1S | language=en}}</ref> <ref name="nimmo02">{{cite journal | title=Why does Venus lack a magnetic field? | first=Francis | last=Nimmo | journal=Geology | date=November 2002 | volume=30 | issue=11 | pages=987–990 | doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0987:WDVLAM>2.0.CO;2 | bibcode=2002Geo....30..987N | language=en}}</ref> <ref name="Konopliv_Yoder_1996">{{cite journal | last1=Konopliv | first1=A. S. | last2=Yoder | first2=C. F. | title=Venusian ''k''₂ tidal Love number from Magellan and PVO tracking data | journal=Geophysical Research Letters | volume=23 | issue=14 | pages=1857–1860 | year=1996 | doi=10.1029/96GL01589 | bibcode=1996GeoRL..23.1857K | language=en}}</ref> <ref name="nature450_7170_629">{{cite journal | title=Venus as a more Earth-like planet | last1=Svedhem | first1=Håkan | last2=Titov | first2=Dmitry V. | last3=Taylor | first3=Fredric W. | last4=Witasse | first4=Olivier | journal=Nature | date=November 2007 | volume=450 | issue=7170 | pages=629–632 | bibcode=2007Natur.450..629S | pmid=18046393 | doi=10.1038/nature06432 | language=en}}</ref> <ref name="O'Rourke_et_al_2019">{{cite conference | title=Prospects for an ancient dynamo and modern crustal remnant magnetism on Venus | last1=O'Rourke | first1=Joseph | last2=Gillmann | first2=Cedric | last3=Tackley | first3=Paul | conference=21st EGU General Assembly, EGU2019, Proceedings from the conference held 7–12 April 2019 in Vienna, Austria | id=18876 | date=April 2019 | bibcode=2019EGUGA..2118876O | language=en}}</ref> <ref name="Donahue_et_al_1982">{{cite journal | title=Venus Was Wet: A Measurement of the Ratio of Deuterium to Hydrogen | last1=Donahue | first1=T. M. | last2=Hoffman | first2=J. H. | last3=Hodges | first3=R. R. | last4=Watson | first4=A. J. | journal=Science | year=1982 | volume=216 |issue=4546 | pages=630–633 | doi=10.1126/science.216.4546.630 | bibcode=1982Sci...216..630D | pmid=17783310 | language=en}}</ref> <ref name="psj_1_42">{{Cite journal | title=Could the Migration of Jupiter Have Accelerated the Atmospheric Evolution of Venus? | last1=Kane | first1=S. R. | last2=Vervoort | first2=P. | last3=Horner | first3=J. | last4=Pozuelos | first4=P. J. | journal=Planetary Science Journal | volume=1 | pages=42–51 | date=September 2020 | issue=2 | doi=10.3847/PSJ/abae63 | doi-access=free | arxiv=2008.04927 | bibcode=2020PSJ.....1...42K | language=en}}</ref> <ref name="MoreOrLess">{{cite web | title=BBC Radio 4—More or Less, Sugar, Outdoors Play and Planets | last1=Harford | first1=Tim | url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | website=BBC | date=11 January 2019 | access-date=30 October 2019 | archive-date=12 January 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190112044935/https://www.bbc.co.uk/programmes/m0001y9p | url-status=live | quote=Oliver Hawkins, more or less alumnus and statistical legend, wrote some code for us, which calculated which planet was closest to the Earth on each day for the past 50 years, and then sent the results to David A. Rothery, professor of planetary geosciences at the Open University. | language=en}}</ref> <ref name="Solex11">{{cite web | title=Venus Close Approaches to Earth as predicted by Solex 11 | url=http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | archive-date=9 August 2012 | access-date=19 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120809051650/http://home.surewest.net/kheider/astro/Solex-Venus.txt | language=en}} Numbers generated by [https://web.archive.org/web/20150918233453/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex]</ref> <ref name="AIP Publishing 2019 p.">{{cite journal | title=Venus is not Earth's closest neighbour | journal=Physics Today | publisher=AIP Publishing | date=12 March 2019 | issue=3 | article-number=30593 | doi=10.1063/pt.6.3.20190312a | bibcode=2019PhT..2019c0593. | language=en}}</ref> <ref name="Petropoulos Longuski Bonfiglio 2000 pp. 776–783">{{cite journal | title=Trajectories to Jupiter via Gravity Assists from Venus, Earth, and Mars | last1=Petropoulos | first1=Anastassios E. | last2=Longuski | first2=James M. | last3=Bonfiglio | first3=Eugene P. | journal=Journal of Spacecraft and Rockets | publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) | volume=37 | issue=6 | year=2000 | pages=776–783 | doi=10.2514/2.3650 | bibcode=2000JSpRo..37..776P | language=en}}</ref> <ref name="Taylor 2020">{{cite web | last=Taylor | first=Chris | title=Welcome to Cloud City: The case for going to Venus, not Mars | website=Mashable | date=9 July 2020 | url=https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | access-date=21 October 2022 | archive-date=21 October 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221021222622/https://mashable.com/feature/venus-mars-space-exploration | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Venus">{{cite encyclopedia | title=Venus | date=2016 | last=Squyres | first=Steven W. | author-link=Steven W. Squyres | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | access-date=7 January 2016 |archive-date=28 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140428174456/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="slowing spin">{{cite web | title=Could Venus Be Shifting Gear? | date=10 February 2012 | series=Venus Express | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | access-date=7 January 2016 | archive-date=24 January 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160124032008/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Venus_Express/Could_Venus_be_shifting_gear | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="planetary-facts">{{cite web | title=Planetary Facts | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | access-date=20 January 2016 |archive-date=11 May 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120511011542/http://planetary.org/explore/space-topics/compare/planetary-facts.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="compare">{{cite web | title=Space Topics: Compare the Planets | publisher=The Planetary Society | url=http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | access-date=12 January 2016 | archive-date=18 February 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060218084852/http://planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | language=en}}</ref> <ref name="Brunier_2002">{{cite book | title=Solar System Voyage | first=Serge | last=Brunier | author-link=Serge Brunier | publisher=Cambridge University Press | year=2002 | page=40 | url=https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | isbn=978-0-521-80724-1 | translator-last=Dunlop | translator-first=Storm | access-date=17 September 2017 | archive-date=3 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200803144137/https://books.google.com/books?id=JkLxJOhEj-wC&pg=PA40 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Correia_et_al_2003">{{cite journal | last1=Correia | first1=Alexandre C. M. | last2=Laskar | first2=Jacques | last3=De Surgy | first3=Olivier Néron | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part I: Theory | journal=Icarus | date=May 2003 | volume=163 | issue=1 | pages=1–23 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00042-3 | bibcode=2003Icar..163....1C | language=en}}</ref> <ref name="Laskar_De_Surgy_2003">{{cite journal | title=Long-Term Evolution of the Spin of Venus, Part II: Numerical Simulations | last1=Laskar | first1=Jacques | last2=De Surgy | first2=Olivier Néron | journal=Icarus | year=2003 | volume=163 |issue=1 |pages=24–45 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00043-5 | bibcode=2003Icar..163...24C | language=en}}</ref> <ref name="Gold_Soter_1969">{{cite journal | title=Atmospheric Tides and the Resonant Rotation of Venus | last1=Gold | first1=T. | last2=Soter | first2=S. | journal=Icarus | date=1969 | volume=11 | issue=3 | pages=356–66 | doi=10.1016/0019-1035(69)90068-2 | bibcode=1969Icar...11..356G | language=en}}</ref> <ref name="apj2_230_L123">{{Cite journal | last1=Shapiro | first1=I. I. | last2=Campbell | first2=D. B. | last3=De Campli | first3=W. M. | title=Nonresonance Rotation of Venus | journal=Astrophysical Journal | volume=230 |pages=L123–L126 | date=June 1979 | doi=10.1086/182975 | bibcode=1979ApJ...230L.123S | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="icarus202">{{cite journal | title=A Survey for Satellites of Venus | last1=Sheppard | first1=Scott S. | last2=Trujillo | first2=Chadwick A. | journal=Icarus | date=July 2009 | volume=202 | issue=1 | pages=12–16 | doi=10.1016/j.icarus.2009.02.008 | bibcode=2009Icar..202...12S | arxiv=0906.2781 | language=en}}</ref> <ref name="Mikkola_et_al_2004">{{cite journal | title=Asteroid 2002 VE68: A Quasi-Satellite of Venus | last1=Mikkola | first1=S. | last2=Brasser | first2=R. | last3=Wiegert | first3=P. | last4=Innanen | first4=K. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=351 | issue=3 | page=L63 | date=July 2004 | doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07994.x | doi-access=free | bibcode=2004MNRAS.351L..63M | language=en}}</ref> <ref name="Carlos_De_la_Fuente_Marcos_2012">{{cite journal | title=On the Dynamical Evolution of 2002 VE68 | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=427 | issue=1 | pages=728–39 | date=November 2012 | doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21936.x | doi-access=free | bibcode=2012MNRAS.427..728D | arxiv=1208.4444 | language=en}}</ref> <ref name="dynamics">{{Cite journal | title=Asteroid 2012 XE133: A Transient Companion to Venus | first1=Carlos | last1=De la Fuente Marcos | last2=De la Fuente Marcos | first2=Raúl | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=432 | issue=2 | pages=886–93 | date=June 2013 | doi=10.1093/mnras/stt454 | doi-access=free |arxiv=1303.3705 | bibcode=2013MNRAS.432..886D | language=en}}</ref> <ref name="Musser_2006">{{cite news | title=Double Impact May Explain Why Venus Has No Moon | last=Musser | first=George | date=10 October 2006 | journal=Scientific American | url=http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | access-date=7 January 2016 |archive-date=26 September 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070926222658/http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0008DCD1-0A66-152C-8A6683414B7F0000&ref=sciam | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tytell_2006">{{cite news | title=Why Doesn't Venus Have a Moon? | last=Tytell | first=David | journal=Sky & Telescope | date=10 October 2006 | url=http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon | access-date=21 February 2026 | archive-date=6 August 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160806074454/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/why-doesnt-venus-have-a-moon/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Frazier 2021">{{cite web | title=NASA's Parker Solar Probe Sees Venus Orbital Dust Ring | last=Frazier | first=Sarah | website=NASA | date=16 April 2021 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view | access-date=21 January 2023 | archive-date=22 August 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220822021758/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-s-parker-solar-probe-sees-venus-orbital-dust-ring-in-first-complete-view/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Garner 2019">{{cite web | title=What Scientists Found After Sifting Through Dust in the Solar System | last=Garner | first=Rob | website=NASA | date=12 March 2019 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system | access-date=21 January 2023 | archive-date=1 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230101003613/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/what-scientists-found-after-sifting-through-dust-in-the-solar-system/ | language=en}}</ref> <ref name="Rehm 2021">{{cite web | last=Rehm | first=Jeremy | title=Parker Solar Probe Captures First Complete View of Venus Orbital Dust Ring | website=JHUAPL | date=15 April 2021 | url=https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | access-date=21 January 2023 | archive-date=21 January 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230121044857/https://www.jhuapl.edu/NewsStory/210415-Parker-Solar-Probe-sees-Venus-dust-ring/ | language=en}}</ref> <ref name="Dickinson_1998">{{cite book | last=Dickinson | first=Terrence | title=NightWatch: A Practical Guide to Viewing the Universe | date=1998 | publisher=Firefly Books | page=134 | location=Buffalo, NY | isbn=978-1-55209-302-3 | url=https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | access-date=12 January 2016 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=BaMBgoKPmjAC | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Flanders_2011">{{cite news | title=See Venus in Broad Daylight! | publisher=Sky & Telescope | first=Tony | last=Flanders | date=25 February 2011 | url=http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | access-date=21 February 2026 | archive-date=1 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120301153752/http://www.skyandtelescope.com/community/skyblog/observingblog/116925708.html | language=en}}</ref> <ref name="ephemeris">{{cite web | title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006 | last=Espenak | first=Fred | date=1996 | work=NASA Reference Publication 1349 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006 | access-date=20 June 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html | archive-date=17 August 2000 | language=en}}</ref> <ref name="ASP_2021">{{cite web | title=Identifying UFOs | work=Night Sky Network | publisher=Astronomical Society of the Pacific | url=https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | access-date=10 April 2021 | archive-date=10 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210410182652/https://nightsky.jpl.nasa.gov/news-display.cfm?News_ID=597 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Chatfield_2015">{{cite web | title=The Solar System with the naked eye | last=Chatfield | first=Chris | year=2010 | work=The Gallery of Natural Phenomena | url=http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | archive-date=13 June 2015 | access-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150613105426/http://www.phenomena.org.uk/page105/page44/page44.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Gaherty_2012">{{cite news | title=Planet Venus Visible in Daytime Sky Today: How to See It | last=Gaherty | first=Geoff | work=Space.com | date=26 March 2012 | url=http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | access-date=19 April 2017 | archive-date=19 April 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170419193826/http://www.space.com/15036-venus-daylight-skywatching-tips.html | language=en}}</ref> <ref name="Goines_1995">{{cite web | title=Inferential Evidence for the Pre-telescopic Sighting of the Crescent Venus | last=Goines |first=David Lance | date=18 October 1995 | website=Goines.net | url=http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20210504082630/http://www.goines.net/Writing/venus.html | archive-date=4 May 2021 | access-date=19 April 2017 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Boyle_2016">{{cite web | title=Venus transit: A last-minute guide | last=Boyle | first=Alan | work=NBC News | date=5 June 2012 | url=http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | access-date=11 January 2016 | archive-date=18 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130618160933/http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide | language=en}}</ref> <ref name="Espenak_2004">{{cite web | last=Espenak | first=Fred | title=Transits of Venus, Six Millennium Catalog: 2000 BCE to 4000 CE |work=Transits of the Sun | publisher=NASA | year=2004 | url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | access-date=14 May 2009 | archive-date=19 March 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom_1998">{{cite web | title=Horrocks and the Dawn of British Astronomy | last=Kollerstrom | first=Nicholas | year=1998 | publisher=University College London | url=http://www.dioi.org/kn/birth.htm | access-date=11 May 2012 | archive-date=26 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130626235945/http://www.dioi.org/kn/birth.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Hornsby_1771">{{cite journal |last1=Hornsby |first1=Thomas |title=LIII. The quantity of the Sun's parallax as deduced from the observations of the transit of Venus, on June 3, 1769 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1771 |issue=61 |pages=574–579 |doi=10.1098/rstl.1771.0054 |language=en}}</ref> <ref name="Woolley_1969">{{cite journal | title=Captain Cook and the Transit of Venus of 1769 | first=Richard | last=Woolley | journal=Notes and Records of the Royal Society of London | volume=24 | issue=1 | pages=19–32 | year=1969 | doi=10.1098/rsnr.1969.0004 | jstor=530738 | language=en}}</ref> <ref name="Ottewel_2022">{{cite web | title=The 5 petals of Venus and its 8-year cycle | last1=Ottewell | first1=Guy | url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | website=EarthSky | date=7 January 2022 | access-date=17 March 2022 | archive-date=22 February 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220222154200/https://earthsky.org/astronomy-essentials/five-petals-of-venus/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Baum_2000">{{cite journal | title=The enigmatic ashen light of Venus: an overview | last=Baum | first=R. M. | journal=Journal of the British Astronomical Association | volume=110 | page=325 | year=2000 | bibcode=2000JBAA..110..325B | language=en}}</ref> <ref name="Cooley">{{cite journal |last1=Cooley |first1=Jeffrey L. |title=Inana and Sukaletuda: a Sumerian Astral Myth |journal=Kaskal |volume=5 |date=2008 |pages=161–172 |url=https://www.torrossa.com/en/resources/an/2412569 |language=en}}</ref> <ref name="Sachs_1974">{{cite journal | last=Sachs|first=A. | title=Babylonian Observational Astronomy | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London | volume=276 | issue=1257 | pages=43–50 | year=1974 | bibcode=1974RSPTA.276...43S | doi=10.1098/rsta.1974.0008 |language=en}}</ref> <ref name="Hobson_2009">{{cite thesis | title=The Exact Transmission of Texts in the First Millennium B.C.E. | first=Russell | last=Hobson | publisher=University of Sydney, Department of Hebrew, Biblical and Jewish Studies | type=Ph.D. | year=2009 | url=http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | access-date=26 December 2015 | archive-date=29 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120229144338/http://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/2123/5404/1/r-hobson-2009-thesis.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Heimpel_1982">{{cite journal | last=Heimpel | first=W. | year=1982 | title=A catalogue of Near Eastern Venus deities | journal=Syro-Mesopotamian Studies | volume=4 | issue=3 | pages=9–22 | publisher=Undena Publications | language=en}}</ref> <ref name="Needham_1959">{{cite book | title=Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth | first=Joseph | last=Needham | author-link=Joseph Needham | series=Science and Civilisation in China | date=1959 | volume=3 |page=398 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | bibcode=1959scc3.book.....N| language=en }} {{isbn|978-0-521-05801-8}} (botim i ribotuar)</ref> <ref name="Pliny_1991">{{cite book | title=Natural History II:36–37 | author=Pliny the Elder | translator-last1=Healy | translator-first1=John F. | publisher=Penguin Books | location=Harmondsworth, Middlesex, UK | year=1991 | pages=15–16 | language=en}}</ref> <ref name="Berkert_1972">{{cite book | title=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism | publisher=Harvard University Press | first=Walter | last=Burkert | page=307 | year=1972 | isbn=978-0-674-53918-1 | url=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | access-date=28 December 2015 | archive-date=9 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160609174557/https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dobbin_2002">{{cite journal | title=An Ironic Allusion at "Aeneid" 1.374 | first=Robert | last=Dobbin | journal=Mnemosyne | series=Fourth series | volume=55 | issue=6 | year=2002 | pages=736–738 | publisher=Brill | doi=10.1163/156852502320880285 | jstor=4433390 | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein">{{cite journal | title=Theory and Observation in Medieval Astronomy | first=Bernard R. | last=Goldstein | journal=Isis | volume=63 | issue=1 | date=March 1972 | pages=39–47 [44] | doi=10.1086/350839 | bibcode=1972Isis...63...39G | language=en}}</ref> <ref name="Enc_Irnica">{{cite encyclopedia | title=AVICENNA viii. Mathematics and Physical Sciences | encyclopedia=Encyclopædia Iranica | url=http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | access-date=4 March 2016 | archive-date=20 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200220161012/http://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-viii | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Ansari_2002">{{cite conference | title=History of Oriental Astronomy | conference=Proceedings of the Joint Discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, Organised by the Commission 41 (History of Astronomy), Held in Kyoto, 25–26 August 1997 | series = Astrophysics and Space Science Library | first=S. M. Razaullah | last=Ansari | publisher=Springer Science+Business Media | year=2002 | page=137 | isbn=978-1-4020-0657-9 | language=en}}</ref> <ref name="palmieri">{{cite journal | title=Galileo and the discovery of the phases of Venus | last=Palmieri | first=Paolo | journal=Journal for the History of Astronomy | year=2001 | volume=21 | issue=2 | pages=109–129 | bibcode=2001JHA....32..109P | doi=10.1177/002182860103200202 | language=en}}</ref> <ref name="Fegley">{{cite book | last=Fegley Jr | first=B. | chapter=Venus | year=2003 | pages=487–507 | publisher=Elsevier | title=Treatise on Geochemistry | editor1-first=Heinrich D. | editor1-last=Holland | editor2-first=Karl K. | editor2-last=Turekian | isbn=978-0-08-043751-4 | language=en}}</ref> <ref name="Kollerstrom">{{cite journal | title=William Crabtree's Venus transit observation | last=Kollerstrom |first=Nicholas | journal=Proceedings IAU Colloquium No. 196 | year=2004 | volume=2004 | pages=34–40 | bibcode=2005tvnv.conf...34K | doi=10.1017/S1743921305001249 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Marov2004">{{cite conference | title=Mikhail Lomonosov and the discovery of the atmosphere of Venus during the 1761 transit | last=Marov |first=Mikhail Ya. | work=Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy, Proceedings of IAU Colloquium #196, held 7–11 June 2004 in Preston, U.K. | year=2004 | volume=2004 | pages=209–219 | editor-first=D. W. | editor-last=Kurtz | publisher=Cambridge University Press | doi=10.1017/S1743921305001390 | doi-access=free | bibcode=2005tvnv.conf..209M | language=en}}</ref> <ref name="Britannica">{{cite encyclopedia | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | title=Mikhail Vasilyevich Lomonosov | url=http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | access-date=12 July 2009 | archive-date=25 July 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080725172753/http://www.britannica.com/eb/article-9048817/Mikhail-Vasilyevich-Lomonosov | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Russell_1899">{{cite journal | title=The Atmosphere of Venus | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1899-04_9_4/page/n93 | last=Russell |first=H. N. | year=1899 | journal=Astrophysical Journal | volume=9 | pages=284–299 | doi=10.1086/140593 | bibcode=1899ApJ.....9..284R | language=en}}</ref> <ref name="Hussey_1832">{{cite journal | title=On the Rotation of Venus | last=Hussey | first=T. | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=2 | issue=11 | pages=78–126 | year=1832 | bibcode=1832MNRAS...2...78H | doi=10.1093/mnras/2.11.78d | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Nemet-Nejat">{{cite book | last=Nemet-Nejat |first=Karen Rhea | title=Daily Life in Ancient Mesopotamia | publisher=Greenwood | isbn=978-0-313-29497-6 | page=203 | year=1998 | url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 | access-date=2 February 2023 | language=en}}</ref> <ref name="Ross_1928">{{cite journal | title=Photographs of Venus | last=Ross | first=F. E. | journal=Astrophysical Journal | volume=68 | year=1928 | page=57 | doi=10.1086/143130 | bibcode=1928ApJ....68...57R | language=en}}</ref> <ref name="Martz_1934">{{cite journal | title=Venus and life | url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1934-03_42_3/page/164 | last=Martz | first=Edwin P. Jr. | journal=Popular Astronomy | volume=42 | page=165 | year=1934 | bibcode=1934PA.....42..165M | language=en}}</ref> <ref name="Goldstein_Carpenter_1963">{{cite journal | title=Rotation of Venus: Period Estimated from Radar Measurements | last1=Goldstein | first1=R. M. | last2=Carpenter | first2=R. L. | journal=Science | volume=139 | issue=3558 | pages=910–911 | year=1963 | doi=10.1126/science.139.3558.910 | pmid=17743054 | bibcode=1963Sci...139..910G | language=en}}</ref> <ref name="Campbell_et_al_1976">{{cite journal | title=New radar image of Venus | last1=Campbell | first1=D. B. | last2=Dyce | first2=R. B. | last3=Pettengill | first3=G. H. | journal=Science | year=1976 | volume=193 | issue=4258 | pages=1123–1124 | doi=10.1126/science.193.4258.1123 | pmid=17792750 | bibcode=1976Sci...193.1123C | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_1">{{cite web |title=Inventing The Interplanetary Probe | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_OKB1.htm | access-date=27 December 2007 |archive-date=12 October 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181012053708/http://mentallandscape.com/V_OKB1.htm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Mayer_et_al_1958">{{cite journal | title=Observations of Venus at 3.15-cm Wave Length | last1=Mayer | first1=C. H. | last2=McCullough | first2=T. P. | last3=Sloanaker | first3=R. M. | journal=The Astrophysical Journal | date=January 1958 | volume=127 | page=1 | bibcode=1958ApJ...127....1M | doi=10.1086/146433 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="NASA_1962">{{cite report | title=Mariner-Venus 1962 Final Project Report | author=Jet Propulsion Laboratory | publisher=NASA | date=1962 | version=SP-59 | url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | access-date=7 July 2017 | archive-date=11 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140211144532/http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="mitchell_2">{{cite web | title=Plumbing the Atmosphere of Venus | first=Don | last=Mitchell | date=2003 | work=The Soviet Exploration of Venus | url=http://www.mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | access-date=27 December 2007 | archive-date=30 September 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180930201301/http://mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm | language=en}}</ref> <ref name="COSPAR_Group_VII_1969">{{cite conference | title=Report on the Activities of the COSPAR Working Group VII | page=94 | date=11–24 May 1969 | location=Prague, Czechoslovakia | book-title=Preliminary Report, COSPAR Twelfth Plenary Meeting and Tenth International Space Science Symposium | publisher=National Academy of Sciences | language=en}}</ref> <ref name="Time_1971">{{cite magazine | title=Science: Onward from Venus | date=8 February 1971 | magazine=Time | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | access-date=2 January 2013 | archive-date=21 December 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081221214000/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909834,00.html | language=en}}</ref> <ref name="Colin_Hall_1977">{{cite journal | title=The Pioneer Venus Program | last1=Colin | first1=L. | last2=Hall | first2=C. | volume=20 | issue=3 | pages=283–306 | date=1977 | journal=Space Science Reviews | bibcode=1977SSRv...20..283C | doi=10.1007/BF02186467 | language=en}}</ref> <ref name="Williams_2005">{{cite web | title=Pioneer Venus Project Information | first=David R. | last=Williams | date=6 January 2005 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | access-date=19 July 2009 |archive-date=15 May 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190515084212/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Greeley_Batson_2007">{{cite book | last1=Greeley | first1=Ronald | author-link=Ronald Greeley | last2=Batson | first2=Raymond M. | title=Planetary Mapping | page=47 | date=2007 | isbn=978-0-521-03373-2 | publisher=Cambridge University Press | url=https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | access-date=19 July 2009 |archive-date=29 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Howell_2014">{{cite web | title=Venus Express Out Of Gas; Mission Concludes, Spacecraft On Death Watch | last=Howell | first=Elizabeth | website=Universe Today | date=16 December 2014 | url=https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | access-date=22 April 2021 | archive-date=22 April 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210422084103/https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Volume 7 of Mayan studies">{{cite book | title=The Book of Chumayel: The Counsel Book of the Yucatec Maya, 1539–1638 | orig-date=1899 | date=1995 |publisher=Richard Luxton | isbn=978-0-89412-244-6 | pages=6, 194 | language=en}}</ref> <ref name="Milbrath">{{Cite book | title=Star Gods of The Mayans: Astronomy in Art, Folklore, and Calendars | last=Milbrath | first=Susan | date=1999 | publisher=University of Texas Press | location= Austin, TX | isbn= 978-0-292-79793-2 | pages=200–204, 383 | language=en}}</ref> <ref name="De_Groot_1912">{{cite book | title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism | first=Jan Jakob Maria|last=De Groot | series=American lectures on the history of religions | volume=10 | page=300 | year=1912 | publisher=G. P. Putnam's Sons | url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | access-date=8 January 2010 | archive-date=22 July 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005812/http://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Crump_1992">{{cite book | title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan | first=Thomas | last=Crump | year=1992 | url=https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum | url-access=limited | pages=[https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum/page/n53 39]–40 | publisher=Routledge | isbn=978-0-415-05609-0 | language=en}}</ref> <ref name="Hulbert_1909">{{cite book | first=Homer Bezaleel | last=Hulbert | year=1909 | title=The passing of Korea | page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] | publisher=Doubleday, Page & company | url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog | access-date=8 January 2010 | language=en}}</ref> <ref name="VOER">{{Cite web | title=Sao Kim – VOER | url=https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | access-date=26 December 2022 | website=Vietnam Open Educational Resources | archive-date=26 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221226003259/https://voer.edu.vn/m/sao-kim/87903266 | url-status=live | language=vi}}</ref> <ref name="bhalla06">{{cite book | last=Bhalla | first=Prem P. | title=Hindu Rites, Rituals, Customs and Traditions: A to Z on the Hindu Way of Life | page=29 | date=2006 | publisher=Pustak Mahal | isbn=978-81-223-0902-7 | language=en}}</ref> <ref name="behari_frawley03">{{cite book | title=Myths & Symbols of Vedic Astrology | last1=Behari | first1=Bepin | last2=Frawley | first2=David | date=2003 | edition=2nd | publisher=Lotus Press | isbn=978-0-940985-51-3 | pages=65–74 | language=en}}</ref> <ref name="Green1992">{{cite book | title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary | last1=Black | first1=Jeremy | first2=Anthony | last2=Green | publisher=The British Museum Press | year=1992 | isbn=978-0-7141-1705-8 |pages=108–109 | url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | access-date=23 August 2020 |archive-date=20 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Cattermole_Moore_1997">{{cite book | last1=Cattermole | first1=Peter John | last2=Moore | first2=Patrick | title=Atlas of Venus | year=1997 | page=9 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-49652-0 | language=en}}</ref> <ref name="EBLCM">{{Cite encyclopedia | title=Lucifer | date=24 January 2020 | encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online | url=https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | access-date=3 February 2023 | archive-date=24 January 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200124092904/https://www.britannica.com/topic/Lucifer-classical-mythology | language=en}}</ref> <ref name="Cicero">{{cite book | title=De Natura Deorum | date=12 September 2005 | first=Marcus Tullius | last=Cicero | url=https://www.gutenberg.org/ebooks/14988 | access-date=3 February 2023 | archive-date=12 September 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050912023013/http://oll.libertyfund.org/Texts/Cicero0070/NatureOfGods/HTMLs/0040_Pt02_Book1.html | language=en}}.</ref> <ref name="Atsma">{{cite web | title=Eospheros & Hespheros | first=Aaron J. | last=Atsma | website=Theoi.com | url=https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | access-date=15 January 2016 |archive-date=14 July 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190714105448/https://www.theoi.com/Titan/AsterEosphoros.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Sobel_2005">{{cite book | first=Dava | last=Sobel |author-link=Dava Sobel | title=The Planets | year=2005 | publisher=Harper Publishing | pages=53–70 | isbn=978-0-14-200116-5 | url=https://books.google.com/books?id=5KHuAAAAMAAJ | language=en}}</ref> <ref name="miller">{{cite book | title=Venus | year=2003 | first=Ron | last=Miller | publisher=Twenty-First Century Books | page=12 | isbn=978-0-7613-2359-4 | language=en}}</ref> <ref name="Dick_2001">{{cite book | first=Steven | last=Dick | year=2001 | title=Life on Other Worlds: The 20th-Century Extraterrestrial Life Debate | page=43 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-79912-6 | language=en}}</ref> <ref name="Seed_2005">{{cite book | first=David | last=Seed | year=2005 | title=A Companion to Science Fiction | pages=[https://archive.org/details/companiontoscien00seed/page/n151 134]–135 | publisher=Blackwell Publishing | isbn=978-1-4051-1218-5 | url=https://archive.org/details/companiontoscien0000unse/mode/2up | access-date=3 February 2023 | url-access=limited | language=en}}</ref> <ref name="stearn1961">{{cite journal | first=William T. | last=Stearn | title=The Male and Female Symbols of Biology | journal=New Scientist | issue=248 | pages=412–413 | date=17 August 1961 | url=https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211123202014/https://books.google.com/books?id=BJ5eFU5aRecC&pg=PA413 | archive-date=23 November 2021 | language=en}}</ref> <ref name="Clark_2003">{{cite news | title=Acidic clouds of Venus could harbour life | work=New Scientist | date=26 September 2003 | first=Stuart | last=Clark | url=https://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | access-date=30 December 2015 | archive-date=16 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150516203938/http://www.newscientist.com/article/dn2843-acidic-clouds-of-venus-could-harbour-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Redfern_2004">{{cite news | title=Venus clouds 'might harbour life' | last=Redfern | first=Martin | date=25 May 2004 | work=BBC News | access-date=30 December 2015 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | archive-date=16 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200916211157/http://news.bbc.co.uk/2/hi/3746583.stm | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Dartnell2015">{{cite journal | title=Constraints on a potential aerial biosphere on Venus: I. Cosmic rays | last1=Dartnell | first1=Lewis R. | last2=Nordheim | first2=Tom Andre | last3=Patel | first3=Manish R. | last4=Mason | first4=Jonathon P. | last5=Coates | first5=Andrew J. | last6=Jones | first6=Geraint H. | journal=Icarus | date=September 2015 | volume=257 | pages=396–405 | doi=10.1016/j.icarus.2015.05.006 | bibcode=2015Icar..257..396D | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="Sagan_Morowitz_1967">{{cite journal |last1=Sagan |first1=Carl |title=Life on the Surface of Venus? |journal=Nature |date=December 1967 |volume=216 |issue=5121 |pages=1198–1199 |doi=10.1038/2161198a0 |bibcode=1967Natur.216.1198S |language=en}}</ref> <ref name="TAJ-20190826">{{cite journal | title=Long-term Variations of Venus's 365 nm Albedo Observed by Venus Express, Akatsuki, MESSENGER, and the Hubble Space Telescope | last1=Lee | first1=Yeon Joo | last2=Jessup | first2=Kandis-Lea | last3=Perez-Hoyos | first3=Santiago | last4=Titov | first4=Dmitrij V. | last5=Lebonnois | first5=Sebastien | last6=Peralta | first6=Javier | last7=Horinouchi | first7=Takeshi | last8=Imamura | first8=Takeshi | last9=Limaye | first9=Sanjay | last10=Marcq | first10=Emmanuel | last11=Takagi | first11=Masahiro | last12=Yamazaki | first12=Atsushi | last13=Yamada | first13=Manabu | last14=Watanabe | first14=Shigeto | last15=Murakami | first15=Shin-ya | last16=Ogohara | first16=Kazunori | last17=McClintock | first17=William M. | last18=Holsclaw | first18=Gregory | last19=Roman | first19=Anthony | journal=The Astronomical Journal | date=26 August 2019 | volume=158 | issue=3 | page=126 | arxiv=1907.09683 | bibcode=2019AJ....158..126L | doi=10.3847/1538-3881/ab3120 | doi-access=free | language=en}}</ref> <ref name="ES-20190903">{{cite news | title=Could microbes be affecting Venus' climate? | last=Anderson | first=Paul | date=3 September 2019 | work=Earth & Sky | url=https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | access-date=3 September 2019 |archive-date=3 September 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190903230026/https://earthsky.org/space/could-microbes-be-affecting-venus-climate | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="stearn">{{cite journal | title=The Origin of the Male and Female Symbols of Biology | last=Stearn | first=William T. | journal=Taxon | date=May 1968 | volume=11 | issue=4 | pages=109–113 | doi=10.2307/1217734|jstor=1217734 | bibcode=1962Taxon..11..109S | language=en}}</ref> <ref name="NRC_2006">{{cite book | title=Assessment of Planetary Protection Requirements for Venus Missions: Letter Report | author=National Research Council | date=2006 | publisher=The National Academies Press | doi=10.17226/11584 | bibcode=2006nap..book11584N | isbn=978-0-309-10150-9 | url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | access-date=19 January 2021 | archive-date=17 July 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150717231529/http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11584 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Архив фантастики">{{cite web | title=Архив фантастики | website=Архив фантастики | language=ru | url=http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | access-date=2 September 2021 | archive-date=2 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210902230735/http://archivsf.narod.ru/1929/sergey_zhitomirsky/index.htm | url-status=live}}</ref> <ref name="Inner Solar System 2015">{{cite book | title=Inner Solar System | editor-last=Badescu | editor-first=Viorel | editor-last2=Zacny | editor-first2=Kris | publisher=Springer International Publishing | year=2015 | isbn=978-3-319-19568-1 | doi=10.1007/978-3-319-19569-8 | language=en}}</ref> <ref name="Tickle 2015">{{cite web | title=A Look Into Whether Humans Should Try to Colonize Venus Instead of Mars | last=Tickle | first=Glen | website=Laughing Squid | date=5 March 2015 | url=https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | access-date=1 September 2021 | archive-date=1 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210901191020/https://laughingsquid.com/a-look-into-whether-humans-should-try-to-colonise-venus-instead-of-mars/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Warmflash_2017">{{cite web | title=Colonization of the Venusian Clouds: Is 'Surfacism' Clouding Our Judgement? | first=David | last=Warmflash | website=Vision Learning | date=14 March 2017 | url=https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | access-date=20 September 2019 | archive-date=11 December 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191211122431/https://www.visionlearning.com/blog/2017/03/14/colonization-venusian-clouds-surfacism-clouding-judgement/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Landis2003">{{cite book |last1=Landis |first1=Geoffrey A. |title=AIP Conference Proceedings |chapter=Colonization of Venus |date=2003 |volume=654 |pages=1193–1198 |doi=10.1063/1.1541418 |hdl=2060/20030022668 |language=en}}</ref> <ref name="Lawrence_2005">{{cite web | title=In Search of the Venusian Shadow | last=Lawrence | first=Pete | date=2005 | website=Digitalsky.org.uk | access-date=13 June 2012 | url=http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20120611003523/http://www.digitalsky.org.uk/venus/shadow-of-venus.html | archive-date=11 June 2012 | language=en}}</ref> <ref name="Walker_2017">{{cite web | title=Viewing Venus in Broad Daylight | first=John | last=Walker | work=Fourmilab Switzerland | access-date=19 April 2017 | archive-date=29 March 2017 | url=http://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20170329024632/https://www.fourmilab.ch/images/venus_daytime/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Jakosky">{{cite book | title=The New Solar System | last=Jakosky |first=Bruce M. | chapter=Atmospheres of the Terrestrial Planets | editor1-last=Beatty | editor1-first=J. Kelly | editor2-last=Petersen | editor2-first=Carolyn Collins | editor3-last=Chaikin | editor3-first=Andrew | edition=4th | date=1999 | pages=175–200 | location=Boston |publisher=Sky Publishing | isbn=978-0-933346-86-4 |oclc=39464951 | language=en}}</ref> <ref name="Shiga_2007">{{cite web | title=Did Venus's ancient oceans incubate life? | first=David | last=Shiga | work=New Scientist | date=10 October 2007 | url=https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | access-date=17 September 2017 |archive-date=24 March 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090324134332/https://www.newscientist.com/article/dn12769-did-venuss-ancient-oceans-incubate-life.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Brammer 2020">{{cite web | last=Brammer | first=John Paul | title=Love/Hate Reads: 'Men Are From Mars, Women Are From Venus,' Revisited | website=VICE | date=10 February 2020 | url=https://www.vice.com/en/article/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited/ | access-date=17 April 2023 | archive-date=17 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230417234135/https://www.vice.com/en/article/n7j3nm/lovehate-reads-men-are-from-mars-women-are-from-venus-revisited | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Schott 2005 pp. 1509–1510">{{cite journal | title=Sex symbols ancient and modern: their origins and iconography on the pedigree | last=Schott | first=G. D. | journal=BMJ | date=22 December 2005 | volume=331 | issue=7531 | pages=1509–1510 | doi=10.1136/bmj.331.7531.1509 | pmid=16373733 | pmc=1322246 | language=en}}</ref> <ref name="Parker 1974">{{cite journal | title=Ancient Egyptian Astronomy | last=Parker | first=R. A. | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences | publisher=The Royal Society | year=1974 | volume=276 | issue=1257 | pages=51–65 | jstor=74274 | doi=10.1098/rsta.1974.0009 | bibcode=1974RSPTA.276...51P | language=en}}</ref> <ref name="Quack 2019">{{cite book | title=Oxford Research Encyclopedia of Planetary Science | last=Quack | first=Joachim Friedrich | chapter=The Planets in Ancient Egypt | publisher=Oxford University Press | date=23 May 2019 | doi=10.1093/acrefore/9780190647926.013.61 | isbn=978-0-19-064792-6 | language=en}}</ref> <ref name="Getty">{{cite web | title=Aphrodite and the Gods of Love: Roman Venus (Getty Villa Exhibitions) | website=Getty | url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | access-date=15 April 2023 | archive-date=12 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230412080715/https://www.getty.edu/art/exhibitions/aphrodite/venus.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Whitney_1986">{{cite journal | title=The Skies of Vincent van Gogh | last=Whitney | first=Charles A. | journal=Art History|date=September 1986 | volume=9| issue=3 | page=356 | doi=10.1111/j.1467-8365.1986.tb00206.x | language=en}}</ref> <ref name="Boime_1984">{{cite journal | last=Boime | first=Albert | author-link=Albert Boime | title=Van Gogh's ''Starry Night'': A History of Matter and a Matter of History | journal=Arts Magazine | date=December 1984 | page=88 | url=http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | access-date=28 July 2018 | archive-date=23 November 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181123150057/http://www.albertboime.com/Articles/Dec1984.pdf | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="u3r1a">{{cite journal | title=The deep atmosphere of Venus and the possible role of density-driven separation of CO2 and N2 | last1=Lebonnois | first1=Sebastien | last2=Schubert | first2=Gerald | journal=Nature Geoscience | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=10 | issue=7 | date=26 June 2017 | pages=473–477 | doi=10.1038/ngeo2971 | bibcode=2017NatGe..10..473L | language=en}}</ref> <ref name="Ernst 2022">{{cite web | title=Venus was once more Earth-like, but climate change made it uninhabitable | last=Ernst | first=Richard | website=The Conversation | date=3 November 2022 | url=http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | access-date=21 April 2023 | archive-date=21 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230421033219/http://theconversation.com/venus-was-once-more-earth-like-but-climate-change-made-it-uninhabitable-150445 | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio 2020 p.">{{cite journal | title=Venusian Habitable Climate Scenarios: Modeling Venus Through Time and Applications to Slowly Rotating Venus-Like Exoplanets | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=125 | issue=5 | year=2020 | article-number=e2019JE006276 | doi=10.1029/2019je006276 | arxiv=2003.05704 | bibcode=2020JGRE..12506276W | language=en}}</ref> <ref name="Way Del Genio Kiang Sohl 2016 pp. 8376–8383">{{cite journal | title=Was Venus the first habitable world of our solar system? | last1=Way | first1=M. J. | last2=Del Genio | first2=Anthony D. | last3=Kiang | first3=Nancy Y. | last4=Sohl | first4=Linda E. | last5=Grinspoon | first5=David H. | last6=Aleinov | first6=Igor | last7=Kelley | first7=Maxwell | last8=Clune | first8=Thomas | journal=Geophysical Research Letters | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=43 | issue=16 | date=28 August 2016 | pages=8376–8383 | doi=10.1002/2016gl069790 | pmid=28408771 | pmc=5385710 | arxiv=1608.00706 | bibcode=2016GeoRL..43.8376W | language=en}}</ref> <ref name="Steigerwald 2022">{{cite web | title=NASA Study: Massive Volcanism May Have Altered Ancient Venus' Climate | last=Steigerwald | first=Bill | website=NASA | date=2 November 2022 | url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change | access-date=5 May 2023 | archive-date=10 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230510213318/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/venus-volcanic-climate-change/ | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="Tillman 2018">{{cite web | title=Venus' Atmosphere: Composition, Climate and Weather | last=Tillman | first=Nola Taylor | website=Space.com | date=18 October 2018 | url=https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | access-date=9 May 2023 | archive-date=9 May 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230509122404/https://www.space.com/18527-venus-atmosphere.html | url-status=live | language=en}}</ref> <ref name="ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs 2012">{{cite web | title=Venus and Earth: worlds apart – Transit of Venus blog | website=ESA Blog Navigator – Navigator page for active ESA blogs | date=31 May 2012 | url=https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | access-date=11 June 2023 | archive-date=11 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230611201608/https://blogs.esa.int/venustransit/2012/05/31/venus-and-earth-worlds-apart/ | url-status=live | language=en}}</ref> }} == Lexim i mëtejshëm == * {{Cite journal |last1=O'Rourke |first1=Joseph G. |last2=Wilson |first2=Colin F. |last3=Borrelli |first3=Madison E. |last4=Byrne |first4=Paul K. |last5=Dumoulin |first5=Caroline |last6=Ghail |first6=Richard |last7=Gülcher |first7=Anna J. P. |last8=Jacobson |first8=Seth A. |last9=Korablev |first9=Oleg |last10=Spohn |first10=Tilman |last11=Way |first11=M. J. |last12=Weller |first12=Matt |last13=Westall |first13=Frances |title=Venus, the Planet: Introduction to the Evolution of Earth's Sister Planet |journal=Space Science Reviews |date=2023-02-06 |volume=219 |issue=1 |page=10 |doi=10.1007/s11214-023-00956-0 |bibcode=2023SSRv..219...10O |hdl=20.500.11850/598198 |hdl-access=free |language=en }} * {{Cite journal |last1=Widemann |first1=Thomas |last2=Smrekar |first2=Suzanne E. |last3=Garvin |first3=James B. |last4=Straume-Lindner |first4=Anne Grete |last5=Ocampo |first5=Adriana C. |last6=Schulte |first6=Mitchell D. |last7=Voirin |first7=Thomas |last8=Hensley |first8=Scott |last9=Dyar |first9=M. Darby |last10=Whitten |first10=Jennifer L. |last11=Nunes |first11=Daniel C. |last12=Getty |first12=Stephanie A. |last13=Arney |first13=Giada N.|author13-link=Giada Arney |last14=Johnson |first14=Natasha M. |last15=Kohler |first15=Erika |last16=Spohn |first16=Tilman |last17=O'Rourke |first17=Joseph G. |last18=Wilson |first18=Colin F. |last19=Way |first19=Michael J. |last20=Ostberg |first20=Colby |last21=Westall |first21=Frances |last22=Höning |first22=Dennis |last23=Jacobson |first23=Seth |last24=Salvador |first24=Arnaud |last25=Avice |first25=Guillaume |last26=Breuer |first26=Doris |last27=Carter |first27=Lynn |last28=Gilmore |first28=Martha S. |last29=Ghail |first29=Richard |last30=Helbert |first30=Jörn |last31=Byrne |first31=Paul |last32=Santos |first32=Alison R. |last33=Herrick |first33=Robert R. |last34=Izenberg |first34=Noam |last35=Marcq |first35=Emmanuel |last36=Rolf |first36=Tobias |last37=Weller |first37=Matt |last38=Gillmann |first38=Cedric |last39=Korablev |first39=Oleg |last40=Zelenyi |first40=Lev |last41=Zasova |first41=Ludmila |last42=Gorinov |first42=Dmitry |last43=Seth |first43=Gaurav |last44=Rao |first44=C. V. Narasimha |last45=Desai |first45=Nilesh |title=Venus Evolution Through Time: Key Science Questions, Selected Mission Concepts and Future Investigations |journal=Space Science Reviews |date=October 2023 |volume=219 |issue=7 |page=56 |doi=10.1007/s11214-023-00992-w |bibcode=2023SSRv..219...56W |display-authors=1|hdl=10852/109541 |hdl-access=free |language=en }} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|commonscat=Venus (planet)}} * [https://web.archive.org/web/20150906034051/http://solarsystem.nasa.gov/planets/venus Profili i Venusit] në faqen e NASA-s për eksplorimin e Sistemit Diellor * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html Misionet drejt Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210163349/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html |date=2015-02-10 }} dhe [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html katalogu i imazheve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329025335/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html |date=2015-03-29 }} te Qendra Kombëtare e të Dhënave për Shkencat Hapësinore * [http://www.mentallandscape.com/V_Venus.htm Eksplorimi sovjetik i Venusit] dhe [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm katalogu i imazheve] në Mentallandscape.com * [https://web.archive.org/web/20151015045714/http://www.strykfoto.org/venera.htm Katalogu i imazheve nga misionet Venera] * [http://www.nineplanets.org/venus.html Faqja për Venusin] në ''The Nine Planets'' * [http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html Kalimet e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319134106/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalogue/VenusCatalog.html |date=2012-03-19 }} në NASA.gov * [https://web.archive.org/web/20150207003528/http://www.geody.com/?world=venus Geody Venus], një motor kërkimi për veçoritë e sipërfaqes * [https://gravitysimulator.org/solar-system/pentagram-of-venus Simulim interaktiv 3D i gravitetit] të pentagramit që përshkon orbita e Venusit kur Toka mbahet e palëvizshme në qendër të sistemit koordinativ === Burime hartografike === * [https://web.archive.org/web/20071005184007/http://www.mapaplanet.org/explorer/venus.html Map-a-Planet: Venus] nga Shërbimi Gjeologjik i SHBA-së * [https://web.archive.org/web/20160112001040/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/VENUS/target Gazetari i Nomenklaturës Planetare: Venusi] nga [[Unioni Astronomik Ndërkombëtar]] * [http://www.lpi.usra.edu/resources/vc/vchome.shtml Baza e të dhënave për krateret e Venusit] nga Instituti Hënor dhe Planetar * [http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf Harta e Venusit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106161927/http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf |date=2015-11-06 }} nga Universiteti Eötvös Loránd * [https://www.google.com/maps/space/venus/@33.5623476,-46.1493481,7057278m/data=!3m1!1e3 Google Venus 3D], hartë interaktive e planetit {{Authority control}} [[Kategoria:Venusi| ]] [[Kategoria:Planetë të Sistemit Diellor]] [[Kategoria:Planetë tokësorë]] [[Kategoria:Objekte astronomike të njohura që nga lashtësia]] [[Kategoria:Luciferi]] <!-- NUK ËSHTË PJESË E ARTIKULLIT — mos e kopjo këtë bllok në faqen kryesore. == Për faqen e diskutimit (Talk) == {{Përkthyer nga|en|Venus|19 shtator 2026|1375690330}} == Përmbledhja e redaktimit == --> 09sncjgryamkj7hafhbgip5a8t5h15r 0 20075 3060489 2697538 2026-10-29T23:40:34Z Dostojewskij 65692 Kategoria:Vdekje 2026 3060489 wikitext text/x-wiki [[Skeda:PatrickStew211023 (3 of 23) (53275039331) (cropped).jpg|thumb|Patrick Stewart]] '''Patrick Stewart''' ''([[shqiptimi|sqt.]] '''Patrik Stjuart''')'' lindi më [[13 korrik]] [[1940]] në [[Mirfield]], [[West Yorkshire]], [[Anglia|Angli]], është një [[aktori|aktor]], [[producenti|producent]] dhe [[regjisori|regjisor]] britanez. Ai ishte 25 vjet anëtar i [[Royal Shakespeare Company]]. == [[Filmografia]] == {| {{Prettytable}} ! Viti !! Titulli !! Roli !! Shënime |- | 1974 || ''[[Antony and Cleopatra]]'' || Enobarbus || [[Made-for-TV movie]] |- | 1974 || ''[[Fall of Eagles]]'' || [[Lenini|Lenin]] || mini-seri |- | 1974 || ''[[The Gathering Storm (1974)|The Gathering Storm]]'' || [[Clement Attlee]] || Made-for-TV movie |- | 1975 || ''[[Hedda (film)|Hedda]]'' || Ejlert Løvborg || |- | 1975 || ''[[Hennessy (film)|Hennessy]]'' || Tilney || |- | 1975 || ''[[North and South (1854 novel)|North and South]]'' || John Thornton ||Made-for-TV movie |- | 1976 || ''[[The Madness (film)|The Madness]]'' || Largo Caballero ||Made-for-TV movie |- | 1976 || ''[[I, Claudius]]'' || [[Sejanus]] ||TV miniseries |- | 1978 || ''[[When the Actors Come]]'' || Janos ||Made-for-TV movie |- | 1979 || ''[[Tinker, Tailor, Soldier, Spy]]'' || Karla ||TV miniseries |- | 1980 || ''[[Hamlet, Prince of Denmark]]'' || Claudius || Made-for-TV movie |- | 1980 || ''[[Little Lord Fauntleroy]]'' || Wilkins || |- | 1981 || ''[[Excalibur (film)|Excalibur]]'' || [[Leodegrance|Leondegrance]] || |- | 1981 || ''[[Maybury]]'' || Dr. Edward Roebuck || TV miniseries |- | 1982 || ''[[Smiley's People]]'' || Karla || TV miniseries |- | 1982 || ''[[The Plague Dogs (film)|The Plague Dogs]]'' || major (voice) || |- | 1984 || ''[[Uindii]]'' || Mr. Duffner || |- | 1984 || ''[[Nausicaä of the Valley of the Wind]]'' || Lord Yupa (voice)|| 2005 Disney release |- | 1984 || ''[[Pope John Paul II: The Movie]]'' || [[Władysław Gomułka]] || Made-for-TV movie |- | 1984 || ''[[Dune (film)|Dune]]'' || [[Gurney Halleck]] || |- | 1985 || ''[[Lifeforce (film)|Lifeforce]]'' || Dr. Armstrong || |- | 1985 || ''[[Wild Geese II]]'' || Russian General || |- | 1985 || ''[[Code Name: Emerald]]'' || Colonel Peters || |- | 1985 || ''[[The Doctor and the Devils]]'' || Prof. Macklin || |- | 1986 || ''[[Lady Jane]]'' || [[Henry Grey, Duke of Suffolk]] || |- | 1987 || ''[[The Devil's Disciple]]'' || Reverend Anderson || Made-for-TV movie |- | 1987 || ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' || [[Jean-Luc Picard|Captain Jean-Luc Picard]] || [[Television series]] (1987–1994) |- | 1991 || ''[[L.A. Story]]'' || Mr. Perdue, Maitre D' at L'Idiot || |- | 1993 || ''[[The Nightmare Before Christmas]]'' || (soundtrack voice) || |- | 1993 || ''[[Death Train]]'' || Malcolm Philpott || Made-for-TV movie |- | 1993 || ''[[Robin Hood: Men in Tights]]'' || [[Richard I of England|King Richard]] || |- | 1994 || ''[[Gunmen]]'' || Loomis || |- | 1994 || ''[[In Search of Dr. Seuss]]'' || Sergeant Mulvaney || Made-for-TV movie |- | 1994 || ''[[Star Trek: Generations]]'' || [[Jean-Luc Picard|Captain Jean-Luc Picard]] || |- | 1994 || ''[[The Pagemaster]]'' || Adventure (voice) || |- | 1995 || ''[[Jeffrey (film)|Jeffrey]]'' || Sterling || |- | 1995 || ''[[Let It Be Me]]'' || John || |- | 1996 || ''[[The Canterville Ghost]]'' || Sir Simon de Canterville || Made-for-TV movie |- | 1996 || ''[[Star Trek: First Contact]]'' || [[Jean-Luc Picard|Captain Jean-Luc Picard]] || |- | 1997 || ''[[Conspiracy Theory (film)|Conspiracy Theory]]'' || Dr. Jonas || |- | 1997 || ''[[Masterminds (film)|Masterminds]]'' || Rafe Bentley || |- | 1998 || ''[[Moby Dick (TV film)|Moby Dick]]'' || Captain Ahab || Made-for-TV movie |- | 1998 || ''[[Dad Savage]]'' || Dad Savage || |- | 1998 || ''[[Safe House]]'' || Mace Sowell || Made-for-Cable movie (Showtime) |- | 1998 || ''[[Star Trek: Insurrection]]'' || [[Jean-Luc Picard|Captain Jean-Luc Picard]] || |- | 1998 || ''[[The Prince of Egypt]]'' || [[Seti I|Pharaoh Seti I]] (voice) || |- | 1999 || ''[[Animal Farm]]'' || [[Napoleon (Animal Farm)|Napoleon]] (voice) || Made-for-TV movie |- | 1999 || ''[[A Christmas Carol (1999 film)|A Christmas Carol]]'' || [[Ebenezer Scrooge|Mr. Ebenezer Scrooge]] || Made-for-TV movie |- | 2000 || ''[[X-Men (film)|X-Men]]'' || [[Professor X|Professor Charles Xavier]] || |- | 2001 || ''[[Jimmy Neutron: Boy Genius (film)|Jimmy Neutron: Boy Genius]]'' || King Goobot (voice) || |- | 2002 || ''[[King of Texas]]'' || John Lear ||Made-for-TV movie |- | 2002 || ''[[Star Trek: Nemesis]]'' || [[Jean-Luc Picard|Captain Jean-Luc Picard]] || |- | 2003 || ''[[X2]]'' || [[Professor X|Professor Charles Xavier]] || |- | 2003 || ''[[The Lion in Winter]]'' || [[Henry II of England|King Henry II]] ||Made-for-TV movie |- | 2004 || ''[[Back to Gaya]]'' || Albert Drollinger (voice)|| |- | 2004 || ''[[Steamboy]]'' || Dr. Lloyd Steam (voice) || |- | 2005 || ''[[Eleventh Hour (seri)|Eleventh Hour]]'' || Professor Ian Hood ||TV miniseries |- | 2005 || ''[[The Game of Their Lives]]'' || old Dent McSkimming || |- | 2005 || ''[[Mysterious Island]]'' || [[Captain Nemo|Nemo]] ||TV miniseries |- | 2005 || ''[[Chicken Little]]'' || Mr. Woolensworth ([[dublimi|dublues]]) || |- | 2005 || ''[[Family Guy]]'' || Captain Jean-Luc Picard || [[seriali|seri]] |- | 2005 || ''[[American Dad!|American Dad]]'' || Deputy Director Avery Bullock (voice)|| [[Television series]] (2005–present) |- | 2006 || ''[[Bambi II]]'' || Great Prince of the Forest (voice) || |- | 2006 || ''[[X-Men: The Last Stand]]'' || [[Professor X|Professor Charles Xavier]] || |} == Lidhje të jashtme == {{commonsart|Patrick Stewart|Patrick Stewart}} * [https://web.archive.org/web/20071017024107/http://www.patrickstewart.org/ PatrickStewart.org] - The Patrick Stewart Network (official fan club). * {{imdb emri|id=0001772|emri=Patrick Stewart}} [[Kategoria:Aktorë anglezë]] [[Kategoria:Lindje 1940]] [[Kategoria:Regjisorë anglezë]] [[Kategoria:Producentë amerikanë]] [[Kategoria:Vdekje 2026]] atkxjckbyuo38pxt39c5txmb4s6ards 3060552 3060489 2026-10-30T09:24:23Z Fallbackintoreality 102113 /* */ 3060552 wikitext text/x-wiki [[Skeda:PatrickStew211023 (3 of 23) (53275039331) (cropped).jpg|thumb|Patrick Stewart]] '''Patrick Stewart''' ([[shqiptimi|sqt.]] '''Patrik Stjuart'''; 13 korrik 1940 – 28 tetor 2026)<ref>{{Cite web |date=2026-10-29 |title=Vdiq aktori i “Star Trek” dhe “X-Men” |url=https://www.koha.net/showbiz/vdiq-aktori-i-star-trek-dhe-x-men |access-date=2026-10-30 |website=KOHA.net |language=sq}}</ref> ishte një [[aktori|aktor]], [[producenti|producent]] dhe [[regjisori|regjisor]] britanez. Ai ishte 25 vjet anëtar i [[Royal Shakespeare Company]]. == [[Filmografia]] == {| {{Prettytable}} ! Viti !! Titulli !! Roli !! Shënime |- | 1974 || ''[[Antony and Cleopatra]]'' || Enobarbus || [[Made-for-TV movie]] |- | 1974 || ''[[Fall of Eagles]]'' || [[Lenini|Lenin]] || mini-seri |- | 1974 || ''[[The Gathering Storm (1974)|The Gathering Storm]]'' || [[Clement Attlee]] || Made-for-TV movie |- | 1975 || ''[[Hedda (film)|Hedda]]'' || Ejlert Løvborg || |- | 1975 || ''[[Hennessy (film)|Hennessy]]'' || Tilney || |- | 1975 || ''[[North and South (1854 novel)|North and South]]'' || John Thornton ||Made-for-TV movie |- | 1976 || ''[[The Madness (film)|The Madness]]'' || Largo Caballero ||Made-for-TV movie |- | 1976 || ''[[I, Claudius]]'' || [[Sejanus]] ||TV miniseries |- | 1978 || ''[[When the Actors Come]]'' || Janos ||Made-for-TV movie |- | 1979 || ''[[Tinker, Tailor, Soldier, Spy]]'' || Karla ||TV miniseries |- | 1980 || ''[[Hamlet, Prince of Denmark]]'' || Claudius || Made-for-TV movie |- | 1980 || ''[[Little Lord Fauntleroy]]'' || Wilkins || |- | 1981 || ''[[Excalibur (film)|Excalibur]]'' || [[Leodegrance|Leondegrance]] || |- | 1981 || ''[[Maybury]]'' || Dr. Edward Roebuck || TV miniseries |- | 1982 || ''[[Smiley's People]]'' || Karla || TV miniseries |- | 1982 || ''[[The Plague Dogs (film)|The Plague Dogs]]'' || major (voice) || |- | 1984 || ''[[Uindii]]'' || Mr. Duffner || |- | 1984 || ''[[Nausicaä of the Valley of the Wind]]'' || Lord Yupa (voice)|| 2005 Disney release |- | 1984 || ''[[Pope John Paul II: The Movie]]'' || [[Władysław Gomułka]] || Made-for-TV movie |- | 1984 || ''[[Dune (film)|Dune]]'' || [[Gurney Halleck]] || |- | 1985 || ''[[Lifeforce (film)|Lifeforce]]'' || Dr. Armstrong || |- | 1985 || ''[[Wild Geese II]]'' || Russian General || |- | 1985 || ''[[Code Name: Emerald]]'' || Colonel Peters || |- | 1985 || ''[[The Doctor and the Devils]]'' || Prof. Macklin || |- | 1986 || ''[[Lady Jane]]'' || [[Henry Grey, Duke of Suffolk]] || |- | 1987 || ''[[The Devil's Disciple]]'' || Reverend Anderson || Made-for-TV movie |- | 1987 || ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' || [[Jean-Luc Picard|Captain Jean-Luc Picard]] || [[Television series]] (1987–1994) |- | 1991 || ''[[L.A. Story]]'' || Mr. Perdue, Maitre D' at L'Idiot || |- | 1993 || ''[[The Nightmare Before Christmas]]'' || (soundtrack voice) || |- | 1993 || ''[[Death Train]]'' || Malcolm Philpott || Made-for-TV movie |- | 1993 || ''[[Robin Hood: Men in Tights]]'' || [[Richard I of England|King Richard]] || |- | 1994 || ''[[Gunmen]]'' || Loomis || |- | 1994 || ''[[In Search of Dr. Seuss]]'' || Sergeant Mulvaney || Made-for-TV movie |- | 1994 || ''[[Star Trek: Generations]]'' || [[Jean-Luc Picard|Captain Jean-Luc Picard]] || |- | 1994 || ''[[The Pagemaster]]'' || Adventure (voice) || |- | 1995 || ''[[Jeffrey (film)|Jeffrey]]'' || Sterling || |- | 1995 || ''[[Let It Be Me]]'' || John || |- | 1996 || ''[[The Canterville Ghost]]'' || Sir Simon de Canterville || Made-for-TV movie |- | 1996 || ''[[Star Trek: First Contact]]'' || [[Jean-Luc Picard|Captain Jean-Luc Picard]] || |- | 1997 || ''[[Conspiracy Theory (film)|Conspiracy Theory]]'' || Dr. Jonas || |- | 1997 || ''[[Masterminds (film)|Masterminds]]'' || Rafe Bentley || |- | 1998 || ''[[Moby Dick (TV film)|Moby Dick]]'' || Captain Ahab || Made-for-TV movie |- | 1998 || ''[[Dad Savage]]'' || Dad Savage || |- | 1998 || ''[[Safe House]]'' || Mace Sowell || Made-for-Cable movie (Showtime) |- | 1998 || ''[[Star Trek: Insurrection]]'' || [[Jean-Luc Picard|Captain Jean-Luc Picard]] || |- | 1998 || ''[[The Prince of Egypt]]'' || [[Seti I|Pharaoh Seti I]] (voice) || |- | 1999 || ''[[Animal Farm]]'' || [[Napoleon (Animal Farm)|Napoleon]] (voice) || Made-for-TV movie |- | 1999 || ''[[A Christmas Carol (1999 film)|A Christmas Carol]]'' || [[Ebenezer Scrooge|Mr. Ebenezer Scrooge]] || Made-for-TV movie |- | 2000 || ''[[X-Men (film)|X-Men]]'' || [[Professor X|Professor Charles Xavier]] || |- | 2001 || ''[[Jimmy Neutron: Boy Genius (film)|Jimmy Neutron: Boy Genius]]'' || King Goobot (voice) || |- | 2002 || ''[[King of Texas]]'' || John Lear ||Made-for-TV movie |- | 2002 || ''[[Star Trek: Nemesis]]'' || [[Jean-Luc Picard|Captain Jean-Luc Picard]] || |- | 2003 || ''[[X2]]'' || [[Professor X|Professor Charles Xavier]] || |- | 2003 || ''[[The Lion in Winter]]'' || [[Henry II of England|King Henry II]] ||Made-for-TV movie |- | 2004 || ''[[Back to Gaya]]'' || Albert Drollinger (voice)|| |- | 2004 || ''[[Steamboy]]'' || Dr. Lloyd Steam (voice) || |- | 2005 || ''[[Eleventh Hour (seri)|Eleventh Hour]]'' || Professor Ian Hood ||TV miniseries |- | 2005 || ''[[The Game of Their Lives]]'' || old Dent McSkimming || |- | 2005 || ''[[Mysterious Island]]'' || [[Captain Nemo|Nemo]] ||TV miniseries |- | 2005 || ''[[Chicken Little]]'' || Mr. Woolensworth ([[dublimi|dublues]]) || |- | 2005 || ''[[Family Guy]]'' || Captain Jean-Luc Picard || [[seriali|seri]] |- | 2005 || ''[[American Dad!|American Dad]]'' || Deputy Director Avery Bullock (voice)|| [[Television series]] (2005–present) |- | 2006 || ''[[Bambi II]]'' || Great Prince of the Forest (voice) || |- | 2006 || ''[[X-Men: The Last Stand]]'' || [[Professor X|Professor Charles Xavier]] || |} == Lidhje të jashtme == {{commonsart|Patrick Stewart|Patrick Stewart}} * [https://web.archive.org/web/20071017024107/http://www.patrickstewart.org/ PatrickStewart.org] - The Patrick Stewart Network (official fan club). * {{imdb emri|id=0001772|emri=Patrick Stewart}} [[Kategoria:Aktorë anglezë]] [[Kategoria:Lindje 1940]] [[Kategoria:Regjisorë anglezë]] [[Kategoria:Producentë amerikanë]] [[Kategoria:Vdekje 2026]] 5nvmooptk1us1u3gdaqzy7c965x0940 0 25172 3060491 3053558 2026-10-30T00:38:05Z Sadsadas 51943 /* */ 3060491 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography |name = Cristiano Ronaldo |image = Cristiano_Ronaldo_playing_for_Al_Nassr_FC_against_Persepolis,_September_2023_(cropped).jpg |image_size = 230 |caption = Ronaldo në 2023 |fullname = Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro |birth_date = {{Birth date and age|5|2|1985|df=y}}<ref name="AtFeet"/> |birth_place = [[Funchal]], [[Madeira]], Portugali |height = 1.87 m<ref>{{cite web|url=https://www.fpf.pt/Jogadores/Cristiano-Ronaldo|title=Cristiano Ronaldo|publisher=Federata Portugeze e Futbollit|language=pt|accessdate=15 mars 2019}}</ref> |position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]] |currentclub = [[Al Nassr FC|Al Nassr]] |clubnumber = 7 |youthyears1 = 1992–1995 |youthclubs1 = [[CF Andorinha|Andorinha]] |youthyears2 = 1995–1997 |youthclubs2 = [[C.D. Nacional|Nacional]] |youthyears3 = 1997–2002 |youthclubs3 = [[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]] |years1 = 2002–2003 |clubs1 = [[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]] |caps1 = 25 |goals1 = 3 |years2 = 2003–2009 |clubs2 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |caps2 = 196 |goals2 = 84 |years3 = 2009–2018 |clubs3 = [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] |caps3 = 292 |goals3 = 311 |years4 = 2018–2021 |clubs4 = [[Juventus F.C.|Juventus]] |caps4 = 98 |goals4 = 81 |years6 = 2021–2022 |clubs6 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |caps6 = 40 |goals6 = 19 |years7 = 2023– |clubs7 = [[Al Nassr FC|Al Nassr]] |caps7 = 117 |goals7 = 110 |nationalyears1 = 2001 |nationalteam1 = [[Kombëtarja portugeze nën-15 e futbollit|Portugalia U15]] |nationalcaps1 = 9 |nationalgoals1 = 7 |nationalyears2 = 2001–2002 |nationalteam2 = [[Kombëtarja portugeze nën-17 e futbollit|Portugalia U17]] |nationalcaps2 = 7 |nationalgoals2 = 5 |nationalyears3 = 2003 |nationalteam3 = [[Kombëtarja portugeze nën-20 e futbollit|Portugalia U20]] |nationalcaps3 = 5 |nationalgoals3 = 1 |nationalyears4 = 2002–2003 |nationalteam4 = [[Kombëtarja portugeze nën-21 e futbollit|Portugalia U21]] |nationalcaps4 = 10 |nationalgoals4 = 3 |nationalyears5 = 2004 |nationalteam5 = [[Kombëtarja portugeze nën-23 e futbollit|Portugalia U23]] |nationalcaps5 = 3 |nationalgoals5 = 2 |nationalyears6 = 2003– |nationalteam6 = [[Kombëtarja portugeze e futbollit|Portugalia]] |nationalcaps6 = 234 |nationalgoals6 = 146 |club-update = 29 tetor 2026 |nationalteam-update = 6 korrik 2026 |medaltemplates = {{MedalCountry|{{flamuri|Portugalia}} [[Kombëtarja portugeze e futbollit|Portugalia]]}} {{MedalSport|[[Futbolli|Futboll]]}} {{MedalCompetition |[[UEFA Kampionati Europian i Futbollit|UEFA Euro]]}} {{Medal|W|[[UEFA Euro 2016|Francë 2016]]|[[Kombëtarja portugeze e futbollit|Skuadra]]}} {{MedalSilver|[[UEFA Euro 2004|Portugali 2004]]|[[Kombëtarja portugeze e futbollit|Skuadra]]}} {{MedalBronze|[[UEFA Euro 2012|Poloni/Ukrainë 2012]]|[[Kombëtarja portugeze e futbollit|Skuadra]]}} }} '''Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro''' (lindur më 5 shkurt 1985) është një [[futbolli]]st profesionist [[Portugalia|portugez]] i cili luan si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues]] për klubin saudit [[Al Nassr FC|Al Nassr]] dhe [[Kombëtarja portugeze e futbollit|kombëtaren portugeze]]. Ronaldo konsiderohet një nga lojtarët më të mirë të të gjitha kohërave si dhe lojtari portugez më i mirë në histori,<ref>{{cite web|url=https://www.footballparadise.com/greatest-debate-silly-ronaldo-messi-pele/|title=Ronaldo, Messi, Pele: The GOAT debate is unending, and shouldn't matter|trans-title=Ronaldo, Messi, Pepe: Debati GOAT nuk mbaron, por nuk duhet të rëndësi|publisher=[[Football Paradise]]|language=en|author=Marco Heta|accessdate=2 shtator 2018|date=2 shtator 2018|quote=Katërshja, Pelé, Diego Maradona, [Lionel] Messi and [Cristiano] Ronaldo, tani kanë formuar armaturën për debatin.|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902185408/https://www.footballparadise.com/greatest-debate-silly-ronaldo-messi-pele/|archive-date=2 shtator 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/pele-greatest-footballer-brazil-messi-ronaldo-maradona-voted-a8371576.html|title=Pelé has been voted the greatest footballer of all time|trans-title=Pelé është votuar lojtari më i mirë i të gjitha kohërave|publisher=The Independent|language=en|author=Rob Knight|accessdate=31 korrik 2018|date=27 maj 2018|quote=Disa vota të vlefshme e ndanë Lionel Messin nga Cristiano Ronaldo të cilët përfunduan respektivisht i dyti dhe i treti [...] në sondazhin e porositur nga kanali History për të shënuar sezonin e futbollit|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716235713/https://www.independent.co.uk/sport/football/pele-greatest-footballer-brazil-messi-ronaldo-maradona-voted-a8371576.html|archive-date=16 korrik 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/ubcs-star-studded-stereotype-study-the-sociology-of-cristiano-ronaldo/article23786125/|title=UBC's star-studded stereotype study: the sociology of Cristiano Ronaldo|publisher=The Globe and Mail|language=en|author=David Ebner|location=Kelowna, British Columbia, Kanada|quote=[Ronaldo] është, e disa e kanë pranuar vonë, më i miri që ka luajtur lojën.|date=2 prill 2015|accessdate=2 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180518063846/https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/ubcs-star-studded-stereotype-study-the-sociology-of-cristiano-ronaldo/article23786125/|archive-date=18 maj 2018}}</ref> duke fituar shumë trofe kolektiv dhe personal, përfshirë [[Topi i Artë|Topin e Artë]] pesë herë, çmimin [[Lojtari i Vitit i UEFA-s]] tre herë si dhe [[Këpuca e Artë Evropiane|Këpucën e Artë Evropiane]] katër herë. Ai është shpallur lojtari më i mirë nga [[FIFA]] pesë herë. Ronaldo ka fituar 37 trofe në karrierën e tij, përfshirë tetë kampionate, pesë [[UEFA Liga e Kampioneve|Liga Kampionësh]] si dhe një edicion të [[UEFA Kampionati Evropian i Futbollit|UEFA Kampionat Evropian]]. Ai mban rekordin për numrin e golave (140) dhe asisteve (42) në Ligën e Kampioneve, numrin e golave (14) dhe asisteve (8) në UEFA Kampionatin Evropian si dhe numrin e ndeshjeve (219) dhe golave (146) në futbollin ndërkombëtar. Ai është një nga lojtarët e pakët që ka luajtur mbi 1200 ndeshje zyrtare si dhe ka shënuar më shumë se 970 gola, duke qënë golashënuesi më i mirë në historinë e futbollit. Ronaldo u lind dhe u rrit në ishullin portugez të [[Madeira]]s, kurse në moshën 15 vjeç u diagnostifikua me një sëmundje në zemër, rrahjet e të cilës ishin më të shpeshta se normalja. Ai u operua për t'u shëruar nga sëmundja dhe nisi karrierën e tij si futbollist me [[Sporting CP]], para se të firmoste në Angli me [[Manchester United F.C.|Manchester United]] në vitin 2003 në moshën 18 vjeç. Pasi fitoi trofeun e parë, [[FA Cup|Kupën FA]], gjatë sezonit të tij të parë në Angli, ai ndihmoi Unitedin të fitonte tre tituj të [[Premier League|Premier Ligës]], një trofe të [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligës së Kampionëve]] si dhe [[FIFA Kupa e Botës për Klube|FIFA Kupën e Botës për Klube]]. Në moshën 22 vjeç, ai ishte nominuar për çmimet Topi i artë dhe [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit]], kurse në moshën 23 vjeç, i fitoi të dyja. Në vitin 2009, ai firmosi me klubin spanjoll [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] për 94 milion €, duke u bërë, në atë kohë, transferimi më i shtrenjtë i të gjitha kohërave. Ronaldo fitoi 15 trofe me Real Madridin, përfshirë dy tituj të [[La Liga]]s, dy [[Copa del Rey|Kupa të Mbretit]], katër Liga Kampionësh, dy [[UEFA Super Kupa|Superkupa Evropiane]] dhe tre Kupa Bote për Klube. Ai u bë edhe golashënuesi më i mirë i historisë së klubit, duke shënuar plot 34 hat-trick në La Liga, një rekord, përfshirë tetë në sezonin [[2014–15 La Liga|2014–15]],{{refn|group=note|Rekordi ndahet me [[Lionel Messi]]n, i cili shënoi tetë hat-trick në sezonin [[2011–12 La Liga|2011–12]].}} si dhe u bë lojtari i vetëm që ka shënuar 30 ose më shumë gola në gjashtë sezone rresht në La Liga. Pasi ju bashkua Madridit, Ronaldo u rendit i dyti në garën për Topin e artë tre herë, në të treja rastet mbrapa [[Lionel Messi]]t, rivalit të tij, para se t'a fitonte këtë çmim dy herë rresht në vitet [[FIFA Ballon d'Or 2013|2013]] dhe [[FIFA Ballon d'Or 2014|2014]]. Pasi fitoi Ligën e Kampioneve në vitet [[Finalja e UEFA Ligës së Kampioneve 2016|2016]] dhe [[Finalja e UEFA Ligës së Kampioneve 2017|2017]], Ronaldo siguroi edhe dy Topa të artë rresht. Pasi fitoi një tjetër Ligë Kampionesh, këtë herë për të tretin vit rresht, Ronaldo u bë lojtari i vetëm e fitoi këtë trofe pesë herë.<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/ronaldo-ne-histori-behet-pari-qe-fiton-pese-liga-te-kampioneve-kalon-iniestan-seedorfin-xavin-e-messin/|title=Ronaldo në histori, bëhet i pari që fiton pesë Liga të Kampionëve – kalon Iniestan, Seedorfin, Xavin e Messin|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=27 maj 2018|accessdate=6 shkurt 2019}}</ref> Në vitin 2018, ai u transferua te Juventus për një shifër fillestare 100 milion €; kjo shifër ishte më e larta që një klub italian kishte paguar për një lojtar mbi 30 vjeç. Një lojtar i [[Kombëtarja portugeze e futbollit|kombëtares portugeze]], Ronaldo u shpall lojtari më i mirë portugez i të gjitha kohërave nga [[Federata Portugeze e Futbollit]] në vitin 2015. Ai debutoi për ekipin e të rriturve në vitin 2003 në moshën 18 vjeç, dhe që nga ajo kohë ka zhvilluar mbi 150 paraqitje; ai ka luajtur dhe ka shënuar në tetë turnamente madhore, duke qënë gjithashtu lojtari me më shumë gola dhe ndeshje i Portugalisë. Ronaldo shënoi golin e parë me kombëtaren në [[UEFA Euro 2004]], ku ai ndihmoi Portugalinë të arrinte në [[UEFA Euro 2004#Finalja|finale]]. Ai u bë kapiten në korrik 2008, duke udhëhequr ekipin në rezultatin e hyre më madhor në histori, fitimin e [[UEFA Euro 2016]], ku ai mori edhe Këpucën e argjendë si golashënuesi i dytë më i mirë i turnamentit; pas kësaj, ai u bë lojtari evropian me më shumë gola ndërkombëtar në histori.<ref name="CR7vmorocco">{{cite web|url=http://newsport.al/shenoi-ndaj-marokut-cristiano-ronaldo-kalon-legjenden-puskas-dhe-vendos-rekord-historik-ne-europe/|title=Shënoi ndaj Marokut, Cristiano Ronaldo kalon legjendën Puskas dhe vendos rekord historik në Europë|publisher=Newsport.al|language=sq|date=20 qershor 2018|accessdate=20 qershor 2018}}</ref> Ai është një nga atletët më të reklamuar të botës, duke u renditur si më i pasuri në vitet 2016 dhe 2017 nga ''[[Forbes]]'', si dhe u shpall atleti më i famshëm nga [[ESPN]] në vitet 2016, 2017 dhe 2018. ==Jeta e hershme== Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro ka lindur në [[São Pedro (Funchal)|São Pedro]], [[Funchal]], në ishullin e [[Madeira|Madeirës]], Portugali, dhe u rrit në [[Santo António (Funchal)|Santo António]], Funchal.<ref>{{cite web|url=https://www.dn.pt/dossiers/desporto/cristiano-ronaldo/perfil/interior/pelos-caminhos-de-ronaldo-1298338.html|publisher=Diário de Notícias|title=Desporto – Pelos caminhos de Ronaldo|trans-title=Sportet – Mes rrugëve të Ronaloos|website=dn.pt|language=pt|date=6 korrik 2009|accessdate=22 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808072949/http://www.dn.pt/dossiers/desporto/cristiano-ronaldo/perfil/interior/pelos-caminhos-de-ronaldo-1298338.html|archive-date=8 gusht 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/en/football/real-madrid/2017/02/05/5896528d22601db9458b4599.html|title=Cristiano turns 32|trans-title=Cristiano mbush 32|publisher=Marca|language=en|location=Spanjë|date=5 shkurt 2017|accessdate=22 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715151746/http://www.marca.com/en/football/real-madrid/2017/02/05/5896528d22601db9458b4599.html|archivedate=15 korrik 2017}}</ref> Ai është fëmija i katërt dhe më i vogël i Maria Dolores dos Santos Aveiro (lindur më 1954), një kuzhiniere, dhe José Dinis Aveiro (1953–2005), një kopshtar i bashkisë dhe menaxher pajisjesh me kohë të pjesshme.<ref>{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=b3bxhH16EJ4|title=Fiebre Maldini: Los inicios de Cristiano Ronaldo|trans-title=Fiebre Maldini: Fillimet e Cristiano Ronaldos|format=flv|medium=Television production|publisher=[[Canal+]] (një divizion i [[PRISA TV]])|language=es|location=Madrid|date=22 prill 2008|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203052632/http://www.youtube.com/watch?v=b3bxhH16EJ4|archive-date=3 shkurt 2014}}</ref> Emri i dytë i vënë, "Ronaldo", u zgjodh në ndër të presidentit të asaj kohe të [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara]] [[Ronald Reagan]].<ref>{{cite book|title=El Clasico: Barcelona V Real Madrid: Football's Greatest Rivalry|url=https://archive.org/details/elclasicobarcelo0000fitz_p9q7|trans-title=El Clasico: Barcelona V Real Madrid: Rivaliteti më i madh i futbollit|publisher=A&C Black|page=[https://archive.org/details/elclasicobarcelo0000fitz_p9q7/page/122 122]|language=en|author=Richard Fitzpatrick|date=1 tetor 2012}}</ref> Stërgjyshja e tij nga ana e babait, Isabel da Piedade, ishte nga ishulli [[São Vicente, Kepi i Gjelbërt|São Vicente]] i [[Kepi i Gjelbër|Kepit të Gjelbërt]].<ref>{{cite web|url=https://expresso.sapo.pt/actualidade/cristiano-ronaldo-tem-costela-cabo-verdiana=f491641|title=Cristiano Ronaldo tem 'costela' cabo-verdiana|publisher=Sapo Expresso|language=es|accessdate=23 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713163733/http://expresso.sapo.pt/actualidade/cristiano-ronaldo-tem-costela-cabo-verdiana=f491641|archive-date=13 korrik 2017}}</ref> Ai ka një vëlla më të madh, Hugo (lindur më 1975), dhe dy motra më të mëdhaja, Elma (lindur më 1973) dhe Liliana Cátia "Katia" (lindur më 1977), e cila është këngëtare.<ref name="AtFeet">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2008/jun/08/manchesterunited.portugal|title=He's got the world at his feet|trans-title=Ai ka botën nën këmbët e tij|publisher=The Guardian|language=en|author=Tim Lewis|location=Londër|date=8 qershor 2008|accessdate=5 nëntor 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927042123/http://www.theguardian.com/football/2008/jun/08/manchesterunited.portugal|archive-date=27 shtator 2013}}</ref> Ai u rrit në një shtëpi [[Krishtërimi|katolike]] të varfër, duke ndarë dhomën e tij me të gjithë vëllezërit dhe motrat.<ref>{{cite web|url=https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/cristiano-ronaldo-spills-all-to-his-close-friend-139054|title=Cristiano Ronaldo spills all to his 'close friend' Jasmine about women, football, cars... and money|trans-title=Cristiano Ronaldo ja thotë të gjitha 'shokut të ngushtë' Jasmine rreth femrave, futbollit, makinave... dhe parave|date=3 korrik 2011|publisher=Daily Mirror|language=en|accessdate=21 gusht 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819214735/http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/cristiano-ronaldo-spills-all-to-his-close-friend-139054|archive-date=19 gusht 2013}}</ref> Si fëmijë, Ronaldo luajti me ekipin amator [[CF Andorinha|Andorinha]] nga viti 1992 e deri në 1995,<ref>{{cite web|title=Bola de Ouro – Ronaldo conquistou primeiro prémio aos oito anos no Andorinha|url=https://www.dn.pt/dossiers/desporto/cristiano-ronaldo/noticias/interior/bola-de-ouro-ronaldo-conquistou-primeiro-premio-aos-oito-anos-no-andorinha-1066979.html|language=pt|publisher=Diário de Notícias|date=2 dhjetor 2008|accessdate=23 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823210705/http://www.dn.pt/dossiers/desporto/cristiano-ronaldo/noticias/interior/bola-de-ouro-ronaldo-conquistou-primeiro-premio-aos-oito-anos-no-andorinha-1066979.html|archive-date=23 gusht 2017}}</ref> ku babai i tij ishte mbajtësi i fanellave;<ref>{{cite web|title=The 'little bee' who always cried – the story of young Ronaldo's path to greatness in Madeira|trans-title='Bleta e vogël' që qante përherë – historia e rrugës së Ronaldos së vogël drejt madhështisë në Madeira|url=http://www.goal.com/en-us/news/the-little-bee-who-always-cried-the-story-of-young-ronaldos-path-/k927thno26e41b42er1z9zhqo|publisher=Goal.com|language=en|author=Ben Hayward|date=23 qershor 2017|accessdate=23 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830041632/http://www.goal.com/en-us/news/the-little-bee-who-always-cried-the-story-of-young-ronaldos-path-/k927thno26e41b42er1z9zhqo|archive-date=30 gusht 2017}}</ref> pas kësaj, ai shpenzoi dy vite me [[C.D. Nacional|Nacional]]. Në vitin 1997, në moshën 12 vjeç, ai vajti në një provë tre-ditore me [[Sporting CP]], e cila e bleu atë për 1,500 £.<ref name="Clash of the Titans"/><ref>{{cite news|url=http://worldsoccer.about.com/od/players/p/players_ronaldo.htm|title=Profile of Ronaldo at about.com|publisher=about.com|language=en|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107161024/http://worldsoccer.about.com/od/players/p/players_ronaldo.htm|archive-date=7 janar 2010|url-status=dead}}</ref> Ai më pas kaloi nga Madeira në [[Alcochete]], afër [[Lisbona|Lisbonës]], për t'u bërë pjesë e akademisë së të rinjëve të Sportingut.<ref name="Clash of the Titans"/> Në moshën 14 vjeç, Ronaldo besonte se kishte aftësi për të luajtur në nivel gjysëm-profesionist, duke rënë dakord me mamanë e tij për të ndërprerë studimet me qëllim për t'u përqëndruar tërësisht në futboll.<ref name="expelled">{{cite web|title=Cristiano Ronaldo: I was expelled from school for throwing a chair at the teacher|trans-title=Cristiano Ronaldo: U përjashtova nga shkolla për shkak se hodha karrigen drejtë mësueses|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/529372/cristiano-ronaldo-i-was-expelled-from-school-for-throwing-a-chair-at-the-teacher|publisher=Now Magazine|language=en|date=6 korrik 2011|accessdate=22 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429171348/http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/529372/cristiano-ronaldo-i-was-expelled-from-school-for-throwing-a-chair-at-the-teacher|archive-date=29 prill 2015}}</ref> Ai ishte i popullor në shkollë, por u përjashtua pasi i hodhi një karrige mësueses së tij, duke thënë se ajo e "ofendoi".<ref name="expelled"/> Megjithatë, një vit më pas, ai u diagnostikua me një sëmundje në zemër, një gjëndje që mund t'a detyronte t'i jepte fund lojës së futbollit.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Cristiano-Ronaldo|title=Cristiano Ronaldo {{!}} Biography & Facts|trans-title=Cristiano Ronaldo {{!}} Biografia & Fakte|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=11 gusht 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812184905/https://www.britannica.com/biography/Cristiano-Ronaldo|archive-date=12 gusht 2018}}</ref> Ronaldo u operua në zemër ku një lazer u përdor për të bashkuar disa rrugë kardiake në një, duke rregulluar rrahjet e zemrës.<ref>{{Cite news|url=https://www.news.com.au/sport/football/what-you-didnt-know-about-cristiano-ronaldo/news-story/41e4d9d91b8f3a1d65c3826f00d63d15|title=What you didn't know about Cristiano Ronaldo|trans-title=Çfarë nuk di rreth Cristiano Ronaldos|last=Conte|first=Peter|date=8 maj 2018|publisher=NewsComAu|language=en|access-date=11 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812184547/https://www.news.com.au/sport/football/what-you-didnt-know-about-cristiano-ronaldo/news-story/41e4d9d91b8f3a1d65c3826f00d63d15|archive-date=12 gusht 2018}}</ref> Ai doli nga spitali disa orë nga operacioni dhe vazhdoi stërvitjen disa ditë më pas.<ref>{{cite web|title=Manchester United winger Cristiano Ronaldo needed heart operation to save career|trans-title=Anësori i Manchester United Cristiano Ronaldo i duhej një operacion në zemër për të shpëtuar karrierën e tij|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/4382937/Manchester-United-winger-Cristiano-Ronaldo-needed-heart-operation-to-save-career.html|publisher=The Telegraph|language=en|date=29 janar 2009|accessdate=22 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823141642/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/4382937/Manchester-United-winger-Cristiano-Ronaldo-needed-heart-operation-to-save-career.html|archive-date=23 gusht 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://newsd.in/juventus-until-cristiano-ronaldo-was-there-i-was-a-real-madrid-fan-says-rahul-gandhi-congress-juventus/|title=Until Cristiano Ronaldo was there, I was a Real Madrid fan, says Rahul Gandhi|trans-title=Deri sa Cristiano Ronaldo ishte atje, unë isha tifoz i Real Madridit, thotë Rahul Gandhi|publisher=Newsd www.newsd.in|language=en|access-date=20 mars 2019}}</ref> ==Karriera me klube== ===Sporting CP=== [[Skeda:C.Ronaldo at Museum Mundo Sporting.JPG|parapamje|Sende të Ronaldos në muzeumin e Sporting CP.]] Në moshën 16 vjeç, Ronaldo u promovua në ekipin e parë të Sporting nga trajneri [[László Bölöni]], i cili ishte impresionuar nga aftësitë dribluese të Ronaldos.<ref>{{cite web|url=http://www.digisport.ro/Sport/FOTBAL/Competitii/Fotbal+International/Boloni+isi+aminteste+de+debutul+lui+Ronaldo+la+Sporting|title=Boloni își amintește de debutul lui Ronaldo la Sporting: "Nu reușeam să îl opresc să facă driblinguri"|publisher=DigiSport|language=ro|accessdate=24 shkurt 2016|date=13 janar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303123806/http://www.digisport.ro/Sport/FOTBAL/Competitii/Fotbal+International/Boloni+isi+aminteste+de+debutul+lui+Ronaldo+la+Sporting|archive-date=3 mars 2016}}</ref> Ai më pas u bë lojtari i parë që luan me ekipin nën-16, -17 dhe -18, ekipin B dhe ekipin e parë, të gjitha në një sezon.<ref name="Clash of the Titans">{{cite news|url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/clash-of-the-titans-989542|title=Clash of the Titans|trans-title=Përplasja e titanëve|date=18 prill 2010|accessdate=30 gusht 2014|publisher=Manchester Evening News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903060451/http://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/clash-of-the-titans-989542|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Një vit më vonë, më 7 tetor 2002, Ronaldo bëri debutimin e tij në [[Primeira Liga]] në ndeshjen kundër [[Moreirense F.C.|Moreirense]], ku ai shënoi dy gola në fitoren 3–0.<ref name="u17">{{cite news|url=http://www.uefau17.com/history/index.htm|title=Famous players featured in U17 c'ships|trans-title=Lojtarët e famshëm që kanë marrë pjesë në kampionatet nën-17|publisher=uefau17.com|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090602071706/http://www.uefau17.com/history/index.htm|archivedate=2 qershor 2009|access-date=9 gusht 2013|url-status=dead}}</ref> Gjatë [[2002–03 Primeira Liga|sezonit 2002–03]], përfaqsuesit e tij e rekomanduan lojtarin te trajneri i [[Liverpool F.C.|Liverpool]], [[Gérard Houllier]], dhe presidenti i [[FC Barcelona|Barcelonës]], [[Joan Laporta]].<ref name="Eurosport 2011">{{cite news|url=https://uk.eurosport.yahoo.com/06122010/58/premier-league-liverpool-turned-ronaldo.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101208061005/http://uk.eurosport.yahoo.com/06122010/58/premier-league-liverpool-turned-ronaldo.html|archive-date=8 dhjetor 2010|title=Liverpool 'turned down Ronaldo'|trans-title=Liverpool 'refuzoi Ronaldon'|publisher=Eurosport|language=en|date=6 dhjetor 2011|accessdate=30 gusht 2014}}</ref> Trajneri [[Arsène Wenger]], i cili ishte i interesuar rreth blerjes së lojtarit, u takua me të në fushat e [[Arsenal F.C.|Arsenalit]] në nëntor për të diskutuar rreth një transferimi të mundshëm.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/david-conn-inside-sport-blog/2011/jan/19/inside-sport-cristiano-ronaldo-agent|title=The brightest star in Europe and £1m to a mysterious agent|trans-title=Ylli më i ndriçueshëm në Evropë dhe 1 milion £ te një agjent misterioz|publisher=The Guardian|language=en|author=David Conn|location=Londër|date=19 janar 2011|accessdate=11 nëntor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005154731/http://www.theguardian.com/sport/david-conn-inside-sport-blog/2011/jan/19/inside-sport-cristiano-ronaldo-agent|archive-date=5 tetor 2013}}</ref> Megjithatë, trajneri i [[Manchester United F.C.|Manchester United]], [[Alex Ferguson]], ishte i vendosur për të blerë Ronaldon urgjentisht, pasi Sporting mposhti United 3–1 në ndeshjen përuruese të [[Estádio José Alvalade]] në gusht 2003. Fillimisht, United kishte planifikuar për të firmosur me Ronaldon dhe më pas t'a kthente te Sporting për një vit në huazim.<ref name="BR2003">{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/2735948-he-was-there-to-put-on-a-show-ronaldos-legendary-manchester-united-audition|title='He Was There to Put on a Show': Ronaldo's Legendary Manchester United Audition|trans-title='Ai ishte atje për të bërë shfaqje': Audicioni legjendar i Ronaldos te Manchester United|publisher=[[Bleacher Report]]|language=en|author=Sam Rilger|date=6 tetor 2017|accessdate=27 maj 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528133259/http://bleacherreport.com/articles/2735948-he-was-there-to-put-on-a-show-ronaldos-legendary-manchester-united-audition|archive-date=28 maj 2018}}</ref> Shumica e lojtarëve të United ishin impresionuar nga portugezi, duke i kërkuar Fergusonit që t'a blinte menjëherë. Pas ndeshjes, Ferguson ra dakord t'i paguante Sportingut 12.24 milion £<ref name="BR2003"/> për atë çfarë e kishte konsideruar "një nga lojtarët e rinjë më premtues" që ai kishte parë.<ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/football/news/11667/2273339/united-confirm-ronaldo-capture|title=United confirm Ronaldo capture|trans-title=United konfirmon blerjen e Ronaldos|publisher=Sky Sports|language=en|author=Adam Marshall|date=12 gusht 2003|accessdate=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903043416/http://www1.skysports.com/football/news/11667/2273339/united-confirm-ronaldo-capture|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Një dekadë pas largimit të tij nga klubi, në prill 2013, Sporting nderoi Ronaldon duke e zgjedhur atë të bëhej anëtari i 100,000të i klubit.<ref>{{cite web|url=http://www.sporting.pt/English/News/news_eng_clubdecsbruno_300413_110552.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517151357/http://www.sporting.pt/English/News/news_eng_clubdecsbruno_300413_110552.asp|archivedate=17 maj 2014|title=Message from the president|trans-title=Mesazh nga presidenti|publisher=Sporting Clube de Portugal|language=en|date=29 prill 2013|accessdate=15 maj 2014}}</ref> ===Manchester United=== ====2003–2007: Vitet e para dhe zhvillimi==== {{Quote box |width=33% |align=right |quoted=1 |quote=Kanë qënë vetëm pak lojtarë që janë përshkuar si ‘George Best i ri’ përgjatë viteve, por kjo është hera e parë që ka qënë kompliment për mua. |salign=right |source=— Ish lojtari i Manchester United George Best për 18 vjeçarin Ronaldo.<ref>{{cite web|url=http://sabotagetimes.com/reportage/legends-george-best-on-ronaldos-man-united-debut/|title=George Best On Ronaldo’s Debut For Man Utd|trans-title=George Best mbi debutimine Ronaldos për Man Utd|publisher=Sabotage Tims|language=en|author=Justin Barnes|date=12 qershor 2014|accessdate=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903085222/http://sabotagetimes.com/reportage/legends-george-best-on-ronaldos-man-united-debut/|archive-date=3 shtator 2014|url-status=dead}}</ref>}} Ronaldo u bë lojtari i parë [[Portugalia|portugez]] i Manchester United kur ai firmosi me klubin në vitin 2003.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/3142959.stm|title=Man Utd sign Ronaldo|trans-title=Man Utd firmos me Ronaldon|date=12 gusht 2003|accessdate=27 gusht 2014|publisher=BBC Sport|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731063111/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/3142959.stm|archive-date=31 korrik 2017}}</ref> Shuma e paguar për të, 12.24 milion £, e bëri atë, në atë kohë, lojtarin adoleshent më të shtrenjtë në historinë e futbollit anglez.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/2409432/United-fork-out-record-12m-fee-to-land-teenager.html|title=United fork out record £12m fee to land teenager|trans-title=United paguan një shifër rekord 12 milion £ për të marrë adoleshentin|newspaper=The Daily Telegraph|language=en|author=Sam Wallace|date=13 gusht 2003|accessdate=8 qershor 2019}}</ref> Pavarësisht se ai kërkoi numrin 28, të njëjtin numër që kishte edhe te Sporting, Ronaldo mori fanellën me nurmin 7, e mbajtur më parë nga lojtarë si [[George Best]], [[Eric Cantona]] dhe [[David Beckham]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2003/aug/13/newsstory.sport10|title=Teenager takes Beckham No7 shirt|trans-title=Adoleshenti merr fanellën me numër 7 të Beckham|date=13 gusht 2003|accessdate=27 gusht 2014|publisher=The Guardian|language=en|author=Daniel Taylor|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903152721/http://www.theguardian.com/football/2003/aug/13/newsstory.sport10|archive-date=3 shtator 2014}}</ref><ref name="Legends"/> Fanella me numrin 7 u bë një motivim shtesë për Ronaldon.<ref name="Legends">{{cite web|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/cristiano-ronaldo-exclusive-716711|title=Cristiano Ronaldo exclusive|trans-title=Cristiano Ronaldo eksluzive|publisher=Daily Mirror|language=en|author=David McDonnell|location=Londër|date=29 shtator 2007|accessdate=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903115441/http://www.mirror.co.uk/sport/football/cristiano-ronaldo-exclusive-716711|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Një element kyç në zhvillimin e tij në Angli u bë edhe trajneri i tij, Alex Ferguson, për të cilin ai më pas tha: "Ai ka qënë babai im në sport, një nga faktorët më të rëndësishëm dhe ndikues në karrierën time."<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/8134301.stm|title=Ronaldo vows to justify price tag|trans-title=Ronaldo zotohet të justifikojë çmimin|publisher=BBC Sport|language=en|date=4 korrik 2009|accessdate=4 korrik 2009}}</ref> Ronaldo bëri debutimin e tij në [[Premier League|Premier Ligë]] në fitoren 4–0 në shtëpi kundër [[Bolton Wanderers F.C.|Bolton Wanderers]] më 16 gusht 2003, duke fituar një duartrokitje në momentin e hyrjes së tij në fushë në minutën e 60të në vend të [[Nicky Butt]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2003/aug/17/match.sport5|title=Only one Ronaldo as United find new idol|trans-title=Vetëm një Ronaldo, United gjen një idhull të ri|publisher=The Guardian|language=en|author=Paul Wilson|location=Londër|date=17 gusht 2003|accessdate=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903152616/http://www.theguardian.com/football/2003/aug/17/match.sport5|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Paraqitja e tij u vlerësua edhe nga George Best, një nga ikonat e klubit, i cili tha: "Është një nga debutimet më ekzaltuese që unë kam parë".<ref name="BestQuote">{{cite web|url=http://sabotagetimes.com/reportage/legends-george-best-on-ronaldos-man-united-debut/|title=George Best on Ronaldo's Debut For Man Utd|trans-title=George Best rreth debutimit të Ronaldos për Man Utd|publisher=Sabotage Times|language=en|author=Justin Barnes|date=12 qershor 2014|accessdate=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903085222/http://sabotagetimes.com/reportage/legends-george-best-on-ronaldos-man-united-debut/|archive-date=3 shtator 2014|url-status=dead|ref=none}}</ref> Ai shënoi golin e parë me klubin më 1 nëntor me goditje dënimi në fitoren 3–0 kundër [[Portsmouth F.C.|Portsmouth]].<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/3207091.stm|title=Man Utd see off Pompey|trans-title=Man Utd heqin qafe Pompey|publisher=BBC Sport|language=en|date=1 nëntor 2003|accessdate=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809002543/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/3207091.stm|archive-date=9 gusht 2017}}</ref> Ai shënoi edhe tre gola të tjerë në pjesën e dytë të sezonit,<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/mar/22/match.sport7|title=United rediscover form and put Arsenal on red alert|trans-title=United rigjen formën dhe e vendos Arsenalin në alarm të kuq|publisher=The Guardian|language=en|author=Paul Weaver|location=Londër|date=22 mars 2004|accessdate=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903152611/http://www.theguardian.com/football/2004/mar/22/match.sport7|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> i fundit nga të cilët erdhi në ndeshjen e fundit kundër [[Aston Villa F.C.|Aston Villës]], ku ai mori edhe kartonin e kuq të parë në karrierë.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/may/16/match.sport1|title=Ronaldo's good and bad day|trans-title=Dita e mirë dhe e keqe e Ronaldos|publisher=The Guardian|language=en|author=Ian Ridley|location=Londër|date=15 maj 2004|accessdate=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903152542/http://www.theguardian.com/football/2004/may/16/match.sport1|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Ronaldo e mbylli sezonin e parë në Angli duke shënuar të parin e fitores 3–0 kundër [[Millwall F.C.|Millwall]] në [[Finalja e Kupës FA 2004|finalen e Kupës FA 2004]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/3725063.stm|title=Man Utd win FA Cup|trans-title=Man Utd fiton Kupën FA|publisher=BBC Sport|language=en|date=22 maj 2004|accessdate=26 janar 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084836/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/3725063.stm|archive-date=25 shkurt 2009}}</ref> [[Skeda:Ronaldo - Manchester United vs Chelsea.jpg|parapamje|majtas|Ronaldo duke luajtur kundër [[Chelsea F.C.|Çelsit]] në Premier Ligë gjatë sezonit të tij të tretë në Angli.]] Në fillim të vitit 2005, Ronaldo luajti dy nga ndeshjet e tij më të mira të [[2004–05 FA Premier League|sezonit 2004–05]], fillimisht duke shënuar dhe asistuar kundër Aston Villës, e njekur më pas nga një dopietë kundër klubit [[Rivaliteti Arsenal F.C.–Manchester United F.C.|rival]] Arsenalit.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4177033.stm|title=Man Utd 3–1 Aston Villa|publisher=BBC Sport|language=en|accessdate=27 gusht 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4221105.stm|title=Arsenal 2–4 Man Utd|publisher=BBC Sport|language=en|date=22 janar 2005|accessdate=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814024707/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4221105.stm|archive-date=14 gusht 2017}}</ref> Ai luajti 120 minuta të plota në barazimin pa gola kundër Arsenalit në [[Finalja e Kupës FA 2005|finalen e Kupës FA]] si dhe shënoi në gjuajtjet e penalltive ku United u mposht.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/4558271.stm|title=Arsenal 0–0 Man Utd (aet)|publisher=BBC Sport|language=en|date=21 maj 2005|accessdate=19 tetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814023916/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/4558271.stm|archive-date=14 gusht 2017}}</ref> Më 29 tetor, ai shënoi golin e 1,000të të Manchester United në Premier Ligë në distafën 4–1 kundër [[Middlesbrough F.C.|Middlesbrough]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4366686.stm|title=Middlesbrough 4–1 Man Utd|publisher=BBC Sport|language=en|date=29 tetor 2005|accessdate=1 shkurt 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/65SvTrLkt?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4366686.stm|archive-date=15 shkurt 2012}}</ref> Drejtë mesit të sezonit, në nëntor, ai i shtoi kontratës së tij edhe dy vite të tjera, duke zgjatur qëndrimin e tij deri në vitin 2010.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/4448900.stm|title=Ronaldo extends Man Utd contract|trans-title=Ronaldo zgjat kontratën me United|publisher=BBC Sport|language=en|date=18 nëntor 2005|accessdate=28 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814024548/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/4448900.stm|archive-date=14 gusht 2017}}</ref> Ronaldo fitoi trofeun e dytë në Angli më 26 shkurt 2006, Kupën e Ligës, ku në finale ai shënoi golin e tretë të fitores 4–0 kundër [[Wigan Athletic F.C.|Wigan Athletic]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/4727118.stm|title=Man Utd ease to Carling Cup glory|trans-title=Man Utd me lehtësi drejtë lavdisë së Carling Cup|publisher=BBC Sport|language=en|date=26 shkurt 2006|accessdate=26 janar 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20070828124554/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/4727118.stm|archive-date=28 gusht 2007}}</ref> Gjatë sezonit të tretë në Angli, Ronaldo u përfshi në disa incidente. Ai u dënua me një ndeshje pezullim nga [[UEFA]] për shkak se i tregoi "gishtin e mesit" tifozëve të [[S.L. Benfica|Benficës]],<ref>{{Cite news|title=Ronaldo ban after finger gesture|trans-title=Ronaldo dënohet pas veprimit me gisht|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/4512908.stm|publisher=BBC Sport|language=en|accessdate=3 shkurt 2006|date=14 nëntor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20060205020933/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/4512908.stm|archive-date=5 shkurt 2006}}</ref> si dhe mori karton të kuq në derbin kundër [[Manchester City F.C.|Manchester City]] për shkak se goditi ish lojtarin e United, [[Andy Cole]].<ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/football/news/11667/2363590/fergie-upset-with-red-card|title=Fergie upset with red card|trans-title=Fergie i mërzitur me kartonin e kuq|date=15 janar 2006|accessdate=27 gusht 2014|publisher=Sky Sports|language=en|author=Mark Buckingham|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903043420/http://www1.skysports.com/football/news/11667/2363590/fergie-upset-with-red-card|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Ai gjithashtu u përplas edhe me një shok skuadre, sulmuesin [[Ruud van Nistelrooy]], i cili kritikoi stilin e lojës së portugezit.<ref>{{cite web|url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/ruud-and-ron-in-training-bust-up-1016868|title=Ruud and Ron in training bust-up|trans-title=Ruud dhe Ron në sherrin e stërvitjes|date=17 janar 2006|accessdate=28 gusht 2014|publisher=[[Manchester Evening News]]|language=en|author=Stuart Brennan|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903055643/http://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/ruud-and-ron-in-training-bust-up-1016868|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Pas [[2006 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2006]] ku ai u përfshi në një incident me shokun e skuadrës në klub, [[Wayne Rooney]], i cili u përjashtua,<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/worldcup2006blog/2006/jul/03/rooneymustlookathimselfra|title=Rooney must look at himself rather than blame Ronaldo|trans-title=Rooney duhet më mirë të shikojë veten sesa të fajsojë Ronaldon|publisher=The Guardian|language=en|author=Daniel Taylor|date=3 korrik 2006|accessdate=28 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903152921/http://www.theguardian.com/football/worldcup2006blog/2006/jul/03/rooneymustlookathimselfra|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Ronaldo publikisht bëri kërkesë për transferim, duke cituar mbështjetjen e pakët e marrë nga klubi pas incidentit.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2006/jul/09/worldcup2006.sport3|title=Ronaldo: I can't stay in Manchester|trans-title=Ronaldo: Nuk mund të qëndrojë në Manchester|publisher=The Guardian|language=en|author=James Stirling|location=Londër|date=9 korrik 2006|accessdate=28 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903152928/http://www.theguardian.com/football/2006/jul/09/worldcup2006.sport3|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Megjithatë, United përjashtoi mundësinë që Ronaldo të largohej nga klubi.<ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/football/news/11667/2383344/united-ronaldo-not-for-sale|title=United: Ronaldo not for sale|trans-title=United: Ronaldo nuk është në shitje|date=12 korrik 2006|accessdate=28 gusht 2014|publisher=Sky Sports|language=en|author=Mark Buckingham|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903043752/http://www1.skysports.com/football/news/11667/2383344/united-ronaldo-not-for-sale|archive-date=3 shtator 2014|ref=none}}</ref> Pavarësisht se incidenti me Rooney në Kupën e Botës 2006 bëri që Ronaldo të vërshëllehej nga tifozët gjatë gjithë [[2006–07 FA Premier League|sezonit 2006–07]],<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/2346496/Ronaldo-has-last-laugh-on-Reading-fans.html|title=Ronaldo has last laugh on Reading fans|trans-title=Ronaldo qesh i fundit me tifozët e Reading|date=25 shtator 2006|accessdate=28 gusht 2014|publisher=The Daily Telegraph|language=en|author=Clive Tyldesley|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151154/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2346496/Ronaldo-has-last-laugh-on-Reading-fans.html|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> ai pati vitin e shpërthimit dhe të daljes në skenë si një nga lojtarët më të mirë, duke shënuar më shumë se 20 gola si dhe fitoi titullin e parë të Premier Ligës. Një faktor i rëndësishëm i këtij suksesi ishte edhe stërvitja një kundër një me trajnerin [[René Meulensteen]], i cili i mësoi portugezit të ishte më i paparashikueshëm, të përmirsonte bashkpunimin me lojtarët e tjerë, të kërkonte topin dhe të shfrytëzonte çdo mundësi për gol sesa të përpiqej të shënonte gola të bukur për të cilat njihej.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/real-madrid/10272433/The-secrets-behind-the-development-of-Real-Madrids-Cristiano-Ronaldo-revealed-by-Rene-Meulensteen.html|title=The secrets behind the development of Real Madrid's Cristiano Ronaldo, revealed by Rene Meulensteen|trans-title=Sekretet mbrapa zhvillimit të Cristiano Ronaldos së Real Madridit, zbuluar nga Rene Meulensteen|date=29 gusht 2013|accessdate=28 gusht 2014|publisher=The Daily Telegraph|language=en|author=Henry Winter|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810065928/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/real-madrid/10272433/The-secrets-behind-the-development-of-Real-Madrids-Cristiano-Ronaldo-revealed-by-Rene-Meulensteen.html|archive-date=10 gusht 2014}}</ref> Ai shënoi tre dopieta rresht në dhjetor, kundër Aston Villës – një fitore që e vendosi United në krye të renditjes – Wigan Athletic dhe [[Reading F.C.|Reading]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2006/dec/24/match.sport5|title=Cristiano's stockings full of gifts for United|trans-title=Çorapet e Ronaldos plot me dhurata për United|date=24 dhjetor 2006|accessdate=28 gusht 2014|publisher=The Guardian|language=en|author=Stuart James|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140928213718/http://www.theguardian.com/football/2006/dec/24/match.sport5|archive-date=28 shtator 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2006/dec/27/match.sport12|title=Ferguson giddy with glee as Ronaldo stretches United's lead|trans-title=Ferguson mëndjelehtë me gëzim, Ronaldo rrit kryesimin e United|date=27 dhjetor 2006|accessdate=28 gusht 2014|publisher=The Guardian|language=en|author=Daniel Taylor|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903152847/http://www.theguardian.com/football/2006/dec/27/match.sport12|archive-date=3 shtator 2014|ref=none}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2006/dec/31/match.sport8|title=Ronaldo stretches United's advantage|trans-title=Ronaldo rrit avantazhin e United|publisher=The Guardian|language=en|author=Paul Wilson|location=Londër|date=31 dhjetor 2006|accessdate=28 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903152840/http://www.theguardian.com/football/2006/dec/31/match.sport8|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Ronaldo u emërua [[Lojtari i Muajit i Premier Ligës]] në nëntor dhe dhjetor, duke u bërë lojtari i tretë në histori që e fiton këtë çmim rresht.<ref>{{cite news|url=http://www.inthenews.co.uk/news/autocodes/world-cup-teams/brazil/ronaldo-lands-back-back-accolades-$1040247.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070604185206/http://www.inthenews.co.uk/news/autocodes/world-cup-teams/brazil/ronaldo-lands-back-back-accolades-%241040247.htm|archive-date=4 qershor 2007|title=Ronaldo lands back-to-back accolades|trans-title=Ronaldo fiton çmime rresht|publisher=inthenews.com|language=en|date=11 janar 2007|accessdate=12 janar 2007|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/6252317.stm|title=Ronaldo wins monthly award again|trans-title=Ronaldo fiton çmimin mujor sërisht|publisher=BBC Sport|language=en|date=11 janar 2007|accessdate=2 janar 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20070213190500/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/6252317.stm|archive-date=13 shkurt 2007}}</ref> ====2007–2008: Suksesi kolektiv dhe personal==== [[Skeda:Cristiano Ronaldo.jpg|parapamje|Ronaldo gjatë sezonit 2006–07.]] Ronaldo shënoi golat e parë në [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligën e Kampioneve]] në fitoren tenistike 7–1 kundër [[A.S. Roma|Romës]] në [[2006–06 UEFA Liga e Kampioneve|çerek-finalet]] e kompeticionit.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2007/apr/11/match.sport|title=Seven wonders of sublime United dazzle and destroy helpless Roma|trans-title=Shtatë mrekulli nga United madhështor trullosin dhe shkatërrojnë Romën e pashpresë|publisher=The Guardian|language=en|author=Kevin McCarra|location=Londër|date=11 prill 2007|accessdate=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141003093908/http://www.theguardian.com/football/2007/apr/11/match.sport|archive-date=3 tetor 2014}}</ref> Ky dygolësh u ndoq nga një gol tjetër në minutën e 4të të ndeshjes së parë gjysëm-finale në shtëpi kundër [[A.C. Milan|Milan]], ku United fitoi 3–2.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2007/apr/24/minutebyminute.sport|title=Man Utd 3 – 2 AC Milan|publisher=The Guardian|language=en|author=Barry Glendenning|date=24 prill 2007|accessdate=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903152912/http://www.theguardian.com/football/2007/apr/24/minutebyminute.sport|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Megjithatë, në ndeshjen e kthimit, Ronaldo u ndal nga mbrojtja e Milanit, e cila fitoi 3–0 dhe u kualifikua për në finale.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2007/may/03/match.sport|title=Man Utd 3 – 2 AC Milan|publisher=The Guardian|language=en|author=Kevin McCarra|location=Londër|date=3 maj 2007|accessdate=27 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903152853/http://www.theguardian.com/football/2007/may/03/match.sport|archive-date=3 shtator 2014|ref=none}}</ref> Ai gjithashtu ndihmoi ekipin të arrinte në [[Finalja e Kupës FA 2007|finalen e Kupës FA]], ku u mposhën nga Çelsi me rezultatin 1–0.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/6649815.stm|title=FA Cup final – Chelsea 1–0 Man Utd|trans-title=Finalja e Kupës FA – Chelsea 1–0 Man Utd|publisher=BBC Sport|language=en|date=19 maj 2007|accessdate=19 maj 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070524094623/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/6649815.stm|archivedate=24 maj 2007}}</ref> Ronaldo shënoi golin e vetëm në derbin e Manchesterit më 5 maj 2007 – i 50ti për të me klubin – me Manchester United që fitoi titullin e parë të Premier Ligës pas katër vitesh.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2007/may/06/sport.comment4|title=Misfiring Ronaldo gets a kick out of giving City the runaround|date=6 maj 2007|accessdate=27 gusht 2014|publisher=The Guardian|language=en|author=Paul Wilson|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903152500/http://www.theguardian.com/football/2007/may/06/sport.comment4|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Ronaldo u nderua me disa çmime si shpërblim për paraqitjet e tij gjatë sezonit. Ai fitoi çmimet Lojtari i ri i vitit, lojtari i vitit i tifozëve, Futbollisti i vitit dhe Lojtari i vitit i lojtarëve,<ref>{{cite news|url=http://www.worldsoccer.com/news/ronaldo-wins-pfa-double|title=Ronaldo wins PFA double|trans-title=Ronaldo fiton dy çmimet e PFA|date=23 prill 2007|accessdate=28 gusht 2014|publisher=World Soccer|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903134221/http://www.worldsoccer.com/news/ronaldo-wins-pfa-double|archive-date=3 shtator 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www1.skysports.com/football/news/11667/2455317/writers-award-for-ronaldo|title=Writers award for Ronaldo|trans-title=Çmimi i shkrimtarëve për Ronaldon|date=4 maj 2007|accessdate=28 gusht 2014|publisher=Sky Sports|language=en|author=Mark Buckingham|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903043652/http://www1.skysports.com/football/news/11667/2455317/writers-award-for-ronaldo|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> duke u bërë lojtari i parë që i fiton të gjitha çmimet e PFA dhe FWA.<ref name="PFA0607" /> Rroga e tij gjithashtu u rrit në 120,000 £ në javë (31 milion £ gjithsej) si pjesë e një rinovimi pjesë-vjeçar me klubin.<ref>{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premiership/manchester_united/article1652823.ece|title=Ferguson lets rip at Madrid after Ronaldo signs £31m deal|trans-title=Ferguson lejon Madridin të shqyhet pasi Ronaldo firmos marrëveshjen 31 milion £|publisher=The Times|language=en|author=Oliver Kay|location=Londër|date=14 prill 2007|accessdate=16 prill 2007|archive-date=7 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407125055/http://www.thetimes.co.uk/|url-status=dead}}</ref> Ronaldo shënoi 42 gola në të gjitha kompeticionet në [[2007–08 FA Premier League|sezonin 2007–08]], duke arritur shifrën më të lartë gjatë kohës së tij në Angli. Ai humbi tre ndeshje pasi goditi me kokë një lojtar të [[Portsmouth F.C.|Portsmouth]] në fillim të sezonit, një përvojë që sipas tij e mësoi të mos provokohej nga kundërshtarët.<ref>{{cite news|title=Ronaldo pledges to keep his cool|trans-title=Ronaldo zotohet të jetë i qetë|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/6996227.stm|publisher=BBC Sport|language=en|date=15 gusht 2007|accessdate=2 janar 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090101201355/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/6996227.stm|archive-date=1 janar 2009}}</ref> Në fund të vitit 2007, ai u rendit i dyti mbrapa brazilianit [[Kaká]] për çmimin prestigjoz [[Topi i Artë]],<ref>{{cite news|title=Kaká's year capped by Ballon d'Or|trans-title=Vitit i Kakás mbyllet me Topin e Artë|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=631048.html|publisher=UEFA|language=en|date=2 dhjetor 2007|accessdate=3 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121205144302/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=631048.html|archive-date=5 dhjetor 2012}}</ref> dhe u rendit i treti, mbrapa [[Kaká]]s dhe [[Lionel Messi]]t, për çmimin [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit]].<ref>{{cite news|url=https://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid=663385.html|title=Ronaldo:Going the right way|trans-title=Ronaldo: Duke shkuar në rrugën e drejtë|publisher=FIFA|language=en|date=17 dhjetor 2007|accessdate=18 dhjetor 2007|archivedate=18 dhjetor 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071218205137/http://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid%3D663385.html}}</ref> Ronaldo shënoi tregolëshin e parë dhe të fundit për Manchester United në fitoren 6–0 kundër [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] më 12 janar 2008, duke e ngjitur ekipin në krye të renditjes së Premier Ligës.<ref>{{cite news|title=Man Utd 6–0 Newcastle|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/7172817.stm|publisher=BBC Sport|language=en|date=12 janar 2008|accessdate=12 janar 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080115134551/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/7172817.stm|archive-date=15 janar 2008}}</ref> Dy muaj më vonë, më 19 mars, ai u bë kapiten i United për herë të parë në një fitore në shtëpi kundër Bolton, ku ai shënoi të dy golat e ndeshjes.<ref>{{cite web|title=Cristiano Ronaldo revels in role of Captain Fantastic as United stretch lead|trans-title=Cristiano Ronaldo kënaqet me rolin e kapiten fantastikut me United që rrit kryesimin|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3587367.ece|publisher=The Times|language=en|author=Oliver Kay|location=Londër|date=20 mars 2008|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510154250/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3587367.ece|archive-date=10 maj 2008}}</ref> Goli i dytë i takimit ishte i 33ti i sezonit, duke thyer shifrën 32të të George Best në sezonin 1967–68, duke vendosur një rekord të ri në klub për numrin e golave të shënuar në një sezon nga një mesfushor.<ref>{{cite web|title=Best's crown intact until Ronaldo cures his travel sickness|trans-title=Froni i Best i paprekur deri sa Ronaldo të kurojë sëmundjen e tij të udhëtimit|url=https://www.theguardian.com/football/2008/apr/01/championsleague.sport|publisher=The Guardian|language=en|author=Daniel Taylor|location=Londër|date=1 prill 2008|accessdate=2 prill 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140101213721/http://www.theguardian.com/football/2008/apr/01/championsleague.sport|archive-date=1 janar 2014}}</ref> Ai shënoi 31 gola në kampionat, një shifër e mjaftueshme për t'i dhënë [[Këpuca e Artë e Premier Ligës|Këpucën e Artë të Premier Ligës]] si dhe [[Këpuca e Artë Evropiane|Këpucën e Artë Evropiane]],<ref>{{cite news|title=Ronaldo & Ferguson win top awards|trans-title=Ronaldo & Ferguson fitojnë çmimet më të mira|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/7401795.stm|publisher=BBC Sport|language=en|date=14 maj 2008|accessdate=16 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518025735/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/7401795.stm|archive-date=18 maj 2008}}</ref> duke u bërë i pari anësor që e fiton këtë çmim evropian.<ref>{{cite news|url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=720667.html|title=Ronaldo scoops ESM Golden Shoe|trans-title=Ronaldo merr Këpucën e Artë Evropiane|date=17 qershor 2008|accessdate=29 gusht 2014|publisher=UEFA|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104075739/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=720667.html|archive-date=4 janar 2015}}</ref> [[Skeda:C Ronaldo.jpg|parapamje|majtas|180px|Ronaldo gati për të ekzekutuar një goditje dënimi kundër [[Celtic F.C.|Celtic]] në Ligën e Kampioneve 2008–09.]] Në fazën me eliminim direkt të Ligës së Kampioneve, Ronaldo shënoi golin vendimtar kundër [[Olympique Lyonnais|Lyon]], që ndihmoi United të fitonte me rezultatin e përgjithshëm 2–1 dhe të përparonte në çerek-finale,<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/2293527/Cristiano-Ronaldo-puts-Man-Utd-into-quarters.html|title=Cristiano Ronaldo puts Man Utd into quarters|trans-title=Cristiano Ronaldo vendos Man Utd në çerek-finale|date=5 mars 2008|accessdate=29 gusht 2014|publisher=The Daily Telegraph|language=en|author=Oliver Brown|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903180058/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2293527/Cristiano-Ronaldo-puts-Man-Utd-into-quarters.html|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> ku, duke luajtur si sulmues, shënoi me kokë kundër Romës, duke kontribuar në kualifikimin për në gjysëm-finale rezultatin e përgjithshëm 3–0.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/roma-0-man-utd-2-ronaldo-and-rooney-combine-to-leave-roma-in-ruins-again-803605.html|title=Ronaldo and Rooney combine to leave Roma in ruins again|trans-title=Ronaldo dhe Rooney lënë Romën në rrënoja sërisht|date=2 prill 2008|accessdate=28 gusht 2014|publisher=The Independent|language=en|author=Ian Herbert|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903104404/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/roma-0-man-utd-2-ronaldo-and-rooney-combine-to-leave-roma-in-ruins-again-803605.html|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> United arriti në [[Finalja e UEFA Ligës së Kampioneve 2008|finalen]] në [[Moska|Moskës]] kundër Çelsit, ku Ronaldo shënoi golin e avantazhit me kokë dhe pati një penallti të pritur në gjuajtjet e penalltive.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/2301257/Champions-League-final-Cristiano-Ronaldos-penalty-technique-unacceptable.html|title=Cristiano Ronaldo's penalty technique 'unacceptable'|trans-title=Teknika e penalltisë së Cristiano Ronaldo 'e papranueshme'|date=22 maj 2008|accessdate=27 gusht 2014|publisher=The Daily Telegraph|language=en|author=Vicki Hodges|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903142530/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2301257/Champions-League-final-Cristiano-Ronaldos-penalty-technique-unacceptable.html|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Megjithatë, Manchester United doli fitimtar.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7406252.stm|title=Man Utd earn dramatic Euro glory|trans-title=Man Utd arrijnë lavdinë dramatike evropiane|date=22 maj 2008|accessdate=27 gusht 2014|publisher=BBC Sport|language=en|author=Phil McNulty|archive-url=https://web.archive.org/web/20080526022453/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7406252.stm|archive-date=26 maj 2008}}</ref> Ai e mbylli kompeticionin si shënuesi më i mirë si dhe u shpall lojtari i turnamentit nga [[UEFA]].<ref name="UEFA-Profile">{{cite web|url=http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=63706/profile/|title=Cristiano Ronaldo|publisher=UEFA|language=en|accessdate=24 maj 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529135759/http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=63706/profile/|archive-date=29 maj 2016}}</ref> Përveç kësaj, ai fitoi edhe çmimet PFA Lojtari i vitit i lojtarëve dhe FWA Futbollisti i vitit për të dytin sezon rresht.<ref name="PFA0708" /><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/7379586.stm|title=Ronaldo wins writers' award again|trans-title=Ronaldo fiton çmimet e shkrimtarëve sërisht|date=2 maj 2008|accessdate=29 gusht 2014|publisher=BBC Sport|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815031757/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/7379586.stm|archive-date=15 gusht 2017}}</ref> ====2008–2009: Sezoni i fundit në Angli==== Pas përhapjes së zërave rreth një interesimi të Ronaldos për të kaluar te klubi spanjoll [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]], United bëri një ankesë në organin qeveritar të futbollit [[FIFA]] rreth zërave se Reali kishte ndjekur lojtarin për t'a marrë, megjithatë, FIFA nuk ndërmori asnjë vendim.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2008/jun/16/ronaldo.manchesterunited|title=Fifa decline to take action against Real|trans-title=FIFA refuzon të ndërmari veprime kundër Realit|date=16 qershor 2008|accessdate=27 gusht 2014|publisher=The Guardian|language=en|author=Alan Gardner|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903153647/http://www.theguardian.com/football/2008/jun/16/ronaldo.manchesterunited|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Presidenti i FIFA-s, [[Sepp Blatter]], pohoi se lojtari duhej të lejohej të largohej nga klubi, duke e përshkruar situatën si "skllavëri moderne".<ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/football/news/11667/3800594/blatter-let-ronaldo-leave|title=Blatter – Let Ronaldo leave|trans-title=Blatter – Lëreni Ronaldon të largohet|date=10 korrik 2008|accessdate=29 gusht 2014|publisher=Sky Sports|language=en|author=James Dall|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903050221/http://www1.skysports.com/football/news/11667/3800594/blatter-let-ronaldo-leave|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Pavarësisht se Ronaldo ishte publikisht dakord me Blatter,<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2008/jul/11/manchesterunited.premierleague1|title=I am a slave, says Ronaldo as he pushes for Madrid move|trans-title=Jam një skllav, thotë Ronaldo që shtyn për një kalim te Madridi|date=11 korrik 2008|accessdate=29 gusht 2014|publisher=The Guardian|language=en|author=Daniel Taylor|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903153733/http://www.theguardian.com/football/2008/jul/11/manchesterunited.premierleague1|archive-date=3 shtator 2014|ref=none}}</ref> ai qëndroi te United edhe për një vit.<ref>{{cite news|url=http://www.espnfc.com/story/560619/ronaldo-to-give-heart-and-soul-to-united|title=Ronaldo sticks with United|trans-title=Ronaldo qëndron me United|date=7 gusht 2008|accessdate=29 gusht 2014|publisher=ESPN FC|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903081007/http://www.espnfc.com/story/560619/ronaldo-to-give-heart-and-soul-to-united|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Para fillimit të [[2008–09 FA Premier League|sezonit 2008–09]], më 7 korrik, Ronaldo j'u nënshtrua një operacioni në kyçin e këmbës,<ref>{{cite news|title=Ronaldo ankle surgery a 'success'|trans-title=Operacioni në kyçin e këmbës së Ronaldos një 'sukses'|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/7486670.stm|publisher=BBC Sport|language=en|date=7 korrik 2008|accessdate=2 janar 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230021935/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/7486670.stm|archive-date=30 dhjetor 2008}}</ref> që e mbajti jashtë fushave për dhjetë javë.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2009/matches/round=15276/match=302689/postmatch/report/index.html|title=Villarreal return to frustrate United|trans-title=Villarreal rikthehet të acarojë Unitedin|publisher=UEFA|language=en|author=Simon Hart|date=17 shtator 2008|accessdate=18 shtator 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314061109/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2009/matches/round=15276/match=302689/postmatch/report/index.html|archive-date=14 mars 2013}}</ref> Pas rikthimit, ai shënoi golin e 100të në të gjitha kompeticionet për United në fitoren 5–0 kundër [[Stoke City F.C.|Stoke City]]; ai në atë ndeshje shënoi dy gola me goditje dënimi, ku e para ishte goli i 100të.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2008/nov/17/premierleague-manchesterunited|title=United swear by Ronaldo as Stoke can only curse|trans-title=United betohet nga Ronaldo pasi Stoke mundet vetëm të mallkojë|date=17 nëntor 2008|accessdate=29 gusht 2014|publisher=The Guardian|language=en|author=Paul Weaver|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903153225/http://www.theguardian.com/football/2008/nov/17/premierleague-manchesterunited|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Me këto gola, Ronaldo i kishte shënuar të 19 ekipeve kundërshtare në Premier Ligë në atë kohë.<ref>{{cite journal|date=15 nëntor 2008|title=Stat Attack|journal=The United Review|volume=70|issue=11|page=65|publisher=Manchester United|language=en}}</ref> Në fund të vitit 2008, Ronaldo fitoi klubin të fitonte [[FIFA Kupa e Botës për Klube 2008|FIFA Kupën e Botës për Klube]] në Japoni,<ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/football/live/match/10390/report|title=United secure final date|trans-title=United sigurojnë datën e finales|date=18 dhjetor 2008|accessdate=29 gusht 2014|publisher=Sky Sports|language=en|author=Richard Bailey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903044341/http://www1.skysports.com/football/live/match/10390/report|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> ku ai asistoi golin e fitores në [[Finalja e FIFA Kupës së Botës për Klube 2008|finale]] kundër [[LDU Quito|Liga de Quito]] si dhe fitoi edhe Topin e Argjendë në vazhdim.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/7793438.stm|title=Liga de Quito 0–1 Man Utd|date=21 dhjetor 2008|accessdate=29 gusht 2014|publisher=BBC Sport|language=en|author=Chris Bevan|archive-url=https://web.archive.org/web/20081222055023/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/7793438.stm|archive-date=22 dhjetor 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/japan2008/news/newsid=985037/index.html|title=Rooney crowned best player|trans-title=Rooney kurorëzohet lojtari më i mirë|publisher=FIFA|language=en|date=21 dhjetor 2008|accessdate=29 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023202255/http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/japan2008/news/newsid=985037/index.html|archive-date=23 tetor 2014}}</ref> Ai më pas u bë lojtari i parë i United që fiton Topin e Artë që nga George Best në vitin 1968,<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2008/dec/02/ronaldo-manchesterunited|title=Ronaldo beats off Messi and Torres to scoop Ballon d'Or|trans-title=Ronaldo mposht Messin dhe Torresin për të fituar Topin e Artë|date=2 dhjetor 2008|accessdate=29 gusht 2014|publisher=The Guardian|language=en|author=Gregg Roughley|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006221218/http://www.theguardian.com/football/2008/dec/02/ronaldo-manchesterunited|archive-date=6 tetor 2014}}</ref> dhe lojtari i parë i Premier Ligës që fiton çmimin [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7822115.stm|title=Ronaldo named Fifa player of 2008|trans-title=Ronaldo emërohet Fifa lojtari i vitit 2008|publisher=BBC Sport|language=en|date=12 janar 2009|accessdate=2 janar 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090118230528/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7822115.stm|archive-date=18 janar 2009}}</ref> Goli i fitores në ndeshjen e kthimit kundër [[FC Porto|Portos]], një finalizim nga 36 metra, i fitoi atij edicionin e parë të [[FIFA Çmimi Puskás|FIFA Çmimit Puskás]], i dhënë për golin më të bukur të vitit;<ref>{{cite web|title=Ronaldo's 'incredible, fantastic' goal|trans-title=Goli 'i jashtëzakonshëm, fantastik' i Ronaldos|url=https://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid=1151584.html|publisher=FIFA|language=en|date=21 dhjetor 2009|accessdate=15 janar 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091224170408/http://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid%3D1151584.html|archivedate=24 dhjetor 2009}}</ref> ai e konsideroi këtë gol si më të bukurin e karrierës së tij.<ref>{{cite news|title=Ronaldo stunner thrills Ferguson|trans-title=Goli shtangës i Ronaldos drithëron Fergusonin|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8001249.stm|publisher=BBC Sport|language=en|date=15 prill 2009|accessdate=15 prill 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417121012/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8001249.stm|archive-date=17 prill 2009}}</ref> United arriti në [[Finalja e UEFA Ligës së Kampioneve 2009|finalen]] e madhe në Romë,<ref>{{cite news|url=http://www1.skysports.com/football/live/match/19027/report|title=United cruise into final|trans-title=United lundron në finale|date=5 maj 2009|accessdate=27 gusht 2014|publisher=Sky Sports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903044506/http://www1.skysports.com/football/live/match/19027/report|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> ku Ronaldo nuk pati ndonjë ndikim me Manchester United që u mposht 2–0 nga Barcelona.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2009/may/27/lionel-messi-cristiano-ronaldo-champions-league-final|title=Cristiano Ronaldo in a mess as Lionel Messi takes lead role on grand stage|trans-title=Cristiano Ronaldo një lëmsh, Lionel Messi në rolin kryesor në skenën e madhe|date=27 maj 2009|accessdate=27 gusht 2014|publisher=The Guardian|language=en|author=Richard Williams|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009050713/http://www.theguardian.com/football/2009/may/27/lionel-messi-cristiano-ronaldo-champions-league-final|archive-date=9 tetor 2014}}</ref> Ronaldo e mbylli qëndrimin e tij në Angli me nëntë trofe, me United që fitoi titullin e Premier Ligës për të tretin sezon rresht si dhe Kupën e Ligës.<ref>{{cite web|title=Player Profile Cristiano Ronaldo|trans-title=Profili i lojtarit Cristiano Ronaldo|url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.career-history.html/cristiano-ronaldo|publisher=Premier League|language=en|accessdate=17 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307190146/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.career-history.html/cristiano-ronaldo|archive-date=7 mars 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Man Utd 0–0 Tottenham (aet)|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/7905889.stm|publisher=BBC Sport|language=en|date=1 mars 2009|accessdate=17 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20090302073046/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/7905889.stm|archive-date=2 mars 2009}}</ref> Ai e mbylli sezonin me 26 gola në të gjitha kompeticionet, 16 më pak se sezoni i kaluar, në katër ndeshje më shumë.<ref>{{cite news|url=http://www1.skysports.com/football/news/11661/5244801/premier-league-team-of-the-year|title=Premier League Team of the Year|trans-title=Ekipi i Vitit i Premier Ligës|date=28 prill 2009|accessdate=29 gusht 2014|publisher=Sky Sports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903044457/http://www1.skysports.com/football/news/11661/5244801/premier-league-team-of-the-year|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Goli i tij i fundit për klubin erdhi më 10 maj 2009 me një goditje dënimi në derbin e Manchesterit në [[Old Trafford]].<ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/football/live/match/19232/report|title=United closing in on glory|trans-title=United duke j'u afruar lavdisë|date=10 maj 2009|accessdate=29 gusht 2014|publisher=Sky Sports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903044344/http://www1.skysports.com/football/live/match/19232/report|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> ===Real Madrid=== ====2009–2013: Transferimi rekord dhe titulli i La Ligas==== Më 25 qershor 2009, Ronaldo u bashkua me klubin spanjoll [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] për rreth 93.9 milion €, duke u bërë lojtari më i shtrenjtë në atë kohë.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/5505073/Cristiano-Ronaldo-transfer-Real-Madrid-agree-80-million-fee-with-Manchester-United.html|title=Cristiano Ronaldo transfer: Real Madrid agree £80&nbsp;million fee with Manchester United|trans-title=Transferimi i Cristiano ROnaldos: Real Madrid bie dakord për shumën 80 milion £ me Manchester United|publisher=The Daily Telegraph|language=en|author=Mark Ogden|location=Londër|date=11 qershor 2009|accessdate=5 nëntor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100821104751/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/5505073/Cristiano-Ronaldo-transfer-Real-Madrid-agree-80-million-fee-with-Manchester-United.html|archive-date=21 gusht 2010}}</ref> Kontrata e tij, e cila ishte e vlefshme deri në vitin 2015, kishte vlerë 11 milion € në vit dhe përmbante edhe një klauzolë lirimi 1 miliard €.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/8121951.stm|title=Ronaldo agrees six-year Real deal|trans-title=Ronaldo marrëveshje gjashtë-vjeçare me Realin|publisher=BBC Sport|language=en|date=26 qershor 2009|accessdate=27 qershor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160112095928/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/8121951.stm|archive-date=12 janar 2016}}</ref> Ronaldo u prezantua në [[Stadiumi Santiago Bernabéu|Santiago Bernabéu]] para 80,000 tifozëve, duke thyer rekordin 25-vjeçar të argjentinasit [[Diego Maradona]] në prezantimin e tij te [[S.S.C. Napoli|Napoli]] para 75,000 tifozëve.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2009/jul/06/cristiano-ronaldo-real-madrid-bernabeu|title=Cristiano Ronaldo welcomed by 80,000 fans at Real Madrid unveiling|trans-title=Cristiano Ronaldo pritet nga 80,000 tifozë gjatë prezantimin te Real Madrid|publisher=The Guardian|language=en|location=Londër|date=6 korrik 2009|accessdate=6 korrik 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216085027/http://www.theguardian.com/football/2009/jul/06/cristiano-ronaldo-real-madrid-bernabeu|archive-date=16 dhjetor 2013}}</ref> Për shkak se numri i tij i parapëlqyer 7 ishte pronë e kapitenit [[Raúl González Blanco|Raúl]], Ronaldo mori fanellën me numrin 9,<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en/news/12/spanish-football/2009/07/05/1364496/cristiano-ronaldo-to-wear-no-9-at-real-madrid-report|title=Cristiano Ronaldo To Wear No. 9 at Real Madrid – Report|trans-title=Cristiano Ronaldo do të vesh fanellën me numrin 9 te Real Madrid – Raporti|publisher=Goal.com|language=en|date=6 qershor 2009|accessdate=6 qershor 2009}}</ref> që j'u prezantua nga legjenda e klubit [[Alfredo Di Stéfano]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8135671.stm|title=Ronaldo aims shot at English game|trans-title=Ronaldo sinjestron goditje mbi lojën angleze|publisher=BBC Sport|language=en|date=6 korrik 2009|accessdate=6 korrik 2009}}</ref> [[Skeda:Cristiano Ronaldo Madrid.jpg|parapamje|majtas|180px|Për shkak se numri 7 i zakonshëm i tij ishte i zënë, Ronaldo mbajti numrin 9 gjatë sezonit të tij të parë në Madrid. Pas largimit të [[Raúl González Blanco|Raúl]], Ronaldo mori fanellën me numrin 7 para fillimit të [[2010–11 La Liga|sezonit 2010–11]].]] Ronaldo bëri debutimin e tij në [[La Liga]] më 29 gusht 2009, duke luajtur si titullar në fitoren 3–2 në shtëpi kundër [[Deportivo de La Coruña|Deportivo La Coruña]], ku ai shënoi një nga golat me penallti.<ref>{{cite news|title=Ronaldo in winning start for Real|trans-title=Ronaldo në nisjen me fitore për Realin|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8229070.stm|publisher=BBC Sport|language=en|date=29 gusht 2009|accessdate=29 gusht 2009}}</ref> Ai shënoi gol në të katërta ndeshjet e para të kampionatit, duke u bërë lojtari i parë i Madridit që e arrin këtë gjë.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/6225577/Cristiano-Ronaldo-makes-Real-Madrid-history.html|title=Cristiano Ronaldo makes Real Madrid history|trans-title=Cristiano Ronaldo bën historinë e Real Madridit|publisher=The Daily Telegraph|language=en|location=Londër|date=23 shtator 2009|accessdate=25 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227073936/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/6225577/Cristiano-Ronaldo-makes-Real-Madrid-history.html|archive-date=27 dhjetor 2014}}</ref> Ai regjistroi golat e parë në Ligën e Kampioneve me dy goditje dënimi në ndeshjen e parë të fazës së grupeve kundër [[FC Zürich|Zürich]].<ref>{{cite news|title=Tuesday's Champions League review|trans-title=Rishikimi i Ligës së Kampioneve të së martës|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8257957.stm|publisher=BBC Sport|language=en|date=15 shtator 2009|accessdate=15 shtator 2009}}</ref> Megjithatë, forma e tij e mirë në fillimin e sezonit u ndërpre për shkak të një dëmtimi në kyçin e këmbës gjatë një angazhimi me kombëtaren, duke qëndruar jashtë fushave për shtatë javë.<ref>{{cite news|last=Glendenning|first=Barry|title=Champions League: Milan v Real Madrid – as it happened|trans-title=Liga e Kampioneve: Milan v Real Madrid – si ndodhi|url=https://www.theguardian.com/football/2009/nov/03/milan-real-madrid-latest-score|publisher=The Guardian|language=en|location=Londër|date=3 nëntor 2009|accessdate=22 prill 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715003545/http://www.theguardian.com/football/2009/nov/03/milan-real-madrid-latest-score|archive-date=15 korrik 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Ronaldo forced out of Milan meetings|trans-title=Ronaldo detyrohet të humbasë takimet me Milanin|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=902721.html|publisher=UEFA|language=en|date=11 tetor 2009|accessdate=22 prill 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717040233/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=902721.html|archive-date=17 korrik 2014}}</ref> Një javë pas rikthimit, Ronaldo mori kartonin e kuq të parë në Spanjë në një ndeshje kundër [[UD Almería|Almería]].<ref>{{cite news|title=Cristiano Ronaldo scores and sent off in Real victory|trans-title=Cristiano Ronaldo shënon dhe përjashtohet në fitoren e Realit|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8397610.stm|publisher=BBC Sport|language=en|date=5 dhjetor 2009|accessdate=5 dhjetor 2009}}</ref> Në mesin e sezonit, Ronaldo u rendit i dyti për çmimet [[Topi i Artë 2009|Topi i Artë]] dhe [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit 2009|FIFA Lojtari Botëror i Vitit]], mbrapa Messit të Barcelonës, rivalëve historik të Realit. Ai e përfundoi sezonin me 33 gola në të gjitha kompeticionet,<ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/player_summary/cristiano-ronaldo/esp-primera-division-2009-2010/real-madrid/3/|title=Cristiano Ronaldo » Primera División 2009/2010|publisher=World Football|language=en|accessdate=23 maj 2020}}</ref> përfshirë edhe një tregolësh në fitoren 4–1 kundër [[RCD Mallorca|Majorkës]], i pari i tij në futbollin spanjoll.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2010/may/06/cristiano-ronaldo-real-madrid|title=Cristiano Ronaldo hat-trick keeps Real Madrid on Barcelona's tail|trans-title=Tregolëshi i Cristiano Ronaldos e mban Real Madridin mbrapa Barcelonës|date=6 maj 2010|accessdate=30 gusht 2014|publisher=The Guardian|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903153402/http://www.theguardian.com/football/2010/may/06/cristiano-ronaldo-real-madrid|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Sezoni i tij i parë në Madrid u mbyll pa trofe.<ref>{{cite news|title=The cristiano ronaldo-higuain duo holds the real madrid's scoring record|trans-title=Dyshja cristiano ronaldo-higuain mban rekordin e shënimit të Real Madridit|url=http://1x2.eu/top-players/cristiano-ronaldo/the-cristiano-ronaldo-higuain-duo-holds-the-real-madrids-scoring-record/|website=1x2.eu|language=en|date=6 maj 2010|accessdate=6 maj 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107100926/http://1x2.eu/top-players/cristiano-ronaldo/the-cristiano-ronaldo-higuain-duo-holds-the-real-madrids-scoring-record/|archive-date=7 janar 2016|url-status=dead}}</ref> Pas largimit të Raúl, Ronaldo mori fanellën me numrin 7 para fillimit të [[2010–11 La Liga|sezonit 2010–11]].<ref name="Raul">{{cite news|url=http://www.whoateallthepies.tv/kits/37525/cristiano-ronaldo-takes-rauls-no-7-shirt-at-real-madrid-benzema-moves-to-no-9-xabi-alonso-takes-no-14.html|title=Cristiano Ronaldo Takes Raul's No.7 Shirt at Real Madrid, Benzema Moves To No.9, Xabi Alonso Takes No.14|trans-title=Cristiano Ronaldo merr fanellën me numrin 7 të Raulit te Real Madrid, Benzema kalon te 9, Xabi Alonso merr numrin 14|accessdate=3 gusht 2010|website=whoateallthepies.tv|language=en|date=3 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100806041418/http://www.whoateallthepies.tv/kits/37525/cristiano-ronaldo-takes-rauls-no-7-shirt-at-real-madrid-benzema-moves-to-no-9-xabi-alonso-takes-no-14.html|archive-date=6 gusht 2010}}</ref> Ai u rikthye në formën e tij më të fortë, formë që i fitoi Topin e Artë te Manchester United, kur ai shënoi për herë të parë katër gola në një ndeshje në fitoren tenistike 6–1 kundër [[Racing de Santander|Racing Santander]] më 23 tetor.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/9121629.stm|title=Cristiano Ronaldo scores four in Real Madrid victory|trans-title=Cristiano Ronaldo shënon katër në fitoren e Real Madridit|publisher=BBC Sport|language=en|date=23 tetor 2010|accessdate=30 gusht 2014}}</ref> Ronaldo do të vazhdonte me këtë formë të mrekullueshme duke shënuar në 6 neshjet e rradhës, përfshirë tre në La Liga, një në Ligën e Kampionëve dhe dy me Portugalinë; ai e mbylli muajin me 11 gola, duke vendosur një rekord personal. Pas kësaj, Ronaldo shënoi tregolësha në ndeshjet kundër [[Athletic Bilbao]], [[Levante UD|Levantes]], [[Villarreal CF|Villarrealit]], dhe [[Málaga CF|Málagës]].<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/SPORT/football/11/20/football.real.madrid.barcelona.messi.ronaldo/|title=Ronaldo matches Messi's treble as Real and Barca go goal crazy|trans-title=Ronaldo barazon tripletën e Messit me Reali dhe Barçën që çmënden me gola|date=20 nëntor 2010|accessdate=30 gusht 2014|publisher=CNN|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903070804/http://edition.cnn.com/2010/SPORT/football/11/20/football.real.madrid.barcelona.messi.ronaldo/|archive-date=3 shtator 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://uk.eurosport.yahoo.com/10012011/58/la-liga-ronaldo-hat-trick-sees-real-past-villarreal.html|title=Ronaldo hat-trick sees Real past Villarreal|trans-title=Tregolëshi i Ronaldos ndihmon Realin të kaloj Villarrealin|publisher=Eurosport|language=en|date=9 janar 2011|accessdate=30 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20110112193442/http://uk.eurosport.yahoo.com/10012011/58/la-liga-ronaldo-hat-trick-sees-real-past-villarreal.html|archive-date=12 janar 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2011/mar/04/manuel-pellegrini-malaga-real-madrid|title=No redemption for Manuel Pellegrini on a grim return to the Bernabéu|trans-title=Nuk ka shpagim në rikthimin e hidhur të Manuel Pellegrinit në Bernabéu|date=4 mars 2011|accessdate=30 gusht 2014|publisher=The Guardian|language=en|author=Sid Lowe|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903153453/http://www.theguardian.com/football/blog/2011/mar/04/manuel-pellegrini-malaga-real-madrid|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Pavarësisht performancave të tij, ai nuk arriti dot të siguronte një podium në edicionin përurues të çmimit [[FIFA Topi i Artë]] në fund të vitit 2010.<ref>{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/uk-soccer-fifa-ballon-idUKKBN0TJ1LA20151130|title=Messi, Ronaldo and Neymar are Ballon d'Or nominees|trans-title=Messi, Ronaldo dhe Neymar janë nominimet e Topit të Artë|agency=Reuters|language=en|author=Ian Chadband|date=30 nëntor 2015|accessdate=29 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216105201/http://uk.reuters.com/article/uk-soccer-fifa-ballon-idUKKBN0TJ1LA20151130|archive-date=16 shkurt 2016}}</ref> Gjatë një serie historike me katër ''[[El Clásico|El Clásico]]'' kundër rivalëve të Barcelonës në prill 2011, Ronaldo shënoi dy herë duke barazuar rekordin e tij personal me 42 gola në të gjitha kompeticionet në një sezon të vetëm. Pavarësisht se nuk e gjeti golin dy ndeshjet gjysëm-finale të Ligës së Kampionëve ku Reali u eliminua, ai shënoi golin e barazimit me penallti në ndeshjen e kthimit në kampionat dhe më pas shënoi golin e fitores në kohën shtesë në [[Finalja e Copa del Rey 2011|finalen e Kupës së Mbretit]], duke fituar trofeun e tij të parë në Spanjë.<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3365041,00.html|title=Madrid clinch Copa del Rey|trans-title=Madrid fiton Copa del Rey|publisher=[[Sky Sports]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110423012003/http://www.skysports.com/football/match_report/0%2C19764%2C11065_3365041%2C00.html|archive-date=23 prill 2011}}</ref> Gjatë dy javëve në vazhdim, Ronaldo shënoi një tjetër poker kundër [[Sevilla FC|Seviljes]],<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/SPORT/football/05/07/spain.la.liga.results/|title=Ronaldo scores 4 as Madrid thrash Sevilla|trans-title=Ronaldo shënon 4, Madridi shkatërron Seviljen|date=8 maj 2011|accessdate=30 gusht 2014|publisher=CNN|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903070747/http://edition.cnn.com/2011/SPORT/football/05/07/spain.la.liga.results/|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> një tregolësh kundër [[Getafe CF|Getafes]],<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-delay-coronation-of-barcelona-as-la-liga-champions-2282286.html|title=Real Madrid delay coronation of Barcelona as La Liga champions|trans-title=Real Madrid vonon kurorëzimin e Barcelonës si kampione e La Ligas|publisher=The Independent|language=en|date=11 maj 2011|accessdate=30 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903110542/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-delay-coronation-of-barcelona-as-la-liga-champions-2282286.html|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> dhe një dopietë me goditje dënimi kundër Villarreal, duke arritur në 38 gola në kampionat, një shifër e mjaftueshme për të barazuar rekordin e më shumë golave të shënuar në një sezon nga [[Telmo Zarra]] dhe [[Hugo Sánchez]].<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8515923/Real-Madrids-Cristiano-Ronaldo-equals-La-Liga-goal-scoring-record-but-hes-not-obsessed-with-scoring-goals.html|title=Real Madrid's Cristiano Ronaldo equals La Liga goal-scoring record|trans-title=Cristiano Ronaldo i Real Madridit barazon rekordin e La Ligas për shënimin e golave|date=16 maj 2011|accessdate=30 gusht 2014|publisher=The Daily Telegraph|language=en|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903181735/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8515923/Real-Madrids-Cristiano-Ronaldo-equals-La-Liga-goal-scoring-record-but-hes-not-obsessed-with-scoring-goals.html|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Dy golat e shënuar në ndeshjen e fundit të sezonit kundër [[UD Almería|Almerías]], e bënë atë lojtarin e parë në historinë e La Ligas që shënon 40 gola.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/13485792|title=Cristiano Ronaldo sets new Primera Liga scoring record|trans-title=Cristiano Ronaldo vendos rekord të ri shënimi në Primera Liga|date=21 maj 2011|accessdate=30 gusht 2014|publisher=BBC Sport|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107100925/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/13485792|archive-date=7 janar 2016}}</ref> Përveç se fitoi [[Trofeu Pichichi|Trofeun Pichichi]], ai fitoi edhe Këpucën e Artë Evropiane, duke u bërë lojtari i parë në histori që e fiton në dy kampionate të ndryshme.<ref>{{cite news|url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=1634078.html|title=Record-breaking Ronaldo wins 2010/11 Golden Shoe|trans-title=Thyesi i rekordeve Ronaldo fiton Këpucën e Artë 2010/11|date=23 maj 2011|accessdate=30 gusht 2014|publisher=UEFA|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140805170354/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=1634078.html|archive-date=5 gusht 2014}}</ref> Ai e përfundoi sezonin e dytë në Madrid me 53 gola në të gjitha kompeticionet. [[Skeda:Cristiano Ajax.jpg|parapamje|upright|Ronaldo shënoi 46 gola në kampionatin e La Ligas në sezonin e tij të tretë në Spanjë.]] Gjatë sezonit të ardhshëm [[2011–12 La Liga|2011–12]], Ronaldo vendosi një rekord të ri personal shënimi duke realizuar 60 gola në të gjitha kompeticionet.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/team/squad/_/id/86/season/2011/league/esp.1/real-madrid?cc=4716|title=Real Madrid Squad Stats (Spanish Primera División) – 2011–12|trans-title=Statistikat e skuadrës së Real Madrid (Primera División Spanjolle) – 2011–12|publisher=ESPN FC|language=en|accessdate=7 shtator 2014|archive-date=3 janar 2013|archive-url=https://archive.today/20130103013826/http://soccernet.espn.go.com/team/squad/_/id/86/season/2011/league/esp.1/real-madrid?cc=4716|url-status=dead}}</ref> Goli i tij i 100të për Madridin erdhi në [[Camp Nou]] në ndeshjen e [[Supercopa de España 2011|Superkupës së Spanjës]], edhe pse Barcelona fitoi trofeun me rezultatin e përgjithshëm 5–4.<ref>{{cite news|title=Barcelona 3 Real Madrid 2; agg 5–4, match report|trans-title=Barcelona 3 Real Madrid 2; agg 5–4, raporti i ndeshjes|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8707839/Barcelona-3-Real-Madrid-2-agg-5-4-match-report.html|publisher=The Telegraph|language=en|date=29 mars 2016|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915090204/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8707839/Barcelona-3-Real-Madrid-2-agg-5-4-match-report.html|archive-date=15 shtator 2018}}</ref> Ronaldo shënoi tripleta në ndeshjet kundër [[Real Zaragoza|Real Zaragozës]], [[Rayo Vallecano]]s, Málagës, [[CA Osasuna|Osasunës]], dhe Seviljes, duke e vendosur Realin në krye të renditjes në mesin e sezonit, si dhe u rikthye Ronaldon në podiumin e [[FIFA Topi i Artë 2011|FIFA Topit të Artë]], ku përfundoi i dyti mbrapa Messit.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8728695/Cristiano-Ronaldo-grabs-hat-trick-as-Real-Madrid-defeat-Real-Zaragoza-6-0.html|title=Cristiano Ronaldo grabs hat-trick as Real Madrid defeat Zaragoza 6–0|trans-title=Cristiano Ronaldo shënon tregolësh, Real Madrid mposht Zaragozën 6–0|date=28 gusht 2011|accessdate=30 gusht 2014|publisher=The Daily Telegraph|language=en|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903181811/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8728695/Cristiano-Ronaldo-grabs-hat-trick-as-Real-Madrid-defeat-Real-Zaragoza-6-0.html|archive-date=3 shtator 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/7012360/hat-tricks-lionel-messi-cristiano-ronaldo|title=Hat tricks for Lionel Messi and Cristiano Ronaldo|trans-title=Tregolësha për Lionel Messin dhe Cristiano Ronaldon|date=24 shtator 2011|accessdate=30 gusht 2014|publisher=ESPN FC|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904140118/http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/7012360/hat-tricks-lionel-messi-cristiano-ronaldo|archive-date=4 shtator 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/10/22/sport/football/football-barcelona-messi-ronaldo/|title=Ronaldo grabs hat-trick as Real go top in Spain|trans-title=Ronaldo shënon tregolësh, Reali shkon në majë në Spanjë|date=22 tetor 2011|accessdate=30 gusht 2014|publisher=CNN|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903070807/http://edition.cnn.com/2011/10/22/sport/football/football-barcelona-messi-ronaldo/|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Pavarësisht dy golave të tij, Real Madrid u eliminua me rezultatin e përgjithshëm 4–3 nga Barcelona në çerek-finalet e Kupës së Mbretit. Ai shënoi sërisht dy gola, njërën me penallti, në ndeshjen e kthimit të gjysëm-finales së Ligës së Kampioneve kundër [[FC Bayern München|Bayern München]]; rezultati i përgjithshëm 3–3 e dërgoi ndeshjen në gjuajtjet e penalltive, ku tentativa e Ronaldos u prit nga [[Manuel Neuer]], që solli edhe eliminimin e Realit nga kompeticioni.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2012/apr/25/real-madrid-bayern-munich-champions-league|title=Bayern Munich hold nerve to beat Real Madrid on penalties in semi|trans-title=Bayern Munich mban gjakftohtësinë për të mposhtur Real Madridin me penallti në gjysëm-finale|publisher=The Guardian|language=en|author=Sid Lowe|location=Londër|date=25 maj 2013|accessdate=1 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005085713/http://www.theguardian.com/football/2012/apr/25/real-madrid-bayern-munich-champions-league|archive-date=5 tetor 2013}}</ref> Ronaldo gjeti sukses më të madh në kampionat, duke ndihmuar ekipin të fitonte titullin e parë të La Ligas pas katër vitesh, me një rekord prej 100 pikësh. Pas një tregolëshi kundër Levantes, që arriti sërisht avantazhin ndaj Barcelonës në renditje,<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/9078733/Cristiano-Ronaldos-sixth-hat-trick-of-the-season-sees-Real-Madrid-open-10-point-lead-over-Barcelona-in-La-Liga.html|title=Cristiano Ronaldo's sixth hat-trick of the season sees Real Madrid open 10-point lead over Barcelona|trans-title=Tregolëshi i gjashtë sezonal i Cristiano Ronaldos ndihmon Real Madrid të krijoj një kryesim prej 10 pikësh ndaj Barcelonës|date=13 shkurt 2012|accessdate=30 gusht 2014|publisher=The Daily Telegraph|language=en|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903181740/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/9078733/Cristiano-Ronaldos-sixth-hat-trick-of-the-season-sees-Real-Madrid-open-10-point-lead-over-Barcelona-in-La-Liga.html|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> ai shënoi golin e 100të në kampionat në fitoren 5–1 kundër [[Real Sociedad]] më 24 mars 2012, duke e arritur këtë shifër në vetëm 92 ndeshje në tre sezone, duke thyer rekordin e klubit të vendosur nga [[Ferenc Puskás]].<ref>{{cite news|url=http://www.espnfc.com/story/1039908|title=Madrid and Barca victorious|trans-title=Madridi dhe Barca fitimtarë|date=24 mars 2011|accessdate=30 gusht 2014|publisher=ESPN FC|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903081230/http://www.espnfc.com/story/1039908|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Pasi shënoi një tjetër tregolësh në [[Derbi i Madridit|derbin e Madridit]] kundër [[Atlético Madrid]], ai arriti në shifrën 40 gola në kampionat, duke barazuar rekordin e vendosur në sezonin e kaluar.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/9199284/Cristiano-Ronaldo-scores-hat-trick-as-Real-Madrid-defeat-Atletico-4-1-to-maintain-four-point-cushion-over-Barcelona.html|title=Cristiano Ronaldo scores hat-trick as Real Madrid defeat Atletico 4–1 to maintain four=point cushion over Barcelona|trans-title=Cristiano Ronaldo shënon tre gola, Real Madridi mposht Atleticon 4–1 për të luajtur avantazhin prej katr pikësh ndaj Barcelonës|publisher=The Daily Telegraph|language=en|location=Londër|date=12 prill 2012|accessdate=30 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011215840/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/9199284/Cristiano-Ronaldo-scores-hat-trick-as-Real-Madrid-defeat-Atletico-4-1-to-maintain-four-point-cushion-over-Barcelona.html|archive-date=11 tetor 2014}}</ref> Më 21 prill, Ronaldo shënoi golin e fitores 2–1 kundër Barcelonës në Camp Nou, duke j'u drejtuar tifozëve kundërshtar të revoltuar me një veprim "qetësohu" gjatë festimit të golit – ai e përsëriti këtë gjë katër vite më pas në të njëjtin stadium gjatë një tjetër festimi goli.<ref>{{cite news|title=Real Madrid-Barcelona: Celebrations in enemy territory|trans-title=Real Madrid-Barcelona: Festime në territor armik|url=http://www.marca.com/en/football/barcelona/2017/04/24/58fe5ed8ca47413f548b461c.html|accessdate=9 tetor 2018|publisher=Marca|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010011212/http://www.marca.com/en/football/barcelona/2017/04/24/58fe5ed8ca47413f548b461c.html|archive-date=10 tetor 2018}}</ref> Duke shënuar golin e fundit të sezonit kundër Majorkës, Ronaldo arriti në 46 gola në kampionat, katër më pak se rekordi i ri i vendosur nga Messi,<ref>{{cite news|title=Lionel Messi: Barcelona striker's goal record in numbers|trans-title=Lionel Messi: Rekordi i golave në numra të sulmuesit të Barcelonës|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/29507683|publisher=BBC Sport|language=en|date=29 mars 2016|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202073424/https://www.bbc.co.uk/sport/football/29507683|archive-date=2 dhjetor 2018}}</ref> si dhe mori meritat si lojtari i parë që shënon kundër të 19 ekipeve kundërshtare në një sezon të vetëm në La Liga.<ref name="NESN">{{cite web|title=Jose Mourinho Boasts as Real Madrid and Cristiano Ronaldo Smash Records en Route to La Liga Title|trans-title=Jose Murinho krenohet, Real Madrid dhe Cristiano Ronaldo shkatërrojnë rekordin në rrugën drejtë titullit të La Ligas|url=https://nesn.com/2012/05/jose-mourinho-boasts-as-real-madrid-and-cristiano-ronaldo-smash-records-en-route-to-la-liga-title/|publisher=NESN|language=en|author=Marcus Kwesi O'Mard|date=15 maj 2012|accessdate=15 shkurt 2019}}</ref> Ronaldo e nisi [[2012–13 La Liga|sezonin 2012–13]] duke ngritur trofeun e [[Supercopa de España 2012|Superkupës së Spanjës]], trofeu i tij i tretë në Spanjë. Duke shënuar gol në të dyja ndeshjet, Madridi fitoi superkupën me rregullin e golit jashtë fushe pas barazimit 4–4 kundër Barcelonës.<ref name="Supercopa 12">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2012/aug/23/barcelona-real-madrid-live-mbm|title=Barcelona 3–2 Real Madrid – as it happened|trans-title=Barcelona 3–2 Real Madrid – si ndodhi|publisher=The Guardian|language=en|date=23 gusht 2012|accessdate=30 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204074245/http://www.theguardian.com/football/2012/aug/23/barcelona-real-madrid-live-mbm|archive-date=4 dhjetor 2013}}</ref> Goli i shënuar në ndeshjen e parë të Superkupës e bëri Ronaldon lojtarin e parë të Realit në historinë e [[El Clásico]]s që shënon katër gola rresht në [[Camp Nou]],<ref>{{cite news|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad_Primer_Equipo_en/1330114051866/noticia/Cronica/3-2:_The_Supercup_to_be_decided_in_Madrid.htm|title=3–2: The Supercup to be decided in Madrid|trans-title=3–2: Superkupa do të vendoset në Madrid|publisher=Realmadrid.com|language=en|date=23 gusht 2012|accessdate=30 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825034930/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad_Primer_Equipo_en/1330114051866/noticia/Cronica/3-2%3A_The_Supercup_to_be_decided_in_Madrid.htm|archive-date=25 gusht 2012|url-status=dead}}</ref> kurse me golin e shënuar në [[Stadiumi Santiago Bernabéu|Santiago Bernabéu]], barazoi rekordin e kilianit [[Iván Zamorano]] me pesë gola në pesë El Clásico rradhazi.<ref>{{cite news|last=Duff|first=Alex|url=http://www.bloomberg.com/news/2012-08-30/real-madrid-beats-barcelona-2-1-to-win-spanish-soccer-super-cup.html|title=Real Madrid Beats Barcelona 2–1 to Win Spanish Soccer Super Cup|trans-title=Real Madridi mposht Barcelonën 2–1 për të fituar Superkupën Spanjolle|publisher=Bloomberg|language=en|date=30 gusht 2012|accessdate=30 gusht 2012}}</ref> Pavarësisht se Ronaldo komentoi publikisht se ishte jo i lumtur për shkak të një "problemi profesional" brënda klubit, e shtyrë edhe nga refuzimi i tij për të festuar golin e 150të me klubin,<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/real-madrid/9517157/Cristiano-Ronaldo-sad-at-Real-Madrid-and-upset-with-people-in-the-club-after-choosing-not-to-celebrate-goals.html|title=Cristiano Ronaldo 'sad' at Real Madrid and upset with 'people in the club' after choosing not to celebrate goals|trans-title=Cristiano Ronaldo i 'mërzitur' te Real Madrid dhe i mërzitur me 'njerëzit në klub' pasi vendosi të mos festoj golat|publisher=The Daily Telegraph|language=en|author=Mark Ogden|location=Londër|date=3 shtator 2012|accessdate=22 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826145239/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/real-madrid/9517157/Cristiano-Ronaldo-sad-at-Real-Madrid-and-upset-with-people-in-the-club-after-choosing-not-to-celebrate-goals.html|archive-date=26 gusht 2014}}</ref> mesatarja e tij e shënimit nuk pësoi rënje. Pasi shënoi një tregolësh me dy penallti kundër Deportivo La Coruña, ai shënoi [[Lista e tregolëshave në UEFA Ligën e Kampioneve|tregolëshin e parë në Ligën e Kampionëve]] në një fitore 4–1 kundër [[AFC Ajax|Ajaxit]].<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/champions-league-roundup-cristiano-ronaldo-grabs-another-real-madrid-hattrick-8196517.html|title=Cristiano Ronaldo grabs another Real Madrid hat-trick|trans-title=Cristiano Ronaldo shënon një tjetër tregolësh me Real Madridin|date=4 tetor 2012|accessdate=30 gusht 2014|publisher=The Independent|language=en|author=Gordon Tynan|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903110527/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/champions-league-roundup-cristiano-ronaldo-grabs-another-real-madrid-hattrick-8196517.html|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Katër ditë më pas, ai u bë lojtari i parë që shënon në gjashtë El Clásico rradhazi pas një dopiete në barazimin 2–2 në Camp Nou.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/lionel-messi-and-cristiano-ronaldo-a-class-apart-in-el-clasico-8201425.html|title=Lionel Messi and Cristiano Ronaldo: a class apart in el Clasico|trans-title=Lionel Messi dhe Cristiano Ronaldo: një klas veç në El Clasico|date=8 tetor 2012|accessdate=30 gusht 2014|publisher=The Independent|language=en|author=Pete Jenson|location=Londër|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903110539/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/lionel-messi-and-cristiano-ronaldo-a-class-apart-in-el-clasico-8201425.html|archive-date=3 shtator 2014}}</ref> Paraqitjet e tij në vitin 2012 e renditën sërisht të dytin në garën për [[FIFA Topi i Artë 2012|FIFA Topin e Artë]], duke u renditur sërisht mbrapa Messit, i cili e fitoi trofeun për herë të katërt rresht.<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2013/01/07/sport/football/football-messi-wins-ballon-dor-ronaldo-iniesta/index.html|title=Messi crowned world's best for record fourth time|trans-title=Messi kurorëzohet më i miri i botës për të katërtën herë rresht|publisher=CNN|language=en|date=8 janar 2013|accessdate=10 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130403071250/http://edition.cnn.com/2013/01/07/sport/football/football-messi-wins-ballon-dor-ronaldo-iniesta/index.html|archive-date=3 prill 2013}}</ref> ====2013–2015: Fitimi i Topave të Artë rresht dhe ''La Décima''==== Pas pushimit dimëror të sezonit 2012–13, Ronaldo u bë kapiten i Realit për herë të parë më 6 janar në një ndeshje kundër Real Sociedad; ai shënoi një dygolësh për t'i dhënë fitoren 4–3 ekipit të tij me dhjetë lojtarë.<ref>{{cite web|last=Marioni|first=Massimo|url=http://metro.co.uk/2013/01/07/iker-casillas-rejects-captains-armband-gesture-from-cristiano-ronaldo-3341136/|title=Iker Casillas rejects captain's armband gesture from Cristiano Ronaldo|trans-title=Iker Casillas refuzon veprimin e shiritit të kapitenit nga Cristiano Ronaldo|publisher=Metro|language=en|location=Mbretëria e Bashkuar|date=7 janar 2013|accessdate=25 janar 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120091158/http://metro.co.uk/2013/01/07/iker-casillas-rejects-captains-armband-gesture-from-cristiano-ronaldo-3341136/|archive-date=20 janar 2013}}</ref> Ai më pas u bë kapiteni i parë jo-spanjoll i klubit pas 60 vitesh në një ''El Clásico'' në ndeshjen e 30 janarit, e cila ishte ndeshja e tij e 500të në nivel klubesh.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2013/jan/30/real-madrid-barcelona-copa-del-rey|title=Real Madrid 1–1 Barcelona Copa del Rey semi-final first leg match report|trans-title=Real Madrid 1–1 Barcelona Ndeshja e parë e gjysëm-finales së Copa del Rey, raporti i ndeshjes|publisher=The Guardian|language=en|author=Sid Lowe|location=Londër|date=30 janar 2013|accessdate=21 shkurt 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231153337/http://www.theguardian.com/football/2013/jan/30/real-madrid-barcelona-copa-del-rey|archive-date=31 dhjetor 2013|ref=none}}</ref> Tre ditë më pas, ai kishte shënuar golin e 300të në nivel klubesh si pjesë e tregolëshit të tij të përkryer kundër Getafes.<ref>{{cite web|url=http://www.iol.co.za/sport/soccer/world-leagues/ronaldo-scores-300th-club-goal-1.1459280|title=Ronaldo scores 300th club goal|trans-title=Ronaldo shënon golin e 300të me klubet|publisher=Independent Online|language=en|location=Afrika e Jugut|date=27 janar 2013|accessdate=21 shkurt 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303100006/http://www.iol.co.za/sport/soccer/world-leagues/ronaldo-scores-300th-club-goal-1.1459280|archive-date=3 mars 2013}}</ref> Pas tregolëshave kundër Celta Vigos dhe Seviljes,<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2013/jan/09/cristiano-ronaldo-real-madrid|title=Cristiano Ronaldo scores hat-trick as Real Madrid thrash Celta Vigo|trans-title=Cristiano Ronaldo shënon tregolësh, Real Madridi shkatërron Celta Vigon|publisher=The Guardian|language=en|location=Londër|date=9 janar 2013|accessdate=25 janar 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930184727/http://www.theguardian.com/football/2013/jan/09/cristiano-ronaldo-real-madrid|archive-date=30 shtator 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2013/feb/10/real-madrid-cristiano-ronaldo-manchester-united|title=Real Madrid 4–1 Sevilla La Liga match report|trans-title=Real Madrid 4–1 Sevilla Raporti i ndeshjes së La Ligas|publisher=The Guardian|language=en|location=Londër|date=10 shkurt 2013|accessdate=21 shkurt 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231141012/http://www.theguardian.com/football/2013/feb/10/real-madrid-cristiano-ronaldo-manchester-united|archive-date=31 dhjetor 2013}}</ref> ai shënoi golin e 200të për Madridin më 8 maj në fitoren 6–2 kundër Málagës, duke e arritur këtë shifër në vetëm 197 ndeshje.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en-us/news/1956/europe/2013/05/08/3964637/cristiano-ronaldo-reaches-200-goals-for-real-madrid-with|title=Cristiano Ronaldo reaches 200 goals for Real Madrid with Malaga strike|trans-title=Cristiano Ronaldo arrin 200 gola për Real Madridin me rrjetën kundër Malagën|publisher=Goal.com|language=en|date=8 maj 2013|accessdate=10 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607054016/http://www.goal.com/en-us/news/1956/europe/2013/05/08/3964637/cristiano-ronaldo-reaches-200-goals-for-real-madrid-with|archive-date=7 qershor 2013}}</ref> Ai ndihmoi ekipin të arrinte në [[Finalja e Copa del Rey 2013|finalen e Kupës së Mbretit]] duke shënuar një dygolësh kundër ''El Clásico'',<ref>{{cite news|last=Lowe|first=Sid|url=https://www.theguardian.com/football/2013/feb/26/barcelona-real-madrid-copa-del-rey|title=Cristiano Ronaldo scores twice as Real Madrid crush Barcelona|trans-title=Cristiano Ronaldo shënon dygolësh, Real Madridi shtyp Barcelonën|publisher=The Guardian|language=en|location=Londër|date=26 shkurt 2013|accessdate=13 mars 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231131312/http://www.theguardian.com/football/2013/feb/26/barcelona-real-madrid-copa-del-rey|archive-date=31 dhjetor 2013}}</ref> duke u bërë lojtari i parë i Real Madridit që shënon në gjashtë ndeshje rresht në Camp Nou.<ref name="Supercopa 12"/> Në finale, ai shënoi golin e vetëm të ekipit të tij në humbjen 2–1 kundër Atlético Madrid;<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2013/05/18/a-madrid-fiton-kupen-e-mbretit/|title=A. Madrid fiton Kupën e Mbretit|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=18 maj 2013|accessdate=12 qershor 2019}}</ref> në kohën shtesë, ai mori një karton të kuq direkt për sjellje të dhunshme.<ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/05/17/ronaldo-red-card-real-madrid-copa-del-rey_n_3295070.html#slide=2468891|title=Ronaldo Red Card: Real Madrid Star Scores Opening Goal In Copa Del Rey Final, Gets Sent Off|trans-title=Ronaldo karton i kuq: Ylli i Real Madridit shënon golin e hapjes në finalen e Copa del Rey, më pas përjashtohet|publisher=HuffPost|language=en|author=Chris Greenberg|date=17 maj 2013|accessdate=24 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520151803/http://www.huffingtonpost.com/2013/05/17/ronaldo-red-card-real-madrid-copa-del-rey_n_3295070.html#slide=2468891#slide=2468891|archive-date=20 maj 2013}}</ref> Real Madridi dështoi të mbronte titullin e La Ligas, duke përfunduar në vendin e dytë mbrapa Barcelonës. Në raundin e parë me eliminim direkt në Ligën e Kampioneve, Ronaldo u përball me ish klubin e tij Manchester United për herë të parë. Pasi shënoi golin e barazimit në barazimin 1–1 në ndeshjen e parë në Santiago Bernabéu,<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2013/02/13/real-manchester-sfide-spektakolare-ne-madrid/|title=Real-Manchester, sfidë spektakolare në Madrid|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=13 shkurt 2013|accessdate=12 qershor 2019}}</ref> ai shënoi golin e fitores në fitoren 2–1 në Old Trafford,<ref>{{cite web|url=http://www.oranews.tv/article/real-mund-manchester-united-2-1-kualifikohet-ne-cerekfinale|title=Real mund Manchester United 2-1, kualifikohet në çerekfinale|publisher=Ora News|language=sq|date=6 mars 2013|accessdate=12 qershor 2019}}</ref> në rikthimin e e parë në ish stadiumin e tij. Ai nuk [[Festimi i golit|festoi golin]] në shenjë respekti ndaj ish ekipit të tij.<ref>{{cite web|url=http://shekulli.com.al/18021/|title=Ronaldo “pushton” sërish “Old Trafford-in”|publisher=Shekulli.com.al|language=sq|date=5 mars 2013|accessdate=12 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115152353/http://shekulli.com.al/18021/|url-status=dead}}</ref> Ronaldo shënoi tre gola në fitoren 5–3 me rezultat të përgjithshëm të Realit ndaj klubit turk [[Galatasaray S.K.|Galatasaray]], duke siguruar një vend në gjysëm-finale.<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/pa-telashe-per-mbreterit/|title=Pa telashe për Mbretërit|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=3 prill 2013|accessdate=12 qershor 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/cfare-thrillert-turk-por-kualifikohet-reali/|title=Çfarë “thrilleri” turk, por kualifikohet Reali|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=10 prill 2013|accessdate=12 qershor 2019}}</ref> Në gjysëm-finale, ai shënoi golin e vetëm të ekipit të tij në humbjen 4–1 kundër [[Borussia Dortmund]] në ndeshjen e parë,<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/levandowski-shkaterron-realin-e-madridit-me-kater-gola/|title=Levandovski shkatërron Realin e Madridit me katër gola|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=24 prill 2013|accessdate=12 qershor 2019}}</ref> por dështoi të shënonte në fitoren 2–0 në ndeshjen e kthimit; duke u mposhtur me rezultatin e përgjithshëm 4–3, Reali u eliminua për herë të tretë rresht në gjysëm-finalen e këtij kompeticioni.<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta-shqip.com/2013/05/01/reali-iken-ne-lot-borusia-fluturon-ne-finale/|title=Reali ikën në lot, Borusia fluturon në finale|publisher=Gazeta Shqip|language=sq|date=1 maj 2013|accessdate=12 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115130702/https://www.gazeta-shqip.com/2013/05/01/reali-iken-ne-lot-borusia-fluturon-ne-finale/|url-status=dead}}</ref> Ronaldo kishte shënuar 12 gola, duke e përfunduar sezonin e tij në Ligën e Kampioneve si golashënuesi më i mirë për herë të dytë në karrierë. Gjithsej, ai shënoi 55 gola në të gjitha kompeticionet. [[Skeda:CR derbi 2013 cropped.png|parapamje|majtas|upright|Ronaldo shënoi 17 gola në Ligën e Kampioneve, një rekord, gjatë sezonit 2013–14 të ''La Décima''.]] Dështimi i Real Madridit për të fituar një trofe madhor dhe si raportimet për një përçarje të lojtarëve nxiti spekullime rreth së ardhmes së Ronaldos në klub.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/monako-do-ronaldon-gati-te-paguaje-100-milione-euro/|title=Monako do Ronaldon, gati të paguajë 100 milionë euro|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=13 qershor 2013|accessdate=12 qershor 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/united-gati-te-harxhoje-per-bale-ose-ronaldon/|title=United gati të harxhojë për Bale ose Ronaldon?|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=14 qershor 2013|accessdate=12 qershor 2019}}</ref> Megjithatë, në fillim të [[2013–14 La Liga|sezonit 2013–14]], ai e rinovoi kontratën e tij aktuale me tre vite deri në 2018, me një rrogë vjetore 17 milion €, duke u bërë për një kohë të shkurtër lojtari më i paguar në futboll.<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/zyrtare-ronaldo-rinovon-me-realin/|title=Zyrtare: Ronaldo rinovon me Realin|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=15 shtator 2013|accessdate=12 qershor 2019}}</ref> Ai u bë shok skuadre me anësorin [[Gareth Bale]], transferimi i të cilit kushtoi 100 milion €, duke kaluar atë të Ronaldos katër vite më parë.<ref>{{cite web|url=https://topsporti.com/artikulli/zyrtarisht-i-realit/premier-league|title=Zyrtarisht i Realit|publisher=TopSporti.com|language=sq|date=1 shtator 2013|accessdate=12 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115130707/https://topsporti.com/artikulli/zyrtarisht-i-realit/premier-league|url-status=dead}}</ref> Sëbashku me sulmuesin [[Karim Benzema]], ata formuan treshen të quajtur gjerësisht si "BBC", shkurtimi i emrave Bale, Benzema, dhe Cristiano, dhe një shaka me [[BBC|emrin]] e televizionit publik BBC.<ref>{{cite web|url=https://lajmi.net/bbc-te-rrezikshmit-e-realit/|title=‘BBC’, të rrezikshmit e Realit|publisher=Lajmi.net|language=sq|date=5 nëntor 2013|accessdate=12 qershor 2019}}</ref> Pas një serie performancash me gola gjatë pjesës së parë të sezonit, Ronaldo deklaroi se ai po kalonte formën më të mirë të karrierës.<ref>{{cite web|title=Ronaldo: This is the form of my life|trans-title=Ronaldo: Kjo është forma e jetës time|url=http://uk.eurosport.yahoo.com/news/liga-ronaldo-form-life-092637724--sow.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203153829/http://uk.eurosport.yahoo.com/news/liga-ronaldo-form-life-092637724--sow.html|archive-date=3 dhjetor 2013|publisher=Yahoo Sport|language=en|accessdate=27 nëntor 2013}}</ref> Nga fundi i nëntorit, ai kishte shënuar plot 32 gola në 22 ndeshje për klubin dhe kombëtaren, përfshirë tregolëshat kundër Galatasaray, Seviljes, Real Sociedadit, [[Kombëtarja irlandezoveriore e futbollit|Irlandës së Veriut]] dhe [[Kombëtarja suedeze e futbollit|Suedisë]].<ref>{{cite web|url=http://www.oranews.tv/index.php/article/portugalia-fiton-ronaldo-triplet|title=Portugalia fiton, Ronaldo triplet|publisher=Ora News|language=sq|date=7 shtator 2013|accessdate=13 qershor 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lajmetshqip.com/ronaldo-mposht-ibren-portugalia-ne-boteror/|title=Ronaldo mposht Ibren, Portugalia ne boteror|publisher=Lajmetshqip.com|language=sq|date=20 nëntor 2013|accessdate=13 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115130702/http://lajmetshqip.com/ronaldo-mposht-ibren-portugalia-ne-boteror/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/ronaldo-plot-vetebesim-pas-tregoleshit/|title=Ronaldo, plot vetëbesim pas tregolëshit|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=18 shtator 2013|accessdate=13 qershor 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2013/10/31/shperthen-reali-zgjohet-bale-ronaldo-triplete/|title=“Shpërthen” Reali, zgjohet Bale. Ronaldo tripletë|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=31 tetor 2013|accessdate=13 qershor 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://as.com/diarioas/2013/11/09/english/1384032056_192772.html|title=CR7: 19 league hat-tricks and 20 goals from free kicks|trans-title=CR7: 19 tregolësha në ligë dhe 20 gola nga goditjet e dënimit|publisher=AS|language=en|date=9 nëntor 2013|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111211025/http://as.com/diarioas/2013/11/09/english/1384032056_192772.html|archive-date=11 nëntor 2013}}</ref> Performancat e tij u shpërblyen me fitimin e FIFA Topit të Artë, një bashkim i çmimeve Topi i Artë dhe FIFA Lojtari Botëror i Vitit, për herë të parë në karrierë.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/kristiano-ronaldo-topi-i-arte-2013/|title=Kristiano Ronaldo, “Topi i Artë” 2013|publisher=Gazeta Panorama|language=sq|date=14 janar 2014|accessdate=13 qershor 2019}}</ref> Njëkohësisht me suksesin personal, Ronaldo shijoi edhe sezonin më të mirë kolektiv në Spanjë deri në atë kohë, duke ndihmuar Realin të fitojë ''La Déciman'', kupën e 10të Evropiane.<ref name="La Décima">{{cite web|url=http://top-channel.tv/2014/05/24/reali-fiton-superderbin-mberrin-la-decima/|title=Reali fiton superderbin, mbërrin “La Decima”|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=24 maj 2014|accessdate=13 qershor 2019}}</ref> Në fazën me eliminim direkt të kompeticionit, ai shënoi nga një dopietë në dy ndeshjet e fituara me rezultatin e përgjithshëm 9–2 kundër [[FC Schalke 04|Schalke 04]], duke ndihmuar Realin të përparojë në çerek-finale.<ref>{{cite web|url=http://www.oranews.tv/article/reali-i-pameshireshem-ndaj-schalkes|title=Reali i pamëshirëshëm ndaj Schalkes|publisher=Ora News|language=sq|date=19 mars 2014|accessdate=13 qershor 2019}}</ref> Goli i tij në fitoren 3–0 kundër Borussia Dortmund, në ndeshjen e 100të në Ligën e Kampioneve, bëri që portugezi të arrinte 14 gola sezonal, duke barazuar rekordin e vendosur nga Messi dy vite më parë.<ref>{{cite web|url=http://worldsoccertalk.com/2014/04/02/cristiano-ronaldo-equals-messis-record-for-most-goals-in-one-uefa-champions-league-season/|title=Cristiano Ronaldo Equals Messi's Record For Most Goals in One UEFA Champions League Season|trans-title=Cristiano Ronaldo barazon rekordin e Messit për numrin më të madhë të golave të shënuar në një sezon të UEFA Ligës së Kampioneve|publisher=World Soccer Talk|language=en|date=2 prill 2014|accessdate=17 prill 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140417062905/http://worldsoccertalk.com/2014/04/02/cristiano-ronaldo-equals-messis-record-for-most-goals-in-one-uefa-champions-league-season/|archive-date=17 prill 2014}}</ref> Në ndeshjen e dytë gjysëm-finale kundër Bayern München, Ronaldo shënoi një dygolësh duke ndihmuar ekipin të fitojë 4–0 në [[Allianz Arena]]; Reali kështu u kualifikua në finale për herë të parë pas 12 vitesh.<ref>{{cite web|url=https://portalb.mk/41179-u-gjet-ilaci-per-bayernin-eshte-real-madridi/|title=U gjet ilaçi për Bayernin, është Real Madridi|publisher=Portalb.mk|language=sq|date=29 prill 2014|accessdate=13 qershor 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://luginapress.com/live-bayern-munich-real-madrid-mbyllet-pjesa-e-pare-me-epersine-30-te-realit-video/|title=Reali në finale pas 12 vjetësh, turpërohet Bayerni|publisher=Lugina Press|language=sq|date=29 prill 2014|accessdate=13 qershor 2019}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Në finale, ai shënoi me penallti në minutën e 120të të fitores 4–1 në shtesë kundër Atlético Madrid,<ref name="La Décima"/> duke u bërë lojtari i parë që shënon në dy finale të ndryshme me dy ekipe të ndryshme fituese.<ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2014/05/25/soccer-champions-ronaldo-idINL3N0OB00020140525|title=Ronaldo first to score for two different European Cup winners|trans-title=Ronaldo i pari që shënon me dy ekipe fitues të Kupës Evropiane|publisher=Reuters|language=en|author=Mike Collett|date=24 maj 2014|accessdate=25 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525200442/http://in.reuters.com/article/2014/05/25/soccer-champions-ronaldo-idINL3N0OB00020140525|archive-date=25 maj 2014}}</ref> Paraqitja e tij e përgjithshme në finale u ndikua si pasojë e një dëmtimi në gju që i shkaktoi probleme të vazhdueshme gjatë muajit të fundit të sezonit.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/demtimi-ne-gju-ronaldo-rrezikon-karrieren/|title=Dëmtimi në gju, Ronaldo rrezikon karrierën|publisher=Gazeta Panorama|language=sq|date=19 qershor 2014|accessdate=13 qershor 2019}}</ref> Ai vendosi të luante në finale kundër këshillës së mjekëve, duke e komentuar më vonë: "Në jetë nuk fiton pa sakrifica dhe duhet të rrezikosh".<ref>{{cite web|url=https://www.gazetaexpress.com/sport-sa-i-madh-eshte-ronaldo-rrezikoi-karrieren-per-real-madridin-48968/|title=Sa i madh është Ronaldo, rrezikoi karrierën për Real Madridin|publisher=Gazeta Express|language=sq|date=9 tetor 2014|accessdate=13 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115130700/https://www.gazetaexpress.com/sport-sa-i-madh-eshte-ronaldo-rrezikoi-karrieren-per-real-madridin-48968/|url-status=dead}}</ref> Si golashënuesi më i mirë i Ligës së Kampioneve me një rekord 17 gola, ai u emërua [[UEFA Lojtari më i mirë në Evropë]].<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/ronaldo-shpallet-lojtari-me-i-mire-ne-evrope-nga-uefa/|title=Ronaldo shpallet Lojtari më i Mirë në Evropë nga UEFA|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=28 gusht 2014|accessdate=13 qershor 2019}}</ref> {{Quote box|width=25%|align=right|quoted=1|quote=Ronaldo është një lojtar i veçantë për të gjithë talentin e tij dhe profesionalizmin e tij. Ai është një lojtar i cili është jashtëzakonisht i qëndrueshëm.|source=—[[Carlo Ancelotti]]<ref>{{cite web|url=http://sg.sports.yahoo.com/news/ronaldo-deserves-ballon-d-39-says-ancelotti-154500088.html|title=Ronaldo deserves the Ballon d'Or, says Ancelotti|trans-title=Ronaldo e meriton Topin e Artë, thotë Ancelotti|publisher=Yahoo Sports|language=en|date=11 janar 2014|accessdate=12 janar 2014|archive-date=5 janar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150105062429/https://sg.sports.yahoo.com/news/ronaldo-deserves-ballon-d-39-says-ancelotti-154500088.html|url-status=dead}}</ref>}} Në Kupën e Mbretit, Ronaldo ndihmoi ekipin të arrinte në [[Finalja e Copa del Rey 2014|finale]] duke shënuar dy gola me penallti kundër Atlético Madrid në [[Stadiumi Vicente Calderón|Vicente Calderón]];<ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/2014/02/11/en/football/real_madrid/1392156848.html|title=Ronaldo tops Aragonés record|trans-title=Ronaldo kalon rekordin e Aragonés|publisher=Marca|language=en|location=Spanjë|date=11 shkurt 2014|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116160604/https://www.marca.com/2014/02/11/en/football/real_madrid/1392156848.html|archive-date=16 nëntor 2018}}</ref> goli i parë bëri që ai të ketë shënuar në çdo minutë të një ndeshje 90 minutëshe në futboll.<ref name="Treadway">{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/speciale-gol-ne-cdo-minute-alieni-ronaldo-si-nje-ore-zvicerane-ja-akrepat-e-669-realizimeve/|title=SPECIALE/ Gol në çdo minutë, “alieni” Ronaldo si një orë zvicerane. Ja akrepat e 669 realizimeve|publisher=Panorama Sport|language=sq|author=Ledio Nase|date=14 dhjetor 2018|accessdate=14 qershor 2019}}</ref> Problemet e vazhdueshme me gjurin bëri që portugezi të humbiste finalen,<ref>{{cite web|url=https://topsporti.com/artikulli/mungon-ne-finale/champions-league|title=Mungon në finale|publisher=TopSporti.com|language=sq|date=10 prill 2014|accessdate=14 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115130921/https://topsporti.com/artikulli/mungon-ne-finale/champions-league|url-status=dead}}</ref> ku Real Madridi mposhti Barcelonën 2–1 për të fituar trofeun.<ref>{{cite web|url=https://shqiptarja.com/lajm/real-madrid-fiton-kup-euml-n-e-mbretit-br-bar-ccedil-a-n-euml-ferr-pas-magjis-euml-s-euml-bale|title=Real Madrid fiton Kupën e Mbretit, Barça në ferr pas magjisë së Bale|publisher=Shqiptarja.com|language=sq|date=17 prill 2014|accessdate=14 qershor 2019}}</ref> Edhe pse Madridi nuk shkëlqeu në kampionat, të cilën e mbyllën në vendin e tretë, Ronaldo nuk kishte rivalë në aspektin e shënimit. Ai shënoi 31 gola në 30 ndeshje, duke fituar Pichichin dhe Këpucën e Artë Evropiane; trofeun e dytë e fitoi sëbashku me sulmuesin uruguajian [[Luis Suárez]].<ref>{{cite web|url=http://www.espn.co.uk/football/sport/story/308791.html|title=Suarez claims top billing with Ronaldo|trans-title=Suarez merr çmimin më të lartë me Ronaldon|publisher=ESPN FC|language=en|date=19 maj 2014|accessdate=21 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520071349/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/308791.html|archive-date=20 maj 2014}}</ref> Pjesë e këtyre golave ishte edhe goli i 400të në karrierë, në ndeshjen e 653të për klubet dhe kombëtaren, e cila erdhi si pjesë e dopietës së shënuar ndaj Celta Vigos më 6 janar; ai j'a dedikoi golat bashkëkombasit të tij [[Eusébio]], i cili vdiq dy ditë më parë.<ref name="400Goals">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/10555284/Cristiano-Ronaldo-reaches-400-goal-milestone-and-dedicates-achievement-to-Eusebio-after-Real-Madrid-win.html|title=Cristiano Ronaldo reaches 400-goal milestone and dedicates achievement to Eusébio after Real Madrid win|trans-title=Cristiano Ronaldo arrin 400 gola dhe j'a dedikon këtë arritje Eusébios pas fitores së Real Madridit|publisher=[[The Daily Telegraph]]|language=en|location=Londër|date=7 janar 2014|accessdate=13 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007100320/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/10555284/Cristiano-Ronaldo-reaches-400-goal-milestone-and-dedicates-achievement-to-Eusebio-after-Real-Madrid-win.html|archive-date=7 tetor 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lajmi.net/golat-per-eusebion/?page1=29915|title=Golat për Eusebion|publisher=Lajmi.net|language=sq|date=7 janar 2014|accessdate=14 qershor 2019}}</ref> Një gol i minutës së fundit i shënuar me takë kundër [[Valencia CF|Valencias]] më 4 maj – i 50ti për të në të gjitha kompeticionet – u zgjodh si goli më i bukur i sezonit nga [[Liga de Fútbol Profesional]], e cila më pas e shpalli Ronaldon [[Çmimet LFP|Lojtarin më të mirë në La Liga]].<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/cr7-me-i-miri-i-sezonit-te-kaluar-ne-la-liga/|title=CR7 më i miri i sezonit të kaluar në La Liga!|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=27 tetor 2014|accessdate=14 qershor 2019}}</ref> Gjatë sezonit të ardhshëm 2014–15, Ronaldo vendosi një rekord personal duke shënuar 61 gola në të gjitha kompeticionet, duke e nisur me një dopietë kundër Seviljes në ndeshjen e [[UEFA Super Kupa 2014|Superkupës Evropiane 2014]].<ref name="AS">{{cite web|url=http://as.com/diarioas/2015/05/24/english/1432466623_718194.html|title=Ronaldo beats his personal best for a single season|trans-title=Ronaldo thyen rekordin e tij personal për një sezon të vetëm|publisher=AS|language=en|accessdate=24 maj 2015|date=24 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524231648/http://as.com/diarioas/2015/05/24/english/1432466623_718194.html|archive-date=24 maj 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.panorama.com.al/sport/europa-i-perket-realit-k-ronaldo-e-pushton/|title=Europa i përket Realit, K.Ronaldo e pushton|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=13 gusht 2014|accessdate=13 gusht 2014}}</ref> Ai gjithashtu arriti nisjen më të mirë të karrierës në kampionat, duke shënuar plot 15 gola në 8 ndeshjet e para, një rekord, përfshirë edhe një poker [[Elche CF|Elches]] dhe tregolëshave kundër Deportivo La Coruña dhe Athletic Bilbao.<ref>{{cite news|url=https://presheva.com/ronaldo-4-gola-ne-manitan-e-realit-kunder-elche/|title=Ronaldo 4 gola në “manitan” e Realit kundër Elche|publisher=Presheva.com|language=sq|date=23 shtator 2014|accessdate=14 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115131045/https://presheva.com/ronaldo-4-gola-ne-manitan-e-realit-kunder-elche/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://topsporti.com/artikulli/tete-me-dy|title=Tetë me dy|publisher=TopSporti.com|language=sq|date=20 shtator 2014|accessdate=14 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115130913/https://topsporti.com/artikulli/tete-me-dy|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://telegrafi.com/het-trik-ronaldo-dhe-mbreterimi-i-tij/|title=Het-trik Ronaldo dhe mbretërimi i tij|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=5 tetor 2014|accessdate=14 qershor 2019}}</ref> Më 6 dhjetor, pasi shënoi një tregolësh kundër Celta Vigos, i 23ti i tij në La Liga, ai arriti shifrën e 200 golave në kampionat në vetëm 178 ndeshje, duke u bërë lojtari më i shpejtë që e arrin këtë gjë.<ref>{{cite news|url=http://www.botapress.info/200-golat-e-ronaldos-me-realin-ne-la-liga-video/|title=200 golat e Ronaldos, me Realin në La Liga (VIDEO)|publisher=Botapress.info|language=sq|date=6 dhjetor 2014|accessdate=14 qershor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115131014/http://www.botapress.info/200-golat-e-ronaldos-me-realin-ne-la-liga-video/|archive-date=15 janar 2020|url-status=dead}}</ref> Pasi ngriti trofeun e [[FIFA Kupa e Botës për Klube 2014|FIFA Kupës së Botës për Klube]] në Marok me Realin,<ref>{{cite news|url=https://topsporti.com/artikulli/real-madrid-kampion-i-botes|title=Real Madrid, kampion i Botës|publisher=TopSporti.com|language=sq|date=20 dhjetor 2014|accessdate=15 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115130924/https://topsporti.com/artikulli/real-madrid-kampion-i-botes|url-status=dead}}</ref> duke fituar sërisht Topin e Argjendë, Ronaldo u nderua për të dytin vit rresht me çmimin [[FIFA Topi i Artë 2014|FIFA Topi i Artë]],<ref>{{cite news|url=http://www.panorama.com.al/celet-ceremonia-per-topin-e-arte-2014-te-ne-gare-messi-neuer-dhe-ronaldo-ja-cmimet-qe-do-te-ndahen/|title=Cristiano Ronaldo fiton ‘Topin e Artë’ 2014-të. Joakim Lëv shpallet trajneri më i mirë|publisher=Gazeta Panorama|language=sq|date=12 janar 2015|accessdate=15 qershor 2019}}</ref> duke j'u bashkuar [[Johan Cruyff]], [[Michel Platini]], dhe [[Marco van Basten]] si tre-herë fitues i këtij çmimi.<ref>{{cite news|url=https://www.botasot.info/sporti/502164/fituesit-e-topit-te-arte-nder-vite/|title=Fituesit e “Topit të Artë” ndër vite|publisher=Gazeta Panorama|language=sq|date=12 janar 2016|accessdate=15 qershor 2019}}</ref> ====2015–2017: Shënuesi më i mirë i Real Madridit dhe ''La Undécima''==== [[Skeda:Ronaldo vs. FC Schalke 04 (16854146922).jpg|parapamje|upright|Ronaldo vendosi një rekord personal në sezonin 2014–15 duke shënuar 61 gola në të gjjitha kompeticionet.]] Pas pushimeve dimërore, forma e Ronaldos si dhe performancat e Madridit pësuan rënje.<ref>{{cite news|title=Ronaldo slump hurts Real as in-form Messi drives Barca|trans-title=Forma e dobët e Ronaldos e dëmton Realin, Messi në formë drejton Barçën|url=https://www.reuters.com/article/2015/02/10/us-soccer-spain-real-ronaldo-idUSKBN0LE16T20150210|date=10 shkurt 2015|accessdate=10 shkurt 2015|agency=Reuters|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150211005411/http://www.reuters.com/article/2015/02/10/us-soccer-spain-real-ronaldo-idUSKBN0LE16T20150210|archive-date=11 shkurt 2015}}</ref> Humbja 2–1 kundër Valencias në ndeshjen e parë të vitit 2015, pavarësisht se Ronaldo shënoi, i dha fund rekordit kombëtar të Real Madridit me 22 ndeshje pa humbje në të gjitha kompeticionet.<ref>{{cite web|url=http://shqipmedia.com/2015-nis-me-humbje-per-realin-dhe-barcelonen-video/|title=2015 nis me humbje për Realin dhe Barcelonën – VIDEO|website=Shqipmedia.com|language=sq|accessdate=15 qershor 2019|archive-date=9 shkurt 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160209173511/http://www.shqipmedia.com/2015-nis-me-humbje-per-realin-dhe-barcelonen-video/|url-status=dead}}</ref> Sezoni i tyre vazhdoi në mënyrë jo të suksesshme dhe u mbyll pa asnjë trofe, duke e mbyllur kampionatin në vendin e dytë dhe Ligën e Kampioneve në gjysëm-finale.<ref>{{cite web|title=Cristiano Ronaldo eclipses his best in an up-and-down Real Madrid campaign|trans-title=Cristiano Ronaldo eklipson rekordin e tij në një sezon ulje-ngritje për Real Madridin|url=http://www.espnfc.us/club/real-madrid/86/blog/post/2461499/ronaldo-eclipses-his-best-in-tumultuous-real-madrid-season|publisher=ESPN FC|language=en|accessdate=27 maj 2015|date=28 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528160149/http://www.espnfc.us/club/real-madrid/86/blog/post/2461499/ronaldo-eclipses-his-best-in-tumultuous-real-madrid-season|archive-date=28 maj 2015}}</ref> Në këtë të fundit, Ronaldo përmirsoi rekordin e golave të shënuar në ndeshjet si vizitor në 12, duke e arritur me golin e tij në fitoren 2–0 kundër Schalke 04.<ref>{{cite web|url=https://www.trt.net.tr/shqip/sporti/2015/02/19/liga-e-kampioneve-reali-mposht-schalken-basel-porto-ne-barazim-222795|title=Liga e Kampioneve - Reali mposht Schalken, Basel-Porto në barazim|website=trt.net.tr|language=sq|date=19 shkurt 2015|accessdate=15 qershor 2019}}</ref> Ai shënoi një dygolësh në ndeshjen e kthimit, por këtë herë në humbjen 3–4, që nuk ndikoi në kualifikimin e tyre për në çerek-finale.<ref>{{cite web|url=https://sot.com.al/sport/reali-zhg%C3%ABnjen-dhe-humbet-por-kalon-n%C3%AB-%C3%A7erekfinale-porto-eliminon-bazelin|title=Reali zhgënjen dhe humbet, por kalon në çerekfinale, Porto eliminon Bazelin|publisher=Sot.com.al|language=sq|author=Adriatik Balla|date=11 mars 2015|accessdate=15 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115130706/https://sot.com.al/sport/reali-zhg%25C3%25ABnjen-dhe-humbet-por-kalon-n%25C3%25AB-%25C3%25A7erekfinale-porto-eliminon-bazelin|url-status=dead}}</ref> Ai më pas shënoi të dy golat e ekipit të tij në eliminimin me rezultatin e përgjithshën 2–3 nga [[Juventus F.C.|Juventus]] në gjysëm-finale.<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/juve-ne-pozite-te-mire-video-2/|title=Juve në pozitë të mirë (Video)|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=5 maj 2015|accessdate=15 qershor 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sot.com.al/sport/juventus-%C3%ABndrrash-eliminon-realin-nga-champions-n%C3%AB-finale-me-bar%C3%A7%C3%ABn|title=Juventus ëndrrash eliminon Realin nga Champions, në finale me Barçën|publisher=Sot.com.al|language=sq|author=Adriatik Balla|date=14 maj 2015|accessdate=15 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115130739/https://sot.com.al/sport/juventus-%25C3%25ABndrrash-eliminon-realin-nga-champions-n%25C3%25AB-finale-me-bar%25C3%25A7%25C3%25ABn|url-status=dead|ref=none}}</ref> Me 10 gola, ai u shpall për të tretin sezon rresht golashënuesi më i mirë, këtë herë sëbashku me dyshën e Barcelonës, Lionel Messi dhe [[Neymar]].<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2251883.html|title=Neymar, Messi and Ronaldo top scoring charts|trans-title=Neymar, Messi dhe Ronaldo në krye të tabelës së shënimit|publisher=UEFA|language=en|accessdate=7 qershor 2015|date=6 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150608211518/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2251883.html|archive-date=8 qershor 2015}}</ref> Në La Liga, ku Real Madridi përfundoi në vendin e dytë, Ronaldo shfaqi një formë fantastike veçanërisht në javët e fundit. Për herë të parë në karrierën e tij, ai shënoi pesë gola në një ndeshje, përfshirë tre gola në tetë minuta, në fitoren rekord 9–1 kundër [[Granada CF|Granadës]] më 5 prill.<ref>{{cite web|url=https://balkanweb.com/real-madridi-fiton-9-1-me-granaden-ronaldo-shenon-pese-gola/|title=Real Madridi fiton 9-1 me Granadën, Ronaldo shënon pesë gola|publisher=BalkanWeb.com|language=sq|date=5 prill 2015|accessdate=16 qershor 2019}}</ref> Ai shënoi golin e 300të për klubin tre ditë më pas në fitoren 2–0 kundër Rayo Vallecanos.<ref>{{cite web|url=http://sport.albeu.com/foto-lajm/cr7-dhe-vellezerit-e-tij-te-gjithe-mbreterit-e-golave-foto-lajm/195096/|title=CR7 dhe "vëllezërit" e tij, të gjithë "mbretërit" e golave (FOTO LAJM)|website=Sport.albeu.com|language=sq|date=9 prill 2015|accessdate=16 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115130816/http://sport.albeu.com/foto-lajm/cr7-dhe-vellezerit-e-tij-te-gjithe-mbreterit-e-golave-foto-lajm/195096/|url-status=dead}}</ref> Tregolëshat në ndeshjet kundër Seviljes, [[RCD Espanyol|Espanyolit]], dhe Getafes e çuan numrin e tregolëshave të tij me klubin në 31, duke thyer rekordin e klubit të vendosur nga Di Stéfano me 28.<ref name="AS"/><ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/het-trik-ronaldo-dhe-reali-kalon-nje-kundershtar-te-madh-video/|title=Het-trik Ronaldo dhe Reali kalon një kundërshtar të madh (Video)|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=2 maj 2015|accessdate=16 qershor 2019}}</ref> Si rezultat i kësaj, ai e përfundoi sezonin me 48 gola, dy gola më shumë se rekordi i tij personal në sezonin 2011–12, pavarësisht se humbi dy ndeshje në shkurt për shkak të një kartoni të kuq të marrë në ndeshjen kundër [[Córdoba CF|Córdobës]].<ref>{{cite web|url=http://www.mapo.al/ronaldo-pezullohet-dy-ndeshje/|title=Ronaldo pezullohet dy ndeshje|publisher=Mapo.al|language=sq|date=28 janar 2015|accessdate=16 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115130826/http://www.mapo.al/ronaldo-pezullohet-dy-ndeshje/|url-status=dead}}</ref> Përveç fitimit për të dytën herë rresht të trofeut Pichichi, ai fitoi Këpucën e Artë Evropiane për herë të katërt, një rekord.<ref name="AS"/><ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/ronaldo-thyen-rekordin-golashenues/|title=Ronaldo thyen rekordin golashënues|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=23 maj 2015|accessdate=16 qershor 2019}}</ref> [[Skeda:Cristiano Ronaldo ante el Celta de Vigo.JPG|alt=|majtas|parapamje|255x255px|Deri në mars 2016, Ronaldo kishte shënuar 252 gola në 228 ndeshje në La Liga për tu bërë golashënuesi i dytë më i mirë i të gjitha kohërave i këtij kompeticioni.]] Në nisjen e sezonit [[2015–16 La Liga|2015–16]], i shtati i tij në Madrid, Ronaldo u bë golashënuesi më i mirë në historinë e klubit, në fillim në kampionat dhe më pas në të gjitha kompeticionet. Pesë golat e shënuar në fitoren dominuese 6–0 kundër Espanyolit më 12 shtator bënë që ai të arrinte 230 gola në La Liga në vetëm 203 ndeshje, duke thyer rekordin e klubit të vendosur nga legjenda [[Raúl González Blanco|Raúl]].<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2015/09/12/rekordi-i-ronaldos-me-fanelen-e-realit/|title=Rekordi i Ronaldos me fanelën e Realit|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=12 shtator 2015|accessdate=16 qershor 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/ronaldo-me-peseshe-reali-luan-tenis-me-espanyolin-video/|title=Ronaldo me pesëshe, Reali luan tenis me Espanyolin (Video)|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=12 shtator 2015|accessdate=16 qershor 2019}}</ref> Një muaj më vonë, më 17 tetor, ai sërisht kaloi rekordin e Raúlit pas golit të dytë të shënuar në fitoren 3–0 kundër Levantes në shtëpi, duke arritur gjithsej 324 gola me klubin.{{refn|group=note|Real Madrid e njohu Ronaldon si golashënuesin e tyre më të mirë të të gjitha kohërave pas një dopiete kundër [[Malmö FF]] më 30 shtator 2015. Libri zyrtar i statistikave të klubit i quan Ronaldos një gol në minutën e 74të të fitores 2–1 kundër [[Real Sociedad]] më 18 shtator 2010, pavarësisht se gjuajtja e tij nga goditja e dënimit u devijua nga [[Pepe]].<ref>{{cite web|url=https://archive.koha.net/?id=8&l=79931|title=Real Madridi mposht Levantën, merr kreun e tabelës|publisher=Koha.net|language=sq|date=17 tetor 2015|accessdate=16 qershor 2019|archive-date=31 dhjetor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231123452/https://archive.koha.net/?id=8&l=79931|url-status=dead}}</ref>}} Ronaldo gjithashtu u bë shënuesi më i mirë në historinë e Ligës së Kampioneve pas një tregolëshi të shënuar kundër [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]], pasi e kishte përfunduar sezonin e kaluar sëbashku me Messin me nga 77 gola.<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11945/9993056/ronaldo-scores-a-hat-trick-as-real-madrid-beat-shakhtar|title=Cristiano Ronaldo scores a hat-trick as Real Madrid beat Shakhtar|trans-title=Cristiano Ronaldo shënon tregolësh, Real Madridi mposht Shakhtari|publisher=Sky Sports|language=en|date=16 shtator 2015|accessdate=16 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150917152504/http://www.skysports.com/football/news/11945/9993056/ronaldo-scores-a-hat-trick-as-real-madrid-beat-shakhtar|archive-date=17 shtator 2015}}</ref> Ai arriti në shifrën 500 gola me klubet dhe kombëtaren pas një dopiete në [[Suedia|Suedi]] kundër Malmös FF më 30 shtator.<ref>{{cite web|url=https://sot.com.al/sport/real-madrid-mposht-malmon-ronaldo-triumfues-arrin-rekordin-e-raul-gonzales|title=Real Madrid mposht Malmon, Ronaldo triumfues, arrin rekordin e Raul Gonzales|publisher=Sot.com.al|language=sq|date=30 shtator 2015|accessdate=18 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115130703/https://sot.com.al/sport/real-madrid-mposht-malmon-ronaldo-triumfues-arrin-rekordin-e-raul-gonzales|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://telesport.al/ronaldo-futet-ne-histori-500-gola-ne-karriere/|title=Ronaldo futet në histori: 500 gola në karrierë|publisher=Telesport.al|language=sq|author=Denis Hakanaj|date=30 shtator 2015|accessdate=18 qershor 2019|archive-date=15 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115130911/https://telesport.al/ronaldo-futet-ne-histori-500-gola-ne-karriere/|url-status=dead}}</ref> Në fund të fazës së grupeve, Ronaldo u bë lojtari i parë në histori që arrin një kuotë dyshifrore, duke vendosur rekord me 11 gola, përfshirë edhe një katërgolësh në fitoren shkatërruese ndaj Malmös FF.<ref>{{cite web|url=https://www.botasot.info/sporti/488707/shperthen-ronaldo-me-golin-e-katert-rekord-ne-ligen-e-kampioneve-video/|title=Shpërthen Ronaldo me golin e katërt, rekord në Ligën e Kampionëve (VIDEO)|publisher=Botasot.info|language=sq|date=8 dhjetor 2015|accessdate=18 qershor 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://zeri.info/sport/66322/reali-quot-shkaterron-quot-malmon-psg-shenon-fitore/|title=Reali "shkatërron" Malmon, PSG shënon fitore|publisher=Zëri.info|language=sq|date=8 dhjetor 2015|accessdate=18 qershor 2019|archive-date=11 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211014543/https://zeri.info/sport/66322/reali-quot-shkaterron-quot-malmon-psg-shenon-fitore/|url-status=dead}}</ref> Më 5 mars 2016, Ronaldo shënoi katër gola në fitoren tenistike 7–1 kundër Celta Vigos, duke u bërë golashënuesi i dytë më i mirë në historinë e La Ligas me 252 gola.<ref>{{cite web|url=https://www.fourfourtwo.com/news/real-madrid-7-celta-vigo-1-ronaldo-hits-four-beat-zarra-mark|title=Real Madrid 7 Celta Vigo 1: Ronaldo hits four to beat Zarra mark|trans-title=Real Madrid 7 Celta Vigo 1: Ronaldo shënon katër gola për të mposhtur shifrën e Zarrës|publisher=FourFourTwo|language=en|date=5 mars 2016|accessdate=5 mars 2016}}</ref> Pas kësaj, ai shënoi një tregolësh kundër [[VfL Wolfsburg]] për të dërguar ekipin në gjysëm-finalet e Ligës së Kampioneve,<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/football/r-madrid-vs-wolfsburg/report/354731|title=Real Madrid 3-0 Wolfsburg: Cristiano Ronaldo hits hat-trick as Real reach semi-finals|trans-title=Real Madrid 3-0 Wolfsburg: Cristiano Ronaldo shënon një tregolësh, Reali arrin gjysëm-finalet|publisher=Sky Sports|language=en|author=Jack Wilkinson|date=13 prill 2016|accessdate=4 qershor 2020}}</ref> pas disfatës 2–0 në ndeshjen e parë në Gjermani.<ref>{{cite web|url=https://shqiptarja.com/lajm/real-madrid-p-euml-rpara-sprov-euml-s-reale-br-wolfsburg-ngre-quot-murin-quot-n-euml-bernabeu|title=Real Madrid, përpara sprovës reale, Wolfsburg ngre "murin" në Bernabeu|publisher=Shqiptarja.com|language=sq|date=12 prill 2016|accessdate=5 mars 2016}}</ref> Me këtë tregolësh Ronaldo arriti në shifrën 16 gola në këtë kompeticion, duke u shpallur golashënuesi më i mirë për të katërtin sezon rresht, dhe për herë të pestë gjithsej.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/022d-0e947ece185b-093dd2b4ded8-1000--cristiano-ronaldo-takes-scoring-prize-again/?referrer=%2Fuefachampionsleague%2Fnews%2Fnewsid%3D2368004|title=Cristiano Ronaldo takes scoring prize again|trans-title=Cristiano Ronaldo merr çmimin e shënimit sërisht|publisher=UEFA|language=en|date=28 maj 2016|accessdate=31 maj 2016}}</ref> Ronaldo zhvilloi një paraqitje jo pozitive në finalen e Ligës së Kampioneve kundër Atlético Madridit, në një përsëritje të finales së vitit 2014, kjo për shkak të disa problemeve fizike.<ref name="Independent16">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/cristiano-ronaldo-brands-critics-jealous-after-third-champions-league-triumph-a7056501.html|title=Cristiano Ronaldo brands his critics 'jealous' after third Champions League triumph|trans-title=Cristiano Ronaldo i etikon kritikët e tij me termin 'xheloz' pas triumit të tretë të Ligës së Kampioneve|publisher=The Independent|language=en|author=Samuel Stevens|date=30 maj 2016|accessdate=31 maj 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530150535/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/cristiano-ronaldo-brands-critics-jealous-after-third-champions-league-triumph-a7056501.html|archive-date=30 maj 2016|url-status=live}}</ref> Megjithatë, ai shënoi penalltinë e fundit të ekipit të tij në gjuajtjet e penalltive ku Reali triumfoi 5–3 për të siguruar ''La Undécima'', trofeu i 11të në historinë e Madridit.<ref>{{cite web|url=https://www.balkanweb.com/real-madrid-ben-histori-fiton-per-here-te-11-te-champions-league/|title=Real Madrid bën histori, fiton për herë të 11-të Champions League|publisher=BalkanWeb.com|language=sq|date=28 maj 2016|accessdate=4 qershor 2020}}</ref> Për të gjashtin vit rresht, Ronaldo shënoi më shumë se 50 gola në të gjitha kompeticionet.<ref name="Independent16"/> Performancat e tij gjatë sezonit u shpërblyen me [[Çmimi UEFA Lojtari më i mirë në Evropë|Çmimin UEFA Lojtari më i mirë në Evropë]], një çmim që ai e fitoi për herë të dytë.<ref>{{cite web|url=https://www.rd.al/2016/08/ronaldo-lojtari-me-i-mire-i-europes/|title=Ronaldo lojtari më i mirë i Europës|publisher=Rilindja Demoraktike|language=sq|date=26 gusht 2016|accessdate=4 qershor 2020|archive-date=4 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604190107/https://www.rd.al/2016/08/ronaldo-lojtari-me-i-mire-i-europes/|url-status=dead}}</ref> Ronaldo humbi tre ndeshjet e para të Real Madridit në sezonin 2016–17, përfshirë edhe ndeshjen e UEFA Super Kupës kundër Seviljes, pasi ai ishte ende duke u rikuperuar nga dëmtimi që pësoi në finalen e UEFA Euro 2016.<ref>{{cite web|url=https://lajmi.net/zidane-ronaldo-mungon-ne-keto-ndeshje/|title=Zidane: Ronaldo mungon në këto ndeshje|publisher=Lajmi.net|language=sq|date=30 korrik 2016|accessdate=4 qershor 2020}}</ref> Më 15 shtator, Ronaldo nuk festoi golin që i shënoi ish klubit të tij [[Sporting CP]] në Ligën e Kampioneve, duke deklaruar pas përfundimit të ndeshjes se "ata më bënë ky që jam."<ref>{{cite web|url=https://www.eurosport.com/football/champions-league/2016-2017/cristiano-ronaldo-i-couldnt-celebrate-goal-against-sporting-they-made-me-who-i-am_sto5854073/story.shtml|title=Cristiano Ronaldo: I couldn't celebrate goal against Sporting, they made me who I am|trans-title=Cristiano Ronaldo: Nuk munda të festojë golin kundër Sporting, ata më bënë ky që jam|publisher=Eurosport|language=en|date=15 shtator 2016|accessdate=11 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011133421/https://www.eurosport.com/football/champions-league/2016-2017/cristiano-ronaldo-i-couldnt-celebrate-goal-against-sporting-they-made-me-who-i-am_sto5854073/story.shtml|archive-date=11 tetor 2018|url-status=live}}</ref> Më 19 nëntor, Ronaldo shënoi tre gola në fitoren 3–0 në transfertë kundër Atlético Madrid,<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta-shqip.com/2016/11/19/derbi-eshte-i-realit-ronaldo-gjunjezon-atletikon/|title=Derbi është i Realit, Ronaldo gjunjëzon Atletikon|publisher=Gazeta Shqip|language=sq|date=19 nëntor 2016|accessdate=5 qershor 2020|archive-date=5 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605022856/https://www.gazeta-shqip.com/2016/11/19/derbi-eshte-i-realit-ronaldo-gjunjezon-atletikon/|url-status=dead}}</ref> duke u bërë golashënuesi më i mirë në historinë e [[Derbi i Madridit|Derbit të Madridit]] me 18 gola.<ref name="Rekordi në Derbin e Madridit">{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2016/11/cristiano-ronaldo-all-time-top-scorer-in-the-derby-against-atletico|title=Cristiano Ronaldo, all-time top scorer in the derby against Atlético|trans-title=Cristiano Ronaldo, golashënuesi më i mirë i të gjitha kohërave në derbin kundër Atléticos|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|date=20 nëntor 2016|accessdate=20 nëntor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161121042812/http://www.realmadrid.com/en/news/2016/11/cristiano-ronaldo-all-time-top-scorer-in-the-derby-against-atletico|archive-date=21 nëntor 2016|url-status=dead}}</ref> Më 15 dhjetor, ai shënoi golin e 500të në karrierë në fitoren 2–0 kundër [[Club América]] në gjysëm-finalen e [[FIFA Kupa e Botës për Klube 2016|FIFA Kupës së Botës për Klube]].<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/ronaldo-500-gola-ne-karriere/|title=Ronaldo, 500 gola në karrierë|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=15 dhjetor 2016|accessdate=5 qershor 2020}}</ref> Në finale, ai shënoi tre gola me Realin që mposhti 4–2 ekipin japonez [[Kashima Antlers]] për të fituar trofeun.<ref>{{cite web|url=https://www.trt.net.tr/shqip/sporti/2016/12/18/real-madridi-fiton-boterorin-e-klubeve-ronaldo-shenon-3-gola-632920|title=Real Madridi fiton Botërorin e Klubeve, Ronaldo shënon 3 gola|website=trt.net.tr|language=sq|date=18 dhjetor 2016|accessdate=5 qershor 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://shqiptarja.com/lajm/real-fiton-boterorin-e-klubeve-br-ronaldo-3-gola-ndaj-kashima|title=Real fiton Botërorin e Klubeve, Ronaldo 3 gola ndaj Kashima|publisher=Shqiptarja.com|language=sq|date=18 dhjetor 2016|accessdate=5 qershor 2020}}</ref> Ai e mbylli turnamentin si golashënuesi më i mirë me 4 gola si dhe u shpall lojtari më i mirë i turnamentit.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/clubworldcup/news/y=2016/m=12/news=double-joy-for-cristiano-ronaldo-2861147.html|title=Ronaldo, Modric and Shibasaki sweep awards|trans-title=Ronaldo, Modric dhe Shibasaki ndajnë çmimet|publisher=FIFA|language=en|date=18 dhjetor 2016|accessdate=18 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220142311/http://www.fifa.com/clubworldcup/news/y=2016/m=12/news=double-joy-for-cristiano-ronaldo-2861147.html|archive-date=20 dhjetor 2016|url-status=live}}</ref> Në fund të vitit, Ronaldo fitoi Topin e Artë për herë të katërt në karrierë si dhe u shpall fituesi i parë i Best FIFA Men's Player, pasardhësja e çmimit [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit]], duke ju falur më së shumti suksesit me Portugalinë në Euro 2016.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/zyrtare-kristiano-ronaldo-fiton-topin-e-arte-2016/|title=Zyrtare: Kristiano Ronaldo fiton “Topin e Artë 2016”|publisher=Gazeta Panorama|language=sq|date=12 dhjetor 2016|accessdate=5 qershor 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://shqiptarja.com/lajm/cristiano-ronaldo-fiton-edhe-br-ccedil-mimin-ldquo-fifa-best-player-rdquo|title=Cristiano Ronaldo fiton edhe çmimin “FIFA Best Player”|publisher=Shqiptarja.com|language=sq|date=21 dhjetor 2016|accessdate=5 qershor 2020}}</ref> ====2017–2018: Titulli i pestë i Ligës së Kampioneve dhe Topi i Artë i pestë==== [[Skeda:Real Madrid, campeón de la Champions (27309388231).jpg|parapamje|Ronaldo me [[Cristina Cifuentes]], Presidenten e Komunitetit të Madridit, gjatë festimeve të fitimit të Ligës së Kampioneve në Madrid.|alt=|260x260px]] Në përballjen kundër Bayern München në çerek-finalet e Ligës së Kampioneve në prill 2017, Ronaldo shënoi të dy golat në fitoren 2–1 në transfertë në ndeshjen e parë.<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2017/04/12/zhgenjen-bayern-munich-e-mposht-ronaldo/|title=Zhgënjen Bayern Munich, e mposht Ronaldo|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=12 prill 2017|accessdate=5 qershor 2020}}</ref> Më këtë dopietë, ai hyri në histori si lojtari i parë që shënon 100 gola në kompeticionet për klube të UEFA-s.<ref name="centurion100">{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2406572.html|title=Ronaldo makes history with 100th European goal|trans-title=Ronaldo bën historinë me golin e 100të evropian|publisher=UEFA|language=en|date=12 prill 2017|accessdate=13 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414200754/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2406572.html|archive-date=14 prill 2017|url-status=live}}</ref> Në ndeshjen e kthimit në Madrid, Ronaldo shënoi një tregolësh 'të përkryer' për të arritur golin e tij të 100të në këtë kompeticion, duke u bërë lojtari i parë që e arrin këtë gjë.<ref>{{cite web|url=http://www.infosport.mk/2017/04/18/2658/|title=Ronaldo, 100 Gola Në Ligën E Kampionëve|website=infosport.mk|language=sq|date=18 prill 2017|accessdate=5 qershor 2020}}</ref> Real Madridi fitoi 4–2 pas kohës shtesë.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/video-goleade-dhe-spektakel-reali-permbys-bajernin-mes-polemikave-ne-shtese-per-mbrojtjen-e-trofeut/|title=VIDEO / Goleadë dhe spektakël, Reali përmbys Bajernin mes polemikave në shtesë për mbrojtjen e trofeut|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=18 prill 2017|accessdate=5 qershor 2020}}</ref> Më 2 maj, Ronaldo shënoi një tjetër tregolësh me Realin që mposhti 3–0 Atlético Madridin në ndeshjen e parë të gjysëm-finales së Ligës së Kampioneve.<ref>{{cite web|url=http://www.gazetatema.net/2017/05/02/triplete-e-ronaldos-reali-fiton-ndaj-atletikos-dhe-hedh-nje-hap-drejt-finales/|title=Tripletë e Ronaldos, Reali fiton ndaj Atletikos dhe hedh një hap drejt finales|publisher=Gazeta Tema|language=sq|date=2 maj 2017|accessdate=5 qershor 2020}}</ref> Më 17 maj, Ronaldo shënoi një dopietë kundër Celta Vigos, duke parakaluar [[Jimmy Greaves]] si golashënuesi më i mirë i të gjitha kohërave në pesë ligat kryesore evropiane.<ref>{{cite web|url=https://www.gazetaere.com/ronaldo-thyen-rekordin-46-vjecar-te-evropes-foto/|title=Ronaldo thyen rekordin 46 vjeçar të Evropës (Foto)|publisher=Gazeta Ere|language=sq|date=1 maj 2017|accessdate=5 qershor 2020|archive-date=25 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825182544/https://www.gazetaere.com/ronaldo-thyen-rekordin-46-vjecar-te-evropes-foto/|url-status=dead}}</ref> Ai e mbylli sezonin me 42 gola në të gjitha kompeticionet duke ndihmuar Realin të fitonte kampionatin e parë që nga viti 2012.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/reali-i-madridit-fiton-titullin-e-33-te-kampion-barcelona-i-shpeton-turpit-ne-shtepi-video/|title=Reali i Madridit fiton titullin e 33-të kampion, Barcelona i shpëton turpit në shtëpi (VIDEO)|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=21 maj 2017|accessdate=7 mars 2019}}</ref> Në [[Finalja e UEFA Ligës së Kampioneve 2017|finalen e Ligës së Kampioneve 2017]], Ronaldo shënoi dy gola në fitoren 4–1 kundër Juventusit dhe u shpall golashënuesi më i mirë për të pestin sezon rresht dhe të gjashtin gjithsej.<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2017/06/03/12-tituj-real-madrid-mposht-juventusin-ne-finalen-e-champions/|title=12 tituj, Real Madrid mposht Juventusin në finalen e Champions|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=3 qershor 2016|accessdate=7 mars 2019}}</ref> Ai gjithashtu u bë lojtari i parë që shënon në tre finale të Ligës së Kampioneve si dhe regjistroi edhe golin e 600të në nivel klubesh.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/real-madrid/story/3138139/real-madrids-cristiano-ronaldo-scores-brace-to-net-600th-career-goal|title=Real Madrid's Cristiano Ronaldo nets 600th goal, hails 'unique moment'|trans-title=Cristiano Ronaldo i Real Madridit shënon golin e 600të, e lartëson si një 'moment unik'|publisher=ESPN FC|language=en|date=3 qershor 2017|accessdate=3 qershor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170603222941/http://www.espnfc.com/real-madrid/story/3138139/real-madrids-cristiano-ronaldo-scores-brace-to-net-600th-career-goal|archive-date=3 qershor 2017|url-status=live}}</ref> Reali u bë ekipi i parë që e fiton këtë kompeticion dy herë rresht që pas riemërimit të kompeticionit me emrin Liga e Kampioneve.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/06/03/sports/champions-league-final-score.html|title=Champions League Final: Real Madrid Confirms Its Spot as World's Best|trans-title=Finalja e Ligës së Kampioneve: Real Madridi konfirmon vendin e saj si më e mra e botës|publisher=The New York Times|language=en|author1=Andrew Das|author2=Rory Smith|date=3 qershor 2017|accessdate=3 qershor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170603230044/https://www.nytimes.com/2017/06/03/sports/champions-league-final-score.html|archive-date=3 qershor 2017|url-status=live}}</ref> [[Skeda:Ronaldo in 2018.jpg|parapamje|Ronaldo në [[Finalja e UEFA Ligës së Kampioneve 2018|finalen e UEFA Ligës së Kampioneve 2018]], ndeshja e tij e fundit me Real Madridin|alt=|200x200px|majtas]] Në fillim të sezonit 2017–18, Ronaldo shënoi një gol spektakolar në fitoren 3–1 kundër Barcelonës në [[Camp Nou]] në ndeshjen e parë të Superkupës së Spanjës 2017.<ref>{{cite web|url=https://top-channel.tv/2017/08/14/reali-hipotekon-superkupen-e-spanjes-mund-barcen-3-1-foto/|title=Reali “hipotekon” Superkupën e Spanjës; mund Barçën 3-1 (Foto)|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=14 gusht 2017|accessdate=5 qershor 2020}}</ref> Në atë ndeshje, ai u ndëshkua me karton të kuq pas dy të verdhëve, njëra e marë për heqjen e fanellës gjatë festimit të golit kurse tjetra për një simulim të diskutueshëm brënda zone.<ref>{{cite web|url=https://shqiptarja.com/lajm/superkupa-e-spanjes-reali-mposht-br-3-1-barcelonen-skuqet-ronaldo-vd|title=Superkupa e Spanjës, Reali mposht 3-1 Barcelonën, skuqet Ronaldo/VD|publisher=Shqiptarja.com|language=sq|date=14 gusht 2017|accessdate=5 qershor 2020}}</ref> Në momentin e marjes së kartonit të kuq, Ronaldo shtyu gjyqtarin Ricardo de Burgos Bengoetxea.<ref>{{cite web|url=http://www.vipsport.al/2017/08/shtyu-gjyqtarin-ronaldon-e-pret-nje-denim-ekstrem/|title=Shtyu gjyqtarin, Ronaldon e pret një dënim ekstrem|publisher=VIPSport.al|language=sq|date=14 gusht 2017|accessdate=5 qershor 2020|archive-date=5 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605210726/http://www.vipsport.al/2017/08/shtyu-gjyqtarin-ronaldon-e-pret-nje-denim-ekstrem/|url-status=dead}}</ref> Për shkak të këtij veprimi, ai u pezullua me pesë ndeshje, duke humbur ndeshjen e kthimit të Superkupës si dhe katër ndeshjet e para në kampionat.<ref>{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/sq/bota/cristiano-ronaldo-d%C3%ABnohet-me-5-ndeshje-pezullim/884303|title=Cristiano Ronaldo dënohet me 5 ndeshje pezullim|website=aa.com.tr|language=sq|date=14 gusht 2017|accessdate=5 qershor 2020}}</ref> Më 23 tetor, performancat e tij gjatë vitit u shpërblyen me çmimin [[The Best FIFA Men's Player]] për të dytin vitin rresht.<ref>{{cite web|url=https://www.tpz.al/2017/10/23/ceremonia-gala-e-fifa-s-the-best-2017-kristiano-ronaldo-fiton-trofeun-fotot-dhe-video/|title=Ceremonia gala e FIFA-s: “The Best 2017”. Kristiano Ronaldo fiton trofeun (Fotot dhe Video)|website=tpz.al|language=sq|date=23 tetor 2017|accessdate=5 qershor 2020|archive-date=5 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605211206/https://www.tpz.al/2017/10/23/ceremonia-gala-e-fifa-s-the-best-2017-kristiano-ronaldo-fiton-trofeun-fotot-dhe-video/|url-status=dead}}</ref> Më 6 dhjetor, ai u bë lojtari i parë në histori që shënon gol në të gjashtë ndeshjet e fazës së grupeve të Ligës së Kampioneve pas një goli në shtëpi kundër Borussia Dortmund.<ref>{{cite web|url=https://demo.telesport.al/tjeter-rekord-per-cristiano-ronaldo|title=Champions League, tjetër rekord golash për Cristiano Ronaldo...|publisher=Telesport.al|language=sq|author=Ergi Lubani|date=6 dhjetor 2017|accessdate=5 qershor 2020|archive-date=25 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825182532/https://demo.telesport.al/tjeter-rekord-per-cristiano-ronaldo|url-status=dead}}</ref> Një ditë më pas, Ronaldo fitoi Topin e Artë për herë të pestë në karrierë, duke marrë trofeun në [[Kulla Eiffel|Kullën Eiffel]] në Paris.<ref>{{cite web|url=https://top-channel.tv/2017/12/07/topi-i-arte-2017-fiton-cristiano-ronaldo-barazon-messin/|title=Ronaldo fiton Topin e Artë, barazon Messin|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=7 dhjetor 2017|accessdate=5 qershor 2020}}</ref> Më 3 mars 2018, Ronaldo shënoi dy gola në fitoren 3–1 kundër Getafes, duke regjistruar golin e tij të 300të në La Liga në vetëm 286 ndeshje; ai u bë lojtari më i shpejtë që e arrin këtë shifër dhe i dyti pas Lionel Messit.<ref>{{cite web|url=https://www.gazetaexpress.com/sport-300-gola-ne-la-liga-flet-ronaldo-504220/|title=300 gola në La Liga, flet Ronaldo|publisher=Gazeta Express|language=sq|date=25 shkurt 2018|accessdate=5 qershor 2020|archive-date=5 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605212134/https://www.gazetaexpress.com/sport-300-gola-ne-la-liga-flet-ronaldo-504220/|url-status=dead}}</ref> Më 18 mars, ai regjistroi tregolëshin e 50të në karrierë, duke shënuar katër herë në fitoren 6–3 kundër [[Girona FC|Gironës]].<ref>{{cite web|url=https://www.oranews.tv/article/shenon-shume-por-edhe-peson-reali-gropos-gironen|title=Shënon shumë por edhe pëson! Reali "gropos" Gironen|publisher=Ora News|language=sq|date=18 mars 2018|accessdate=5 qershor 2020}}</ref> Më 3 prill, Ronaldo shënoi dy golat e fitores 3–0 në tranfertë kundër Juventusit në ndeshjen e parë çerek-finale të Ligës së Kampioneve, me golin e dytë që erdhi me një gjuajtje akrobatike me rrofeshatë.<ref>{{cite web|url=http://www.tvt.al/2018/04/03/champions-league-ronaldo-mposht-juventusin-n-torino-bajerni-triumfon-ndaj-sevillias-video|title=Champions League/ Ronaldo mposht Juventusin në Torino, Bajerni triumfon ndaj Sevillias (VIDEO)|website=tvt.al|language=sq|date=3 prill 2018|accessdate=6 qershor 2020|archive-date=25 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825182530/http://www.tvt.al/2018/04/03/champions-league-ronaldo-mposht-juventusin-n-torino-bajerni-triumfon-ndaj-sevillias-video|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.trt.net.tr/shqip/sporti/2018/04/11/skuadra-e-ronaldos-mposht-juventusin-948658|title=Skuadra e Ronaldos mposht Juventusin|website=trt.net.tr|language=sq|date=11 prill 2018|accessdate=6 qershor 2020}}</ref> Goli, i përshkruar si një "gol [[PlayStation]]i" nga mbrojtësi i Juventusit [[Andrea Barzagli]],<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/goli-ronaldos-si-ne-playstation-te-hyje-ne-histori-thote-barzagli/|title=Goli i Ronaldos “si në Playstation” do të hyjë në histori – thotë Barzagli|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=4 prill 2018|accessdate=6 qershor 2020}}</ref> i dha atij një duartrokitje në këmbë nga tifozët kundërshtar si dhe lëvdata të shumta nga kolegë, analistë dhe trajnerë.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/goli-i-ronaldos-kunder-juventusit-vepra-e-artit-do-tju-mahnise/|title=Goli i Ronaldos kundër Juventusit, vepra e artit do t’ju mahnisë|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=19 dhjetor 2018|accessdate=6 qershor 2020}}</ref> Ky gol u shpall edhe më i miri për edicionin 2017–18.<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/goli-ronaldos-kunder-juventusit-shpallet-goli-bukur-sezonit/|title=Goli i Ronaldos kundër Juventusit, shpallet goli më i bukur i sezonit|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=28 gusht 2018|accessdate=6 qershor 2020}}</ref> Më 11 prill, ai shënoi golin që Real Madridi kishte nevojë për tu kualifikuar në finale në ndeshjen e kthimit në Madrid, ku Real Madridi u mposht 3–1, por megjithatë fitoi duelin me rezultatin e përgjithshëm 4–3.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/video-penalltia-ne-limite-nderon-realin-ronaldo-i-shpeton-fytyren-juventusi-bie-mes-protestave/|title=VIDEO/ Penalltia në limite nderon Realin, Ronaldo i “shpëton fytyrën”. Juventusi bie mes protestave|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=1 prill 2018|accessdate=6 qershor 2020}}</ref> Ky ishte goli i tij i 10të kundër Juventusit, duke vendosur një rekord në Ligën e Kampioneve për numrin e golave të shënuar kundër një klubi.<ref>{{cite web|url=https://insporti.com/10-golat-e-ronaldos-kunder-juventusit-video/|title=10 golat e Ronaldos kundër Juventusit (VIDEO)|publisher=Insporti.com|language=sq|date=10 korrik 2018|accessdate=6 qershor 2020|archive-date=6 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606121121/https://insporti.com/10-golat-e-ronaldos-kunder-juventusit-video/|url-status=dead}}</ref> Në [[Finalja e UEFA Ligës së Kampioneve 2018|finalen e kompeticionit]] më 26 maj, Real Madridi mposhti Liverpoolin 3–1, me Ronaldon i cili u bë lojtari i parë që fiton e Ligën e Kampioneve pesë herë.<ref>{{cite web|url=https://balkanweb.com/formacionet-zyrtare-finalja-e-championsit-ne-kiev-ja-si-rreshtohen-real-madrid-dhe-liverpool/|title=Europa i nënshtrohet Real Madrid, mposhtin Liverpool dhe fitojnë “Championsin” e 3 radhazi (Video)|publisher=BalkanWeb.com|language=sq|date=26 maj 2018|accessdate=7 mars 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lajmi.net/kush-jane-lojtaret-qe-e-kane-fituar-me-se-shumti-here-ligen-e-kampioneve/|title=Kush janë lojtarët që e kanë fituar më së shumti herë Ligën e Kampionëve?|publisher=Lajmi.net|language=sq|date=9 korrik 2019|accessdate=6 qershor 2020}}</ref> Pas finales, Ronaldo iu referua kohës së tij me Real Madridin në kohën e shkuar, duke nxitur spekulime se ai mund të largohej nga Real Madridi.<ref>{{cite web|url=https://abcnews.al/ronaldo-paralajmeron-largimin-nga-real-madrid/|title=Ronaldo paralajmëron largimin nga Real Madrid|publisher=ABC News|language=sq|date=27 maj 2018|accessdate=6 qershor 2020}}</ref> ===Juventus=== ====2018–2020: Titujt rresht në Serie A==== [[Skeda:2019-20 Serie A - Torino v Juventus - Cristiano Ronaldo.jpg|parapamje|djathtas|180px|Ronaldo duke luajtur me Juventusin në vitin 2019.]] Pas një jave spekullimesh mbi të ardhmen e tij, më 10 korrik 2018, Ronaldo firmosi në kontratë katër-vjeçare me klubin italian [[Juventus F.C.|Juventus]] për 100 milion €, përfshirë edhe 12 miljon € shtesë si dhe kontribute solidarizuese për ekipet e Ronaldos gjatë karrierës në rini.<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/en/news/news/2018/cristiano-ronaldo-signs-for-juventus.php|title=Cristiano Ronaldo signs for Juventus!|trans-title=Cristiano Ronaldo firmos për Juventusin!|publisher=Juventus F.C.|language=en|date=10 korrik 2018|accessdate=30 tetor 2018}}</ref> Ky ishte transferimi më i shtrenjtë për një lojtar mbi të 30-tave, dhe më i kushtueshmi për klubin italian.<ref>{{cite web|url=http://shqiptarja.com/lajm/mediat-italiane-zyrtare-ronaldo-te-juventus-per-30-mln-ne-sezon-reali-perfiton-400-mln|title=Arrihet marrëveshja me Real Madrid, Ronaldo transferohet te Juventus për shifrën rekord|publisher=Shqiptarja.com|language=sq|date=10 korrik 2018|accessdate=30 tetor 2018}}</ref> Me të firmosur, Ronaldo tha se arsyeja e largimit të tij nga Real Madrid ishte dëshira për një sfidë të re, por më vonë ja etiketoi mbështetjes së pakët të shfaqur nga presidenti [[Florentino Pérez]].<ref>{{cite web|url=https://www.botasot.info/futboll-sporti/919029/ronaldo-me-leter-te-hapur-faleminderit-madrilena-ja-pse-u-largova-nga-klubi/|title=Ronaldo me letër të hapur: Faleminderit madrilena, ja pse u largova nga klubi|publisher=Botasot.info|language=sq|date=10 korrik 2018|accessdate=30 tetor 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://klankosova.tv/ronaldo-u-largova-nga-reali-per-shkak-te-presidentit-perez/|title=Ronaldo: U largova nga Reali për shkak të presidentit Perez|publisher=Klan Kosova|language=sq|date=29 tetor 2018|accessdate=30 tetor 2018}}</ref> Ronaldo debutoi zyrtarisht për klubin e tij të ri në ndeshjen e parë të Serie A më 18 gusht, një fitore 3–2 ndaj [[A.C. Chievo Verona|Chievos]].<ref>{{cite web|url=http://www.rd.al/2018/08/juventus-fiton-me-vuajtje-allegri-ronaldo-me-befasoi/|title=Juventus fiton me vuajtje, Allegri: Ronaldo më befasoi!|publisher=Rilindja Demokratike|language=sq|date=18 gusht 2018|accessdate=30 tetor 2018}}</ref> Më 16 shtator, në ndeshjen e tij të katërt për Juventusin, Ronaldo shënoi golin e parë, i cili u pasua menjëherë nga i dyti, në një fitore 2–1 ndaj [[U.S. Sassuolo Calcio|Sassuolos]]; goli i dytë ishte i 400ti në ligë për të.<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2018/09/16/fiton-juventus-clirohet-cristiano-goli-i-pare-me-bardhezinjte-eshte-me-fat-video/|title=Fiton Juventus, çlirohet Cristiano! Goli i parë me bardhezinjtë është me fat (Video)|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=16 shtator 2018|accessdate=30 tetor 2018}}</ref> Tre ditë më vonë, në paraqitjen e parë me Juventusin në [[2018–19 UEFA Liga e Kampioneve|Ligën e Kampioneve]], ai u nxorr jashtë në minutën e 29të për "sjellje të dhunshme".<ref>{{cite web|url=http://shenja.tv/cristiano-ronaldo-ndeshkohet-me-karton-te-kuq/|title=Cristiano Ronaldo ndëshkohet me karton të kuq|publisher=Shenja.tv|language=sq|date=19 shtator 2018|accessdate=30 tetor 2018|archive-date=22 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122164513/http://shenja.tv/cristiano-ronaldo-ndeshkohet-me-karton-te-kuq/|url-status=dead}}</ref> Ishte kartoni i tij i parë i kuq në 154 ndeshje në kompedicion. Juventus megjithatë fitoi 2–0 kundër [[Valencia CF|Valencias]].<ref>{{cite web|url=https://konica.al/2018/09/skuqet-ronaldo-juventus-fiton-me-10-vete/|title=“Skuqet” Ronaldo, Juventus fiton me 10 vetë|publisher=Konica.al|language=sq|date=19 shtator 2018|accessdate=30 tetor 2018}}</ref> Në dhjetor, ai shënoi me penallti në fitoren 3–0 në transfertë kundër [[ACF Fiorentina|Fiorentinës]], duke regjistruar golin e dhjetë në kampionat; ai u bë lojtari i parë që nga [[John Charles]] në vitin 1957 që shënon 10 gola në 14 ndeshjet e para në kampionat për klubin.<ref>{{cite web|url=http://telegraf.al/sport/fitorja-ndaj-fiorentines-ja-rekordet-qe-thyejne-juventusi-e-cristiano-ronaldo/|title=Fitorja ndaj Fiorentinës, ja rekordet që “thyejnë” Juventusi e Cristiano Ronaldo|publisher=Gazeta Telegraf|language=sq|date=2 dhjetor 2018|accessdate=6 qershor 2020}}</ref> Pasi u rendit i dyti për herë të parë pas tre vitesh për çmimet [[UEFA Men's Player of the Year]] dhe [[The Best FIFA Men's Player]], mbrapa [[Luka Modrić]], performancat e Ronaldos bënë që ai të renditej i dyti edhe në garën për Topin e Artë, sërisht mbrapa ish shokut të tij te Real Madridi.<ref>{{cite web|url=https://abcnews.al/luka-modric-fiton-topin-e-arte/|title=Luka Modriç fiton Topin e Artë|publisher=ABC News|language=sq|date=3 dhjetor 2018|accessdate=6 qershor 2020}}</ref> Më 16 janar 2019, Ronaldo fitoi trofeun e parë me Juventusin, [[Supercoppa Italiana 2018|Superkupën Italiane 2018]], duke shënuar golin e vetëm të ndeshjes ndaj [[A.C. Milan|Milanit]] në minutën e 61të.<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2019/01/16/juventusi-mund-milanin-cr7-fiton-trofeun-e-pare-si-bardhezi/|title=Juventusi mund Milanin, CR7 fiton trofeun e parë si bardhezi|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=16 janar 2019|accessdate=16 janar 2019}}</ref> Më 10 shkurt, Ronaldo shënoi si dhe asistoi golin e [[Emre Can]] në fitoren 3–0 si vizitor ndaj [[U.S. Sassuolo Calcio|Sassuolos]]; kjo ishte ndeshja e nëntë rresht si vizitor ku Ronaldo kishte shënuar të paktën një gol, duke barazuar rekordin e [[Giuseppe Signori]]t për numrin e ndeshjeve rresht si vizitor me të paktën një gol në një sezon të vetëm të Serie A.<ref>{{cite web|url=http://www.gazetatema.net/2019/02/11/kampionat-i-ri-por-zakon-i-vjeter-per-ronaldon-portugezi-vendos-rekord-ne-serie-a/|title=Kampionat i ri por zakon i vjetër për Ronaldon, portugezi vendos rekord në Serie A|publisher=Gazeta Tema|language=sq|date=11 shkurt 2019|accessdate=22 maj 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.supersport.al/ronaldo-shenon-dhe-sherben-juve-vret-garen-per-titull/|title=Ronaldo shënon dhe shërben, Juve mposht Sassuolon dhe “vret” garën për titull|publisher=Supersport.al|language=sq|author=Adi Metaliu|date=10 shkurt 2019|accessdate=22 maj 2019}}</ref> Më 12 mars 2019, Ronaldo shënoi një tregolësh në fitoren 3–0 në shtëpi kundër [[Atlético Madrid]] në ndeshjen e kthimit të raundit të 16-tave të Ligës së Kampioneve, duke ndihmuar Juventusin të përmbyste disavantazhin e dy golave nga ndeshja e parë.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/ronaldo-hyjnor-juventusi-ben-kryeveper-kunder-atletikos-dhe-shkon-ne-cerekfinale/|title=RONALDO HYJNOR, Juventusi bën kryevepër kundër Atletikos dhe shkon në çerekfinale|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=12 mars 2019|accessdate=13 mars 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/triplete-dhe-permbysje-hyjnori-ronaldo-juvja-me-ka-blere-per-keto-nete-magjike-me-kete-mentalitet/|title=Tripletë dhe përmbysje, hyjnori Ronaldo: Juvja më ka blerë për këto netë magjike, me këtë mentalitet..|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=12 mars 2019|accessdate=13 mars 2019}}</ref> Ai regjistroi golin e 125të në këtë kompeticion në barazimin 1–1 kundër [[AFC Ajax|Ajaxit]] në ndeshjen e parë çerek-finale.<ref>{{cite web|url=https://www.koha.net/sport/156046/ajax-ndash-juventus-formacionet-zyrtare/#article-1|title=Ajaxi e Juve barazojnë në çerekfinalen e parë|publisher=Koha.net|language=sq|date=10 prill 2019|accessdate=6 qershor 2020}}</ref> Ai shënoi edhe në ndeshjen e kthimit në [[Torino]] por Juventusi u mposht 2–1 dhe u eliminua nga kompeticioni.<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/vazhdon-mrekullia-ajax-eliminon-juventusin-dhe-kalon-ne-gjysmefinale/|title=Vazhdon mrekullia Ajax, eliminon Juventusin dhe kalon në gjysmëfinale|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=16 prill 2019|accessdate=6 qershor 2020}}</ref> Më 20 prill, Ronaldo luajti në ndeshjen vendimtare për të vulosur kampionatin kundër Fiorentinës, ku Juventusi fitoi 2–1 dhe siguroi titullin e tetë rresht të Serie A.<ref>{{cite web|url=https://indeksonline.net/juventus-kampion-i-series-a-per-te-8-tin-sezon-radhazi/|title=Juventus, kampion i Series A për të 8-tin sezon radhazi|website=Indeksonline.net|language=sq|date=20 prill 2019|accessdate=22 maj 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://konica.al/2019/04/juventus-hap-shampanjen-bardhezinjte-shpallen-kampione-te-italise/|title=Juventus shpallet kampion i Italisë|publisher=Konica.al|language=sq|date=20 prill 2019|accessdate=22 maj 2019}}</ref> Ky triumf e bëri Ronaldon lojtarin e parë në histori që fiton kampionatin në [[Angli]], [[Spanjë]] dhe [[Itali]].<ref>{{cite web|url=https://balkanweb.com/pas-anglise-e-spanjes-ronaldo-pushton-dhe-italine/|title=Pas Anglisë e Spanjës, Ronaldo “pushton” dhe Italinë|publisher=BalkanWeb.com|language=sq|date=21 maj 2019|accessdate=22 maj 2019}}</ref> Shtatë ditë më pas, ai shënoi golin e 600të në nivel klubesh në barazimin 1–1 ndaj [[F.C. Internazionale Milano|Interit]] në [[San Siro]].<ref>{{cite web|url=http://www.oranews.tv/article/video-perla-e-nainggolan-vendos-pjesen-e-pare-te-derbit-te-italis|title=Video/ "Perla" e Nainggolan ndal Juventusin, Inter rrezikon pozitat|publisher=Ora News|language=sq|date=27 prill 2019|accessdate=22 maj 2019}}</ref> Ai e mbylli sezonin e tij të parë në Serie A me 21 gola dhe u shpall fitues i çmimit "Lojtari më i mirë" në edicionin e parë të [[Çmimet e Serie A|Çmimeve të Serie A]].<ref name="MVP">{{cite web|url=https://www.koha.net/sport/163910/ronaldo-shpallet-lojtari-me-i-mire-i-vitit-ne-seria-a/|title=Ronaldo shpallet lojtari më i mirë i vitit në “Seria A”|publisher=Koha.net|language=sq|date=20 maj 2019|accessdate=4 qershor 2020}}</ref> Ronaldo shënoi golin e parë të sezonit 2019–20 më 31 gusht në fitoren 4–3 kundër [[S.S.C. Napoli|Napolit]] në kampionat.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/49537181|title=Juventus–Napoli 4–3|publisher=BBC Sport|author=Emlyn Begley|language=en|date=31 gusht 2019|access-date=1 shtator 2019}}</ref> Më 23 shtator, ai u rendit i treti për çmimin "FIFA Best".<ref name="Results">{{cite web|url=https://www.fifa.com/news/messi-rapinoe-crowned-the-best-in-milan|title=Messi, Rapinoe Crowned The Best in Milan|publisher=FIFA|language=en|date=23 shtator 2019|access-date=5 nëntor 2019|archive-date=23 qershor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623090055/https://www.fifa.com/news/messi-rapinoe-crowned-the-best-in-milan|url-status=live}}</ref> Pas kësaj, Ronaldo vendosi disa rekorde të fitoren 3–0 të Juventusit kundër [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve; ky ishte sezoni i 14të rresht që ai shënonte, duke barazuar rekordin e Raúlit dhe Messit; ai gjithashtu theu rekordin e [[Iker Casillas]] për numrin e fitoreve në këtë kompeticion; Leverkusen ishte ekipi i 33të që Ronaldo i shënonte gol në Ligën e Kampioneve, duke barazuar një tjetër rekord të Raúlit.<ref>{{cite news|url=https://www.90min.com/posts/6467560-cristiano-ronaldo-smashes-champions-league-record-during-juventus-win-over-bayer-leverkusen|title=Cristiano Ronaldo breaks series of records after scoring 128th Champions League goal in Juventus win over Bayer Leverkusen|website=90min.com|language=en|author=Sam Jacot|date=2 tetor 2019|access-date=5 nëntor 2019}}</ref> Më 6 nëntor, Ronaldo luajti ndeshjen e tij të 174të në Ligën e Kampioneve në fitoren 2–1 në transfertë kundër [[FC Lokomotiv Moskva|Lokomotiv Moskës]], duke barazuar rekordin e [[Paolo Maldini]]t si lojtari me më shumë ndeshje në kompeticion.<ref>{{cite web|url=https://www.calciomercato.com/news/juve-ronaldo-raggiunge-maldini-174-presenze-nelle-competizioni-u-90376|title=Juve, Ronaldo raggiunge Maldini: 174 presenze nelle competizioni Uefa. Al primo posto...|publisher=Calciomercato.com|language=it|date=6 nëntor 2019|access-date=8 nëntor 2019|archive-date=14 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614225024/https://www.calciomercato.com/news/juve-ronaldo-raggiunge-maldini-174-presenze-nelle-competizioni-u-90376|url-status=live}}</ref> Më 18 drejtor, Ronaldo arriti lartësinë 2 metra e 57 centimetra (më lartë se traversa e portës) në momentin e shënimit me kokë të golit në fitoren 2–1 në transfertë kundër [[U.C. Sampdoria|Sampdorias]].<ref>{{cite news|title=Cristiano Ronaldo: Juventus forward defies gravity with jump|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/50849469|date=18 dhjetor 2019|access-date=20 dhjetor 2020|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Ai më pas shënoi tregolëshin e parë në Serie A më 6 janar 2020 në fitoren 3–0 kundër [[Cagliari Calcio|Cagliarit]]. Ky ishte tregolëshi i tij i 56të në karrierë e cila e bëri atë lojtarin e dytë pas [[Alexis Sánchez]] që shënon tregolësh në Premier Ligë, La Liga dhe Serie A.<ref>{{cite news|title=Juventus 4–0 Cagliari: Cristiano Ronaldo scores first Serie A hat-trick|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51000226|date=6 janar 2019|access-date=6 janar 2019|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Më 2 shkurt, Ronaldo shënoi dy gola me penallti në fitoren 3–0 kundër Fiorentinës, duke barazuar rekordin e klubit të mbajtur nga [[David Trezeguet]] për numrin e ndeshjeve rresht me të paktën një gol të shënuar.<ref>{{cite news|url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/juve/2020/02/02-66308628/juve_ronaldo_come_trezeguet_in_gol_per_la_nona_volta_di_fila_in_serie_a/|title=Juve, Ronaldo come Trezeguet: in gol per la nona volta di fila in Serie A|publisher=Il Corriere dello Sport|language=it|date=2 shkurt 2020|access-date=9 shkurt 2020}}</ref> Ai e theu rekordin e Trezeguet gjashtë ditë më vonë në humbjen 2–1 kundër [[Hellas Verona F.C.|Hellas Veronës]] në transfertë.<ref>{{cite news|url=https://www.espn.com/soccer/blog-the-toe-poke/story/4050390/amazing-giant-cristiano-ronaldo-figure-towers-over-town-at-italian-carnival|title=Amazing giant Cristiano Ronaldo figure towers over town at Italian carnival|publisher=ESPN FC|language=en|author=Chris Wright|date=10 shkurt 2020|access-date=10 shkurt 2020}}</ref> Më 22 shkurt, Ronaldo shënoi në ndeshjen e tij të 11të rresht në Serie A, duke barazuar rekordin e të gjitha kohërave të [[Gabriel Batistuta|Gabriel Batistutës]] dhe [[Fabio Quagliarella|Fabio Quagliarellës]], në fitoren 2–1 kundër [[S.P.A.L. 2013|SPAL]], e cila ishte gjithashtu ndeshja e tij e 1,000 si profesionist.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51598794|title=Cristiano Ronaldo scores in win to equal Serie A record in 1,000th game|publisher=BBC Sport|language=en|date=22 shkurt 2020|access-date=22 shkurt 2020}}</ref> Më 22 qershor, ai shënoi me penallti në fitoren 2–0 kundër [[Bologna F.C. 1909|Bolonjës]], duke kaluar [[Rui Costa|Rui Costën]] për t'u bërë portugezi me më shumë gola në historinë e Serie A.<ref>{{cite news|url=https://sports.yahoo.com/cristiano-ronaldo-overtakes-rui-costa-225433836.html|title=Cristiano Ronaldo overtakes Rui Costa to become Serie A's top Portuguese scorer|publisher=Yahoo Sports|language=en|date=22 qershor 2020|access-date=23 qershor 2020|archive-date=24 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200624104659/https://sports.yahoo.com/cristiano-ronaldo-overtakes-rui-costa-225433836.html|url-status=dead}}</ref> Më 4 korrik, ai regjistroi golin e 25të në kampionat duke shënuar me goditje dënimi në fitoren 4–1 kundër Torinos në shtëpi, duke u bërë lojtari i parë i klubit që nga [[Omar Sívori]] në vitin 1961 që e arrin këtë shifër; ky ishte gjithashtu goli i tij i parë me goditje dënimi si lojtar i Juventusit pas 43 tentativash.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53291695|title=Juventus 4–1 Torino: Cristiano Ronaldo scores first free-kick for Juve in win|publisher=BBC Sport|language=en|date=4 korrik 2020|access-date=4 korrik 2020|archive-date=5 korrik 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705053431/https://www.bbc.co.uk/sport/football/53291695|url-status=live}}</ref> Më 20 korrik, Ronaldo shënoi një dopietë në suksesin 2–1 në shtëpi kundër [[S.S. Lazio|Lazios]]; goli i parë në këtë ndeshje ishte i 50ti i tij në Serie A, duke u bërë lojtari i dytë më i shpejtë që e arrin këtë shifër pas suedezit [[Gunnar Nordahl]]. Ai gjithashtu u bë lojtari i parë në histori që shënon 50 gola në Premier Ligë, La Liga dhe Serie A si dhe lojtari i dytë pas [[Edin Džeko]]s që shënon 50 gola në tre nga pesë ligat kryesore të Evropës.<ref>{{Cite web|author=Bhargav|date=24 shtator 2020|title=Top 5 players who have succeeded in 3 top-5 leagues|url=https://www.sportskeeda.com/football/top-5-players-succeeded-3-top-five-leagues|access-date=25 janar 2024|website=sportskeeda.com|language=en}}</ref> Me këtë dopietë, Ronaldo arriti në kuotën e 30 golave në kampionat, duke u bërë lojtari i tretë në historinë e Juventusit (pas [[Felice Borel]] në vitin 1934 dhe [[John Hansen (futbollist, lindur në 1924)|John Hansen]] në vitin 1952) që arrin këtë shifër.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53421439|title=Cristiano Ronaldo became the first player to score 50 goals in Serie A, La Liga and the Premier League as his double against Lazio put Juventus on the brink of the Serie A title|publisher=BBC Sport|language=en|date=20 korrik 2020|access-date=20 korrik 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://en.as.com/en/2020/07/20/soccer/1595280857_289365.html|title=Cristiano Ronaldo hits 50 league goals in England, Spain and Italy|website=AS.com|language=en|date=20 korrik 2020|access-date=26 nëntor 2022|archive-date=26 nëntor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126212314/https://en.as.com/en/2020/07/20/soccer/1595280857_289365.html|url-status=live}}</ref> Për më tepër, në moshën 35 vjeç e 166 ditë, ai u bë lojtari më i vjetër që nga [[Ronnie Rooke]] me Arsenalin në vitin 1948 që shënon 30 gola në një nga pesë ligat kryesore të Evropës.<ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/en/football/international-football/2020/07/21/5f171bcdca4741ba628b464d.html|title=Cristiano Ronaldo equals a record from 1948|website=Marca|language=en|date=21 korrik 2020|access-date=22 korrik 2020|archive-date=22 korrik 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722172859/https://www.marca.com/en/football/international-football/2020/07/21/5f171bcdca4741ba628b464d.html|url-status=live}}</ref> Më 26 korrik, Ronaldo shënoi një nga dy golat e fitores kundër Sampdorias me Juventusin që u shpall kampion i Serie A për të nëntin sezon rresht.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/53544939|title=Juventus 2–0 Sampdoria: Maurizio Sarri's side claim ninth straight Serie A title|publisher=BBC Sport|language=en|date=27 korrik 2020|access-date=6 gusht 2020}}</ref> Ai e mbylli kampionatin me 31 gola, duke u renditur i dyti mbrapa [[Ciro Immobile]]s së Lazios, i cili shënoi 36 gola.<ref>{{Cite web|url=https://en.as.com/en/2020/08/01/soccer/1596287115_246089.html|title=Cristiano Ronaldo denied chance to be Serie A top scorer|website=AS.com|language=en|date=1 gusht 2020|access-date=2 gusht 2020|archive-date=2 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802044850/https://en.as.com/en/2020/08/01/soccer/1596287115_246089.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/lazio/story/4151277/immobile-beats-lewandowskironaldo-to-win-european-golden-shoeequals-serie-a-record|title=Immobile wins Golden Shoe, levels Serie A record|publisher=ESPN FC|language=en|author=Andrew Cesare Richardson|date=1 gusht 2020|access-date=6 gusht 2020|archive-date=3 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803110755/https://www.espn.com/soccer/lazio/story/4151277/immobile-beats-lewandowskironaldo-to-win-european-golden-shoeequals-serie-a-record|url-status=live}}</ref> Më 7 gusht, Ronaldo shënoi një dopietë në fitoren 2–1 kundër Lyonit në ndeshjen e dytë të raundit të 16-tave të Ligës së Kampioneve; ai e mbylli sezonin me 37 gola, duke thyer rekordit e klubit për numrin e golave në një sezon e cila mbahej nga Borel me 36 gola.<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en-za/news/ronaldo-breaks-all-time-juventus-scoring-record-with-lyon/g3rzq1s808zo1x25vgeu90whu|title=Ronaldo breaks all-time Juventus scoring record with Lyon double|website=Goal.com|language=en|date=7 gusht 2020|access-date=7 gusht 2020|archive-date=9 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809035730/https://www.goal.com/en-za/news/ronaldo-breaks-all-time-juventus-scoring-record-with-lyon/g3rzq1s808zo1x25vgeu90whu/|url-status=live}}</ref> Pavarësisht fitores 2–1, Juventusi u eliminua nga kompeticioni me rregullin e golit jashtë fushe pasi kishte humbur ndeshjen e parë në [[Francë]] me rezultatin 1–0.<ref>{{cite web|author=Tom Rostance|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53683503|title=Juventus 2–1 Lyon|publisher=BBC Sport|language=en|date=7 gusht 2020|access-date=7 gusht 2020|archive-date=24 maj 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524154327/https://www.bbc.co.uk/sport/football/53683503|url-status=live}}</ref> ====2020–2021: 100 gola me Juven, ''Capocannoniere'' dhe largimi==== [[Skeda:Atlético de Madrid v Juventus, 10 August 2019 (5).jpg|parapamje|majtas|220px|Ronaldo shënoi 101 gola me Juventusin në tre sezone.]] Më 20 shtator, Ronaldo shënoi në fitoren 3–0 në shtëpi kundër Sampdorias në ndeshjen hapëse të sezonit.<ref>{{cite news|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/2020/09/20/juventus-sampdoria-risultato-gol|title=Juventus-Sampdoria 3–0: gol e highlights. Tris bianconero, Pirlo vince al debutto|publisher=Sky Sport|language=it|date=20 shtator 2020|access-date=20 shtator 2020}}</ref> Më 1 nëntor, pasi qëndroi jashtë fushave për tre javë për shkak të [[Pandemia e COVID-19|Pandemisë së COVID-19]], Ronaldo u aktivizua si zëvëndësues në ndeshjen kundër [[Spezia Calcio|Spezias]]; ai shënoi brënda tre minutash pasi kishte hyrë në fushë si dhe shënoi edhe një penallti.<ref>{{cite web|url=https://www.sportsnet.ca/soccer/article/cristiano-ronaldo-scores-twice-first-match-since-recovering-covid-19/|title=Cristiano Ronaldo scores twice in first match since recovering from COVID-19|website=Sportsnet.ca|language=en|date=1 nëntor 2020|access-date=1 nëntor 2020|archive-date=2 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102001619/https://www.sportsnet.ca/soccer/article/cristiano-ronaldo-scores-twice-first-match-since-recovering-covid-19/|url-status=live}}</ref> Më 2 dhjetor, Ronaldo shënoi golin e 750të me klube kundër [[FC Dynamo Kyiv|Dynamo Kyiv]] në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve.<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en/news/ronaldo-nets-750th-career-goal-in-juventus-champions-league/1aee0uzgccd8p16yitvrspbn7j|title=Ronaldo scores 750th career goal in Juventus' Champions League victory over Dynamo Kiev|website=Goal.com|language=en|date=2 dhjetor 2020|access-date=15 korrik 2021|archive-date=8 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208002007/https://www.goal.com/en/news/ronaldo-nets-750th-career-goal-in-juventus-champions-league/1aee0uzgccd8p16yitvrspbn7j|url-status=live}}</ref> Pas kësaj, ai luajti ndeshjen e 100të me Juventusin në të gjitha kompeticionet në suksesin 3–1 kundër Genoas në kampionat, duke shënuar dy gola me penallti, të cilat ishin golat numër 78 dhe 79 me ''Bardhezinjtë''.<ref>{{cite web|date=13 dhjetor 2020|title=Serie A, Genoa-Juventus 1–3: Dybala e CR7 stendono i rossoblù|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/seriea/serie-a-genoa-juventus1-3-dybala-e-cr7-stendono-i-rossobl_26560749-202002a.shtml|access-date=13 dhjetor 2020|website=Sport Mediaset|language=en|archive-date=14 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214021755/https://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/seriea/serie-a-genoa-juventus1-3-dybala-e-cr7-stendono-i-rossobl_26560749-202002a.shtml|url-status=live}}</ref> Më 20 janar 2021, Juventusi fitoi [[Supercoppa Italiana 2020|Superkupën Italiane 2020]], duke mposhtur Napolin 2–0; Ronaldo shënoi golin e parë të ndeshjes.<ref>{{cite news|url=https://sport.sky.it/calcio/2021/01/20/juventus-napoli-risultato-gol-supercoppa|title=Juventus-Napoli 2–0: Ronaldo, 760 gol e regala (con Morata) la Supercoppa ai bianconeri|publisher=Sky Sport|language=it|date=20 janar 2021|access-date=14 korrik 2021}}</ref> Më 2 mars, ai shënoi në fitoren 3–0 kundër Spezias në ndeshjen e tij të 600të në kampionat, duke u bërë lojtari i parë në histori që shënon 20 ose më shumë gola në 12 sezone rresht në pesë ligat kryesore të Evropës.<ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2021/03/03/football/cristiano-ronaldo-goal-record-spt-intl/index.html|title=Cristiano Ronaldo breaks another record during his 600th league game|publisher=CNN|language=en|date=3 mars 2021|access-date=15 korrik 2021}}</ref> Dymbëdhjetë ditë më pas, Ronaldo regjistroi tregolëshin e tij të 57të në karrierë në fitoren 3–1 në transfertë kundër Cagliarit.<ref>{{cite web|date=14 mars 2021|title=Ronaldo hat-tricks inspired by Cagliari|url=https://www.football-italia.net/167729/ronaldo-hat-tricks-inspired-cagliari|access-date=14 mars 2021|website=Football Italia|language=en|archive-date=14 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314190757/https://www.football-italia.net/167729/ronaldo-hat-tricks-inspired-cagliari|url-status=live}}</ref> Më 12 maj, Ronaldo shënoi një nga tre golat e fitores kundër Sassuolos në [[Mapei Stadium]] për të arritur në kuotën e 100 golave me Juventusin në ndeshjen e tij të 131të; ai u bë gjithashtu lojtari më i shpejtë që e arrin këtë shifër.<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en-us/news/ronaldo-becomes-fastest-player-to-reach-100-juventus-goals/1ie2lnhyz7z1c1ka0qv1rzwi9t|title=Ronaldo becomes fastest player to reach 100 Juventus goals|publisher=Goal.com|language=en|date=12 maj 2021|access-date=12 maj 2021|archive-date=13 maj 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513013241/https://www.goal.com/en-us/news/ronaldo-becomes-fastest-player-to-reach-100-juventus-goals/1ie2lnhyz7z1c1ka0qv1rzwi9t|url-status=live}}</ref> Pasi Juventusi fitoi [[Coppa Italia 2020–21|Kupën e Italisë]] më 19 maj, Ronaldo u bë lojtari i parë në histori që i fiton të gjitha trofetë vendor në Angli, Spanjë dhe Itali.<ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2021/05/20/football/cristiano-ronaldo-wins-coppa-italia-spt-intl/index.html|title=Cristiano Ronaldo cements domestic dominance as Juventus wins Coppa Italia|publisher=CNN|language=en|date=20 maj 2021|access-date=21 maj 2021|archive-date=15 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221215083109/https://www.cnn.com/2021/05/20/football/cristiano-ronaldo-wins-coppa-italia-spt-intl/index.html|url-status=live}}</ref> Ronaldo e mbylli sezonin me 29 gola në kampionat, duke fituar çmimin ''[[Capocannoniere]]'' si golashënuesi më i mirë i Serie A; ai gjithashtu u bë lojtari i parë që shpallet golashënuesi më i mirë në Angli, Spanjë dhe Itali.<ref name="Serie A top scorer">{{Cite web|url=https://www.espn.com/soccer/juventus-itajuventus/story/4390877/cristiano-ronaldo-first-player-to-finish-as-top-scorer-in-serie-a-premier-league-la-liga|title=Cristiano Ronaldo first player to finish as top scorer in Serie A, Premier League, La Liga|date=23 maj 2021|publisher=ESPN FC|language=en|access-date=23 maj 2021|archive-date=24 maj 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524070459/https://www.espn.com/soccer/juventus-itajuventus/story/4390877/cristiano-ronaldo-first-player-to-finish-as-top-scorer-in-serie-a-premier-league-la-liga|url-status=live}}</ref> Më 22 gusht, Ronaldo e nisi ndeshjen e parë të sezonit të ri si zëvëndësues, duke u aktivizuar në vend të [[Álvaro Morata|Álvaro Moratës]] në pjesën e dytë në barazimin 2–2 në transfertë kundër [[Udinese Calcio|Udineses]]. Ai shënoi me kokë në minutat shtesë, por goli u anullua nga sistemi VAR për pozicion jashtë loje.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.co.uk/football/juventus-itajuventus/story/4459488/cristiano-ronaldo-dropped-to-juventus-bench-for-serie-a-opener-amid-future-doubts|title=Cristiano Ronaldo dropped to Juventus bench for Serie A opener amid future doubts|date=22 gusht 2021|access-date=27 gusht 2021|publisher=ESPN FC|language=en|archive-date=23 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823073246/https://www.espn.co.uk/football/juventus-itajuventus/story/4459488/cristiano-ronaldo-dropped-to-juventus-bench-for-serie-a-opener-amid-future-doubts|url-status=live}}</ref> Edhe pse trajneri [[Massimiliano Allegri]] konfirmoi se lënja në stol e Ronaldos ishte vendim i tij për shkak të gjëndjes fizike të lojtarit, erdhi mes zërave të merkatos se Ronaldo do të largohej nga klubi para mbylljes së merkatos verore.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/12961/12388381/cristiano-ronaldo-juventus-boss-says-he-decided-to-use-portuguese-star-from-the-bench-on-sunday|title=Cristiano Ronaldo: Juventus boss says he decided to use Portuguese star from the bench on Sunday|date=23 gusht 2021|access-date=27 gusht 2021|publisher=Sky Sports|language=en|archive-date=23 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823191915/https://www.skysports.com/football/news/12961/12388381/cristiano-ronaldo-juventus-boss-says-he-decided-to-use-portuguese-star-from-the-bench-on-sunday|url-status=live}}</ref> Sipas raportimeve, Ronaldo i kishte komunikuar Allegrit se ai "nuk kishte qëllim për të vazhduar si lojtar i Juventusit".<ref>{{cite web|author=Alex Pattle|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/cristiano-ronaldo-man-city-news-b1909836.html|title=Cristiano Ronaldo has 'no intention' of staying at Juventus as Man City close in|date=27 gusht 2021|access-date=27 gusht 2021|publisher=[[The Independent]]|language=en|archive-date=27 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827204438/https://www.independent.co.uk/sport/football/cristiano-ronaldo-man-city-news-b1909836.html|url-status=live}}</ref> Më 26 gusht, Ronaldo dhe agjenti i tij [[Jorge Mendes]] arritën një marrëveshje verbale me [[Manchester City F.C.|Manchester Cityn]] për kushtet personale,<ref>{{cite web|author=Miguel Delaney|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/cristiano-ronaldo-man-city-news-b1909193.html|title=Cristiano Ronaldo: Man City agree personal terms with Juventus star ahead of possible transfer|date=26 gusht 2021|access-date=27 gusht 2021|publisher=[[The Independent]]|language=en|archive-date=26 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826223614/https://www.independent.co.uk/sport/football/cristiano-ronaldo-man-city-news-b1909193.html|url-status=live}}</ref> por klubi u tërhoq nga marrëveshja për shkak të kostos së transferimit.<ref>{{cite web|author=Rob Dawson|url=https://www.espn.com/soccer/manchester-city-engman_city/story/4462735/cristiano-ronaldo-to-manchester-city-off-manchester-united-now-frontrunners-sources|title=Cristiano Ronaldo to Manchester City off: Manchester United now front-runners|date=27 gusht 2021|access-date=27 gusht 2021|publisher=ESPN FC|language=en|archive-date=27 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827210345/https://www.espn.com/soccer/manchester-city-engman_city/story/4462735/cristiano-ronaldo-to-manchester-city-off-manchester-united-now-frontrunners-sources|url-status=live}}</ref> Në të njëjtën ditë, u konfirmua se rivali i Cityt, Manchester United, ishte në bisedime të avancuara për të transferuar Ronaldon,<ref>{{cite web|author=Simon Stone|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58359561|title=Cristiano Ronaldo: Man Utd in advanced talks to sign Juventus forward|date=27 gusht 2021|access-date=27 gusht 2021|publisher=[[BBC Sport]]|language=en|archive-date=27 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827225241/https://www.bbc.co.uk/sport/football/58359561|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.skysports.com/football/news/11667/12392208/cristiano-ronaldo-manchester-united-in-advanced-talks-to-sign-forward-after-manchester-city-pull-out-of-deal|title=Cristiano Ronaldo: Manchester United in advanced talks to sign forward after Manchester City pull out of deal|date=27 gusht 2021|access-date=27 gusht 2021|publisher=[[Sky Sports]]|language=en|archive-date=27 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827210305/https://www.skysports.com/football/news/11667/12392208/cristiano-ronaldo-manchester-united-in-advanced-talks-to-sign-forward-after-manchester-city-pull-out-of-deal|url-status=live}}</ref> kurse ish trajneri [[Alex Ferguson]] dhe disa nga ish shokët e ekipit te United kishin kontaktuar portugezin për t'a bindur për t'u rikthyer në [[Old Trafford]].<ref>{{cite web|author=Miguel Delaney|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/cristiano-ronaldo-manchester-united-transfer-b1910152.html|title=Cristiano Ronaldo: How Manchester United sealed a transfer 12 years in the making in a matter of hours|date=27 gusht 2021|access-date=27 gusht 2021|publisher=The Independent|language=en|archive-date=27 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827183453/https://www.independent.co.uk/sport/football/cristiano-ronaldo-manchester-united-transfer-b1910152.html|url-status=live|ref=none}}</ref><ref>{{cite web|author=Mark Ogden|url=https://www.espn.com/soccer/soccer-transfers/story/4462844/cristiano-ronaldos-man-utd-return-ex-teammates-whatsapp-messages-helped-end-man-city-move-sources|title=Cristiano Ronaldo's Man Utd return: ex-teammates' Whatsapp messages helped end Man City move|date=27 gusht 2021|access-date=27 gusht 2021|publisher=ESPN FC|language=en|archive-date=27 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827213003/https://www.espn.com/soccer/soccer-transfers/story/4462844/cristiano-ronaldos-man-utd-return-ex-teammates-whatsapp-messages-helped-end-man-city-move-sources|url-status=live}}</ref> ===Rikthimi te Manchester United=== Më 27 gusht 2021, Manchester United njoftoi se kishte arritur një marrëveshje për transferimin e Ronaldos.<ref>{{Cite web|author1=Ed Aarons|author2=Fabrizio Romano|url=https://www.theguardian.com/football/2021/aug/27/manchester-city-cristiano-ronaldo-wants-to-leave-juventus-allegri|title='Welcome back': Manchester United agree €20m deal for Cristiano Ronaldo|date=27 gusht 2021|access-date=27 gusht 2021|publisher=The Guardian|language=en|archive-date=28 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828223405/https://www.theguardian.com/football/2021/aug/27/manchester-city-cristiano-ronaldo-wants-to-leave-juventus-allegri|url-status=live}}</ref> Transferimi u zyrtarizua më 31 gusht, për vlerën e 12.85 milion £, me Ronaldon i cili firmosi për dy vite.<ref>{{cite web|title=Cristiano Ronaldo to Man Utd: 'I'm back where I belong' and dedicates return to Sir Alex Ferguson|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58367537|publisher=BBC Sport|language=en|date=31 gusht 2021|access-date=31 gusht 2021|archive-date=1 shtator 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901021527/https://www.bbc.co.uk/sport/football/58367537|url-status=live}}</ref> Ai mori fanellën me numrin 7 pasi [[Edinson Cavani]] pranoi të merrte fanellën me numrin 21.<ref>{{cite web|author=Lawrence Ostlere|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/cristiano-ronaldo-shirt-number-manchester-united-b1913375.html|title=Cristiano Ronaldo shirt number: New Manchester United forward takes No7 from Edinson Cavani|date=2 shtator 2021|access-date=2 shtator 2021|publisher=The Independent|language=en|archive-date=3 shtator 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210903225143/https://www.independent.co.uk/sport/football/cristiano-ronaldo-shirt-number-manchester-united-b1913375.html|url-status=live}}</ref> Shitja e fanellës së Ronaldos 24 orë pas transferimit theu rekordin e të gjitha kohërave, duke kaluar Messin pas transferimit të tij te [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]].<ref>{{cite news|author=Tommaso Fiore|url=https://www.skysports.com/football/news/11667/12400586/ronaldo-smashes-man-utd-shirt-sales|title=Cristiano Ronaldo: New Manchester United No 7 smashes shirt sale record and causes media frenzy|date=6 shtator 2021|access-date=7 shtator 2021|publisher=Sky Sports|language=en}}</ref> ====2021–2022: 100 gola në Premier Ligë dhe forma negative e ekipit==== [[Skeda:Manchester United v Newcastle United, 11 September 2021 (10).jpg|parapamje|djathtas|Ronaldo në debutimin e tij të dytë në Old Trafford, 11 shtator 2021.]] Më 11 shtator, Ronaldo bëri debutimin e tij të dytë në Old Trafford, duke shënuar dy golat e parë të fitores 4–1 kundër [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] në kampionat.<ref>{{cite web|author=Simon Stone|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58437003|title=Cristiano Ronaldo twice scores as Manchester United beat Newcastle|date=11 shtator 2021|access-date=11 shtator 2021|publisher=BBC Sport|language=en|archive-date=15 shtator 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210915102644/https://www.bbc.co.uk/sport/football/58437003|url-status=live|ref=none}}</ref> Më 29 shtator, ai shënoi golin e fitores në minutën e fundit të suksesit 2–1 kundër [[Villarreal CF|Villarrealit]] në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve, duke kaluar Iker Casillas si lojtari me më shumë ndeshje në kompeticion.<ref>{{cite web|author=Charlotte Marsh|url=https://www.skysports.com/football/man-utd-vs-villarreal/report/457343|title=Man Utd 2–1 Villarreal: Cristiano Ronaldo snatches dramatic late Champions League victory for United|date=29 shtator 2021|access-date=30 shtator 2021|publisher=Sky Sports|language=en|archive-date=5 tetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005023533/https://www.skysports.com/football/man-utd-vs-villarreal/report/457343|url-status=live}}</ref> Në ndeshjen e rradhës në Ligën e Kampioneve më 20 tetor, Ronaldo u bë sërisht protagonist me një gol në minutën e fundit, duke i dhënë ekipit një fitore 3–2 kundër [[Atalanta B.C.|Atalantës]] në shtëpi.<ref>{{cite web|url=https://www.fotmob.com/news/kcpmhlgkqks61jvk4teszf2uk/manchester-united-3-2-atalanta-ronaldo-delivers-again-as-red-devils-rally-from-two-goals-down|title=Manchester United 3-2 Atalanta: Ronaldo delivers again as Red Devils rally from two goals down|date=20 tetor 2021|access-date=14 nëntor 2022|publisher=FotMob|language=en|archive-date=19 shkurt 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219151234/https://www.fotmob.com/news/kcpmhlgkqks61jvk4teszf2uk/manchester-united-3-2-atalanta-ronaldo-delivers-again-as-red-devils-rally-from-two-goals-down|url-status=live}}</ref> Në ndeshjen e kthimit kundër Atalantës, Ronaldo shënoi të dy golat e ekipit të tij, përfshirë një në momentet e fundit të ndeshjes, duke i dhënë ekipit një barazim.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/11/02/football/cristiano-ronaldo-atalanta-manchester-united-champions-league-spt-intl/index.html|title=Late Cristiano Ronaldo goal salvages dramatic point for Manchester United in Champions League|date=3 nëntor 2021|access-date=14 nëntor 2022|publisher=[[CNN]]|language=en|archive-date=6 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206130252/https://edition.cnn.com/2021/11/02/football/cristiano-ronaldo-atalanta-manchester-united-champions-league-spt-intl/index.html|url-status=live}}</ref> Më 23 nëntor, Ronaldo u bë lojtari i parë në histori që shënon në pesë ndeshje rresht në Ligën e Kampioneve për një klub anglez, pas golit që shënoi kundër Villarrealit në transfertë që rezultoi vendimtar për kualikimin e ekipit në raundin e 16-tave si fitues të grupit.<ref>{{cite news|title=Villarreal 0-2 Man Utd: Cristiano Ronaldo and Jadon Sancho score as United reach Champions League last 16|url=https://www.skysports.com/football/news/11945/12476601/villarreal-0-2-man-utd-cristiano-ronaldo-and-jadon-sancho-score-as-united-reach-champions-league-last-16|access-date=13 nëntor 2022|publisher=Sky Sports|language=en|archive-date=23 shkurt 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230223210905/https://www.skysports.com/football/news/11945/12476601/villarreal-0-2-man-utd-cristiano-ronaldo-and-jadon-sancho-score-as-united-reach-champions-league-last-16|url-status=live}}</ref> Më 2 dhjetor, Ronaldo shënoi një dopietë në fitoren 3–2 kundër [[Arsenal F.C.|Arsenalit]] në kampionat, duke kaluar kuotën e 800 golave në karrierë.<ref>{{cite news|title=Cristiano Ronaldo: Man Utd & Portugal forward becomes first player to score 800 top-level goals|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/59514549|date=3 dhjetor 2021|access-date=4 dhjetor 2021|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Në muajin e ardhshëm, marrëdhënja negative me disa nga shokët e ekipit dhe me trajnerin e përkohëshëm [[Ralf Rangnick]] bënë që forma e tij dhe e ekipit të pësonte rënje, me Ronaldon i cili përjetoi ecurinë më negative të shënimit që nga viti 2010 kur luante me Real Madridin, duke qëndruar dy muaj pa shënuar gol.<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en-ae/news/ronaldo-37-time-finally-catching-up-man-utd-superstar/bltadab34347c5bb2e7|title=Ronaldo at 37: Is time finally catching up with Man Utd superstar?|website=Goal.com|language=en|date=8 shkurt 2022|access-date=11 nëntor 2022|archive-date=20 shkurt 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220122122/https://www.goal.com/en-ae/news/ronaldo-37-time-finally-catching-up-man-utd-superstar/bltadab34347c5bb2e7|url-status=live}}</ref> Goli i tij i parë për vitin 2022 erdhi më 15 shkurt në fitoren 2–0 kundër [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton & Hove Albion]].<ref>{{cite web|author=Simon Stone|title=Manchester United 2-0 Brighton & Hove Albion: Ronaldo scores as Man Utd beat Brighton|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/59618478|publisher=BBC Sport|language=en|date=15 shkurt 2022|access-date=15 shkurt 2022|archive-date=12 nëntor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112110744/https://www.bbc.co.uk/sport/football/59618478|url-status=live}}</ref> Pas një dëmtimi në kofshë, që bëri të humbiste derbin e Manchesterit, Ronaldo u rikthye në ndeshjen e rradhës kundër [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenhamit]], duke shënuar tre gola në fitoren 3–2 në shtëpi.<ref>{{cite news|date=11 mars 2022|title=Premier League: Ronaldo scores hat-trick as Man Utd beat Tottenham – reaction|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/live/football/60147068|access-date=12 mars 2022}}</ref> Kjo gjë e bëri atë golashënuesin më të mirë në historinë e futbollit me 807 gola, duke thyer rekordin e [[Josef Bican]], edhe pse [[Federata Çeke e Futbollit]] pretendoi se Bican kishte shënuar 821 gola.<ref>{{cite web|author=Jonathan Wilson|title=Filling in the Blanks on (Possibly) the Greatest Goalscorer Ever|url=https://www.si.com/soccer/2021/02/02/josef-bican-goal-record-history-cristiano-ronaldo|magazine=Sports Illustrated|language=en|access-date=28 shkurt 2024}}</ref> Më 16 prill, Ronaldo shënoi tregolëshin e tij të 50të me klube në fitoren 3–2 kundër [[Norwich City F.C.|Norwich Cityt]].<ref>{{cite web|url=https://www.90min.com/posts/cristiano-ronaldo-milestone-50th-club-hat-trick|title=Cristiano Ronaldo seals milestone 50th club hat-trick with rare free-kick|website=90min.com|language=en|date=16 prill 2022|access-date=23 prill 2022|archive-date=25 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425014642/https://www.90min.com/posts/cristiano-ronaldo-milestone-50th-club-hat-trick|url-status=dead}}</ref> Më 23 prill, ai regjistroi golin e tij të 100të në Premier Ligë në humbjen 3–1 në [[Emirates Stadium]] kundër Arsenalit.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/61202500|title=Cristiano Ronaldo scores 100th Premier League goal: Can you name other players to reach landmark?|publisher=BBC Sport|language=en|date=23 prill 2022}}</ref> Pasi shënoi në ndeshjet e rradhës kundër Çelsit dhe [[Brentford F.C.|Brentfordit]], ai u shpall [[Lojtari i Muajit i Premier Ligës]] për prillin.<ref>{{cite web|author=Sam Carney|date=12 maj 2022|title=Ronaldo wins Player of the Month|url=https://www.manutd.com/en/news/detail/cristiano-ronaldo-wins-premier-league-player-of-the-month-for-april-2022|access-date=13 maj 2022|website=manutd.com|publisher=Manchester United F.C.|language=en}}</ref> Ronaldo e mbylli sezonin me 24 gola në të gjitha kompeticionet, përfshirë 18 në Premier Ligë, duke u renditur i treti mbrapa [[Mohamed Salah]] dhe [[Son Heung-min]] në garën për Këpucën e Artë. Në përfundim të sezonit, ai u përfshi në Ekipin e Vitit të Premier Ligës dhe u shpall fitues i çmimit [[Sir Matt Busby Lojtari i Vitit]], i dhënë lojtarit më të mirë të klubit për sezonin e kaluar.<ref>{{cite web|author=Omar Garrick|url=https://theathletic.com/news/pfa-premier-league-team-of-the-year-ronaldo-salah-de-bruyne/mPO0l7G4S946/|title=PFA Premier League Team of the Year: Ronaldo, De Bruyne, Salah included|date=9 qershor 2022|access-date=19 qershor 2022|publisher=The Athletic|language=en}}</ref><ref>{{cite news|author=Joe Nelson|title=Ronaldo named United's Player of the Year|url=https://www.manutd.com/en/news/detail/cristiano-ronaldo-wins-man-utd-sir-matt-busby-player-of-the-year-award-2021-22-06-june-2022|website=manutd.com|publisher=Manchester United F.C.|language=en|date=4 qershor 2022|access-date=4 qershor 2022}}</ref> Megjithatë, pavarësisht suksesit personal, United e mbylli kampionatin në vendin e gjashtë, duke u kualifikuar në [[UEFA Liga e Evropës|UEFA Ligën e Evropës]] për sezonin e ardhshëm. Ekipi gjithashtu u eliminua nga Liga e Kampioneve dhe kupat kombëtare, duke bërë që ky të ishte sezoni i parë pa trofe për Ronaldon që nga sezoni 2009–10.<ref>{{cite web|date=23 maj 2022|title=Comparing Messi's PSG record with Ronaldo's at Man Utd in 2021-22|url=https://www.planetfootball.com/quick-reads/comparing-lionel-messi-psg-record-with-cristiano-ronaldo-at-man-utd-in-2021-22/|access-date=12 qershor 2022|publisher=Planet Football|language=en}}</ref> ====2022: Sezoni i fundit dhe largimi==== [[Skeda:Cr7 Manchester United v Brighton & Hove Albion, 7 August 2022 (32) (cropped).jpg|parapamje|majtas|Ronaldo në aksion kundër Brighton & Hove Albion; ai e humbi vendin e titullarit në sezonin e dytë pas rikthimit në Angli.]] Pas pakënaqësisë në rritje me drejtuesit e klubit brenda dhe jashtë fushës, Ronaldo humbi fazën para-sezinale të klubit në [[Tajlanda|Tajlandë]] dhe [[Australi]] për arsye familjare, mes raporteve për dëshirën e tij për t'u larguar për t'iu bashkuar një klubi që garon në Ligën e Kampionëve, pavarësisht se trajneri i ri [[Erik ten Hag]] këmbënguli se ai nuk ishte në shitje dhe ishte pjesë e planeve të klubit.<ref>{{cite web|date=31 korrik 2022|title=Cristiano Ronaldo leaves Old Trafford before Man Utd pre-season friendly even finishes|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/cristiano-ronaldo-man-utd-controversy-27623456|access-date=11 nëntor 2022|publisher=[[Daily Mirror]]|language=en}}</ref> Agjenti i tij Jorge Mendes filloi të negocionte me disa klube për transferimin e tij ose në huazim ose si lojtar i lirë, duke përfshirë Bayern München, Paris Saint-Germain dhe Çelsin. Presidenti i ri i Çelsit [[Todd Boehly]] ishte i interesuar për një transferim të mundshëm.<ref>{{cite web|date=28 korrik 2022|title=Cristiano Ronaldo reiterates desire to leave Manchester United during Carrington meeting|url=https://theathletic.com/3457659/2022/07/28/cristiano-ronaldo-manchester-united-desire/|access-date=11 nëntor 2022|publisher=[[The Athletic]]|language=en}}</ref> Megjithatë, për shkak të moshës, kostos së transferimit dhe kërkesave të larta të rrogës, disa klube evropiane nuk e pranuan mundësinë për të firmosur me lojtarin, përfshirë edhe Çelsi pas refuzimit nga trajneri [[Thomas Tuchel]].<ref>{{cite web|author=Ed Aarons|url=https://www.theguardian.com/football/2022/jul/14/chelsea-decide-against-signing-cristiano-ronaldo-after-talks-with-representatives|title=Chelsea decide against signing Cristiano Ronaldo after talks with representatives|date=14 korrik 2022|access-date=27 nëntor 2022|publisher=The Guardian|language=en}}</ref> Pasi nuk mundi të siguronte një transferim, Ronaldo e humbi vendin e titullarit te United kundrejt [[Marcus Rashford]] dhe [[Anthony Martial]], duke u aktivizuar në ndeshjet e Ligës së Evropës. Ai shënoi golin e parë në këtë kompeticion në moshën 37, në fitoren 2–0 kundër [[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]] më 15 shtator.<ref>{{cite web|date=7 tetor 2022|title=Cristiano Ronaldo in limbo: Manchester United legend unwanted by elite clubs|url=https://www.espn.com/soccer/soccer-transfers/story/4762389/cristiano-ronaldo-in-limbo-manchester-united-legend-unwanted-by-elite-clubs|access-date=11 nëntor 2022|publisher=ESPN FC|language=en}}</ref> Më 2 tetor, Ronaldo ishte një zëvëndësim i papërdorur në humbjen 6–3 kundër Manchester Cityt; i pyetur rreth kësaj, Ten Hag deklaroi se ai vendosi të mos e aktivizonte Ronaldon si "shenjë respekti ndaj karrierës së tij të madhe."<ref>{{cite web|date=2 tetor 2022|title=Erik ten Hag explains why Cristiano Ronaldo did not come on for Manchester United vs Man City|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/man-united-cristiano-ronaldo-sub-25159776|access-date=19 nëntor 2022|publisher=[[Manchester Evening News]]|language=en}}</ref> Shtatë ditë më pas, Ronaldo hyri si zëvëndësues dhe shënoi golin e 700të në karrierë me klube në fitoren 2–1 në transfertë kundër Evertonit.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.co.uk/football/manchester-united-engman_utd/story/4754406/manchester-uniteds-cristiano-ronaldo-reaches-700-club-goals|title=Manchester United's Cristiano Ronaldo reaches 700 club goals|date=9 tetor 2022|access-date=20 tetor 2022|publisher=ESPN FC|language=en}}</ref> Më 19 tetor, Ronaldo refuzoi të hynte si zëvëndësues gjatë ndeshjes në shtëpi kundër Tottenhamit dhe u largua nga fusha para përfundimit të ndeshjes; Ten Hag e ndëshkoi duke mos e përfshirë për ndeshjen e rradhës kundër Çelsit dhe e detyroi të stërvitej veçmas nga ekipi.<ref>{{cite web|author=Jamie Jackson|url=https://www.theguardian.com/football/2022/oct/20/cristiano-ronaldo-manchester-united-dropped-chelsea-reluctant-engage-staff|title=Ronaldo banished by Manchester United and reluctant to engage with some staff|date=20 tetor 2022|access-date=20 tetor 2022|publisher=[[The Guardian]]|language=en}}</ref><ref>{{cite web|author=Laurie Whitwell|url=https://theathletic.com/3713598/2022/10/20/cristiano-ronaldo-manchester-united-2/|title=Cristiano Ronaldo made to train alone after refusing to come on as substitute|date=20 tetor 2022|access-date=20 tetor 2022|publisher=[[The Athletic]]|language=en}}</ref> Pas bisedimeve me trajnerin, Ronaldo u rikthye në stërvitje dhe luajti si titullar në fitoren kundër Sheriffit, duke shënuar golin e tretë të ndeshjes; me këtë fitore United u kualifikua në fazën me eliminim direkt të Ligës së Evropës.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/11667/12729877/cristiano-ronaldo-returns-to-manchester-united-first-team-training-ahead-of-europa-league-tie-with-sheriff|title=Cristiano Ronaldo returns to Manchester United first-team training ahead of Europa League tie with Sheriff|date=26 tetor 2022|access-date=11 nëntor 2022|publisher=[[Sky Sports]]|language=en}}</ref> Ten Hagu e emëroi Ronaldon kapiten në humbjen 3–1 kundër [[Aston Villa F.C.|Aston Villës]] më 6 nëntor, duke deklaruar se "Ronaldo është një lojtar i rëndësishëm në ekip" dhe "ne jemi të lumtur që e kemi dhe ai do të marrë një rol prej lideri në ekip".<ref>{{cite news|author=Tyrone Marshall|title=Why Erik ten Hag named Cristiano Ronaldo Manchester United captain vs Aston Villa|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/man-utd-team-aston-villa-25447059|access-date=14 nëntor 2022|website=[[Manchester Evening News]]|language=en|date=6 nëntor 2022}}</ref> Ronaldo më pas humbi ndeshjet e ekipit para fillimit të Kupës së Botës 2022, me Ten Hag i cili deklaroi se portugezi ishte i sëmurë.<ref>{{cite news|author=Richard Fay|title=Erik ten Hag issues Cristiano Ronaldo update after Manchester United beat Fulham|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/man-united-news-ronaldo-tenhag-25507054|access-date=14 nëntor 2022|website=[[Manchester Evening News]]|language=en|date=14 nëntor 2022}}</ref> Më 14 nëntor, një intervistë me [[Piers Morgan]] u publikua, ku Ronaldo tha se ai ndihej "i tradhëtuar" nga Ten Hag dhe drejtuesit të cilët donin që Ronaldo të largohej nga klubi. Ai gjithashtu shtoi se u ndje i zhgënjyer nga fakti që klubi nuk i besoi në lidhje me sëmundjen e vajzës së tij, gjë që bëri që ai të humbiste fazën përgatitore. Në lidhje me Ten Hag, ai deklaroi se nuk e respekton trajnerin holandez sepse "as ai nuk më respekton mua".<ref name="betrayal">{{cite news|author1=Tommy Lund|author2=Toby David|title=Ronaldo accuses Manchester United of betrayal|url=https://edition.cnn.com/2022/11/13/football/ronaldo-manchester-united-betrayal-intl-hnk-spt/index.html|access-date=14 nëntor 2022|publisher=[[CNN]]|language=en|date=14 nëntor 2022}}</ref> Ronaldo shtoi se Ten Hag e provokoi qëllimisht duke e lënë në stol në ndeshjen kundër Manchester Cityt, dhe më pas duke dashur t'a aktivizonte në momentet e fundit të ndeshjes kundër Tottenhamit, por shtoi se ishte penduar që ishte larguar para mbarimit të ndeshjes.<ref name="betrayal"/> Ai gjithashtu vuri në dukje emërimin e [[Ralf Rangnick]] si trajner i ekipit, duke shtuar se ai është drejtor sportiv dhe jo trajner.<ref name="betrayal"/><ref name="NoRespect">{{cite news|url=https://www.skysports.com/football/news/11667/12747058/cristiano-ronaldo-manchester-united-forward-says-he-feels-betrayed-and-has-no-respect-for-erik-ten-hag|title=Cristiano Ronaldo: Manchester United forward says he feels 'betrayed' and has 'no respect' for Erik ten Hag|access-date=14 nëntor 2022|publisher=[[Sky Sports]]|language=en|date=14 nëntor 2022}}</ref> Duke folur rreth klubit, Ronaldo tha se nuk kishte "zhvillim" që nga largimi i trajnerit Sir Alex Ferguson në vitin 2013, pavarësisht se ai priste ndryshime në "teknologji dhe infrastrukturë".<ref name="betrayal"/><ref name="NoRespect"/> Ronaldo shtoi se familja Glazer "nuk i interesonte klubi", pasi ai nuk foli asnjëherë me ta dhe e përshkroi Unitedin si "klub marketingu".<ref name="betrayal"/><ref name="NoRespect"/> Pas intervistës, e cila u transmetua në dy pjesë më 16 dhe 17 nëntor, United filloi të kërkonte nëse Ronaldo kishte shkelur kushtet e kontratës së tij<ref>{{cite news|author=Jamie Jackson|url=https://www.theguardian.com/football/2022/nov/18/manchester-united-to-sue-cristiano-ronaldo-and-ban-him-over-interview|title=Manchester United explore legal action as they look to force Ronaldo exit|date=18 nëntor 2022|access-date=19 nëntor 2022|publisher=[[The Guardian]]|language=en|ref=none}}</ref> dhe kishin si synim ta ndërprenin bashkëpunimin me portugezin.<ref>{{cite news|url=https://www.skysports.com/football/news/11095/12748168/cristiano-ronaldo-manchester-united-exploring-ways-to-terminate-contract|title=Cristiano Ronaldo: Manchester United exploring ways to terminate contract|date=19 nëntor 2022|access-date=19 nëntor 2022|publisher=[[Sky Sports]]|language=en}}</ref> Më 22 nëntor, të dyja palët ranë dakord për ndërprerjen e menjëherëshme të kontratës.<ref>{{Cite web|author=Jamie Jackson|url=https://www.theguardian.com/football/2022/nov/22/cristiano-ronaldo-to-leave-manchester-united-with-immediate-effect|title=Cristiano Ronaldo to leave Manchester United with immediate effect|date=22 nëntor 2022|access-date=22 nëntor 2022|publisher=[[The Guardian]]|language=en|ref=none}}</ref> ===Al Nassr=== ====2023: Transferimi në Arabinë Saudite dhe sezoni debutues==== Më 30 dhjetor 2022, klubi saudit [[Al Nassr FC|Al Nassr]] njoftoi arritjen e marrëveshjes me Ronaldon për t'ju bashkuar klubit duke nisur nga data 1 janar 2023, duke firmosur një kontratë dy-vjeçare.<ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/11095/12777056/cristiano-ronaldo-former-manchester-united-forward-signs-for-saudi-arabian-club-al-nassr|title=Cristiano Ronaldo: Former Manchester United forward signs for Saudi Arabian club Al-Nassr|date=30 dhjetor 2022|access-date=30 dhjetor 2022|publisher=[[Sky Sports]]|language=en}}</ref> Ashtu siç ishte raportuar nga [[Fabrizio Romano]] i ''[[The Guardian]]'', Ronaldo morri rrogën më të lartë në historinë e futbollit, me vlerë 200 milion €;<ref>{{Cite web|author=Fabrizio Romano|url=https://www.theguardian.com/football/2022/dec/30/cristiano-ronaldo-al-nassr-saudi-arabia|title=Cristiano Ronaldo completes deal to join Saudi Arabian club Al Nassr|date=30 dhjetor 2022|access-date=30 dhjetor 2022|publisher=[[The Guardian]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/63805297|title=Cristiano Ronaldo joins Saudi Arabian side Al Nassr until 2025|date=30 dhjetor 2022|access-date=30 dhjetor 2022|publisher=[[BBC Sport]]|language=en}}</ref> kjo përfshinë një rrogë bazë vjetore 90 milion €, kurse të drejtat e reklamimit dhe sponsorizimit kapnin vlerën e mbi 100 milion €. Ai gjithashtu mori një bonus 100 milion € në momentin e firmosjes së kontratës.<ref>{{Cite web|author=Feargal Brennan|url=https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/cristiano-ronaldo-al-nassr-offer-salary-contract-man-united/j07nftskqnfqudolp3zpi2y0|title=Cristiano Ronaldo considers Al Nassr offer: Salary, contract details as star moves on from Man United|date=30 dhjetor 2022|access-date=30 dhjetor 2022|website=[[The Sporting News]]|language=en}}</ref> Sipas raportimeve të medias, Ronaldo refuzoi një transferim në [[Major League Soccer]] te [[Sporting Kansas City]] për të kaluar te Al Nassr.<ref>{{Cite news|author=Sam McDowell|date=2 janar 2023|title=The inside story of how Sporting KC pursued Cristiano Ronaldo. How close were they?|url=https://www.kansascity.com/sports/spt-columns-blogs/sam-mcdowell/article270632212.html|publisher=[[The Kansas City Star]]|language=en|accessdate=22 janar 2024}}</ref> Ronaldo ishte programuar për të luajtur në ndeshjen ndaj [[Al-Tai FC|Al-Tai]] më 5 janar, por kjo gjë nuk ndodhi për shkak të një incidenti të ndodhur në prill 2022 ku Ronaldo i hodhi telefonin një tifozi 14 vjeçar të Evertonit, një veprim për të cilën ai u ndëshkua me dy ndeshje pezullim.<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/cristiano-ronaldo-al-nassr-debut-ban-fifa-fa-b2256448.html|title=Cristiano Ronaldo banned from making Al-Nassr debut|date=5 janar 2023|access-date=5 janar 2023|publisher=The Independent|language=en}}</ref> Më 19 janar, ai shënoi një dygolësh në humbjen 5–4 në miqësoren kundër [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]], duke qënë pjesë e një ekipi të përbërë nga lojtarët e Al Nassr dhe [[Al Hilal SFC|Al Hilal]].<ref>{{Cite web|url=https://en.as.com/soccer/riyadh-season-xi-psg-live-online-score-stats-and-updates-cristiano-ronaldo-vs-leo-messi-n/|title=Riyadh Season XI 4-5 PSG summary: Messi and Ronaldo score, goals, highlights|date=20 janar 2023|publisher=AS|language=en}}</ref> Tre ditë më vonë, Ronaldo debutoi zyrtarisht për Al-Nassr duke luajtur 90 minuta të plota si kapiten në fitoren 1–0 kundër [[Ettifaq FC|Al-Ettifaq]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/64368434|title=Cristiano Ronaldo: Portugal forward makes competitive debut in Al Nassr win|publisher=BBC Sport|language=en|date=22 janar 2023|access-date=23 janar 2023}}</ref> Ai shënoi golin e parë në Arabinë Saudite në ndeshjen e rradhës në kampionat kundër [[Al Fateh SC|Al-Fateh]], duke ndihmuar Al-Nassr të merrte një barazim 2–2.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/av/football/64523053|title=Cristiano Ronaldo scores late penalty for first Al Nassr goal in Saudi Arabia|publisher=BBC Sport|language=en|date=3 shkurt 2023|access-date=3 shkurt 2023}}</ref> Më 9 shkurt, Ronaldo shënoi katër gola në fitoren 4–0 kundër [[Al Wehda FC|Al Wehda]], duke tejkaluar shifrën e 500 golave në kampionate.<ref>{{Cite web|title=Ronaldo scores four goals to pass 500 in club career|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/ronaldo-scores-four-goals-pass-500-club-career-2023-02-09/|access-date=10 shkurt 2023|date=9 shkurt 2023|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref> Dy javë më pas, ai shënoi një tregolësh në suksesin 3–0 kundër [[Damac FC|Damac]] në transfertë, duke u bërë lojtari i parë në historinë e Ligës Pro Saudite që shënon tre gola në pjesën e parë.<ref name="Hodgson">{{Cite web|author=George Hodgson|date=28 maj 2023|title=Ronaldo suffers Saudi Pro League title heartbreak as Al Nassr miss out|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/cristiano-ronaldo-al-nassr-manchester-27008716|access-date=8 qershor 2023|website=Manchester Evening News|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ronaldo hat-trick puts Al Nassr top of Saudi Pro League|url=https://www.reuters.com/video/watch/ronaldo-hat-trick-puts-al-nassr-top-of-s-idOV301225022023RP1|access-date=26 shkurt 2023|date=25 shkurt 2023|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref> Gjatë shkurtit Ronaldo shënoi tetë gola dhe dy asiste, duke u shpallur lojtari i muajit në kampionat.<ref>{{cite web|title=رونالدو أفضل لاعب لشهر فبراير وغروهي أفضل حارس وتتويج ثالث لمدرب الشباب وثاني للصعدي|url=https://spl.sa/ar/node/4390|website=spl.sa|language=ar|date=28 shkurt 2023|access-date=4 mars 2023|archive-date=28 shkurt 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228213658/https://spl.sa/ar/node/4390|url-status=dead}}</ref> Pavarësisht kontributit të Ronaldos, Al-Nassr e mbylli kampionatin në vendin e dytë.<ref name="Hodgson"/> ====2023–2024: Triumfi në Kupën Arabe të Klubeve Kampione==== [[Skeda:Cristiano Ronaldo with Al Nassr, 19 September 2023 - 26.jpg|parapamje|djathtas|Ronaldo në aksion me Al Nassr, 16 shtator 2023.]] Transferimi i Ronaldos te Al-Nassr solli rritjen e famës dhe popullaritit të Ligës Pro Saudite, pjesë e të cilës u bashkuan lojtarë me famë botërore si [[Karim Benzema]], [[Sadio Mané]], [[N'Golo Kanté]], [[Rúben Neves]], [[Riyad Mahrez]], [[Roberto Firmino]] dhe [[Neymar]].<ref>{{cite web|title=Cristiano Ronaldo, Karim Benzema & the football stars who moved to the Saudi Pro League|url=https://www.goal.com/en/lists/cristiano-ronaldo-karim-benzema-football-stars-saudi-pro-league/bltf55eda1b0fe9fb8d#cs00247fb1962494d5|website=Goal.com|language=en|access-date=26 mars 2024}}</ref> Ronaldo shënoi golin e parë të sezonit 2023–24 në fitoren 4–1 kundër [[US Monastir (futboll)|Union Monastirienne]] në fazën e grupeve të Kupës Arabe të Klubeve Kampione.<ref>{{Cite web|url=https://globalsportsarchive.com/match/soccer/2023-07-31/us-monastir-vs-al-nassr-saudi-club/3014175/|title=Match Report of US Monastir vs Al Nassr Saudi Club - 2023-07-31 - King Salman Club Cup - Global Sports Archive|website=globalsportsarchive.com|language=en|access-date=26 mars 2024}}</ref> Katër ditë më pas, ai shënoi në minutat e fundit të barazimit 1–1 kundër [[Zamalek SC|Zamalek]], një rezultat që i siguroi Al-Nassrit kalimin në çerek-finale.<ref>{{Cite web|author=John McAuley|date=4 gusht 2023|title=Cristiano Ronaldo rescues Al Nassr's King Salman Cup bid as Sadio Mane makes debuts|url=https://www.thenationalnews.com/sport/football/2023/08/04/cristiano-ronaldo-rescues-al-nassrs-king-salman-cup-bid-as-sadio-mane-makes-debuts/|access-date=4 gusht 2023|website=The National|language=en}}</ref> Më 9 gusht, Ronaldo shënoi golin e vetëm në ndeshjen gjysëm-finale kundër [[Al-Shorta SC|Al-Shorta]], duke ndihmuar ekipin të kualifikohej në finalen e Kupës Arabe të Klubeve Kampione për herë të parë në histori.<ref>{{Cite web|author=Ritabrata Banerjee|date=9 gusht 2023|title=WATCH: Cristiano Ronaldo does it again! CR7 fires Al-Nassr to Arab Club Champions Cup final with clinical penalty against Al-Shorta|url=https://www.goal.com/en/news/cristiano-ronaldo-fires-al-nassr-arab-club-champions-cup-final-penalty-al-shorta/blt2df6f21edc3906cb|access-date=10 gusht 2023|website=Goal.com|language=en}}</ref> Në finale, Ronaldo shënoi një dopietë kundër [[Al-Hilal SFC|Al-Hilal]] duke i dhënë ekipit një fitore 2–1 me përmbysje; ky ishte titulli i parë i Al Nassr në këtë kompeticion. Ai e mbylli turnamentin si golashënuesi më i mirë.<ref name="accc">{{Cite web|author=Robert Summerscales|date=12 gusht 2023|title=Cristiano Ronaldo Wins First Trophy Since 2021 After Scoring Two Goals For 10-Man Al Nassr In Arab Club Champions Cup Final|url=https://www.si.com/fannation/soccer/futbol/news/cristiano-ronaldo-wins-1st-al-nassr-trophy-after-2-goals-in-final|access-date=12 gusht 2023|magazine=Sports Illustrated|language=en}}</ref> Ronaldo luajti ndeshjen e parë në kampionat për sezonin 2023–24 më 18 gusht në humbjen 2–0 kundër [[Al-Taawoun FC|Al-Taawoun]]<ref>{{cite web|title=النصر السعودي يتلقى الهزيمة الثانية.. والتعاون بعد فوزه: نحن هنا|date=18 gusht 2023|url=https://arabic.cnn.com/sport/article/2023/08/19/saudi-league-al-nasr-club-al-taawun|publisher=CNN|language=ar}}</ref> si dhe shënoi tregolëshin e parë një javë më vonë në fitoren 5–0 kundër [[Al-Fateh SC|Al-Fateh]].<ref>{{cite news|title=Cristiano Ronaldo scores hat-trick and Sadio Mane twice for Saudi Pro League side Al-Nassr|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/66622735|access-date=27 mars 2024}}</ref> Më 29 gusht, ai regjistroi dy gola dhe një asist në fitoren 4–0 kundër ekipit rival [[Al-Shabab FC (Riyadh)|Al-Shabab]].<ref>{{cite news|title=Saudi Pro League: Cristiano Ronaldo, Sadio Mane and Riyad Mahrez score in Al-Nassr and Al-Ahli wins|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/66653941|access-date=27 mars 2024}}</ref> Ronaldo u shpall lojtari i muajit në Ligën Pro Saudite për gushtin, gjatë së cilës regjistroi pesë gola dhe dy asiste.<ref>{{cite web|title=رونالدو ونونو وغروهي والعييري الأفضل في أغسطس|url=https://spl.sa/ar/node/4558|access-date=31 gusht 2023|language=ar|archive-date=31 gusht 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230831132417/https://spl.sa/ar/node/4558|url-status=dead}}</ref> Në ndeshjen e rradhës kundër [[Al-Hazem F.C.|Al-Hazem]], Ronaldo shënoi në një fitore 5–1 në transfertë, duke arritur në kuotën e 850 golave në karrierë.<ref>{{cite news|url=https://www.aa.com.tr/en/sports/cristiano-ronaldo-becomes-1st-player-to-score-850-official-goals-in-history/2982391|title=Cristiano Ronaldo becomes 1st player to score 850 official goals in history|author=Emre Asikci|date=3 shtator 2023|publisher=Anadolu Ajansı|language=en|access-date=7 shtator 2023}}</ref> Më 19 shtator, ai bëri debutimin e tij në [[AFC Liga e Kampioneve|AFC Ligën e Kampioneve]] në fitoren 2–0 kundër [[Persepolis F.C.|Persepolis]] në fazën e grupeve, duke u bërë lojtari i parë në histori që luan 1000 ndeshje pa humbje (776 fitore dhe 224 barazime).<ref>{{cite web|url=https://sportsbrief.com/football/49195-cristiano-ronaldo-achieves-record-afc-champions-league-debut-al-nassr/|title=Ronaldo becomes 1st player to reach 1000 total career games unbeaten|website=sportsbrief.com|language=en|date=20 shtator 2023|access-date=31 tetor 2023|archive-date=5 tetor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005145935/https://sportsbrief.com/football/49195-cristiano-ronaldo-achieves-record-afc-champions-league-debut-al-nassr/|url-status=dead}}</ref> Gjatë muajit shtator, Ronaldo regjistroi pesë gola dhe tre asiste në kampionat, duke u shpallur sërisht lojtari i muajit.<ref>{{cite web|title=رونالدو وكاسترو وغروهي وفقيهي الأفضل في سبتمبر|url=https://spl.sa/ar/node/4575|access-date=3 tetor 2023|language=ar|archive-date=5 tetor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005150540/https://spl.sa/ar/node/4575|url-status=dead}}</ref> Më 2 tetor, ai shënoi golin e parë në Ligën e Kampioneve të AFC-së në fitoren 3–1 kundër [[FC Istiklol|Istiklol]].<ref>{{cite news|title=Ronaldo sparks fightback as Al-Nassr given Asian Champions League scare|newspaper=Reuters|language=en|date=2 tetor 2023|url=https://www.reuters.com/sports/soccer/ronaldo-sparks-fightback-al-nassr-given-asian-champions-league-scare-2023-10-02/|author=Michael Church}}</ref> Dy muaj më pas, Ronaldo luajti ndeshjen e 1200të në karrierë në fitoren 4–1 kundër [[Al-Riyadh SC|Al-Riyadh]]; ai shënoi golin e parë të ekipit të tij.<ref>{{cite news|title=Cristiano Ronaldo chega aos 1200 jogos na carreira: «Que viagem, mas ainda não acabámos»|newspaper=Record|language=pt|date=8 dhjetor 2023|url=https://www.record.pt/o-diario-de-cr7/detalhe/cristiano-ronaldo-chega-aos-1200-jogos-na-carreira-obrigado-a-todos-os-meus-colegas-de-equipa}}</ref> Ronaldo e mbylli vitin 2023 me 54 gola në të gjitha kompeticionet me Al Nassr dhe Portugalinë, duke u shpallur golashënuesi më i mirë në botë. Kjo ishte shifra më e lartë e golave për portugezin që nga viti 2016 si dhe viti i gjashtë që ai shënon 50 ose më shumë gola.<ref>{{cite news|title=Cristiano Ronaldo to end 2023 as world's top goal scorer|publisher=ESPN FC|language=en|date=30 dhjetor 2023|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/39211354/cristiano-ronaldo-end-2023-world-top-goalscorer}}</ref><ref>{{cite news|title=Cristiano Ronaldo Ends 2023 Two Goals Clear Of Harry Kane And Kylian Mbappe As Top Scorer In World Soccer|newspaper=[[Sports Illustrated]]|language=en|date=30 dhjetor 2023|url=https://www.si.com/fannation/soccer/futbol/news/cristiano-ronaldo-ends-2023-as-top-scorer-in-world-with-54-goals}}</ref> Ronaldo e nisi vitin 2024 duke shënuar në të dyja ndeshjet e raundit të 16-tave të Ligës së Kampioneve kundër [[Al-Fayha FC|Al-Fayha]], duke kualifikuar ekipin në çerek-finale.<ref>{{cite news|title=Cristiano Ronaldo: Al Nassr Star Reacts After Scoring on His 1000th Club Appearance|newspaper=Sports Brief|language=en|date=15 shkurt 2024|url=https://sportsbrief.com/football/59093-cristiano-ronaldo-al-nassr-star-reacts-scoring-1000th-club-appearance/|access-date=28 mars 2024|archive-date=21 shkurt 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240221235145/https://sportsbrief.com/football/59093-cristiano-ronaldo-al-nassr-star-reacts-scoring-1000th-club-appearance/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Ronaldo strikes as Al-Nassr confirm Asian Champions League progress|newspaper=BNN|language=en|date=21 shkurt 2024|url=https://www.reuters.com/sports/soccer/late-lopes-penalty-moves-marinos-into-asian-champions-league-quarters-2024-02-21/}}</ref> Më 25 shkurt, ai u filmua duke bërë një veprim të pahijshëm në drejtim të tifozëve të Al-Shabab, të cilët po e vërshëllenin, duke bërë që ai të pezullohej me katër ditë nga [[Federata Saudite e Futbollit]].<ref>{{Cite news|author=John Duerden|date=28 shkurt 2024|title=Cristiano Ronaldo suspended for one match over alleged offensive gesture in Saudi league game|url=https://apnews.com/article/cristiano-ronaldo-suspension-saudi-arabia-47bf6c5600e477122aebb63f38fc5be1|access-date=29 shkurt 2024|publisher=[[Associated Press]]|language=en}}</ref> Më 11 mars, Ronaldo u bë lojtari i parë në histori që arrin 800 fitore në karrierë pas fitores së Al Nassr kundër [[Al Ain FC|Al Ain]] në ndeshjen e kthimit të çerek-finales së Ligës së Kampioneve.<ref>{{Cite news|date=13 mars 2024|title=Cristiano Ronaldo é o primeiro jogador da história a chegar às 800 vitórias na carreira|url=https://maisfutebol.iol.pt/internacional/arabia-saudita/cristiano-ronaldo-e-o-primeiro-jogador-da-historia-a-chegar-as-800-vitorias-na-carreira|access-date=18 mars 2024|publisher=Mais Futebol|language=pt}}</ref> ==Karriera ndërkombëtare== ===2001–2007: Të rinjë dhe vitet e para me kombëtaren e të rriturve=== Ronaldo filloi karrierën e tij ndërkombëtare me Portugalinë në Festivalin Olimpik Veror Evropian të të Rinjëve 2001, duke debutuar në distaftën 3–1 kundër Finlandës.<ref>{{cite web|url=https://www.fpf.pt/pt/selecoes/futebol-masculino/selecao-sub-15/jogos/ficha-de-jogo/match/1041608|title=Portugal – Finlândia|trans-title=Portugali – Finlandë|publisher=[[Federata Portugeze e Futbollit]]|language=pt|accessdate=7 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707150316/http://www.fpf.pt/pt/selecoes/futebol-masculino/selecao-sub-15/jogos/ficha-de-jogo/match/1041608|archive-date=7 korrik 2018|url-status=live}}</ref> Në vitin e ardhshëm ai luajti me ekipin nën-17 në [[UEFA Kampionati Evropian nën-17 i Futbollit 2002|UEFA Kampionatin Evropian nën-17]], ku ekipi dështoi të kalonte fazën e grupeve.<ref name="u17"/> Ronaldo ishte gjithashtu pjesë e ekipit olimpik që luajti në [[Lojërat olimpike verore]] 2004; ai shënoi një gol gjatë turnamentit, ku Portugalia u eliminua në raundin e parë, duke e mbyllur grupin e tyre në vendin e fundit me tre pikë pas dy humbjeve rresht kundër Irakut dhe Kosta Rikës.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2004/SPORT/football/07/21/portugal.ronaldo/|title=Ronaldo is chosen for the Olympics|trans-title=Ronaldo zgjidhet për Lojërat olimpike|publisher=CNN|language=en|date=21 korrik 2004|accessdate=25 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703131802/http://edition.cnn.com/2004/SPORT/football/07/21/portugal.ronaldo/|archive-date=3 korrik 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/2383448/Ronaldo-keen-to-play-at-Olympics.html|title=Ronaldo keen to play at Olympics|trans-title=Ronaldo i gatshëm të luajë në Lojërat olimpike|publisher=The Daily Telegraph|language=en|author=Sam Wallace|location=Londër|date=24 korrik 2004|accessdate=25 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130811093615/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2383448/Ronaldo-keen-to-play-at-Olympics.html|archive-date=11 gusht 2013|url-status=live}}</ref> Në vitet e tij me të rinjtë, Ronaldo luajti me ekipet nën-15, nën-17, nën-20, nën-21 dhe nën-23, duke koleksionuar gjithsej 34 ndeshje dhe shënuar 18 gola.<ref name="YouthCaps">{{cite web|url=https://www.fpf.pt/pt/Jogadores/Pesquisar-Jogadores-Internacionais/Cristiano-Ronaldo|title=Cristiano Ronaldo|publisher=Federata Portugeze e Futbollit|language=pt|accessdate=12 korrik 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160727211502/http://www.fpf.pt/pt/Jogadores/Pesquisar-Jogadores-Internacionais/Cristiano-Ronaldo|archive-date=27 korrik 2016|url-status=live}}</ref> [[Skeda:Cristiano Ronaldo (links unten) im EM-Halbfinale gegen die Niederlande.jpg|parapamje|majtas|Ronaldo (#17) në ndeshjen gjysëm-finale të Euro 2004 kundër Holandës, 30 qershor 2004.]] Ronaldo bëri debutimin e tij me ekipin e parë në moshën 18 vjeç më 20 gusht 2003 në fitoren minimale 1–0 kundër [[Kombëtarja kazakistaneze e futbollit|Kazakistianit]].<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/en/doc/2003-08/21/content_256878.htm|title=Lucky rebound gives Portugal narrow win over Kazakhstan|trans-title=Ribaundi me fat i jep Portugalisë fitoren e ngushtë ndaj Kazakistanit|publisher=China Daily|language=en|date=21 gusht 2003|accessdate=25 gusht 2010}}</ref> Ai më pas u thirr për të luajtur në [[UEFA Euro 2004|Euro 2004]],<ref>{{cite web|url=https://www.breakingnews.ie/sport/soccer/fans-can-get-best-out-of-ronaldo-148582.html|title=Fans can get best out of Ronaldo|trans-title=Tifozët mund të marrin më të mirën e Ronaldos|publisher=Breaking News|language=en|date=21 maj 2004|accessdate=22 maj 2020}}</ref> që u zhvillua në vendin e tij, duke shënuar golin e parë ndërkombëtar në humbjen në fazën e grupeve kundër [[Kombëtarja greke e futbollit|Greqisë]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2004/3787343.stm|title=Portugal 1–2 Greece|trans-title=Portugali 1–2 Greqi|publisher=BBC Sport|language=en|date=12 qershor 2004|accessdate=22 maj 2020}}</ref> Pavarësisht kësaj, Portugalia kaloi me sukses fazën e grupeve dhe u përball në çerek-finale kundër [[Kombëtarja angleze e futbollit|Anglisë]], të cilën e mposhti nga gjuatjet e penalltive, ku Ronaldo shënoi me sukses në tentativën e tij.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2004/3830451.stm|title=Portugal break England hearts|trans-title=Portugalia thyen zemrat e Anglisë|publisher=BBC Sport|language=en|date=24 qershor 2004|accessdate=22 maj 2020}}</ref> Në gjysëm-finalen kundër [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holandës]], Ronaldo regjistroi golin e dytë në turnament duke ndihmuar ekipin të fitonte 2–1 dhe të arrinte në [[Finalja e UEFA Euro 2004|finale]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/jul/01/euro2004.sport2|title=Portugal have the final word|trans-title=Portugalia ka fjalën e fundit|publisher=The Guardian|language=en|author=Kevin McCarra|date=1 korrik 2004|accessdate=22 maj 2020}}</ref> Megjithatë, në finale, Portugalia u mposht nga Greqia falë një goli të vetëm të shënuar nga [[Angelos Charisteas]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/0254-0d7b673abd33-d04e3bb2cd62-1000--greece-are-crowned-kings-of-europe/|title=Greece are crowned kings of Europe|trans-title=Greqia kurorëzohet mbret i Evropës|publisher=UEFA|language=en|author=Adam Szreter|date=4 korrik 2004|accessdate=22 maj 2020|archive-date=25 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825182546/https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/0254-0d7b673abd33-d04e3bb2cd62-1000--greece-are-crowned-kings-of-europe/|url-status=dead}}</ref> Ai u zgjodh në [[Çmimet e UEFA Kampionatit Evropian#Ekipi i Turnamentit|Ekipin e Turnamentit]] për performancat e tij, duke regjistruar dy gola dhe dy asiste.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/statistics/round=1581/players/type=assists/index.html|title=UEFA EURO 2004 Statistics: Assists|trans-title=Statistikat e UEFA Euro 2004: Asistet|publisher=UEFA|language=en|accessdate=9 shtator 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202232904/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/statistics/round=1581/players/type=assists/index.html|archive-date=2 dhjetor 2013|url-status=live}}</ref> Ronaldo ishte golashënuesi i dytë më i mirë i Portugalisë në kualifikueset evropiane të [[2006 FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupës së Botës 2006]] me shtatë gola.<ref name="Ronaldo profile">{{cite web|url=http://www.paktribune.com/sports/fifa2006/playerprofile.php?id=226|title=Cristiano Ronaldo|publisher=Paktribune|language=en|accessdate=14 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209155608/http://www.paktribune.com/sports/fifa2006/playerprofile.php?id=226|archive-date=9 shkurt 2014|url-status=dead}}</ref> Gjatë turnamentit, ai shënoi golin e tij të parë në një Kupë Bote kundër [[Kombëtarja iraniane e futbollit|Iranit]] me penallti në ndeshjen e dytë të fazës së grupeve.<ref name="Por. Vs Iran">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4853078.stm|title=Portugal 2–0 Iran|trans-title=Portugal 2–0 Iran|publisher=BBC Sport|language=en|date=17 qershor 2006|accessdate=22 maj 2020}}</ref> Në ndeshjen çerek-finale kundër Anglisë, shoku i tij te Manchester United Wayne Rooney u përjashtua me karton të kuq pasi shkeli këmbën e mbrojtësit portugez [[Ricardo Carvalho]]. Edhe pse gjyqtari më vonë sqaroi se ky përjashtim erdhi vetëm për shkak të veprimit të Rooneyt,<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373212|title=Ronaldo cleared over Rooney red card|trans-title=Ronaldo i pafajshëm mbi kartonin e kuq të Rooneyt|publisher=ESPN FC|language=en|date=4 korrik 2006|accessdate=17 nëntor 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110161806/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373212|archive-date=10 nëntor 2012|url-status=live}}</ref> media angleze spekulloi se Ronaldo ndikoi në këtë vendim duke u ankuar agresivisht, pasi u pa nga kamerat duke i shkelur syrin stolit të Portugalisë pas përjashtimit të Rooneyt.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373109|title=Ronaldo: I never asked for Rooney red card|trans-title=Ronaldo: Kurr nuk kërkova kartonin e kuq të Rooneyt|publisher=ESPN FC|language=en|author=Tim Spanton|date=2 korrik 2006|accessdate=10 korrik 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220192642/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373109|archive-date=20 dhjetor 2008|url-status=live}}</ref> Ronaldo më pas shënoi penalltinë vendimtare në gjuajtjet e penalltive që dërgoi Portugalinë në gjysëm-finale.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=97410300/match=97410059/index.html|title=Matches – England-Portugal|trans-title=Ndeshjet – Angli-Portugali|website=FIFA Kupa e Botës Gjermani 2006|publisher=FIFA|language=en|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704153052/https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=97410300/match=97410059/index.html|archive-date=4 korrik 2018|url-status=live}}</ref> Në gjysëm-finale, ai u vërshëllye nga tifozët gjatë gjithë 90 minutave kundër [[Kombëtarja franceze e futbollit|Francës]], ku Portugalia u eleminua.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2006/jul/06/worldcup2006.match|title=Zidane and France seize their final chance|trans-title=Zidane dhe Franca kapin mundësinë e tyre finale|publisher=The Guardian|language=en|author=Kevin McCarra|date=6 korrik 2006|accessdate=22 maj 2020}}</ref> Grupi i Studimit Teknik i FIFA-s vendosi ti jepte çmimin e Lojtarit të ri më të mirë sulmuesit të [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermanisë]] [[Lukas Podolski]], duke cituar sjelljen e Ronaldos si arsyen e këtij vendimi.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/5157434.stm|title=Podolski beats Ronaldo to award|trans-title=Podolski mposht Ronaldon për çmimin|publisher=BBC Sport|language=en|date=7 korrik 2006|accessdate=10 korrik 2006}}</ref> Pas përfundimit të Kupës së Botës 2006, Ronaldo luajti në katër ndeshje kualifikuese të [[UEFA Euro 2008|Euro 2008]], duke shënuar dy gola.<ref>{{cite web|url=https://www.fpf.pt/selecoes/futebol-masculino/selecao-a/jogos/ficha-de-jogo/match/1042168|title=Portugal – Azerbaijão|trans-title=Portugali – Azerbajxhan|publisher=Federata Portugeze e Futbollit|language=pt|accessdate=7 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707151558/http://www.fpf.pt/selecoes/futebol-masculino/selecao-a/jogos/ficha-de-jogo/match/1042168|archive-date=7 korrik 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fpf.pt/selecoes/futebol-masculino/selecao-a/jogos/ficha-de-jogo/match/1042170|title=Portugal – Cazaquistão|trans-title=Portugali – Kazakistan|publisher=Federata Portugeze e Futbollit|language=pt|accessdate=7 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707150308/http://www.fpf.pt/selecoes/futebol-masculino/selecao-a/jogos/ficha-de-jogo/match/1042170|archive-date=7 korrik 2018|url-status=live}}</ref> ===2008–2012: Shiriti i kapitenit=== [[Skeda:Cristiano Ronaldo - Dagur Brynjólfsson.jpg|parapamje|djathtas|180px|Ronaldo duke luajtur në ndeshjen kualifikuese të Euro 2012 kundër [[Kombëtarja islandeze e futbollit|Islandës]], 12 tetor 2010.]] Një ditë pas ditëlindjes së 22të, Ronaldo u bë [[Kapiteni (futboll)|kapiten]] i [[Kombëtarja portugeze e futbollit|Portugalisë]] për herë të parë në një ndeshje miqësore kundër [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilit]] më 6 shkurt 2007.<ref>{{cite web|url=http://www.metro.co.uk/sport/football/article.html?in_article_id=36364&in_page_id=43|title=Ronaldo: I could leave United|trans-title=Ronaldo: Unë mund të largohem nga United|publisher=The Metro|language=en|accessdate=25 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212052740/http://www.metro.co.uk/sport/football/article.html?in_article_id=36364&in_page_id=43|archive-date=12 shkurt 2007|url-status=live}}</ref> Ky vendim u mor pas kërkesës së presidentit të [[Federata Portugeze e Futbollit|Federatës Portugeze të Futbollit]] [[Carlos Silva]], i cili kishte vdekur dy ditë më parë.<ref name="Rediff captain">{{cite web|url=http://www.rediff.com/sports/2007/feb/07scol.htm|title=Scolari delighted with Portugal victory over Brazil|trans-title=Scolari i kënaqur me fitoren e Portugalisë ndaj Brazilit|publisher=Rediff|language=en|date=7 shkurt 2007|accessdate=15 korrik 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100629013920/http://www.rediff.com/sports/2007/feb/07scol.htm|archive-date=29 qershor 2010|url-status=live}}</ref> Trajneri i portugalisë, [[Luiz Felipe Scolari]] tregoi: "Mr. Silva më pyeti mua për ta bërë [Ronaldon] kapiten si një xhest... [ai] është shumë i vogël për t'u bërë kapiten, por Mr.Silva ma kërkoi, dhe tani ai nuk është më me ne.<ref name="Rediff captain"/> Ronaldo shënoi tetë gola gjatë fazës kualifikuese të Euro 2008, duke u renditur si golashënuesi i dytë më i mirë i të gjitha grupeve kualifikuese,<ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/player_summary/cristiano-ronaldo/em-qualifikation-2006-2007/portugal-team/3/|title=Cristiano Ronaldo » EURO Qualifiers 2006/2007|trans-title=Cristiano Ronaldo » Kualifikueset EURO 2006/2007|publisher=World Football|language=en|accessdate=23 maj 2020}}</ref> me një gol më pak se polaku [[Euzebiusz Smolarek]]. Para fillimit të turnamentit, ai mori fanellën me numrin 7 për herë të parë. Pavarësisht formës së mirë në kualifikuese, Ronaldo regjistroi vetëm një gol në turnament, duke shënuar të dytin e fitores 3–1 kundër [[Kombëtarja çeke e futbollit|Republikës Çeke]]; në të njëjtën ndeshje, ai asistoi edhe golin e tretë të shënuar nga [[Ricardo Quaresma|Quaresma]] dhe në fund u shpall lojtari më i mirë.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2008/Logo_MD05_300691_CZE_POR_FullReport.pdf|title=Full-time report Czech Republic-Portugal|trans-title=Raporti Koha e plotë Republikë Çeke-Portugali|publisher=UEFA|language=en|date=11 qershor 2008|accessdate=26 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314061056/http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2008/Logo_MD05_300691_CZE_POR_FullReport.pdf|archive-date=14 mars 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/0254-0d7bfc3d4da2-ea6c6fc705c5-1000--ronaldo-show-seals-portugal-progress/|title=Ronaldo show seals Portugal progress|trans-title=Shfaqja e Ronaldos vulos progresin e Portugalisë|publisher=UEFA|language=en|author=Pete Sanderson|date=11 qershor 2008|accessdate=23 maj 2020|archive-date=25 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825182624/https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/0254-0d7bfc3d4da2-ea6c6fc705c5-1000--ronaldo-show-seals-portugal-progress/|url-status=dead}}</ref> Portugalia u eliminua në çerek-finale nga [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]] me rezultatin 3–2.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/match/301699--portugal-vs-germany/postmatch/report/?referrer=%2Fuefaeuro%2Fseason%3D2008%2Fmatches%2Fround%3D15094%2Fmatch%3D301699%2Fpostmatch%2Freport%2Findex|title=Portugal ousted by German power show|trans-title=Portugalia rrëzohet nga shfaqja e fuqisë gjermane|publisher=UEFA|language=en|author=Simon Hart|date=19 qershor 2008|accessdate=23 maj 2020|ref=none}}</ref> [[Skeda:Cristiano Ronaldo 20120609.jpg|parapamje|majtas|200px|Ronaldo, i fotografuar duke luajtur kundër [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermanisë]] në [[UEFA Euro 2012|Euro 2012]], u bë kapiten i Portugalisë në vitin 2008.]] Pas performancës jo të suksesshme të Portugalisë në Kampionatin Evropian, [[Luiz Felipe Scolari]] u shkarkua dhe u zëvëndësua nga [[Carlos Queiroz]], i cili më parë kishte qënë ndihmës trajner te United.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2008/SPORT/football/07/11/portugal.queiroz/index.html?iref=nextin|title=Queiroz appointed new coach of Portugal|trans-title=Queiroz punësohet si trajneri i ri i Portugalisë|publisher=CNN|language=en|date=11 korrik 2008|accessdate=25 gusht 2010|archive-date=25 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825182551/http://edition.cnn.com/2008/SPORT/football/07/11/portugal.queiroz/index.html?iref=nextin|url-status=dead}}</ref> Ai e bëri Ronaldon kapitenin e përhershëm të ekipit në korrik 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.cristianoronaldofan.net/queiroz%E2%80%99s-belief-in-ronaldo-as-captain-of-portugal|title=Queiroz's belief in Ronaldo as captain of Portugal|trans-title=Besimi i Queiroz te Ronaldo si kapiten i Portugalisë|website=CristianoRonaldofan.net|language=en|author=Angela Asante|date=15 tetor 2008|url-status=dead|access-date=9 tetor 2013|archive-date=24 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121124083946/http://cristianoronaldofan.net/queiroz%E2%80%99s-belief-in-ronaldo-as-captain-of-portugal/}}</ref> Ronaldo nuk shënoi asnjë gol gjatë fushatës kualifikuese të [[2010 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2010]], me Portugalinë e cila arriti të kualifikohej me vështirësi në turnament falë fitores në play-off ndaj [[Kombëtarja boshnjake e futbollit|Bosnje dhe Hercegovinës]].<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/portugal/6607365/Cristiano-Ronaldo-Portugal-star-player-at-World-Cup-2010.html|title=Cristiano Ronaldo: Portugal star player at World Cup 2010|trans-title=Cristiano Ronaldo: Ylli i Portugalisë në Kupën e Botës 2010|publisher=The Daily Telegraph|language=en|author=Jonathan Liew|date=20 nëntor 2009|accessdate=23 prill 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095901/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/portugal/6607365/Cristiano-Ronaldo-Portugal-star-player-at-World-Cup-2010.html|archive-date=9 maj 2016|url-status=live}}</ref> Në fazën e grupeve të Kupës së Botës, ai u shpall lojtari më i mirë në të tre ndeshjet, respektivisht kundër [[Kombëtarja fildishtase e futbollit|Bregut të Fildishtë]], [[Kombëtarja koreanoveriore e futbollit|Koresë së Veriut]] dhe Brazilit.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249722/match=300061489/report.html|title=Full-time report Côte d'Ivoire-Portugal|trans-title=Raporti Koha e plotë Bregu i Fildishtë-Portugali|publisher=FIFA|language=en|format=PDF|date=15 qershor 2010|url-status=dead|access-date=23 maj 2020|archive-date=13 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513034839/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round%3D249722/match%3D300061489/report.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249722/match=300061487/report.html|title=Full-time report North Korea-Portugal|trans-title=Raporti Koha e plotë Koreja e Veriut-Portugali|publisher=FIFA|language=en|format=PDF|date=21 qershor 2010|url-status=dead|access-date=23 maj 2020|archive-date=18 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618010543/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round%3D249722/match%3D300061487/report.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249722/match=300111111/report.html|title=Full-time report Brazil-Portugal|trans-title=Raporti Koha e plotë Brazil-Portugali|publisher=FIFA|language=en|format=PDF|date=25 qershor 2010|url-status=dead|access-date=23 maj 2020|archive-date=13 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513030008/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round%3D249722/match%3D300111111/report.html}}</ref> Goli i tij i vetëm në turnament erdhi në fitoren rekord 7–0 kundër Koresë së Veriut, duke regjistruar golin e parë ndërkombëtarë pas 16 muajsh.<ref name="wsj1">{{cite web|url=https://www.wsj.com/article/SB10001424052748704895204575320582816388848.html|title=Portugal Beats North Korea in 7–0 Rout|trans-title=Portugalia mposht Korenë e Veriut 7–0|publisher=The Wall Street Journal|language=en|author=Jonathan Clegg|date=21 qershor 2010|accessdate=26 korrik 2010}}</ref> Turnamenti i Portugalisë u mbyll pas humbjes minimale 1–0 kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]] në raundin e 16-tave.<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en-gb/news/2890/world-cup-2010/2010/06/29/2001867/world-cup-2010-spain-1-0-portugal-david-villa-breaks-down|title=World Cup 2010: Spain 1-0 Portugal - David Villa breaks down Portuguese resistance to send European champions into quarter-finals|trans-title=Kupa e Botës 2010: Spanjë 1-0 Portugali - David Villa thyen rezistencën e portugezëve për të dërguar kampionët e Evropës në çerek-finale|publisher=Goal.com|language=en|author=Subhankar Mondal|date=29 qershor 2010|accessdate=23 maj 2020}}</ref> Ronaldo shënoi shtatë gola gjatë [[Kualifikueset e UEFA Euro 2012|kualifikueseve të Euro 2012]], duke përfshirë edhe dy finalizime në fitoren 6–2 kundër Bosnje dhe Hercegovinës në fazën play-off. Kontributi i tij e dërgoi Portugalinë në finalet e turnamentit, ku ata u shortuan në një grup sëbashku me [[Kombëtarja hollandeze e futbollit|Holandën]], [[Kombëtarja daneze e futbollit|Danimarkën]] dhe Gjermaninë, e cila quhej "[[grupi i vdekjes]]".<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/18463292|title=Euro 2012: Who will survive the Group of Death?|trans-title=Euro 2012: Kush do ti mbijetojë grupit të vdekjes?|publisher=BBC Sport|language=en|author=Chris Bevan|date=16 qershor 2012|accessdate=23 maj 2020}}</ref> Në një intervistë me revistën gjermane ''kicker'', Ronaldo foli rreth objektivit të tij për të fituar trofe me ekipin kombëtar, duke deklaruar: "Unë do të jem plotësisht i kënaqur me karrierën time vetëm kur unë të kem ngritur një trofe me Portugalinë."<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en/news/2898/euro-2012/2012/05/26/3127044/cristiano-ronaldo-i-will-only-reach-the-top-when-i-win-a|title=Cristiano Ronaldo: I will only reach the top when I win a trophy with Portugal|trans-title=Cristiano Ronaldo: Do të arrij majën vetëm kur të kem fituar një trofe me Portugalinë|publisher=Goal.com|language=en|author=Igor Mladenovic|date=26 maj 2012|accessdate=23 maj 2020}}</ref> Në ndeshjen e tretë të fazës së grupeve kundër Holandës, Ronaldo shënoi dy gola për ti dhënë ekipit fitoren 2–1.<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2012/06/18/euro-2012-gjermania-kalon-me-lehtesi/|title=EURO 2012, Gjermania kalon me lehtësi|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=18 qershor 2012|accessdate=23 maj 2020}}</ref> Në ndeshjen çerek-finale kundër Republikës Çeke, ai shënoi golin e vetëm të takimit me kokë për të dërguar Portugalinë në gjysëm-finale.<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta-shqip.com/2012/06/22/portugalia-eshte-gjysmefinalistja-e-pare/|title=Portugalia është gjysmëfinalistja e parë|publisher=Gazeta Shqip|language=sq|date=22 qershor 2012|accessdate=23 maj 2020|archive-date=25 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825182556/https://www.gazeta-shqip.com/2012/06/22/portugalia-eshte-gjysmefinalistja-e-pare/|url-status=dead}}</ref> Pas koha e rregullt dhe shtesa e ndeshjes gjysëm-finale me Spanjën u mbyll në barazim pa gola, me Ronaldon i cili kishte gjuajtur tre herë sipër traversës, Portugalia u eliminua në gjuajtjet e penalltive.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/inate-te-vjetra-rivalitet-pa-fund-el-clasico-e-europianit/|title=Portugalia qan penalltitë, Spanja ka fatin e kampiones|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=27 qershor 2012|accessdate=23 maj 2020}}</ref> Ronaldo nuk e gjuajti penalltinë e tij pasi ishte vendosur që ai të gjuante penalltinë e 5të, e cila nuk u përdor; ky vendim shkaktoi kritika. Megjithatë, trajneri i ekipit [[Paulo Bento]] e mbrojti këtë vendim duke thënë: "Ne e kishim planifikuar që penalltitë do të shkonin 4–4 dhe Ronaldo do të gjuante penalltinë e fundit".<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/ronaldo-trajneri-me-tha-te-gjuaja-penalltine-i-fundit/|title=Ronaldo: Trajneri më tha të gjuaja penalltinë i fundit|publisher=Panorama Sport|language=sq|author=Irgis Hysenaj|date=29 qershor 2012|accessdate=23 maj 2020}}</ref> Ronaldo e mbylli turnamentin si golashënuesi më i mirë me tre gola sëbashku me pesë lojtarë të tjerë, si dhe u emërua në [[UEFA Euro 2012#Çmimet|Ekipin e Turnamentit]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/0253-0d815dd5e3a6-a39ed29456ec-1000--euro-2012-team-of-the-tournament/|title=EURO 2012 Team of the Tournament|trans-title=Ekipi i Turnamentit i UEFA Euro 2012|publisher=UEFA|language=en|date=1 janar 2020|accessdate=23 maj 2020|archive-date=17 mars 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317163203/https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/0253-0d815dd5e3a6-a39ed29456ec-1000--euro-2012-team-of-the-tournament/|url-status=dead}}</ref> ===2012–2016: Golashënuesi më i mirë i Portugalisë dhe titulli evropian=== [[Skeda:Cristiano Ronaldo (L), Luka Modric (R) - Croatia vs. Portugal, 10th June 2013.jpg|parapamje|majtas|Ronaldo duke shmangur [[Luka Modrić]] gjatë një ndeshje miqësore kundër [[Kombëtarja kroate e futbollit|Kroacisë]] në qershor 2013.|alt=|260x260px]] Ronaldo shënoi tetë gola gjatë kualifikueseve për [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2014]]. Më 17 tetor 2012, ai regjistroi ndeshjen e 100të me ekipin kombëtar kundër [[Kombëtarja irlandezoveriore e futbollit|Irlandës së Veriut]].<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/news/newsid=1875661.html|title=Centurion Ronaldo honoured by UEFA|trans-title=Ronaldo shekullor nderohet nga UEFA|publisher=UEFA|language=en|date=17 tetor 2012|url-status=dead|access-date=24 maj 2020|archive-date=10 gusht 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810203615/http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/news/newsid%3D1875661.html}}</ref> Kundër këtij ekipi Ronaldo gjithashtu shënoi tregolëshin e parë në karrierë me Portugalinë, duke ndihmuar ekipin të fitonte 4–2 në transfertë më 6 shtator 2013.<ref>{{cite web|url=https://www.oranews.tv/article/portugalia-fiton-ronaldo-triplet|title=Portugalia fiton, Ronaldo triplet|publisher=Ora News|language=sq|date=7 shtator 2013|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Pasi Portugalia dështoi të kualifikohej gjatë fushatës së rregullt, Ronaldo shënoi katër gola në dy ndeshje play-off kundër [[Kombëtarja suedeze e futbollit|Suedisë]] – e etikuar si beteja midis Ronaldos dhe [[Zlatan Ibrahimović]] – duke kualifikuar Portugalinë në turnament.<ref>{{cite web|url=https://sot.com.al/sport/ronaldo-ibrahimovi%C3%A7-3-2-portugalia-n%C3%AB-bot%C3%ABror-suedia-jasht%C3%AB|title=Ronaldo-Ibrahimoviç 3-2, Portugalia në Botëror, Suedia jashtë|publisher=Sot.com.al|language=sq|date=20 nëntor 2013|accessdate=8 maj 2020|archive-date=25 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825182559/https://sot.com.al/sport/ronaldo-ibrahimovi%C3%A7-3-2-portugalia-n%C3%AB-bot%C3%ABror-suedia-jasht%C3%AB|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/ronaldo-fiton-duelin-me-ibren-per-brazilin/|title=Ronaldo mund Ibrën për Brazilin|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=20 nëntor 2013|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Tregolëshi i tij në ndeshjen e dytë në Suedi e rriti shifrën e tij me ekipin kombëtar në 47 gola, duke barazuar rekordin e [[Pauleta|Pauletës]].<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en/news/468/international-football/2013/11/19/4419136/ronaldo-equals-pauletas-portugal-record|title=Ronaldo equals Pauleta's Portugal record|trans-title=Ronaldo barazon rekordin e Pauletës me Portugalinë|publisher=Goal.com|language=en|author=Craig Turnbull|date=19 nëntor 2013|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Ronaldo më pas shënoi një dopietë në fitoren 5–1 në miqësore kundër [[Kombëtarja kamerunase e futbollit|Kamerunit]] më 5 mars 2014 për tu bërë golashënuesi më i mirë i të gjitha kohërave i Portugalisë.<ref>{{cite web|url=http://en.espn.co.uk/football/sport/story/289057.html|title=Records come naturally to me, says Ronaldo|trans-title=Rekordet vijnë te mua në mënyrë natyrale, thotë Ronaldo|publisher=ESPN FC|language=en|date=5 mars 2014|accessdate=24 maj 2020|archive-date=24 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200524033429/http://en.espn.co.uk/football/sport/story/289057.html|url-status=dead}}</ref> Ronaldo mori pjesë në turnament pavarësisht se pësoi një dëmtim të muskujve në anën e pasme të kofshës së tij të majtë vetëm disa ditë para nisjes së saj,<ref>{{cite web|url=https://shqiptarja.com/lajm/bot-euml-rori-ronaldo-i-d-euml-mtuar-januzaj-br-n-euml-list-euml-murinjo-parashikon-finalen|title=Botërori, Ronaldo i dëmtuar, Januzaj në listë, Murinjo parashikon finalen|publisher=Shqiptarja.com|language=sq|date=4 qershor 2014|accessdate=24 maj 2020}}</ref> një dëmtim i cili mund ti rrezikonte karrierën.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/demtimi-ne-gju-ronaldo-rrezikon-karrieren/|title=Dëmtimi në gju, Ronaldo rrezikon karrierën|publisher=Gazeta Panorama|language=sq|date=19 qershor 2014|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Ai më pas komentoi: "Nëse do të kishim dy ose tre Cristiano Ronaldo në ekip do të ndihesha më komod. Por nuk i kemi."<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2015/nov/05/cristiano-ronaldo-film-messi|title=Cristiano Ronaldo film captures giant ego and strange, lonely world of being CR7|trans-title=Filmi i Cristiano Ronaldo kap egon gjigande dhe të çudtishme, bota e vetmuar e të qënit CR7|publisher=The Guardian|language=en|author=Daniel Taylor|date=5 nëntor 2015|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Pavarësisht dyshimeve rreth gjëndjes së tij fizike, të cilat u shtuan pasi Ronaldo u detyrua të braktiste stërvitjen dy herë, ai sërisht luajti 90 minuta të plota në ndeshjen e parë të grupit kundër Gjermanisë e cila u mbyll me një humbje 4–0.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/221332/|title=Gjermania e frikshme, Myler leksion për CR7|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=17 qershor 2014|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Pasi asistoi golin e barazimit 2–2 në ndeshjen e dytë në grup kundër [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shteteve të Bashkuara]],<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/portugalia-barazon-tani-i-duhet-nje-mrekulli/|title=Portugalia barazon, tani i duhet mrekullia|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=23 qershor 2014|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Ronaldo shënoi në fitoren 2–1 kundër [[Kombëtarja ganeze e futbollit|Ganës]] në ndeshjen e tretë dhe të fundit.<ref name="Portugalia jashtë">{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/ronaldo-zgjohet-vone-portugalia-gana-jashte/|title=Ronaldo zgjohet vonë, Portugalia & Gana jashtë|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=26 qershor 2014|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Ky ishte goli i tij i 50të me ekipin kombëtar, duke u bërë edhe lojtari i parë i Porgualisë që shënon gol në tre edicione rresht të Kupës së Botës.<ref>{{cite web|url=http://www.dn.pt/desporto/seleccao/interior.aspx?content_id=3994192|title=Cristiano Ronaldo is the first Portuguese to score in three final stages|trans-title=Cristiano Ronaldo është lojtari i parë portugez që shënon në tre Kupa Bote|publisher=Diário de Notícias|language=pt|accessdate=26 qershor 2014|archive-date=14 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143745/http://www.dn.pt/desporto/seleccao/interior.aspx?content_id=3994192|url-status=dead}}</ref> Portugalia u eliminua që në fazën e grupeve për shkak të golavarazhit negativ në krahasim me Shba-në.<ref name="Portugalia jashtë"/> [[Skeda:Euro 2016 Cristiano Ronaldo.jpg|parapamje|djathtas|Ronaldo duke luajtur me Portugalinë në ndeshjen e tyre çerek-finale të Euro 2016 kundër [[Kombëtarja polake e futbollit|Polonisë]].|alt=|333x333px]] Ronaldo shënoi pesë gola në [[Eliminatoret e Kampionatit Evropian të Futbollit 2016|kualifikueset e Euro 2016]],<ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/player_summary/cristiano-ronaldo/em-qualifikation-2014-2015/portugal-team/3/|title=Cristiano Ronaldo » EURO Qualifiers 2014/2015|trans-title=Cristiano Ronaldo » Kualifikueset e EURO-s 2014/2015|publisher=World Football|language=en|accessdate=24 maj 2020}}</ref> përfshirë një tregolësh kundër [[Kombëtarja armene e futbollit|Armenisë]].<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/ronaldo-me-hat-trick-mposht-armenine-video/|title=Ronaldo me hat-trick mposht Armeninë (Video)|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=13 qershor 2015|accessdate=24 maj 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.botasot.info/sporti/415947/het-trik-i-ronaldos-portugalia-gjunjezoi-armenet/|title=Het-trik i Ronaldos, Portugalia gjunjëzoi armenët|publisher=Botasot.info|language=sq|author=Kemajl Goca|date=13 qershor 2015|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Më 14 nëntor 2014, ai shënoi golin e vetëm në një fitore tjetër kundër Armenisë, duke u bërë golashënuesi më i mirë me 23 gola në Kampionatin Evropian, përfshirë edhe ndeshjet kualifikuese.<ref name="twentythree">{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/qualifiers/news/newsid=2181027.html|title=European Championship's all-time top scorers|trans-title=Golashënuesit më të mirë të të gjitha kohërave të Kampionatit Evropian|publisher=UEFA|language=en|date=14 nëntor 2014|accessdate=14 nëntor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141118034301/http://www.uefa.com/uefaeuro/qualifiers/news/newsid=2181027.html|archive-date=18 nëntor 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Rekordet në Kampionatin Evropian">{{cite web|url=https://telegrafi.com/permbledhje-rekordet-te-cilat-theu-ronaldo-ne-kete-evropian-video/|title=Përmbledhje: Rekordet të cilat i theu Ronaldo në këtë Evropian (Video)|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=11 korrik 2016|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Në fillim të turnamentit, Ronaldo humbi disa mundësi për gol në dy ndeshjet e para të grupit kundër [[Kombëtarja islandeze e futbollit|Islandës]] dhe [[Kombëtarja austriake e futbollit|Austrisë]], pavarësisht se regjistroi 20 gjuajtje në kuadrat.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/36579430|title=Euro 2016: What's wrong with Portugal's Cristiano Ronaldo?|trans-title=Euro 2016: Çfarë nuk shkon me Cristiano Ronaldon e Portugalisë?|publisher=BBC Sport|language=en|author=Andy Brassell|date=21 qershor 2016|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Në ndeshjen e dytë, ai kaloi Luís Figon si lojtari me më shumë ndeshje i kombëtares portugeze, duke regjistruar paraqitjen e tij të 128të.<ref name="Rekordet në Kampionatin Evropian"/> Në këtë ndeshje, ai gjithashtu humbi një penallti, me Portugalinë që barazoi pa gola.<ref>{{cite web|url=https://www.oranews.tv/index.php/article/portugalia-ndalet-serish-ndaj-austrise-ronaldo-humbet-penallti|title=Portugalia ndalet sërish ndaj Austrisë, Ronaldo humbet penallti|publisher=Ora News|language=sq|date=18 qershor 2016|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Në ndeshjen e tretë kundër [[Kombëtarja hungareze e futbollit|Hungarisë]], Ronaldo fillimisht asistoi dhe më pas shënoi një dopietë për tu bërë lojtari i parë në histori që shënon në katër edicione të Kampionatit Evropian.<ref name="Rekordet në Kampionatin Evropian"/> Ai gjithashtu regjistroi paraqitjen e tij të 17të në këtë kompeticion, duke vendosur një tjetër rekord.<ref name="Rekordet në Kampionatin Evropian"/> Portugalia arriti një vend të tretë me vështirësi, duke u renditur mbarapa Islandës dhe Hungarisë, megjithatë arriti të kualifikohej në fazën me eliminim direkt falë formatit të ri të turnamentit.<ref>{{cite web|url=https://www.rtsh.al/lajme/euro-2016-kualifikohet-portugalia-ronaldo-eliminon-shqiperine/|title=Euro 2016: Kualifikohet Portugalia, Ronaldo eliminon Shqipërinë|publisher=Radio Televizioni Shqiptar|language=sq|date=22 qershor 2016|accessdate=10 qershor 2019|archive-date=24 gusht 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824123030/http://rtsh.al/lajme/euro-2016-kualifikohet-portugalia-ronaldo-eliminon-shqiperine/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/formati-i-euro-2016-shqiperia-kalon-grupin-me-nje-fitore/|title=Formati i EURO 2016, Shqipëria kalon grupin me një fitore|publisher=Gazeta Panorama|language=sq|date=13 tetor 2015|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Në ndeshjen e parë me eliminim direkt të Portugalisë, gjuajtja e tij e vetme në kuadrat nuk u prit saktë nga portieri i [[Kombëtarja kroate e futbollit|Kroacisë]] dhe përfundoi te [[Ricardo Quaresma]] i cili shënoi golin e vetëm të takimit në kohën shtesë.<ref>{{cite web|url=https://www.rtsh.al/lajme/euro-2016-portugalia-kualifikohet-per-ne-cerekfinale/|title=Euro 2016: Portugalia kualifikohet për në çerekfinale|publisher=Radio Televizioni Shqiptar|language=sq|date=25 qershor 2016|accessdate=10 qershor 2019|archive-date=27 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160627144024/http://rtsh.al/lajme/euro-2016-portugalia-kualifikohet-per-ne-cerekfinale/|url-status=dead}}</ref> Pasi eliminuan [[Kombëtarja polake e futbollit|Poloninë]] nga gjuajtjet e penalltive,<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/euro-2016-sances-kthen-baraspeshen-supergol-ndaj-polonise/|title=Portugalia në gjysmëfinale, Polonia eliminohet me penallti (VIDEO)|publisher=Gazeta Panorama|language=sq|date=1 korrik 2016|accessdate=10 qershor 2019}}</ref> Ronaldo u bë lojtari i parë që luajti në tre gjysëm-finale të Kampionatit Evropian,<ref name="Rekordet në Kampionatin Evropian"/><ref name="Rekordet në Kampionatin Evropian1"/> duke shënuar dhe asistuar në fitoren komode 2–0 kundër [[Kombëtarja uellsiane e futbollit|Uellsit]];<ref>{{cite web|url=https://www.gazeta-shqip.com/2016/07/06/euro-2016-portugalia-shkon-ne-finale-mposht-uellsin-2-0/|title=Euro 2016, Portugalia shkon në finale, mposht Uellsin 2-0|publisher=Gazeta Shqip|language=sq|date=6 korrik 2016|accessdate=10 qershor 2019|archive-date=19 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819020433/https://www.gazeta-shqip.com/2016/07/06/euro-2016-portugalia-shkon-ne-finale-mposht-uellsin-2-0/|url-status=dead}}</ref> me këtë gol, ai barazoi [[Michel Platini]] si golashënuesi më i mirë i të gjitha kohërave i këtij kompeticioni me nëntë gola.<ref name="Rekordet në Kampionatin Evropian1">{{cite web|url=https://telegrafi.com/ronaldo-barazon-platinin-thyen-dy-rekorde/|title=Ronaldo barazon Platinin, thyen dy rekorde|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=6 korrik 2016|accessdate=24 maj 2020}}</ref> Në ndeshjen [[Finalja e UEFA Euro 2016|finale]] kundër vendit organizator [[Kombëtarja franceze e futbollit|Francës]], Ronaldo u zëvëndësua në minutën e 25të pasi pësoi një dëmtim pas një ndërhyrje të [[Dimitri Payet]]. Pas disa mjekimeve dhe tentativave për tu rikthyer në fushë, ai u nxorr jashtë me barrelë dhe u zëvëndësua nga Quaresma.<ref>{{cite web|url=http://www.droni.al/2016/07/10/euro-2016-e-dhimbshme-ronaldo-le-finalen-i-demtuar-ne-gju/|title=EURO 2016/ E dhimbshme, Ronaldo lë finalen i dëmtuar në gju|publisher=Droni.al|language=sq|date=10 korrik 2016|accessdate=10 qershor 2019}}</ref> Gjatë kohës shtesë, zëvëndësuesi Eder shënoi golin e vetëm të ndeshjes në minutën e 109të për të shpallur Portugalinë kampione evrope.<ref>{{cite web|url=https://www.trt.net.tr/shqip/sporti/2016/07/11/euro-2016-portugalia-kampione-e-evropes-mposht-francen-ne-shtesa-526776|title=EURO 2016 – Portugalia kampione e Evropës, mposht Francën në shtesa|website=trt.net.tr|language=sq|date=11 korrik 2016|accessdate=10 qershor 2019}}</ref> Si kapiteni i ekipit, Ronaldo ngriti trofeun në festimet e trofeut të parë në historinë e kombit të tij. Ai gjithashtu u nderua me çmimin Këpuca e Argjendë si golashënuesi i dytë më i mirë i turnamentit,<ref>{{cite web|url=https://lajmi.net/ronaldo-e-fitoi-kepucen-e-argjendte-por-ja-kujt-ia-dhuroi-foto/|title=Ronaldo e fitoi Këpucën e Argjendtë, por ja kujt ia dhuroi (FOTO)|publisher=Lajmi.net|language=sq|date=11 korrik 2016|accessdate=24 maj 2020}}</ref> me tre gola dhe tre asiste, si dhe u përfshi në Ekipin e Turnamentit për herë të tretë në karrierë.<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/zyrtare-ky-eshte-formacioni-mire-euro-2016/|title=Zyrtare: Ky është formacioni më i mirë i Euro 2016 (Foto)|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=11 korrik 2016|accessdate=24 maj 2020}}</ref> ===2016–2018: Pas triumfit në Evropian dhe Kupa e Botës=== Pas suksesit në Kampionatin Evropian, Ronaldo shënoi gjashtë gola në tre raundet e para të kualifikueseve të Kupës së Botës 2018, duke regjistruar repektivisht katër gola kundër [[Kombëtarja andorrase e futbollit|Andorrës]] dhe dy kundër [[Kombëtarja faroete e futbollit|Ishujve Faroe]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2016/oct/07/portugal-andorra-world-cup-2018-qualifier-cristiano-ronaldo|title=Cristiano Ronaldo hits four in Portugal's 6–0 rout of nine-man Andorra|trans-title=Cristiano Ronaldo shënon katër në fitoren shkatërrimtare 6–0 të Portugalisë kundër Andorrës me nëntë lojtarë|publisher=The Guardian|language=en|date=8 tetor 2016|accessdate=2 shkurt 2017}}</ref> Me këto gola ai u ngjit në kuotën e 68 golave ndërkombëtar, duke barazuar [[Gerd Müller]] dhe [[Robbie Keane]] i golashënuesi i katërt evropian i të gjitha kohërave.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/european-qualifiers/news/newsid=2412422.html|title=Ronaldo goes fourth on all-time list of international scorers|trans-title=Ronaldo shkon i katërti në listën e të gjitha kohërave të golashënuesve ndërkombëtarë|publisher=UEFA|language=en|date=13 nëntor 2016|accessdate=18 nëntor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161117081635/http://www.uefa.com/european-qualifiers/news/newsid=2412422.html|archive-date=17 nëntor 2016|url-status=live}}</ref> Ai luajti ndeshjen e tij të parë si profesionist në vendlindjen e tij Madeira në moshën 32 vjeç, duke shënuar të parin e distafës 3–2 kundër Suedisë në [[Estádio dos Barreiros]]. Me këtë gol, ai barazoi rekordin e golave të [[Miroslav Klose]] (71 gola) si golashënuesi i tretë evropian më i mirë i të gjitha kohërave.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/international/portugal-sweden-italy-netherlands-russia-belgium-world-cup-2018-qualifiers-a7655051.html|title=Bittersweet return for Ronaldo as Portugal beaten by Sweden in Madeira, Russia fight back against Belgium|trans-title=Rikthim i hidhur për Ronaldon, Portugalia mposht nga Suedia në Madeira, Russia lufton kundër Belgjikës|publisher=The Independent|language=en|author=Steve Douglas|date=29 mars 2017|accessdate=30 mars 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329175340/http://www.independent.co.uk/sport/football/international/portugal-sweden-italy-netherlands-russia-belgium-world-cup-2018-qualifiers-a7655051.html|archive-date=29 mars 2017|url-status=live}}</ref> Në qershor 2017, Ronaldo përfaqsoi Portugalinë në [[FIFA Kupa e Konfederatave 2017|FIFA Kupën e Konfederatave 2017]]; në ndeshjen e parë të grupit më 17 qershor, ai asistoi golin e parë të shënuar Quaresma në një barazim 2–2 kundër [[Kombëtarja meksikane e futbollit|Meksikës]].<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/portugalia-dhe-meksika-ndahen-ne-paqe-ne-kupen-e-konfederatave-video/|title=Portugalia dhe Meksika ndahen në paqe në Kupën e Konfederatave (Video)|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=18 qershor 2017|accessdate=26 maj 2020}}</ref> Tre ditë më vonë, ai shënoi golin e vetëm të takimit kundër vendit organizator [[Kombëtarja ruse e futbollit|Rusisë]].<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2017/06/21/kupa-e-konfederatave-ronaldo-mposht-rusine/|title=Kupa e Konfederatave, Ronaldo mposht Rusinë|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=21 qershor 2017|accessdate=26 maj 2020}}</ref> Më 24 qershor, në ndeshjen e tretë dhe të fundit të grupeve, ai shënoi me penallti në fitoren komode 4–0 kundër [[Kombëtarja zelandeze e futbollit|Zelandës së Re]], duke ndihmuar Portugalinë të përparonte në gjysëm-finalet e kompeticionit.<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/portugalia-kalon-si-e-para-e-grupit-pas-fitores-se-lehte-ndaj-zelandes-se-re-video/|title=Portugalia kalon si e para e Grupit A pas fitores së lehtë ndaj Zelandës së Re (Video)|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=24 qershor 2017|accessdate=26 maj 2020}}</ref> Me 75 gola ndërkombëtarë, ai barazoi [[Sándor Kocsis]] si golashënuesi i dytë evropian më i mirë i të gjitha kohërave, duke u renditur mbrapa Ferenc Puskás.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/40393539|title=Confederations Cup: Ronaldo helps Portugal into semi-final as hosts Russia out|trans-title=Kupa e Konfederatave: Ronaldo ndihmon Portugalinë të shkojë në gjysëm-finale, vendi organizator Rusia jashtë|publisher=BBC Sport|language=en|date=24 qershor 2017|accessdate=24 qershor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628001450/http://www.bbc.com/sport/football/40393539|archive-date=28 qershor 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/newsid=2412422.html|title=Ronaldo second on all-time list of international scorers|trans-title=Ronaldo i dytë listën e të gjitha kohërave të golashënuesve ndërkombëtarë|publisher=UEFA|language=en|date=24 qershor 2017|accessdate=24 qershor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623154956/http://www.uefa.com/european-qualifiers/news/newsid=2412422.html|archive-date=23 qershor 2017|url-status=live}}</ref> Ai u shpall lojtari më i mirë në të tre ndeshjet e grupit.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/confederationscup/awards/man-of-the-match/index.html|title=2017 FIFA Confederations Cup {{!}} Awards {{!}} Man of the Match|trans-title=FIFA Kupa e Konfederatave 2017 {{!}} Çmimet {{!}} Lojtari i Ndeshjes|publisher=FIFA|language=en|accessdate=26 qershor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621031639/http://www.fifa.com/confederationscup/awards/man-of-the-match/index.html|archive-date=21 qershor 2017|url-status=live}}</ref> Ronaldo u largua nga kompeticionet herët: pas eliminimit të Portugalisë në gjysëm-finale nga [[Kombëtarja kiliane e futbollit|Kili]] 3–0 me penallti, ai u lejua të rikthehej në shtëpi për të parë fëmijët e sapolindur të tij. Kjo gjë bëri që ai të humbiste ndeshjen për vendin e tretë kundër Meksikës, ku Portugalia fitoi 2–1 në kohën shtesë.<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2017/07/02/pepe-shpeton-portugaline-luzitanet-te-trete-ne-kupen-e-konfederatave/|title=Pepe shpëton Portugalinë, luzitanët të tretë në Kupën e Konfederatave|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=2 korrik 2017|accessdate=10 qershor 2019}}</ref> [[Skeda:Por-Mar (1).jpg|parapamje|majtas|200px|Ronaldo në ndeshjen e fazës së grupeve të Kupës së Botës 2018 kundër Marokut, ku ai shënoi golin e vetëm.]] Më 31 gusht 2017, Ronaldo shënoi një tregolësh në një ndeshje kualifikuese të Kupës së Botës kundër Ishujve Faroe, duke parakaluar Pelén dhe barazuar [[Hussein Saeed]] si golashënuesi i pestë më i mirë në futbollin ndërkombëtar me 78 gola.<ref>{{cite web|url=http://www.beinsports.com/en/football/news/pele-congratulates-cristiano-ronaldo-on-sur-1/637898|title=Pele congratulates Cristiano Ronaldo on surpassing his goals record|trans-title=Pele përgëzon Cristiano Ronaldon për kalimin e rekordit të tij të golave|publisher=beIN Sports|language=en|date=1 shtator 2017|accessdate=2 shtator 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903031511/http://www.beinsports.com/en/football/news/pele-congratulates-cristiano-ronaldo-on-sur-1/637898|archive-date=3 shtator 2017|url-status=live}}</ref> Ai gjithashtu arriti në kuotën e 14 golave në këtë fushatë kualifikuese, duke barazuar rekordin e të gjitha kohërave për numrin e golave në një fushtatë të vetme kualifikuese të zonës UEFA të vendosur nga [[Predrag Mijatović]] si dhe duke thyer rekordet sulmuesve [[David Healy]] dhe [[Robert Lewandowski]] (të dy me nga 13 gola). Ky tregolësh e çoi numrin e golave të tij në ndeshjet kualifikuese të Kupës së Botës në 29, duke u bërë golashënuesi më i mirë i ndeshjet kualifikuese të zonës evropiane, para [[Andriy Shevchenko]]s. Ai gjithashtu u bë golashënuesi më i mirë në kualifikueset dhe finalet e Kupës së Botës sëbashku, me 32 gola, duke kaluar Miroslav Klosen.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/european-qualifiers/news/newsid=2497563.html|title=Cristiano Ronaldo equals European Qualifiers goal record|trans-title=Cristiano Ronaldo barazon rekordin e golave në kualifikueset evropiane|publisher=UEFA|language=en|author=Paul Saffer|date=1 shtator 2017|accessdate=2 shtator 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903173620/http://www.uefa.com/european-qualifiers/news/newsid=2497563.html|archive-date=3 shtator 2017|url-status=live}}</ref> Ronaldo më pas regjistroi golin e 15të në kualifikuese në fitoren 2–0 kundër Andorrës.<ref>{{cite web|url=https://indeksonline.net/ronaldo-shpetimtari-i-portugalise/|title=Ronaldo, shpëtimtari i Portugalisë|website=indeksionline.net|language=sq|date=7 tetor 2017|accessdate=26 maj 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.tetovasot.com/2017/10/portogalia-mposht-andorren-shkelqen-ronaldo-video/|title=Portogalia mposht Andorrën, shkëlqen Ronaldo (VIDEO)|website=tetovasot.com|language=sq|date=7 tetor 2017|accessdate=26 maj 2020}}</ref> Në ndeshjet miqësore para fillimit të Kupës së Botës 2018, Portugalia luajti kundër [[Kombëtarja tuniziane e futbollit|Tunizisë]], [[Kombëtarja belge e futbollit|Belgjikës]] dhe [[Kombëtarja algjeriane e futbolit|Algjerisë]]. Ronaldo u aktivizua vetëm në ndeshjen e tretë, duke zhvilluar paraqitjen e tij të 150të me Portugalinë.<ref>{{cite web|url=https://www.fourfourtwo.com/news/portugal-3-algeria-0-guedes-double-ronaldos-150th-outing|title=Portugal 3 Algeria 0: Guedes at the double in Ronaldo's 150th outing|trans-title=Portugali 3 Algjeri 0: Guedes shënon dopietë në ndeshjen e 150të të Ronaldo|publisher=FourFourTwo|language=en|date=7 qershor 2018|accessdate=7 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612150144/https://www.fourfourtwo.com/news/portugal-3-algeria-0-guedes-double-ronaldos-150th-outing|archive-date=12 qershor 2018|url-status=live}}</ref> Më 15 qershor, Ronaldo u bë lojtari më i vjetër që shënon tre gola në një ndeshje të Kupës së Botës, duke ndihmuar Portugalinë të barazonte 3–3 me Spanjën në ndeshjen e parë të fazës së grupeve.<ref>{{cite news|url=https://www.botasot.info/boterori-2018/906103/drame-ne-sochi-ronaldo-si-i-cmendur-portugali-spanje-3-3/|title=Dramë në Sochi, Ronaldo si i çmendur! Portugali-Spanjë 3:3|publisher=Botasot.info|language=sq|author=Kemajl Goca|date=15 qershor 2018|accessdate=15 qershor 2018}}</ref> Përveç kësaj, ai u bë portugezi i parë që shënon në katër edicione të Kupës së Botës dhe lojtari i katërt gjithsej.<ref>{{cite web|url=https://gazetaimpakt.com/ronaldo-si-peleshenon-ne-kater-boterore-dhe-thyen-nje-rekord/|title=Ronaldo si Pele…shënon në katër Botërorë dhe thyen një rekord|publisher=Gazeta Impakt|language=sq|date=16 qershor 2018|accessdate=26 maj 2020}}</ref> Me këtë tregolësh ai arriti në shifrën e 84 golave ndërkombëtarë, duke barazuar Ferenc Puskás si golashënuesi evropian më i mirë i të gjitha kohërave.<ref>{{cite web|url=http://kwese.espn.com/football/fifa-world-cup/4/blog/post/3527951/ronaldo-equals-puskas;-becomes-oldest-to-bag-world-cup-hat-trick|title=33 years, 84 goals: Ronaldo equals Puskas; becomes oldest to bag World Cup hat-trick|trans-title=33 vjeç, 84 gola: Ronaldo barazon Puskas; bëhet lojtari më i vjetër që shënon tregolësh në Kupën e Botës|publisher=ESPN FC|language=en|author=Debayan Sen|date=15 qershor 2018|accessdate=16 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616153854/http://kwese.espn.com/football/fifa-world-cup/4/blog/post/3527951/ronaldo-equals-puskas;-becomes-oldest-to-bag-world-cup-hat-trick|archive-date=16 qershor 2018|url-status=dead}}</ref> Goli i tij i tretë erdhi dy minuta para mbarimit të kohës së rregullt me një goditje të lirë spektakolare nga 27 metra e cila përfundoi në trekëndësh.<ref>{{cite web|url=https://insporti.com/gol-magjik-i-het-rikun-te-ronaldos-e-le-ne-gjume-de-gean-video/|title=Goli magjik i het-rikut të Ronaldos, e lë në gjumë De Gean (VIDEO)|publisher=Insporti.com|language=sq|date=15 qershor 2018|accessdate=26 maj 2020|archive-date=25 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825182616/https://insporti.com/gol-magjik-i-het-rikun-te-ronaldos-e-le-ne-gjume-de-gean-video/|url-status=dead}}</ref> Pesë ditë më pas, në ndeshjen e dytë në grupe kundër [[Kombëtarja marokiene e futbollit|Marokut]], ai shënoi golin e vetëm të takimit, duke thyer rekordin e Puskás.<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/portugalia-mposht-marokun-ronaldo-thyen-rekord/|title=Portugalia mposht Marokun, Ronaldo thyen rekord|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=20 qershor 2018|accessdate=26 maj 2020}}</ref> Në ndeshjen e tretë të grupit, Ronaldo humbi një penallti në barazimin 1–1 kundër [[Kombëtarja iraniane e futbollit|Iranit]], me Portugalinë që përparoi në fazën me eliminim direkt pas u rendit në vendin e dytë mbrapa Spanjës.<ref>{{cite web|url=http://www.vipsport.al/2018/06/var-i-ben-lemsh-iranin-dhe-portugaline-ne-fund-ronaldoco-kualifikohen-video/|title=VAR-i bën lëmsh Iranin dhe Portugalinë, në fund Ronaldo&Co kualifikohen (VIDEO)|publisher=VIPSport.al|language=sq|date=25 qershor 2018|accessdate=26 maj 2020|archive-date=27 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627204739/http://www.vipsport.al/2018/06/var-i-ben-lemsh-iranin-dhe-portugaline-ne-fund-ronaldoco-kualifikohen-video/|url-status=dead}}</ref> Më 30 qershor, Portugalia u eliminua në raundin e 16-tave nga [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguaji]] me rezultatin 2–1.<ref>{{cite web|url=https://sot.com.al/rusi-2018-sport/uruguaji-mposht-portugaline-dhe-kalon-ne-cerekfinale-ronaldo-le-boterorin-mes-lotesh|title=Uruguaji mposht Portugalinë dhe kalon në çerekfinale, Ronaldo lë Botërorin mes lotësh|publisher=Sot.com.al|language=sq|author=Adriatik Balla|date=1 korrik 2018|accessdate=10 qershor 2019|archive-date=26 qershor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626221826/https://sot.com.al/rusi-2018-sport/uruguaji-mposht-portugaline-dhe-kalon-ne-cerekfinale-ronaldo-le-boterorin-mes-lotesh|url-status=dead}}</ref> Për performancat e tij gjatë turnamentit, Ronaldo u emërua në Ekipin e Ëndërrave të Kupës së Botës 2018. ===2018–2022: Mungesa e shkurtër dhe titulli i Ligës së Kombeve=== Pas përfundimit të Kupës së Botës 2018, Ronaldo humbi gjatë ndeshjet e rradhës së Portugalisë, përfshirë të gjithë fazën e [[UEFA Liga e Kombeve 2018–19|UEFA Ligës së Kombeve 2018–19]].<ref>{{cite web|url=https://www.balkanweb.com/kristiano-ronaldo-i-kthen-shpinen-portugalise/|title=Kristiano Ronaldo i kthen “shpinën” Portugalisë|publisher=BalkanWeb.com|language=sq|date=4 tetor 2018|accessdate=26 maj 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gazeta-shqip.com/2018/10/05/cristiano-ronaldo-i-thote-lamtumire-portugalise/|title=Cristiano Ronaldo, i thotë “lamtumirë” Portugalisë!|publisher=Gazeta Shqip|language=sq|date=5 tetor 2018|accessdate=26 maj 2020|archive-date=19 shtator 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919164050/https://www.gazeta-shqip.com/2018/10/05/cristiano-ronaldo-i-thote-lamtumire-portugalise/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/sq/sport/komb%C3%ABtarja-e-portugalis%C3%AB-pa-ronaldon-deri-n%C3%AB-fund-t%C3%AB-vitit/1272814|title=Kombëtarja e Portugalisë pa Ronaldon deri në fund të vitit|website=aa.com.tr|language=sq|date=4 tetor 2018|accessdate=26 maj 2020}}</ref> Megjithatë, ai u rikthye për të luajtur në [[Finalet e UEFA Ligës së Kombeve 2018–19]] në qershor 2019, ku Portugalia ishte vendi organizator. Në ndeshjen gjysëm-finale më 5 qershor, ai shënoi një tripletë kundër [[Kombëtarja zvicerane e futbollit|Zvicrës]], duke dërguar Portugalinë në finale.<ref>{{cite web|url=http://www.vipsport.al/2019/06/video-ronaldo-i-pandalshem-me-tregolesh-ndaj-zvicres-portugalia-ne-finalen-e-nations-league/|title=VIDEO / Ronaldo i pandalshëm me tregolësh ndaj Zvicrës, Portugalia në finalen e Nations League|publisher=VIPSport.al|language=sq|date=5 qershor 2019|accessdate=26 maj 2020|archive-date=9 gusht 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809091211/http://www.vipsport.al/2019/06/video-ronaldo-i-pandalshem-me-tregolesh-ndaj-zvicres-portugalia-ne-finalen-e-nations-league/|url-status=dead}}</ref> Pasi shënoi në këtë ndeshje, ai u bë lojtari i parë në histori që shënon në dhjetë kompeticione zyrtare rresht, duke thyer rekordin që e ai ndante me sulmuesin e [[Kombëtarja ganeze e futbollit|Ganës]] [[Asamoah Gyan]].<ref>{{cite news|url=https://www.soccerladuma.co.za/news/articles/international/categories/international/hat-trick-hero-cristiano-ronaldo-sets-new-world-record/656483|title=Hat-Trick Hero Ronaldo Sets New World Record|trans-title=Heroi i tregolëshit Ronaldo vendos rekord të ri botëror|publisher=Soccer Laduma|language=en|author=David Kappel|date=6 qershor 2019|accessdate=6 qershor 2019|archive-date=6 korrik 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706071425/https://www.soccerladuma.co.za/news/articles/international/categories/international/hat-trick-hero-cristiano-ronaldo-sets-new-world-record/656483|url-status=dead}}</ref> Në finale kundër Holandës, Portugalia fitoi me rezultatin 1–0 dhe u shpall fituesja e parë e këtij kompeticioni, me Ronaldon i cili fitoi trofeun e dytë ndërkombëtar.<ref>{{cite web|url=https://www.supersport.al/portugalia-ne-histori-fiton-edicionin-e-pare-te-liges-se-kombeve/?fbclid=IwAR1AlrXoh8ObZ4qfTjBcW4XwEZNk2bg5xvi2doE0SOhPNrFeh_6nnm4LfK8|title=Portugalia në histori, fiton edicionin e parë të Ligës së Kombeve!|publisher=Supersport.al|language=sq|author=Sotir Kora|date=9 qershor 2019|accessdate=10 qershor 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/video-triumf-historik-portugalia-mposht-ne-finale-holanden-dhe-shpallet-kampione-e-liges-se-kombeve/|title=VIDEO/ Triumf historik, Portugalia mposht në finale Holandën dhe shpallet kampione e Ligës së Kombeve|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=9 qershor 2019|accessdate=10 qershor 2019}}</ref> Më 10 shtator 2019, Ronaldo shënoi katër gola në fitoren 5–1 në transfertë kundër [[Kombëtarja lituaneze e futbollit|Lituanisë]] në kualifikueset e Euro 2016; me këto gola, ai parakaloi Robbie Keane (23 gola) si golashënuesi më i mirë në ndeshjet kualifikuese të Kampionatit Evropian, duke vendosur një rekord të ri me 25 gola.<ref>{{cite web|url=https://gazetamapo.al/shenoi-4-gola-ndaj-lituanise-ronaldo-ne-ndjekje-te-rekordit-te-ri/|title=Shënoi 4 gola ndaj Lituanisë, Ronaldo në ndjekje të rekordit të ri|publisher=Gazeta Mapo|language=sq|date=11 shtator 2019|accessdate=7 qershor 2020|archive-date=7 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607194248/https://gazetamapo.al/shenoi-4-gola-ndaj-lituanise-ronaldo-ne-ndjekje-te-rekordit-te-ri/|url-status=dead}}</ref><ref name="Lituania">{{cite web|url=https://www.balkanweb.com/askush-si-cristiano-ronaldo-ne-europe-tjeter-rekord-per-sulmuesin/|title=Askush si Cristiano Ronaldo në Europë, tjetër rekord për sulmuesin|publisher=BalkanWeb.com|language=sq|date=11 shtator 2019|accessdate=7 qershor 2020}}</ref> Në atë ndeshje, Ronaldo vendosi një rekord si lojtari që i ka shënuar më shumë ekipeve kombëtare (40),<ref>{{cite web|url=https://gianlucadimarzio.com/it/ronaldo-record-keane-portogallo-lituania|title=Ronaldo, poker con la Lituania e record: è il re del gol nelle qualificazioni europee|trans-title=Ronaldo, poker kundër Lituanisë dhe rekord: është mbreti i golave në kualifikueset e Evropianit|website=gianlucadimarzio.com|language=it|author=Gianluca Di Marzio|date=10 shtator 2019|accessdate=11 shtator 2019|archive-date=8 dhjetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208094111/https://gianlucadimarzio.com/it/ronaldo-record-keane-portogallo-lituania|url-status=dead}}</ref> si dhe regjistruar tripletën e tetë me Portugalinë.<ref name="Lituania"/> Më 14 tetor, në humbjen 2–1 kundër [[Kombëtarja ukrainase e futbollit|Ukrainës]] në një tjetër ndeshje kualifikuese të Euro 2020, Ronaldo shënoi me penallti golin e 700të me klube dhe kombëtare, në ndeshjen e tij të 974të.<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2019/10/15/700-gola-ne-karriere-ronaldo-thyen-tjeter-rekord/|title=700 gola në karrierë, Ronaldo thyen tjetër rekord|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=15 tetor 2019|accessdate=7 qershor 2020}}</ref> Më 17 nëntor, Ronaldo shënoi golin e tij të 99të ndërkombëtar në fitoren 2–0 ndaj Luksemburgut, një fitore që kualifikoi Portugalinë në [[UEFA Euro 2020|Euro 2020]].<ref>{{cite web|url=http://sfidanti.al/futboll/kristiano-ronaldo-ben-99-gola-me-kombetaren-portugalia-ne-euro-2020|title=Kristiano Ronaldo bën 99 gola me kombëtaren, Portugalia në Euro 2020|publisher=Sfidanti Sportiv|language=sq|date=17 nëntor 2019|accessdate=19 shtator 2020}}</ref> Më 8 shtator 2020, Ronaldo shënoi golat e tij të 100të dhe 101të ndërkombëtar në fitoren 2–0 në transfertë ndaj Suedisë në ndeshjen e vlefshme për [[UEFA Liga e Kombeve 2020–21|UEFA Ligën e Kombeve 2020–21]]. Me këto gola, ai u bë lojtari i dytë në histori – dhe i pari Evropian – që arrin këtë shifër.<ref>{{cite web|url=https://top-channel.tv/2020/09/08/portugalia-fiton-ne-suedi-ronaldo-legjende-101-gola-me-kombetaren/|title=Portugalia fiton në Suedi, Ronaldo legjendë, 101 gola me kombëtaren|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=8 shtator 2020|accessdate=19 shtator 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/ronaldo-ajo-cfare-kam-bere-ne-karrieren-time-flet-vete-nuk-kam-pse-te-vertetoj-asgje/|title=Ronaldo: Ajo çfarë kam bërë në karrierën time flet vetë, nuk kam pse të vërtetoj asgjë|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=9 shtator 2020|accessdate=19 shtator 2020}}</ref> Më 15 qershor 2021, Ronaldo shënoi dy gola në fitoren 3–0 kundër Hungarisë në ndeshjen e parë të [[UEFA Euro 2020|Euro 2020]], duke parakaluar [[Michel Platini]]n si golashënuesi më i mirë në historinë e kompeticionit me 11 gola.<ref>{{cite web|author=Vithushan Ehantharaja|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/hungary-portugal-result-cristiano-ronaldo-euro-2020-b1866551.html|title=Cristiano Ronaldo puts historic stamp on Portugal's late victory over Hungary at Euro 2020|date=15 qershor 2021|access-date=15 qershor 2021|publisher=The Independent|language=en}}</ref><ref>{{cite web|author=Tom White|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/cristiano-ronaldo-michel-platini-portugal-hungary-holland-b1866598.html|title=Comparing Cristiano Ronaldo with the other European Championship sharp-shooters|date=15 qershor 2021|access-date=15 qershor 2021|publisher=The Independent|language=en}}</ref> Ai u bë lojtari i parë që shënon në pesë edicione të Kampionatit Evropian,<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/athletic/4209629/2021/06/15/cristiano-ronaldo-becomes-top-scorer-in-european-championship-history/|title=Cristiano Ronaldo becomes top scorer in European Championship history|publisher=The Athletic|language=en|date=15 qershor 2021|access-date=15 qershor 2021}}</ref> në 11 turne rresht, si dhe u bë golashënuesi më i vjetër i Portugalisë në këtë kompeticion.<ref>{{cite news|author=Emma Smith|url=https://www.goal.com/en-us/news/portugal-ronaldo-play-five-european-championship-finals/1w3l1wnz9gjux1a2yv7ujdh5md|title=Portugal legend Ronaldo breaks Euros goal record and becomes first player to feature at five finals tournaments|publisher=Goal.com|language=en|date=15 qershor 2021|access-date=15 qershor 2021}}</ref><ref>{{cite news|author=Vishal Bhawani|url=https://footballexpress.co.uk/cristiano-ronaldo-breaks-record-as-portugal-beats-hungary/|title=Cristiano Ronaldo breaks record as Portugal beats Hungary|website=Football Express|language=en|access-date=17 qershor 2021|archive-date=20 qershor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210620232229/https://footballexpress.co.uk/cristiano-ronaldo-breaks-record-as-portugal-beats-hungary/|url-status=dead}}</ref> Tetë ditë më pas, ai shënoi dy gola kundër [[Kombëtarja franceze e futbollit|Francës]] në barazimin 2–2 në ndeshjen e fundit të grupit, duke barazuar rekordin e 109 golave të Ali Daeit.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/57590218|title=Cristiano Ronaldo equals men's international goalscoring record|publisher=BBC Sport|language=en|date=23 qershor 2021}}</ref> Portugalia u eliminua në raundin e 16-tave nga [[Kombëtarja belge e futbollit|Belgjika]],<ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/en/football/uefa-euro/2021/06/28/60d9e056ca4741d61f8b459c.html|title=Cristiano Ronaldo on Portugal exit: We gave it our all|publisher=Marca|language=en|date=28 qershor 2021}}</ref> kurse Ronaldo fitoi Këpucën e Artë të turneut si golashënuesi më i mirë me pesë gola dhe një asist.<ref>{{cite news|url=https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/026b-12bba1451d65-5786b2cf1519-1000/|title=Cristiano Ronaldo wins Euro 2020 Alipay Top Scorer award|publisher=UEFA|language=en|date=11 korrik 2021|access-date=11 korrik 2021|archive-date=14 korrik 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210714034902/https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/026b-12bba1451d65-5786b2cf1519-1000/|url-status=dead}}</ref> Më 1 shtator 2021, Ronaldo shënoi dy gola me kokë në fitoren 2–1 me përmbysje kundër [[Kombëtarja irlandeze e futbollit|Republikës së Irlandës]] në një ndeshje kualifikuese të [[Kampionati Botëror i Futbollit 2022|Kupës së Botës 2022]] në [[Estádio Algarve]], duke kaluar ali Daein me golin e tij të 110të dhe 111të.<ref>{{cite web|author=Emlyn Begley|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/58412201|title=Cristiano Ronaldo breaks men's international scoring record with 110th and 111th goals|publisher=BBC Sport|language=en|date=1 shtator 2021|access-date=1 shtator 2021}}</ref> Falë kësaj, ai mori certifikatën nga [[Guinness World Records]] si golashënuesi më i mirë në futbollin ndërkombëtar.<ref>{{cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/news/2021/9/cristiano-ronaldo-breaks-iconic-record-for-most-goals-scored-in-international-matches|title=Cristiano Ronaldo breaks iconic record for most goals scored in international matches|publisher=[[Guinness World Records]]|language=en|date=1 shtator 2021|access-date=20 qershor 2024}}</ref> Një muaj më pas, ai shënoi golin e parë të fitores 3–0 në miqësoren kundër Katarit, duke kaluar [[Sergio Ramos]]in si lojtari evropian me më shumë ndeshje ndërkombëtare (181).<ref>{{cite news|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/ronaldo-record-appearance-portugal-international-21814851|title=Cristiano Ronaldo breaks another international record while scoring 112th goal|publisher=Manchester Evening News|language=en|author=Joshua Smith|date=9 tetor 2021|access-date=10 tetor 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cristiano Ronaldo bate recorde europeu de internacionalizações|url=https://maisfutebol.iol.pt/portugal/selecao-nacional/cristiano-ronaldo-bate-recorde-europeu-de-internacionalizacoes|access-date=3 janar 2024|website=Maisfutebol|language=pt}}</ref> Më 12 tetor, Ronaldo shënoi tre gola kundër Luksemburgut, duke u bërë lojtari i parë që shënon dhjetë tregolësha në futbollin ndërkombëtar;<ref>{{cite news|url=https://www.sportinglife.com/football/news/cristiano-ronaldo-scores-a-record-breaking-10th-international-hat-trick-for-portugal/195305|title=Cristiano Ronaldo scores a record-breaking 10th international hat-trick for Portugal|publisher=Sporting Life|language=en|date=13 tetor 2021|access-date=6 dhjetor 2022}}</ref> ai arriti në kuotën e 36 golave në kualifikueset e Kupës së Botës, duke u renditur i dyti mbrapa [[Carlos Ruiz]].<ref>{{cite web|url=https://iffhs.com/posts/1384|title=Cristiano Ronaldo scored 3 goals yesterday to break more records!|website=iffhs.com|language=en|date=13 tetor 2021|access-date=20 qershor 2024|archive-date=20 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620233015/https://iffhs.com/posts/1384|url-status=dead}}</ref> Më 29 mars 2022, Portugalia siguroi kualikimin në turne falë fitores 2–0 kundër [[Kombëtarja maqedonase e futbollit|Maqedonisë së Veriut]]; Ronaldo asistoi golin e parë të takimit të shënuar nga [[Bruno Fernandes]].<ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/en/world-cup/2022/03/29/62431838e2704e8c618b45a0.html|title=Portugal 2-0 North Macedonia: Goals and highlights - World Cup Playoffs 2022|publisher=Marca|language=en|date=29 mars 2022|access-date=20 qershor 2024}}</ref> Ronaldo u emërua në ekipin e Portugalisë për Kupën e Botës 2022 në [[Katar]]; kjo ishte pjesëmarrja e tij e pestë në këtë kompeticion. Në ndeshjen hapëse të grupit kundër Ganës më 24 nëntor, Ronaldo shënoi me penallti dhe u bë lojtari i parë që shënon në pesë turne rresht të Kupës së Botës.<ref>{{Cite web|author=Adriana Garcia|url=https://www.espn.co.uk/football/portugal-por/story/4805137/cristiano-ronaldo-becomes-first-man-to-score-in-5-world-cups|title=Portugal's Cristiano Ronaldo becomes first male player to score in 5 World Cups|date=24 nëntor 2022|access-date=24 nëntor 2022|publisher=ESPN FC|language=en}}</ref> Në ndeshjen e tretë të grupit kundër [[Kombëtarja koreanojugore e futbollit|Koresë së Jugut]], Ronaldo u kritikua nga trajneri i tij për reagimin e tij në momentin e zëvëndësimit.<ref>{{cite news|author=Jeremy Wilson|url=https://www.telegraph.co.uk/world-cup/2022/12/05/cristiano-ronaldo-slapped-portugal-coach-unacceptable-reaction/|title=Cristiano Ronaldo slapped down by Portugal coach for unacceptable reaction|date=5 dhjetor 2022|access-date=7 dhjetor 2022|publisher=The Telegraph|language=en}}</ref> Ai u la në stol për ndeshjen e raundit të 16-tave kundër Zvicrës; kjo ishte hera e parë që Portugalia luante pa të si titullar që nga faza e grupeve të Euro 2008.<ref>{{cite news|author=Phil McNulty|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/63882676|title=World Cup 2022: 'Cristiano Ronaldo reduced to role of superstar nobody wants'|date=6 dhjetor 2022|access-date=7 dhjetor 2022|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|author=Ali Humayun|url=https://www.nytimes.com/athletic/3975683/2022/12/06/cristiano-ronaldo-portugal-team-news/|title=Cristiano Ronaldo dropped for Portugal's World Cup clash with Switzerland|date=6 dhjetor 2022|access-date=6 dhjetor 2022|publisher=The Athletic|language=en}}</ref> Portugalia fitoi me lehtësi me rezultatin 6–1, duke arritur fitoren më të madhe në turne që nga viti 1966; Ronaldo u aktivizua në minutat e fundit të ndeshjes, kurse zëvëndësuesi i tij [[Gonçalo Ramos]] shënoi tre gola.<ref>{{Cite web|author=Richard Jolly|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/world-cup/cristiano-ronaldo-portugal-b2240179.html|title=Cristiano Ronaldo shocked by seismic shift in Portugal's World Cup pecking order|date=6 dhjetor 2022|access-date=6 dhjetor 2022|publisher=The Independent|language=en}}</ref> Portugalia ndoqi të njëjtën strategji në çerek-finale, por u eliminua nga [[Kombëtarja marokene e futbollit|Maroku]], e cila u bë shteti i parë afrikan që arrin në gjysëm-finalen e turneut;<ref>{{Cite web|date=10 dhjetor 2022|title=Morocco 1-0 Portugal: World Cup 2022 quarter-final – as it happened|url=https://www.theguardian.com/football/live/2022/dec/10/morocco-portugal-world-cup-2022-quarter-final-live|access-date=11 dhjetor 2022|publisher=The Guardian|language=en}}</ref> Ronaldo sërisht u aktivizua si zëvëndësues në pjesën e dytë, duke regjistruar paraqitjen e tij të 196të me ekipin kombëtar. Ai barazoi [[Bader Al-Mutawa]] si lojtari me më shumë ndeshje ndërkombëtare.<ref>{{cite web|title=Ronaldo equals men's international appearance record|url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/ronaldo-equals-mens-international-appearance-record|publisher=FIFA|language=en|access-date=17 dhjetor 2022}}</ref> ===2023–2026: Një tjetër titull i Ligës së Kombeve=== Pas përfundimit të Kupës së Botës, e ardhmja e Ronaldos në ekipin kombëtar ishte në dyshim, pasi media raportoi se trajneri i ri [[Roberto Martínez]] mund të mos e thërriste në ekip.<ref>{{cite web|title=Roberto Martinez names Cristiano Ronaldo in first Portugal squad since World Cup|date=17 mars 2023|url=https://www.espn.com/soccer/portugal-por/story/4902954/ronaldo-named-in-roberto-martinez-first-portugal-squad|publisher=ESPN FC|language=en|access-date=24 mars 2023}}</ref> Megjithatë, ai u ftua për dy ndeshjet kundër Lihteshtajnit dhe Luksemburgut për kualifikueset e [[UEFA Euro 2024|Euro 2024]]. Më 23 mars, Ronaldo shënoi dy gola në fitoren 4–0 kundër Lihteshtajnit në ndeshjen e tij të 197të me ekipin kombëtar, duke parakaluar Al-Mutawan si lojtari me më shumë ndeshje në futbollin ndërkombëtar.<ref>{{cite web|url=https://portugoal.net/selecao/3146-ronaldo-at-the-double-as-portugal-beat-liechtenstein-4-0-in-the-euro-2024-qualifiers|title=Ronaldo at the double as Portugal beat Liechtenstein 4–0 in the Euro 2024 qualifiers|publisher=PortuGOAL|language=en|author=Matthew Marshall|date=23 mars 2023|access-date=23 mars 2023}}</ref> Më 20 qershor, Ronaldo luajti ndeshjen e tij të 200të me Portugalinë dhe shënoi golin e vetëm të transfertës kundër [[Kombëtarja islandeze e futbollit|Islandës]], duke u bërë lojtari i parë që arrin 200 ndeshje në futbollin ndërkombëtar.<ref>{{cite web|url=https://portugoal.net/selecao/3274-cristiano-ronaldo-celebrates-his-200th-cap-in-style-by-firing-portugal-to-a-1-0-win-in-iceland|title=Cristiano Ronaldo celebrates his 200th cap in style by firing Portugal to a 1-0 win in Iceland|publisher=PortuGOAL|language=en|author=Matthew Marshall|date=20 qershor 2023|access-date=20 qershor 2023|ref=none}}</ref> Më 13 tetor, Ronaldo shënoi dy gola në fitoren 3–2 kundër [[Kombëtarja sllovake e futbollit|Sllovakisë]], duke ndihmuar Portugalinë të bëhej shteti i parë që kualifikohet në Euro 2024.<ref>{{cite news|title=Portugal já está no Euro-2024 (e com a qualificação mais rápida de sempre!)|url=https://www.abola.pt/selecao/noticias/portugal-ja-esta-no-euro-2024-e-com-a-qualificacao-mais-rapida-de-sempre-2023101320423428087|date=13 tetor 2023|access-date=13 tetor 2023|agency=Abola|language=pt}}</ref> Tre ditë më pas, Portugalia siguroi vendin e parë me një fitore 5–0 kundër [[Kombëtarja boshnjake e futbollit|Bosnje dhe Hercegovinës]]; Ronaldo sërisht shënoi dy gola dhe u bë lojtari i parë në histori që shënon mbi 100 gola në tre dekada.<ref>{{cite news|title=Cristiano Ronaldo scored a brace in Portugal's win over Bosnia|url=https://khelnow.com/football/2023-10-world-football-cristiano-ronaldo-new-record-portugal-secure-euro-2024-spot|access-date=21 shkurt 2024|agency=KhelNow|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title="38 and still shining," "Messi did this ages ago" - Fans react as incredible new Cristiano Ronaldo stat comes to light|url=https://www.sportskeeda.com/football/news-38-still-shining-messi-ages-ago-fans-react-incredible-new-cristiano-ronaldo-stat-comes-light|date=18 tetor 2023|access-date=21 shkurt 2024|agency=Sportskeeda|language=en}}</ref> [[Skeda:Cristiano Ronaldo 2275 (cropped).jpg|parapamje|majtas|220px|Ronaldo duke luajtur në ndeshjen kualifikuese të Kupës së Botës 2026 kundër Armenisë, 6 shtator 2025.]] Ronaldo u përfshi në ekipin që do të luante në Euro 2024.<ref>{{cite news|date=21 maj 2024|title=Convocados para o Euro 2024|url=https://www.fpf.pt/pt/News/Todas-as-not%C3%ADcias/Not%C3%ADcia/news/45104|language=pt|publisher=[[Federata Portugeze e Futbollit]]|access-date=21 maj 2024}}</ref> Më 18 qershor, ai u aktivizua si titullar në ndeshjen hapëse të grupit kundër [[Kombëtarja çeke e futbollit|Republikës Çeke]], duke u bërë lojtari i parë që luan në gjashtë edicione të Kampionatit Evropian,<ref>{{cite web|url=https://ge.globo.com/futebol/eurocopa/noticia/2024/06/18/cristiano-ronaldo-e-o-primeiro-jogador-a-disputar-seis-eurocopas-veja-outros-recordes-do-craque.ghtml|title=Cristiano Ronaldo é o primeiro jogador a disputar seis Eurocopas; veja outros recordes do craque|publisher=[[Grupo Globo|Globo]]|language=pt|date=18 qershor 2024}}</ref> si dhe lojtari i dytë më i vjetër pas shokut të ekipit Pepe.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40382789/euro-2024-stats-ronaldo-creates-euros-history-guler-breaks-cr7-record-2004|title=Euro 2024 stats: Ronaldo creates Euro history; Guler breaks CR7 record from 2004|publisher=ESPN FC|language=en|date=18 qershor 2024|access-date=19 qershor 2024}}</ref> Në ndeshjen e rradhës kundër [[Kombëtarja turke e futbollit|Turqisë]], ai asistoi golin e Bruno Fernandesit me Portugalinë që fitoi 3–0 dhe siguroi kualikimin në fazën me eliminim direkt; ai kështu u bë asistuesi më i mirë në historinë e kompeticionit me tetë asiste.<ref>{{cite web|url=https://en.as.com/soccer/cristiano-ronaldo-continues-to-break-records-n/|title=Cristiano Ronaldo continues to break records|publisher=AS|language=en|date=22 qershor 2024|access-date=22 qershor 2024}}</ref> Portugalia u eliminua në çerek-finale nga Franca pas gjuajtjeve të penalltive, pavarësisht se Ronaldo shënoi penalltinë e tij.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cy79llev4znt|title=Portugal 0–0 France (France win 5–3 on pens)|publisher=BBC Sport|language=en|author=Emma Sanders|date=5 korrik 2024|access-date=6 korrik 2024}}</ref> Për herë të parë në karrierën e tij, Ronaldo dështoi të shënonte në një turne ndërkombtar, duke i humbur të 23 gjuajtjet në drejtim të portës.<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/is-this-the-end-of-ronaldos-international-career-the-portuguese-star-crashes-out-of-euro-2024-without-scoring-a-goal/articleshow/111542892.cms?from=mdr|title=End of Ronaldo international career?|publisher=Economic Times|language=en|date=6 korrik 2024|access-date=7 korrik 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tsn.ca/ronaldo-soccer-s-ultimate-showstopper-still-portugal-s-main-man-despite-slow-start-to-euro-2024-1.2142033|title=Ronaldo still Portugal's main man despite slow start to UEFA Euro 2024|website=tan.ca|language=en|date=29 qershor 2024|access-date=1 korrik 2024}}</ref> Më 5 shtator 2024, Ronaldo shënoi golin e tij të 900të në karrierë në fitoren 2–1 kundër [[Kombëtarja kroate e futbollit|Kroacisë]] në Ligën e Kombeve, duke u bërë lojtari i parë që arrin këtë shifër.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cvg5j08n694o|title=Ronaldo reaches 900 career goals - the numbers behind the landmark|publisher=BBC Sport|language=en|date=5 shtator 2024}}</ref><ref>{{Cite web|author=Homero De La Fuente|date=5 shtator 2024|title=Cristiano Ronaldo becomes first man to score 900 career goals|url=https://www.cnn.com/2024/09/05/sport/cristiano-ronaldo-scores-900-career-goals-spt-intl/index.html|access-date=6 shtator 2024|publisher=CNN|language=en}}</ref> Më 15 nëntor, ai shënoi dy gola në fitoren 5–1 kundër [[Kombëtarja polake e futbollit|Polonisë]], duke regjistruar fitoren e tij të 132të me ekipin kombëtar, që e bëri atë lojtarin me më shumë fitore në futbollin ndërkombëtar.<ref>{{Cite web|url=https://www.sportsmole.co.uk/football/portugal/uefa-nations-league/news/still-rewriting-history-ronaldo-breaks-international-record-in-portugal-win_558229.html|title=Cristiano Ronaldo breaks international record as Portugal star overtakes ex-Real Madrid teammate|publisher=Sports Mole|language=en|date=15 nëntor 2024}}</ref> Portugalia fitoi grupin dhe u kualifikua në çerek-finalen e kompeticionit;<ref>{{cite web|url=https://portugoal.net/selecao/4297-vitinha-sparks-second-half-demolition-job-as-portugal-thrash-poland-5-1-in-porto|title=Vitinha sparks second-half demolition job as Portugal thrash Poland 5-1 in Porto|publisher=PortuGOAL|language=en|date=1 nëntor 2024|access-date=16 nëntor 2024}}</ref> në ndeshjen e dytë kundër [[Kombëtarja daneze e futbollit|Danimarkës]], Ronaldo fillimisht humbi një penallti por më pas shënoi në fitoren 5–2 të ekipit,<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cg5dp3vr01dt|title=Portugal 5-2 Denmark (agg: 5-3): Cristiano Ronaldo scores and misses penalty in thriller|publisher=BBC Sport|language=en|date=23 mars 2025|access-date=11 qershor 2025}}</ref> duke u bërë golashënuesi më i vjetër në historinë e kompeticionit në moshën 40 vjeç.<ref>{{cite web|url=https://macaonews.org/life/sports/portugal-spain-nations-league-final/|title=UEFA Nations League final: All you need to know before Portugal faces Spain|website=macaonews.org|language=en|date=6 qershor 2025|access-date=11 qershor 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ge.globo.com/futebol/futebol-internacional/noticia/2025/03/24/cristiano-ronaldo-entra-no-grupo-dos-que-marcaram-por-selecoes-aos-40-anos-veja-lista.ghtml|title=Cristiano Ronaldo entra no grupo dos que marcaram por seleções aos 40 anos|language=br|website=ge.globo.com|date=24 mars 2025|access-date=24 qershor 2025}}</ref> Më 4 qershor 2025, Ronaldo shënoi në fitoren 2–1 në gjysëm-finalen kundër [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermanisë]], duke arritur fitoren e parë kundër tyre.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cewdp10www5o|title=Ronaldo ends Germany duck - where next in his 1,000 goals pursuit?|publisher=BBC Sport|language=en|date=4 qershor 2025}}</ref> Në finalen kundër Spanjës, ai shënoi në pjesën e dytë për të barazuar rezultatin në 2–2; ndeshja shkoi në gjuajtjet e penalltive aty ku Portugalia fitoi 5–3, me Ronaldon i cili fitoi trofeun e tretë me ekipin kombëtar;<ref>{{cite web|author=Emily Salley|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cvgqzyl24j4t|title=Portugal 2–2 Spain|publisher=BBC Sport|language=en|date=8 qershor 2025|access-date=8 qershor 2025}}</ref> ai gjithashtu u bë kapiteni i parë që fiton këtë trofe dy herë.<ref name="Times">{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/football/cristiano-ronaldo-creates-history-breaks-57-year-old-record-becomes-first-player-in-world-to-astonishing-feat-article-151821978|title=Cristiano Ronaldo Creates History, Breaks 57-Year-Old Record|website=timesnownews.com|language=en|date=9 qershor 2025|access-date=11 qershor 2025}}</ref> Më 6 shtator 2025, Ronaldo shënoi dy gola në fitoren 5–0 kundër Armenisë në kualifikueset e FIFA Kupës së Botës 2026, duke arritur në kuotën e 140 golave me Portugalinë.<ref>{{cite web|author=James Robson|url=https://apnews.com/article/world-cup-qualifying-scores-england-portugal-5fd810ae36755376e183b30ed9a12d2f|title=Cristiano Ronaldo extends goal-scoring record as he targets a sixth World Cup|publisher=AP News|language=en|date=6 shtator 2025}}</ref> Tre ditë më pas, ai shënoi me penallti në fitoren 3–2 kundër Hungarisë, duke barazuar rekordin e të gjitha kohërave të golave të shënuar në kualifikueset e Kupës së Botës të mbajtur nga [[Carlos Ruiz]] (39 gola).<ref>{{cite web|author=Richie Mills|url=https://www.goal.com/en-gb/lists/cristiano-ronaldo-world-cup-history-equals-record-most-goals-qualifiers-portugal-hungary/blt6a2ed75eed49666f#cs59707ba31c2d088b|title=Cristiano Ronaldo makes World Cup history! CR7 equals record for most goals in qualifiers after Portugal spared from horror defeat in Hungary|publisher=Goal.com|language=en|date=9 shtator 2025}}</ref> Ai e theu rekordin më 14 tetor në barazimin 2–2 kundër Hungarisë.<ref>{{cite web|author=Ritabrata Banerjee|url=https://www.goal.com/en-ae/lists/record-cristiano-ronaldo-portuguese-goat-world-cup-qualifying-history-goals-hungary/blte22ffce900301121|title=Another record falls for Cristiano Ronaldo as Portuguese GOAT makes World Cup qualifying history with crucial goals against Hungary|publisher=Goal.com|language=en|date=14 tetor 2025}}</ref> Më 13 nëntor, Ronaldo mori kartonin e kuq të parë me Portugalinë në humbjen 2–0 kundër [[Kombëtarja irlandeze e futbollit|Irlandës]] pasi goditi me brryl mbrojtësin kundërshtar [[Dara O'Shea]].<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46956724/cristiano-ronaldo-red-card-portugal-republic-ireland|title=Cristiano Ronaldo shown red card in Portugal loss to Ireland|publisher=ESPN FC|language=en|date=13 nëntor 2025}}</ref> Pavarësisht se u pezullua me tre ndeshje për këtë veprim, Ronaldo nuk luajti vetëm një ndeshje,<ref>{{cite web|author=Gary Rose|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/c0mxyj1j9rjt|title=Portugal 9–1 Armenia|publisher=BBC Sport|language=en|date=16 nëntor 2025}}</ref> kurse dy ndeshjet e tjera u lanë pezull me qëllim që ai të luante në dy ndeshjet e para të Kupës së Botës.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c30jp9q4jp6o|title=Ronaldo clear for World Cup opener despite red card|publisher=BBC Sport|language=en|date=25 nëntor 2025}}</ref> [[Skeda:Cristiano Ronaldo Croatia v Portugal 2 July 2026-070.jpg|parapamje|djathtas|250px|Ronaldo duke luajtur në ndeshjen e raundit të 32-tave të Kupës së Botës 2026 kundër Kroacisë.]] Më 19 maj 2026, Ronaldo u përfshi në ekipin që do të luante në [[Kampionati Botëror i Futbollit 2026|Kupën e Botës 2026]], duke u bërë lojtari i parë në histori që thirrej në 6 edicione rresht.<ref>{{cite web|author=Ben Collins|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cn4p1332exzo|title=Portugal's Ronaldo set for record sixth World Cup|publisher=BBC Sport|language=en|date=19 maj 2026}}</ref> Ai luajti si titullar në ndeshjen e parë të grupit kundër [[Kombëtarja kongoleze e futbollit|Kongos]], duke u bërë lojtari më i vjetër portugez që luan në këtë kompeticion.<ref>{{cite news|title=Cristiano Ronaldo overtakes Pepe, becomes Portugal's oldest ever|url=https://onefootball.com/en/news/cristiano-ronaldo-overtakes-pepe-becomes-portugals-oldest-ever-43022520|publisher=OneFootball|language=en|date=17 qershor 2026}}</ref> Në ndeshjen e dytë, ai shënoi dy gola në fitoren 5–0 kundër [[Kombëtarja uzbeke e futbollit|Uzbekistanit]], duke u shpallur lojtari i ndeshjes. Ai arriti në kuotën e 10 golave në kompeticion, duke kaluar rekordin e [[Eusébio]]s si golashënuesi më i mirë portugez në Kupën e Botës.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/portugal-vs-uzbekistan-live-updates-world-cup-2026-score-result/BgWNd0QLnPcl/JjwI4QH7ycFz/|title=Cristiano Ronaldo scores at record sixth World Cup as Portugal thrash Uzbekistan: Live updates and reaction|publisher=The New York Times|language=en|date=23 qershor 2026}}</ref> Ai gjithashtu u bë lojtari më i vjetër portugez që shënon në këtë kompeticion, duke ghyer rekordin e [[Pepe]]s, si dhe lojtari i dytë më i vjetër pas kamerunasit [[Roger Milla]].<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/portugal-uzbekistan-match-report-highlights|title=Ronaldo announces arrival as Portugal run riot|publisher=FIFA|language=en|date=23 qershor 2026}}</ref> Më 2 korrik, Ronaldo shënoi golin e tij të parë në fazën me eliminim direkt të Kupës së Botës në fitoren 2–1 kundër Kroacisë në raundin e 32-tave, dyke u shpallur sërisht lojtari i ndeshjes.<ref>{{Cite web|date=2 korrik 2026|title=Cristiano Ronaldo, de Portugal, marca primeiro gol em mata-matas de Copa do Mundo|url=https://ge.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/2026/07/02/cristiano-ronaldo-de-portugal-marca-primeiro-gol-em-mata-matas-de-copa-do-mundo.ghtml|access-date=3 korrik 2026|website=ge|language=pt}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/portugal-croatia-match-report-highlights|title=Ramos the hero as Portugal edge World Cup epic|publisher=FIFA|language=en|date=3 korrik 2026}}</ref> Portugalia u eliminua në raundin e 16-tave nga Spanja;<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/49290017/cristiano-ronaldo-portugal-spain-last-world-cup-2026|title=Cristiano Ronaldo exits final World Cup with 'clear conscience'|publisher=ESPN FC|language=en|date=6 korrik 2026}}</ref> gjithsej Ronaldo u aktivizua në 27 ndeshje në Kupën e Botës, duke regjistruar 11 gola dhe 2 asiste.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48956258/cristiano-ronaldo-world-cup-history-results-stats|title=Cristiano Ronaldo at the World Cup: History, results, stats|publisher=ESPN FC|language=en|date=6 korrik 2026}}</ref> Në shtator 2026, Ronaldo u ftua nga trajneri [[Jorge Jesus]], me të cilin kishte punuar te Al Nassr, për ndeshjet e UEFA Ligës së Kombeve A.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/49972034/cristiano-ronaldo-41-named-new-portugal-boss-first-squad|title=Cristiano Ronaldo, 41, continues with Portugal, named in Nations League squad|publisher=ESPN FC|language=en|date=18 shtator 2026|access-date=4 tetor 2026}}</ref> Pasi luajti 67 minuta në ndeshjen kundër Uellsit dhe u la në stol për 90 minuta në ndeshjen kundër [[Kombëtarja norvegjeze e futbollit|Norvegjisë]], Ronaldo njoftoi më 30 shtator se ai ishte larguar nga qëndra stërvitore e ekipit kombëtar për arsyje që do ti tregonte më vonë.<ref>{{Cite web|author=Michael Short|date=30 shtator 2026|title=Ronaldo leaves Portugal camp after coach denies rift|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cm9dw7ddwgzwo|access-date=1 tetor 2026|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Gazeta sportive portugeze ''[[O Jogo]]'' konfirmoi tërheqjen e tij nga ekipi kombëtar.<ref name="Retirement – O Jogo – Cristiano Ronaldo">{{cite web|author=Manuel Casaca|url=https://www.ojogo.pt/internacional/artigo/decisao-tomada-e-irreversivel-cristiano-ronaldo-nao-volta-a-selecao-nacional/18132248|title=Decisão tomada e irreversível: Cristiano Ronaldo não volta à Seleção Nacional|publisher=O Jogo|language=pt|date=30 shtator 2026|access-date=30 shtator 2026|archive-date=30 shtator 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260930212313/https://www.ojogo.pt/internacional/artigo/decisao-tomada-e-irreversivel-cristiano-ronaldo-nao-volta-a-selecao-nacional/18132248|url-status=live}}</ref> ==Profili i lojtarit== ===Stili i lojës=== Ronaldo është një [[Sulmuesi (futboll)|sulmues]] i shkathët i cili është i aftë të luajë në të dyja krahët si dhe në qëndër,<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/exclusive/why-cristiano-ronaldo-is-better-than-lionel-messi_3863.html|title=Why Cristiano Ronaldo is better than Lionel Messi!|trans-title=Pse Cristiano Ronaldo është më i mirë se Lionel Messi!|website=Zeenews.india.com|language=en|date=26 gusht 2012|accessdate=30 korrik 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130804194346/http://zeenews.india.com/exclusive/why-cristiano-ronaldo-is-better-than-lionel-messi_3863.html|archive-date=4 gusht 2013|url-status=live}}</ref> dhe pavarësisht se është këmbë-djathtë, ai zotëron një gjuajtje shumë të mirë edhe me të majtën.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/mar/24/the-question-inside-out-wingers|title=Why are so many wingers playing on the 'wrong' wings?|trans-title=Pse ka shumë anësorë në krahun e 'gabuar'?|publisher=The Guardian|language=en|author=Jonathan Wilson|date=24 mars 2010|accessdate=16 korrik 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826015823/https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/mar/24/the-question-inside-out-wingers|archive-date=26 gusht 2016|url-status=live}}</ref> Ai renditet mes futbollistëve më të shpejtë të botës, si me top dhe pa top.<ref name="Bolt del calcio">{{cite web|url=http://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/articoli/articolo28668.shtml|title=E' Ronaldo il Bolt del calcio|trans-title=Është Ronaldo Bolti i futbollit|publisher=Sport Mediaset|language=it|accessdate=14 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924104915/http://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/articoli/articolo28668.shtml|archive-date=24 shtator 2015|url-status=live}}</ref> Në aspektin teknik, Ronaldo ka evoluar disa herë në karrierën e tij. Te Sporting dhe në sezonin e tij të parë te Manchester United, ai luante zakonisht në rolin e anësorit tradicional në krahun e djathtë të mesfushës, ku ai kërkonte shpesh për të dërguar krosime në zonën kundërshtare. Në këtë pozicion, ai përdorte me saktësi shpejtësinë, nxitimin, dhe driblimet për tu përballur me kundërshtarët në duele një-kundër-një. Kështu Ronaldo u bë i njohur për driblimet e tij, duke shpalosur disa lloje driblimesh dhe kalimesh,<ref name="Bolt del calcio" /><ref name="Cristiano Ronaldo – Portogallo">{{cite web|url=http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/dossier/Sport/2008/europei-2008/campioni/portogallo-ronaldo.shtml?uuid=7b8731d6-2da2-11dd-ba2d-00000e251029&|title=Cristiano Ronaldo – Portogallo|trans-title=Cristiano Ronaldo – Portugali|website=ilsole24ore.com|language=it|accessdate=14 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428065744/http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/dossier/Sport/2008/europei-2008/campioni/portogallo-ronaldo.shtml?uuid=7b8731d6-2da2-11dd-ba2d-00000e251029&|archive-date=28 prill 2014|url-status=live}}</ref> si ''pedalada'' ose e quajtur ndryshe ''biçikleta'' e cila u bë lëvizja e tij më e njohur;<ref name="Grantland">{{cite web|url=http://grantland.com/the-triangle/the-evolution-of-cristiano-ronaldo-real-madrid-manchester-united/|title=The Evolution of Cristiano Ronaldo|trans-title=Evolucioni i Cristiano Ronaldos|publisher=Grantland|language=en|author=Mike L. Goodman|date=22 shtator 2015|accessdate=25 prill 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512095445/http://grantland.com/the-triangle/the-evolution-of-cristiano-ronaldo-real-madrid-manchester-united/|archive-date=12 maj 2016|url-status=dead}}</ref> ai gjithashtu njihet edhe për përdorimin e ''elásticos''.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/11835/10773390/watch-ronaldos-elastico-nutmeg|title=WATCH: Ronaldo's elastico nutmeg!|publisher=Sky Sports|language=en|date=20 shkurt 2017|accessdate=8 prill 2020}}</ref> [[Skeda:Contrôle de Cristiano Ronaldo.jpg|parapamje|Ronaldo duke kontrolluar topin me gjoks gjatë një ndeshje kundër [[UD Almería|Almerías]] në La Liga. Në kulmin e tij, ai shquhej për shpejtësinë e jashtëzakonshme dhe atleticizmin.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/en/news/12/spanish-football/2009/12/11/1680966/real-madrids-cristiano-ronaldo-the-fastest-in-football|title=Real Madrid's Cristiano Ronaldo: The Fastest In Football – German Study|trans-title=Cristiano Ronaldo i Real Madridit: Më i shpejti në futboll|publisher=Goal.com|language=en|access-date=14 qershor 2019}}</ref> |alt=|majtas|250x250px]] Pas kalimit te Manchester United, Ronaldo pësoi një zhvillim rrënjësor fizik, duke formuar një trup muskulor e cila e lejon atë të ruajë zotërimin e topit, kurse këmbët e fuqishme i lejojnë që të ketë një kërcim të jashtëzakonshëm.<ref>{{cite web|url=http://www.inquisitr.com/1386948/cristiano-ronaldo-named-fittest-man-alive-by-mens-health-magazine-photos/|title=Cristiano Ronaldo Named Fittest Man Alive By Men's Health Magazine|trans-title=Cristiano Ronaldo është burri më në formë në botë nga revista e shëndetit të burrave|publisher=Inquisitr|language=en|accessdate=3 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140805111127/http://www.inquisitr.com/1386948/cristiano-ronaldo-named-fittest-man-alive-by-mens-health-magazine-photos/|archive-date=5 gusht 2014|url-status=live}}</ref> Forca e tij dhe kërcimi, i kombinuar edhe me gjatësinë, aftësinë e gjuajtjeve me kokë, i japin atij avantazhin në duelet ajërore. Këto tipare e lejojnë atë të luajë edhe si sulmues pykë, duke e bërë atë një lojtar shumë të rrezikshëm në duelet ajërore brënda zonës kundërshtare; falë kësaj, Ronaldo ka shënuar një numër të madh të golave të tij me kokë.<ref name="sportsnet-molinaro">{{cite web|url=https://www.sportsnet.ca/soccer/ronaldo-vs-messi-case-ronaldo-worlds-greatest-player/|title=Ronaldo Vs. Messi: The Case For Ronaldo As World's Best Player|trans-title=Ronaldo vs. Messi: Çështja për Ronaldon si lojtari më i mirë i botës|publisher=Sportsnet|language=en|author=John Molinaro|accessdate=26 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627033937/https://www.sportsnet.ca/soccer/ronaldo-vs-messi-case-ronaldo-worlds-greatest-player/|archive-date=27 qershor 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espn.com/soccer/blog/the-match/60/post/2896675/cristiano-ronaldo-stars-as-portugal-accept-fernando-santos-challenge-to-reach-the-euro-2016-final|title=Ronaldo, Portugal accept manager's challenge to reach Euro 2016 final|trans-title=Ronaldo, Portugalia pranon sfidën e trajnerit për të arritur finalen e Euro 2016|publisher=ESPN FC|language=en|author=Gabriele Marcotti|date=6 korrik 2016|accessdate=26 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627005549/http://www.espn.com/soccer/blog/the-match/60/post/2896675/cristiano-ronaldo-stars-as-portugal-accept-fernando-santos-challenge-to-reach-the-euro-2016-final|archive-date=27 qershor 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/9870500/How-did-Cristiano-Ronaldo-score-his-incredible-header-against-Manchester-United.html|title=How did Cristiano Ronaldo score his incredible header against Manchester United?|trans-title=Si e shënoi Cristiano Ronaldo golin e tij të jashtëzakonshëm me kokë kundër Manchester United?|publisher=The Daily Telegraph|language=en|location=Londër|date=14 shkurt 2013|accessdate=1 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530150630/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/9870500/How-did-Cristiano-Ronaldo-score-his-incredible-header-against-Manchester-United.html|archive-date=30 maj 2013|url-status=live}}</ref> Ai është një lojtar që shquhet për rezistencën dhe shkallën e punës, duke bërë që mesatarja e tij e golave të përmirsohej ndjeshëm, sidmos pas zhvendosjes së tij në krahun e majtë të sulmit ku ju dha edhe liria për të kaluar në qëndër për të finalzuar aksione. Ai gjithashtu ka luajtur edhe në role krijuese për ekipet e tij, duke u tërhequr shpesh në mesfushë për të marrë topin, për të marrë pjesë në ndërtimin e aksioneve si dhe për të krijuar asiste për shokët e ekipit, kjo falë vizionit të tij të mirë dhe aftësisë së pasimeve.<ref name="Bolt del calcio" /><ref name="sportsnet-molinaro" /> Në sezonet e tij të fundit me United, Ronaldo luajti në një rol më sulmues dhe qëndror, duke u aktivizuar si [[Sulmuesi (futboll)|qëndër-sulmues]] dhe [[Sulmuesi (futboll)|sulmues i dytë]]), dhe në disa raste me [[Mesfushori (futboll)|mesfushor sulmues]].<ref name="Stili i lojës"/> Ai u zhvillua në një golashënues prolifik, i aftë të finalizonte nga brënda dhe jashtë zone dhe nga distanca të largëta me gjuajtje të fuqishme dhe të sakta, kjo falë aftësive të tij.<ref name="sportsnet-molinaro" /><ref name="Stili i lojës">{{cite web|url=http://www.o-posts.com/news/champions-league/the-mechanization-of-cristiano-ronaldo-how-his-style-of-play-has-changed/|title=The Mechanization of Cristiano Ronaldo: How his style of play has changed|trans-title=Mekanizimi i Cristiano Ronaldos: Si ka ndryshuar stili i tij i lojës|publisher=O-Posts|language=en|date=13 shkurt 2012|url-status=dead|access-date=26 maj 2020|archive-date=21 mars 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321004902/http://o-posts.com/news/champions-league/the-mechanization-of-cristiano-ronaldo-how-his-style-of-play-has-changed/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://eurofantasy.uefa.com/en/fantasy16/news-hub/2371737|title=#EUROfantasy Tipster: Paolo's team|trans-title=#EUROfantasy Tipster: Ekipi i Paolos|publisher=UEFA|language=en|date=10 qershor 2016|accessdate=14 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612174736/http://eurofantasy.uefa.com/en/fantasy16/news-hub/2371737|url-status=dead|archive-date=12 qershor 2016}}</ref> Gjatë kësaj kohe, ai u bë specialist i goditjeve standarte dhe i penalltive,<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.us/blog/espn-fc-united-blog/68/post/2075094/who-is-the-best-penalty-taker-and-saver-in-europe|title=Eden Hazard the new penalty taker king; Julio Cesar the best stopper|trans-title=Eden Hazard është mbreti i ri i penalltive; Julio Cesar pritësi më i mirë|publisher=ESPN FC|language=en|date=7 tetor 2014|accessdate=18 korrik 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114104846/http://www.espnfc.us/blog/espn-fc-united-blog/68/post/2075094/who-is-the-best-penalty-taker-and-saver-in-europe|archive-date=14 nëntor 2016|url-status=live}}</ref> duke u bërë i njohur edhe për goditje e lira me hark,<ref>{{cite web|url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/telebest/sport/from-messi-to-ronaldo--the-worlds--best-freekick-takers-14784405.html|title=From Messi to Ronaldo – the world's best free kick takers|trans-title=Nga Messi te Ronaldo – gjuajtësit më të mirë të goditjeve të lira në botë|publisher=The Belfast Telegraph|language=en|accessdate=4 nëntor 2012}}</ref> edhe pse kjo aftësi pësoi rënje me kalimin e viteve.<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11095/9804389/cristiano-ronaldo-free-kick-goals-are-rare-show-whoscoredcom-stats|title=Cristiano Ronaldo free-kick goals are rare|trans-title=Golat me goditje të lirë të Cristiano Ronaldo janë të rrallë|publisher=Sky Sports|language=en|author=Alistair Tweedale|date=14 prill 2015|accessdate=16 korrik 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160719133639/http://www.skysports.com/football/news/11095/9804389/cristiano-ronaldo-free-kick-goals-are-rare-show-whoscoredcom-stats|archive-date=19 korrik 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.latinpost.com/articles/93597/20151110/real-madrid-transfer-2015-time-sell-declining-cristiano-ronaldo-now.htm|title=The Time to Sell Declining Cristiano Ronaldo Is Now|trans-title=Koha për të shitur Cristiano Ronaldon në rënje është tani|publisher=Latin Post|language=en|author=David Salazar|date=10 nëntor 2015|accessdate=16 korrik 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806124052/http://www.latinpost.com/articles/93597/20151110/real-madrid-transfer-2015-time-sell-declining-cristiano-ronaldo-now.htm|archive-date=6 gusht 2016|url-status=dead}}</ref> Kur ekzekuton goditje të lira, Ronaldo njihet për përdorimin e teknikës ''Knuckleball'' (një gjuajtje e drejtë, pa hark dhe e fuqishme), e cila u bë e njohur nga braziliani [[ Juninho Pernambucano]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/bbcthree/article/7ff3d21d-6ff3-480b-b22c-3b198bad381f|title=Noughty Boys: No one hit a free-kick quite like Juninho Pernambucano|trans-title=Askush nuk gjuan një goditje të lirë si Juninho Pernambucano|publisher=BBC Sport|language=en|author=Carl Anka|date=12 dhjetor 2018|accessdate=13 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212134537/https://www.bbc.co.uk/bbcthree/article/7ff3d21d-6ff3-480b-b22c-3b198bad381f|archive-date=12 dhjetor 2018|url-status=live}}</ref> Ai gjithashtu ka përshtatur qëndrimin e tij karakteristik te topi, me këmbët që qëndrojnë të hapur nga njera-tjetra.<ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2018/06/16/football/cristiano-ronaldo-world-cup-portugual-commentary-intl-spt/index.html|title=Cristiano Ronaldo: Portuguese commentator goes wild over CR7|trans-title=Cristiano Ronaldo: Komentatori portugez çmnëdet për CR7|publisher=CNN|language=en|author=Chris Scott|date=16 qershor 2018|accessdate=13 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215224614/https://www.cnn.com/2018/06/16/football/cristiano-ronaldo-world-cup-portugual-commentary-intl-spt/index.html|archive-date=15 dhjetor 2018|url-status=live}}</ref> I pyetur në lidhje me stilin unik të të goditur të enceve nga Ronaldo, ish ndihmës trajneri i Manchester United [[Mike Phelan]] ka deklaruar: "Njerëzit e vinin topin poshtë, largoheshin, vraponin dhe e godisnin. Ai solli një shfaqje më dinamike. Ai e vendos topin poshtë, niveli i përqendrimit është i lartë, ai merr sasinë e tij të caktuar të hapave prapa në mënyrë që këmbët e tij që do godas topin në vendin e përsosur për të goditur topin në vendin e ëmbël. Ai është showmani i fundit. Ai ka atë arrogancë të lehtë. Kur ai tërheq të shkurtrat lart dhe tregon kofshët e tij, ai po thotë 'Të gjitha sytë nga unë' dhe kjo po vazhdon. Ai e kupton anën e marketingut të saj. Mënyra se si ai shtrëngon dhe e vendos; bota po e shikon atë."<ref>{{cite web|url=https://www.foxsportsasia.com/football/serie-a/967412/former-manchester-united-coach-reveals-cristiano-ronaldo-iconic-free-kick-stance/|title=Former Manchester United coach reveals why Cristiano Ronaldo takes free-kicks in his iconic style|trans-title=Ish trajneri i Manchester United zbulon se pse Cristiano Ronaldo gjuan goditjet e lira në stilin e tij ikonik|publisher=Fox Sports Asia|language=en|author=Sarthak Sharma|date=4 nëntor 2018|accessdate=13 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215225822/https://www.foxsportsasia.com/football/serie-a/967412/former-manchester-united-coach-reveals-cristiano-ronaldo-iconic-free-kick-stance/|archive-date=15 dhjetor 2018|url-status=live}}</ref> [[Skeda:Cristiano Ronaldo Real Madrid Gareth Bale Tottenham.jpg|parapamje|Pasi Ronaldo hyri në të tridhjetat, ai filloi të driblonte më pak.<ref name="evolves"/>|alt=|250x250px]] Te Real Madridi, Ronaldo vazhdoi të luante në një rol të avancuar, duke bërë që kontributi i tij në mbrojtje dhe krijueshmëria të kufizoheshin, edhe pse jo tërësisht.<ref name="Stili i lojës"/> Ai fillisht u aktivizua në rolin e qëndër sulmuesit nga trajnerët [[Manuel Pellegrini]] dhe [[José Mourinho]], por më pas u zhvendos në të majtë, duke pasur një rol taktik të lirë; ky pozicion e lejonte atë që kalonte në qëndër për të finalizuar krosime dhe për të shënuar, ose për të tërhequr mbrojtësit kundërshtar me lëvizjet e tij, duke krijuar hapsira për shokët e ekipit për të shënuar.<ref name="sportsnet-molinaro"/><ref name="Ronaldo's rise at Real"/><ref>{{cite web|url=https://www.fourfourtwo.com/us/features/why-manuel-pellegrini-could-be-forced-out-his-comfort-zone-beat-barcelona|title=Why Manuel Pellegrini could be forced out of his comfort zone to beat Barcelona|trans-title=Pse Manuel Pellegrini mund të detyrohet të dalë nga zona e tij e rehatit për të mposhtur Barcelonën|publisher=FourFourTwo|language=en|author=Michael Cox|date=17 shkurt 2014|accessdate=18 prill 2020}}</ref><ref name="Argument Ronaldo centrally Real"/><ref>{{cite web|url=http://www.fourfourtwo.com/features/how-liverpool-can-stop-cristiano-ronaldo|title=How Liverpool can stop Cristiano Ronaldo|trans-title=Si mund ta ndali Liverpooli Cristiano Ronaldon|publisher=FourFourTwo|language=en|accessdate=14 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183045/http://www.fourfourtwo.com/features/how-liverpool-can-stop-cristiano-ronaldo|archive-date=14 dhjetor 2014|url-status=dead}}</ref> Stili i kundërsulmeve të Realit e lejonte atë të kishte një vazhdimsi të mirë dhe të ishte efikas, e vërtetuar kjo nga rekordi mbreslënës i golave të shënuar ndër vite. Megjithatë, përveç aftësive si golashënues, Ronaldo ka marrë lëvdata edhe për aftësinë e tij si një krijues efikas në këtë rol.<ref name="The Most Underrated Man in Football">{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/978123-real-madrids-cristiano-ronaldo-the-most-underrated-man-in-football|title=Real Madrid's Cristiano Ronaldo: The Most Underrated Man in Football?|trans-title=Cristiano Ronaldo i Real Madridit: Njeriu më i nënvlerësuar në futboll?|publisher=Bleacher Report|language=en|accessdate=8 prill 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409043039/http://bleacherreport.com/articles/978123-real-madrids-cristiano-ronaldo-the-most-underrated-man-in-football|archive-date=9 prill 2018|url-status=live}}</ref><ref name="flourish">{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/1676581-did-jose-mourinhos-tactics-help-cristiano-ronaldo-flourish-at-real-madrid|title=Did Jose Mourinho's Tactics Help Cristiano Ronaldo Flourish at Real Madrid?|trans-title=A ndihmuan taktikat e Jose Mourinhos në lulëzimin e Cristiano Ronaldos te Real Madridi?|publisher=Bleacher Report|language=en|accessdate=14 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619210739/http://bleacherreport.com/articles/1676581-did-jose-mourinhos-tactics-help-cristiano-ronaldo-flourish-at-real-madrid|archive-date=19 qershor 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thetimes.co.uk/article/real-madrid-v-liverpool-the-five-phases-of-cristiano-ronaldo-gxhqs8htq|title=Real Madrid v Liverpool: The five phases of Cristiano Ronaldo|trans-title=Real Madrid v Liverpool: Pesë fazat e Cristiano Ronaldos|publisher=The Times|language=en|author=Gabriele Marcotti|date=25 maj 2018|accessdate=28 qershor 2018}}</ref> Ky rol unik i tij është përshkruar nga analistët me etiketimet "anësor falso", "golashënues" dhe "sulmues", pasi Ronaldo pothuajse gjithnjë zhvendosej në qëndër me vrapimet e tij qëndrore drejt zonës kundërshtare, pavarësisht se duhej të ishte në krahun e majtë.<ref name="Ronaldo's rise at Real">{{cite web|url=https://www.football-italia.net/125639/cristiano-ronaldos-rise-real-madrid|title=Cristiano Ronaldo's rise at Real Madrid|trans-title=Rritja e Cristiano Ronaldos te Real Madridi|publisher=Football Italia|language=en|author=Jon Driscoll|date=2 gusht 2018|accessdate=18 prill 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/blog/name/93/post/1839626/headline|title=Bale and Ronaldo comparisons not so ridiculous|trans-title=Krahasimet Bale Ronaldo jo aq qesharake|publisher=ESPN FC|language=en|author=Martin Laurence|date=11 shkurt 2013|accessdate=18 prill 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espn.co.uk/football/club/real-madrid/86/blog/post/2824537/real-madrid-prepare-for-a-post-cristiano-ronaldo-era|title=Are Real Madrid ready for life without Cristiano Ronaldo?|trans-title=A është Real Madridi gati për jetë pa Cristiano Ronaldon?|publisher=ESPN FC|language=en|author=Mike Goodman|date=8 mars 2016|accessdate=18 prill 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/club/real-madrid/86/blog/post/3418861/cristiano-ronaldo-evolving-into-an-effective-striker-for-real-madrid|title=Cristiano Ronaldo evolving into an effective striker for Real Madrid|trans-title=Cristiano Ronaldo po evolon në një sulmues efektiv për Real Madridin|publisher=ESPN FC|language=en|author=Robbie Dunne|date=14 mars 2018|accessdate=18 prill 2020}}</ref> Nga viti 2013 e në vijim, nën drejtimin e trajnerit [[Carlo Ancelotti]], ai e përshtati në mënyrë të suksesshme stilin e tij të lojës më efektet fizike të moshës në rritje, duke pakësuar në mënyrë të përgjithshme lëvizjen me top dhe lëvizjen e përgjithshme në fushë. Kjo gjë bëri që mestarja e tij e asisteve dhe driblimeve të suksesshme të pësonte rënje, duke bërë që ai të përqëndrohej më shumë në shënimin e golave dhe krijimin e rasteve në distanca të shkurtra.<ref name="Grantland" /><ref name="Argument Ronaldo centrally Real">{{cite web|url=https://www.espn.co.uk/football/club/name/86/blog/post/2055111/headline|title=The argument for playing Cristiano Ronaldo centrally at Real Madrid|trans-title=Argumenti për aktivizimin e Cristiano Ronaldos në qëndër te Real Madridi|publisher=ESPN FC|language=en|author=Nicholas Rigg|date=25 shtator 2014|accessdate=14 dhjetor 2014}}</ref><ref name="Cristiano Ronaldo's evolution">{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11095/10657507/cristiano-ronaldo8217s-evolution-could-he-really-play-beyond-the-age-of-40|title=Cristiano Ronaldo's evolution: Could he really play beyond the age of 40?|trans-title=Evolucioni i Cristiano Ronaldos: A mund të luajë vërtet ai deri në moshën 40 vjeç?|publisher=Sky Sports|language=en|author=Adam Bate|date=15 nëntor 2016|accessdate=28 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629021805/http://www.skysports.com/football/news/11095/10657507/cristiano-ronaldo8217s-evolution-could-he-really-play-beyond-the-age-of-40|archive-date=29 qershor 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://m.espn.com/soccer/blogs/blogpost?w=1invg&i=TOP&id=2105117&topslot=1&wjb=|title=Real Madrid vs. Barcelona: Clasico promises goals aplenty|trans-title=Real Madrid vs. Barcelona: Klasikja premton shumë gola|publisher=ESPN FC|language=en|author=Graham Hunter|date=23 tetor 2014|accessdate=28 qershor 2018}}</ref> Që nga viti 2017, Ronaldo e përshtati sërisht stilin e tij të lojës, duke luajtur si një qëndër-sulmues i lirë nën drejtimin e trajnerit [[Zinedine Zidane]].<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/football/2017/05/10/cristiano-ronaldo-joins-illustrious-list-players-reinvented/|title=Cristiano Ronaldo joins illustrious list of players who reinvented themselves in a new position|trans-title=Cristiano Ronaldo i bashkohet listës ilustruese të lojtarëve që rikrijuan veten në një pozicion të ri|publisher=The Telegraph|language=en|date=10 maj 2017|accessdate=28 maj 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529064430/https://www.telegraph.co.uk/football/2017/05/10/cristiano-ronaldo-joins-illustrious-list-players-reinvented/|archive-date=29 maj 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/29326/10842815/cristiano-ronaldo-can-become-great-centre-forward-says-gary-neville|title=Cristiano Ronaldo can become great centre-forward, says Gary Neville|trans-title=Cristiano Ronaldo mund të bëhet një qëndër-sulmues i madh, thotë Gary Neville|publisher=Sky Sports|language=en|date=20 prill 2017|accessdate=28 maj 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054101/http://www.skysports.com/football/news/29326/10842815/cristiano-ronaldo-can-become-great-centre-forward-says-gary-neville|archive-date=29 maj 2018|url-status=live}}</ref> Në këtë rol, Ronaldo vazhdoi të ruante rekordin e tij mbreslënës të shënimit të golave si dhe fitoi lavdërime nga media për lëvizjet e tij inteligjente me dhe pa top, pozicionimin e shkëlqyer, kombinimet me shokët e ekipit, finalizimin cinik dhe oportunizmin.<ref>{{cite web|url=https://medium.com/football-crunching/valuing-off-the-ball-movement-59d1b6d0a69d|title=Valuing Off-the-ball Movement|trans-title=Duke vlerësuar lëvizjet pa top|publisher=Medium|language=en|author=Ricardo Tavares|date=13 janar 2020|accessdate=26 prill 2020}}</ref> Ai gjithashtu u komplimentua për aftësinë për tju shpërtuar markimit të mbrojtësve kundërshtar, për të gjetur hapsira në zonën kundërshtare dhe shënimin e golave me vetëm disa prekje ose raste.<ref>{{cite web|url=https://www.fourfourtwo.com/features/why-cristiano-ronaldo-has-been-real-madrids-major-problem-season-he-can-also-be-their|title=Why Cristiano Ronaldo has been Real Madrid's major problem this season... but he can also be their solution|trans-title=Pse Cristiano Ronaldo ka qënë problemi madhor i Real Madridit këtë sezon... por ai mund të jetë gjithashtu zgjidhja e tyre|publisher=FourFourTwo|language=en|author=Thore Haugstad|date=13 shkurt 2018|accessdate=26 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627005805/https://www.fourfourtwo.com/features/why-cristiano-ronaldo-has-been-real-madrids-major-problem-season-he-can-also-be-their|archive-date=27 qershor 2018|url-status=live}}</ref> Në sezonin e tij të parë te Juventusi, Ronaldo luajti në disa pozicione të ndryshme sulmuese nën drejtimin e trajnerit [[Massimiliano Allegri]], në varësi se me kë luante në sulm. Pavarësisht se te Reali luante një rol shumë sulmues, te Juventusi ai funksiononte në një rol të lirë, më së shumti në pozicionin e tij trandicional në krahun e majtë në formacionin 4–2–3–1 ose 4–3–3, ku ai ndërronte shpesh krahët me [[Mario Mandžukić]].<ref>{{cite web|url=http://www.espn.com/soccer/blog/espn-fc-united/68/post/3779061/juventus-twin-towers-of-ronaldomandzukic-to-provide-a-unique-test-for-atleticos-stingy-defence|title=Juventus' twin towers of Ronaldo, Mandzukic to provide a unique test for Atletico's stingy defence|trans-title=Kullat binjake të Juvenuts Ronaldo, Mandzukic do të japin një test unik për mbrojtjen e fortë të Atleticos|publisher=ESPN FC|language=en|author=Michael Cox|date=19 shkurt 2019|accessdate=30 prill 2019}}</ref> Në këtë rol, ai mund të zbriste në thellësi ose të kalonte në krahun e djathtë për të fituar topin dhe të përfshihej më shumë në ndërtimin e aksioneve; si pasoj e kësaj, pavarësisht golave që shënonte vetë, ai filloi të krijonte raste më shpesh se sa kishte bërë në sezonet e fundit te Real Madridi. Kur ishte pa top, Ronaldo ishte i aftë të krijonte hapsira për shokët e ekipit me lëvizjet e tij, inkursionet drejt zonës kundërshtare, si dhe ishte i aftë të finalizonte krosimet nga krahët.<ref name="Ronaldo's free role with Juventus is a headache for Sarri">{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/italian-serie-a/story/3958370/ronaldos-free-role-with-juventus-is-a-headache-for-sarri-how-can-he-work-around-his-star|title=Ronaldo's free role with Juventus is a headache for Sarri. How can he work around his star?|trans-title=Roli i lirë i Ronaldos është një dhimbje koke për Sarrin. Si mund të punojë ai rreth yllit të tij?|publisher=ESPN FC|language=en|author=Stewart Robson|date=5 tetor 2019|accessdate=12 tetor 2019}}</ref> Në disa raste ai krijoi një partneritet me Mandžukić në formacionin 4–3–1–2, 4–4–2, ose 3–5–2.<ref>{{cite web|url=http://www.espn.com.au/football/blog/marcottis-musings/62/post/3606914/cristiano-ronaldo-conundrum-how-should-max-allegri-use-juventus-star|title=Cristiano Ronaldo conundrum: How should Max Allegri use Juventus' star?|trans-title=Përmbledhja e Cristiano Ronaldos? Si duhet ta përdori Allegri yllin e Juventusit?|publisher=ESPN FC|language=en|author=Gabriele Marcotti|date=22 gusht 2018|accessdate=30 prill 2019|ref=none}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.football-italia.net/128820/dybala-gives-allegri-headache|title=Dybala gives Allegri a headache|trans-title=Dybala i jep dhimbje koke Allegrit|publisher=Football Italia|language=en|author=Gaby McKay|date=3 tetor 2018|accessdate=30 prill 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/12961/11572135/is-cristiano-ronaldo-undergoing-another-evolution-at-juventus|title=Is Cristiano Ronaldo undergoing another evolution at Juventus?|trans-title=A po kalon një tjetër evolucion Cristiano Ronaldo te Juventusi?|publisher=Sky Sports|language=en|author=James Walker-Roberts|date=6 dhjetor 2018|accessdate=30 prill 2019}}</ref> Ronaldo vazhdoi të luante në një rol të ngjashëm edhe në sezonin e tij të dytë, këtë herë nën drejtimin e [[Maurizio Sarri]]t.<ref name="Ronaldo's free role with Juventus is a headache for Sarri"/> ===Pritja=== {{quote box|width=30%|quote="Në gjashtë vitet që Manchester United e pati atë, ju thjesht patë që loja u rrit gjatë gjithë kohës, dhe ai ishte një lojtar fantastik. Tani e shihni lojtarin e kompletuar. Vendimmarrja e tij, pjekuria e tij, përvoja e tij, plus të gjitha aftësitë e shkëlqyera që ai ka, të gjitha e bëjnë atë lojtar të kompletuar."|source=– Ish trajneri Alex Ferguson, janar 2013<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2013/jan/09/cristiano-ronaldo-complete-alex-ferguson|title=Cristiano Ronaldo is the 'complete player', admits Sir Alex Ferguson|trans-title=Cristiano Ronaldo është një 'lojtar i kompletuar'|publisher=The Guardian|language=en|location=Londër|date=9 janar 2013|accessdate=25 janar 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903153638/http://www.theguardian.com/football/2013/jan/09/cristiano-ronaldo-complete-alex-ferguson|archive-date=3 shtator 2014|url-status=live}}</ref>}} Ronaldo konsiderohet si një nga dy lojtarët më të mirë të gjeneratës së tij, sëbashku me argjentinasin Lionel Messi.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/story/messi-ronaldo-the-future/index.html|title=A future without Messi and Ronaldo|trans-title=Një e ardhme pa Messin dhe Ronaldon|publisher=Goal.com|language=en|author=Paul Macdonald|accessdate=8 qershor 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/story/messi-ronaldo-changing-face-of-football/index.html|title=Messi and Ronaldo: Changing the face of football|trans-title=Messi dhe Ronaldo: Duke ndryshuar faqen e futbollit|publisher=Goal.com|language=en|author=Peter Staunton|accessdate=8 qershor 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.eurosport.co.uk/football/whoever-wins-the-ballon-d-or-the-messi-ronaldo-duopoly-is-coming-to-an-end_sto5054730/story.shtml|title=Whoever wins the Ballon d'Or, the Messi-Ronaldo duopoly is coming to an end|trans-title=Kushdo ta fitojë Topin e artë, dyshes Messi-Ronaldo po i vjen fundi|publisher=Eurosport|language=en|author=Thore Haugstad|date=11 janar 2016|accessdate=8 qershor 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.tifofootball.com/features/will-cristiano-ronaldos-departure-hasten-the-end-of-the-greatest-era/|title=Will Cristiano Ronaldo's Madrid departure hasten the end of the 'Greatest' era?|trans-title=A do të përshpejtojë largimi Cristiano Ronaldos nga Madridi fundin e epokës së 'Madhe'?|publisher=Tifo Football|language=en|author=John Brewin|date=16 korrik 2018|accessdate=11 gusht 2018|archive-date=11 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811132449/https://www.tifofootball.com/features/will-cristiano-ronaldos-departure-hasten-the-end-of-the-greatest-era/|url-status=dead}}</ref> Pasi fitoi Topin e Artë të parë në moshën 23 vjeç me një rekord votash, debati publik në lidhje me cilësitë e tij si lojtar u zhvendos përtej statusit të tij në futbollin bashkëkohor në mundësinë që ai të ishte një nga lojtarët më të mëdhenj të të gjitha kohërave.<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/top-50-greatest-footballers-all-time-pele-maradona-messi-ronaldo-included-best-soccer-1624974|title=Top 50 Greatest Footballers of All-Time – Pelé, Maradona, Messi And Ronaldo Included in the Best Soccer Players Ever List|trans-title=50 futbollistët më të mëdhenjë të të gjitha kohërave|publisher=IBT|language=en|date=10 korrik 2014|accessdate=7 gusht 2014|quote=CR7 renditet i 7ti dhe për një arsye të mirë. Ai ka treguar pak shenja që nuk do të vazhdojë të jetë ylli më ndriçues te një ekip i Real Madridit i mbushur me lojtarë të klasit botëror. I kritkuar më parë për mungesë produkti përfundimtar, ai është zhvilluar në lojtarin më efikas në botë, një dëshmi e dëshirës së tij të pamëshirshme për vetë-përmirësim, i cili gjithashtu mund të shihet në atletizmin e tij fenomenal.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812193256/http://www.ibtimes.com/top-50-greatest-footballers-all-time-pele-maradona-messi-ronaldo-included-best-soccer-1624974|archive-date=12 gusht 2014|url-status=live}}</ref> I vlerësuar për rekordin e golave mbresëlënës dhe të qëndrueshëm,<ref>{{cite web|url=http://www.givemesport.com/734756-cristiano-ronaldo-is-the-worlds-greatest-ever-goal-scorer|title=Cristiano Ronaldo is the world's greatest ever goal scorer|trans-title=Cristiano Ronaldo është golashënuesi më i madh ndonjëherë i botës|publisher=GiveMeSport|language=en|author=Ryan Danny|date=2017|accessdate=21 janar 2018|archive-date=22 janar 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072002/http://www.givemesport.com/734756-cristiano-ronaldo-is-the-worlds-greatest-ever-goal-scorer|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/en/football/real-madrid/2017/06/07/5937e189468aeb72498b45a2.html|title=Cristiano Ronaldo is the greatest goalscorer of all time|trans-title=Cristiano Ronaldo është golashënuesi më i madh i të gjitha kohërave|publisher=Marca|language=en|author=Graham Ruthven|date=7 qershor 2017|accessdate=21 janar 2018}}</ref> Ronaldo konsiderohet një lojtar vendimtar që është gjithashtu një ndryshues i lojës,<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/manchester-united-will-miss-ronaldo-says-lampard-1775367.html|title=Manchester United will miss Ronaldo says Lampard|trans-title=Manchester United do ta ndjej mungesën e Ronaldos, thotë Lampard|publisher=The Independent|language=en|author=Gareth Purnell|location=Londër|date=21 gusht 2009|accessdate=22 dhjetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130212082407/http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/manchester-united-will-miss-ronaldo-says-lampard-1775367.html|archive-date=12 shkurt 2013|url-status=live}}</ref> veçanërisht në situata të rëndësishme dhe me presion të lartë.<ref>{{cite web|url=http://nordic.businessinsider.com/cristiano-ronaldo-or-lionel-messi-the-winner-is-clear-for-big-games-2018-4?r=US&IR=T|title=We analysed who the better big-game player is, Cristiano Ronaldo or Lionel Messi – and the stats show the winner is clear|trans-title=Ne analizuam se kush është lojtari më i mirë i ndeshjeve të mëdha, Cristiano Ronaldo ose Lionel Messi – dhe statistikat që tregojnë fituesin janë të qarta|publisher=Business Insider|language=en|author=Alan Dawson|date=13 prill 2018|accessdate=8 qershor 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.qt.com.au/news/cristiano-ronaldo-kills-off-paris-saintgermain-to-/3354487/|title=Scary proof Ronaldo is the ultimate big game player|trans-title=Provat e frikshme tregojnë që Ronaldo është lojtari i fundit i ndeshjeve të madhe|publisher=The Queensland Times|language=en|author=David Weiner|date=7 mars 2018|accessdate=8 qershor 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sport/football/european/ronaldo-has-become-king-of-the-biggame-occasion-for-real-madrid-36776116.html|title=Ronaldo has become king of the big-game occasion for Real Madrid|trans-title=Ronaldo është mbreti i ndeshjeve të mëdha për Real Madridin|publisher=Belfast Telegraph|language=en|author=Robert Jones|date=5 prill 2018|accessdate=8 qershor 2018}}</ref> [[Skeda:SK 20170808 214655 (36289315022).jpg|parapamje|majtas|Një tifoz i [[Real Madrid C.F.|Real Madridit]] (majtas; në atë kohë klubi aktual i Ronaldos) dhe [[Manchester United F.C.|Manchester Unitedit]] (djathtas; ish klubi i Ronaldos) me fanellat e Ronaldos me numrin 7 në ndeshjen [[ UEFA Super Kupa 2017|UEFA Super Kupës 2017]].]] Ronaldo dallohet për etikën e tij të punës, kushtëzimin elitar të trupit dhe përkushtimin për përmirësim në fushën e stërvitjes, si dhe vlerësohet si një udhëheqës natyror.<ref>{{cite web|url=http://uk.eurosport.yahoo.com/blogs/pitchside-europe/ronaldo-became-world-best-inside-story-094104722.html|title=How Ronaldo became the world's best: the inside story|trans-title=Si u bë Ronaldo më i miri i botës: historia e brëndshme|publisher=Yahoo!|language=en|date=5 mars 2013|accessdate=13 mars 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130308105353/http://uk.eurosport.yahoo.com/blogs/pitchside-europe/ronaldo-became-world-best-inside-story-094104722.html|url-status=dead|archive-date=8 mars 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2016/07/11/football/cristiano-ronaldo-euro-2016/index.html|title=Cristiano Ronaldo: Is Euro 2016 triumph his greatest achievement?|trans-title=Cristiano Ronaldo: A është triumfi në Euro 2016 arritja e tij më e madhe|publisher=CNN|language=en|accessdate=28 mars 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180328165731/https://edition.cnn.com/2016/07/11/football/cristiano-ronaldo-euro-2016/index.html|archive-date=28 mars 2018|url-status=live}}</ref> Duke shkruar për "angazhimin e tij të jashtëzakonshëm për përgatitjen fizike", Adam Bate i [[Sky Sports]] shton, "Përkushtimi është një pjesë e madhe e qëndrimit në majë dhe përqëndrimi i Ronaldos është ndoshta i pashembullt brenda lojës".<ref name="evolves">{{cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/11095/10657507/cristiano-ronaldo8217s-evolution-could-he-really-play-beyond-the-age-of-40|title=Cristiano Ronaldo's evolution: Could he really play beyond the age of 40?|trans-title=Evolucioni i Cristiano Ronaldos: Ai mund të luajë ai deri në moshën 40 vjeçare?|publisher=Sky Sports|language=en|author=Adam Bate|date=15 nëntor 2016|accessdate=1 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001142304/https://www.skysports.com/football/news/11095/10657507/cristiano-ronaldo8217s-evolution-could-he-really-play-beyond-the-age-of-40|archive-date=1 tetor 2018|url-status=live|ref=none}}</ref> Shtytja dhe vendosmëria e tij për të pasur sukses janë nxitur nga një dëshirë për t'u folur përkrah [[Pelé]]s dhe [[Diego Maradona|Diego Maradonës]] pasi ai të tërhiqet nga futbolli.<ref>{{Cite web|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/cristiano-ronaldo-says-no-idea-3620117|title=Cristiano Ronaldo says he has no idea how much money he has|trans-title=Cristiano Ronaldo thotë se ai nuk e ka idenë sa para ka|publisher=Daily Mirror|language=en|location=Londër|accessdate=5 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612151241/https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/cristiano-ronaldo-says-no-idea-3620117|archive-date=12 qershor 2018}}</ref> Megjithatë, në disa raste ai është akuzuar edhe për simulime kur ka pësuar ndërhyrje.<ref>{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/1844766#slide6|title=10 Biggest Divers in World Football §&nbsp;6. Cristiano Ronaldo|trans-title=10 simuluesit më të mëdhenjë në botën e futbollit §&nbsp;6. Cristiano Ronaldo|publisher=Bleacher Report|language=en|author=Tom Sunderland|date=11 nëntor 2013|accessdate=8 qershor 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup/10935074/Arjen-Robben-joins-list-of-top-9-football-divers-of-all-time-but-where-does-he-rank-compared-to-the-others.html|title=Arjen Robben joins list of top 9 football divers of all time, but where does he rank compared to the others?|trans-title=Arjen Robben i bashkohet listës së top 9 simuluesve të të gjitha kohërave, por ku renditet ai në krahasim me të tjerët|publisher=The Telegraph|language=en|author=Oliver Pickup|date=30 qershor 2014|accessdate=30 dhjetor 2017|quote='''6. Cristiano Ronaldo'''}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sport-english.com/en/news/sir-alex-ferguson-admits-cristiano-ronaldo-was-diver-4734422|title=Sir Alex Ferguson admits Cristiano Ronaldo was a diver|trans-title=Sir Alex Ferguson pranon se Cristiano Ronaldo ishte një simulues|publisher=Sport English|language=en|date=2015|accessdate=8 qershor 2018|archive-date=12 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141258/https://www.sport-english.com/en/news/sir-alex-ferguson-admits-cristiano-ronaldo-was-diver-4734422|url-status=dead}}</ref> Përveç kësaj, ai është kritikuar herë pas here në fillim të karrierës së tij nga trajneri Alex Ferguson, shokët e ekipit dhe media për të qenë një lojtar egoist dhe pompoz.<ref name="Ronaldo selfish">{{cite web|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/rio-ferdinand-claims-cristiano-ronaldo-4267114|title=Rio Ferdinand claims Cristiano Ronaldo was once blasted by Sir Alex Ferguson for playing selfishly|trans-title=Rio Ferdinand tregon se një herë Cristiano Ronaldo u kritikua nga Sir Alex Ferguson për shkak se luante në mënyrë egoiste|publisher=Daily Mirror|language=en|author=Jim Daly|location=Londër|date=16 shtator 2014|accessdate=14 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219083945/http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/rio-ferdinand-claims-cristiano-ronaldo-4267114|archive-date=19 dhjetor 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehardtackle.com/2014/wayne-rooney-hits-out-at-selfish-cristiano-ronaldo-shrugs-off-scholes-strange-criticism/|title=Wayne Rooney Hits Out At 'Selfish' Cristiano Ronaldo, Shrugs Off Scholes' 'Strange' Criticism|trans-title=Wayne Rooney flet rreth Cristiano Ronaldos 'arrogant', ngre kritikën e 'çuditshme' të Scholes|publisher=The Hard Tackle|language=en|accessdate=14 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714091901/http://www.thehardtackle.com/2014/wayne-rooney-hits-out-at-selfish-cristiano-ronaldo-shrugs-off-scholes-strange-criticism/|archive-date=14 korrik 2014|url-status=dead}}</ref> Gjatë karrierës së tij, Ronaldo është përshkruar se ka një "imazh arrogant" në fushë,<ref name="FPMH">{{cite web|url=https://www.footballparadise.com/blood-sweat-foundation-legacy-cristiano-ronaldo/|title=Blood, sweat and toil: The foundations for the legacy of Cristiano Ronaldo|trans-title=Gjak, djersë dhe mundim: themelet për trashëgiminë e Cristiano Ronaldos|publisher=[[Football Paradise]]|language=en|author=Marco Heta|date=8 qershor 2018|accessdate=8 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141107/https://www.footballparadise.com/blood-sweat-foundation-legacy-cristiano-ronaldo/|archive-date=12 qershor 2018|url-status=live|ref=none}}</ref> me portugezin i cili deklaroi se ai ishte bërë një "viktimë" për shkak të mënyrës se si ai u portretizua në media.<ref name="Personaliteti">{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2012/11/08/sport/football/cristiano-ronaldo-interview/index.html|title=Ronaldo admits perceived arrogance has cost him|trans-title=Ronaldo pranon se arroganca e perceptuar i ka kushtuar atij|publisher=CNN|language=en|date=8 nëntor 2012|accessdate=23 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121122071522/http://edition.cnn.com/2012/11/08/sport/football/cristiano-ronaldo-interview/index.html|archive-date=22 nëntor 2012|url-status=live}}</ref> Ai shpesh është parë duke u ankuar, duke bërë gjeste dhe duke skuqur ndërsa përpiqet të frymëzojë skuadrën e tij drejt fitores,<ref name="FPMH"/> me Ronaldon që këmbëngul që natyra e tij konkurruese nuk duhet të gabohet për arrogancë.<ref name="Personaliteti"/> Trajnerët e tij, shokët e ekipit dhe gazetarë të ndryshëm kanë komentuar se ky reputacion ka shkaktuar një imazh të padrejtë ndaj tij.<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/news/story/_/id/1381618/jose-mourinho-claims-cristiano-ronaldo-deserved-to-win-ballon-d%27or|title=Jose Mourinho claims Cristiano Ronaldo deserved to win Ballon d'Or|trans-title=Jose Mourinho prentendon se Cristiano Ronaldo e meritonte ta fitonte Topin e Artë|publisher=ESPN FC|language=en|date=20 mars 2013|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513032710/http://www.espnfc.com/news/story/_/id/1381618/jose-mourinho-claims-cristiano-ronaldo-deserved-to-win-ballon-d%27or|archive-date=13 maj 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/2013/09/10/en/football/real_madrid/1378834274.html|title=Pepe: "Cristiano is a symbol"|trans-title=Pepe: "Cristiano është një simbol"|publisher=Marca|language=en|location=Madrid|date=10 shtator 2013|accessdate=10 shtator 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130913013826/http://www.marca.com/2013/09/10/en/football/real_madrid/1378834274.html|archive-date=13 shtator 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/football/news/12087/9115007/ballon-dor-cristiano-ronaldos-improved-image-helped-win-says-guillem-balague|title=Ballon d'Or: Cristiano Ronaldo's improved image helped win, says Guillem Balague|trans-title=Topi i Artë: Imazhi i përmirësuar i Cristiano Ronaldo ndihmoi në fitore, thotë Guillem Balague|publisher=Sky Sports|language=en|date=14 janar 2014|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116014128/https://www.skysports.com/football/news/12087/9115007/ballon-dor-cristiano-ronaldos-improved-image-helped-win-says-guillem-balague|archive-date=16 nëntor 2018|url-status=live}}</ref> Në vitin 2014, Ronaldo i tha ''[[France Football]]'' se kishte bërë një "gabim" kur tha në vitin 2011, "Njerëzit janë xheloz për mua pasi unë jam i pasur, i pashëm dhe një lojtar i shkëlqyeshëm", duke shtuar se ai ishte pjekur që nga atëherë dhe tifozët e kuptojnë atë të mirë.<ref>{{cite web|url=http://www.espn.co.uk/football/sport/story/276161.html|title=Ronaldo regrets 'jealousy' remark|trans-title=Ronaldo pendohet për komentet e "xhelozisë"|publisher=ESPN FC|language=en|date=22 janar 2014|accessdate=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218030459/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/276161.html|archive-date=18 dhjetor 2014|url-status=live}}</ref> ===Festimet e golave=== Ronaldo ka pasur disa lloje të festimeve të golave në karrierën e tij, përfshirë një festim e cila mori një vëmëndje të madhe në media, ku ai shkonte te kamera jashtë vijave të fushës dhe vendoste dorën e tij në mjekërr.<ref name="FIFA 18 celebrations"/><ref name="Ronaldo-Goal_Celebrations">{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/2706975-chronology-of-cristiano-ronaldo-told-through-his-goal-celebrations#slide2|title=Chronology of Cristiano Ronaldo Told Through His Goal Celebrations|trans-title=Kronologjia e Cristiano Ronaldos e treguar përmes festimeve të golave të tij|publisher=Bleacher Report|language=en|author=Karl Matchett|date=3 maj 2017|accessdate=13 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215223301/https://bleacherreport.com/articles/2706975-chronology-of-cristiano-ronaldo-told-through-his-goal-celebrations#slide2|archive-date=15 dhjetor 2018|url-status=live}}</ref><ref name="Ronaldo’s new goal celebration"/> Megjithatë, pasi shënon një gol, Ronaldo zakonisht feston me një "kërcim të furishëm" dhe "kthesë", para se të ulet në tokë "si një shqiponjë",<ref name="Ronaldo-Goal_Celebrations"/> duke bërë pozën e tij karakteristike,<ref name="Ronaldo’s new goal celebration">{{cite web|url=https://www.foxsports.com/soccer/story/everyone-mocks-cristiano-ronaldos-new-goal-celebration-including-his-own-son-112016|title=Everyone mocks Cristiano Ronaldo's new goal celebration, including his own son|trans-title=Të gjithë e tallin festimin e ri të golit të Cristiano Ronaldos, përfshirë edhe djali i tij|publisher=Fox Sports|language=en|author=Caitlin Murray|date=9 dhjetor 2016|accessdate=13 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215223301/https://www.foxsports.com/soccer/story/everyone-mocks-cristiano-ronaldos-new-goal-celebration-including-his-own-son-112016|archive-date=15 dhjetor 2018|url-status=live}}</ref> në të njëjtën kohë duke bërtitur "Sí" (po në gjuhën italiane dhe spanjolle);<ref name="FIFA 18 celebrations"/><ref>{{cite web|url=https://www.joe.co.uk/sport/cristiano-ronaldo-celebration-166745|title=What does Cristiano Ronaldo's goal celebration mean?|trans-title=Çfarë do të thotë festimi i golit i Cristiano Ronaldos|website=joe.co.uk|language=en|author=Simon Lloyd|accessdate=13 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215231528/https://www.joe.co.uk/sport/cristiano-ronaldo-celebration-166745|archive-date=15 dhjetor 2018|url-status=live}}</ref> kështu, në media ky festim karakteristik i tij është dubluar "Sii!".<ref name="FIFA 18 celebrations"/><ref name="Ronaldo-Goal_Celebrations" /><ref>{{cite web|url=http://www.espn.com/soccer/blog/the-toe-poke/65/post/3214519/little-fan-absolutely-nails-cristiano-ronaldo-goal-celebration|title=Little fan absolutely nails Cristiano Ronaldo goal celebration|trans-title=Tifozi i vogël e qan festimin e golit të Cristiano Ronaldos|publisher=ESPN FC|language=en|author=Chris Wright|date=27 shtator 2017|accessdate=13 dhjetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215222939/http://www.espn.com/soccer/blog/the-toe-poke/65/post/3214519/little-fan-absolutely-nails-cristiano-ronaldo-goal-celebration|archive-date=15 dhjetor 2018|url-status=live}}</ref> ===Krahasimet me Lionel Messin=== [[Skeda:Cristiano Ronaldo and Lionel Messi - Portugal vs Argentina, 9th February 2011.jpg|parapamje|djathtas|200px|Ronaldo me [[Lionel Messi]]n para një ndeshje miqësore ndërkombëtare midis [[Kombëtarja portugeze e futbollit|Portugalisë]] dhe [[Kombëtarja argjentinase e futbollit|Argjentinës]] në shkurt 2011.]] Të dy lojtarët kanë shënuar në të paktën dy finale të UEFA Ligës së Kampioneve dhe kanë thyer barrierën e 50 golave në një sezon rregullisht. Gazetarët dhe ekspertët sportivë argumentojnë rregullisht meritat individuale të të dy lojtarëve në një përpjekje për të argumentuar se kush sipas atyre se është lojtari më i mirë në futbollin modern.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/10923614/World-Cup-2014-Cristiano-Ronaldos-personal-duel-with-Lionel-Messi-is-affecting-his-performances-for-Portugal.html|title=Cristiano Ronaldo's personal duel with Lionel Messi is affecting his performances for Portugal|trans-title=Dueli personal i Cristiano Ronaldos me Lionel Messin po ndikon në performancat e tij për Portugalinë|publisher=The Daily Telegraph|language=en|author=Chris Mendes|location=Londër|date=24 qershor 2014|accessdate=30 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007135938/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/10923614/World-Cup-2014-Cristiano-Ronaldos-personal-duel-with-Lionel-Messi-is-affecting-his-performances-for-Portugal.html|archive-date=7 tetor 2014|url-status=live}}</ref> Rivaliteti i tyre është krahasuar me rivalitetet sportive të tilla si rivaliteti [[Muhammad Ali]]–[[Joe Frazier]] në boks, rivaliteti Borg–McEnroe në tenis, dhe rivaliteti [[Ayrton Senna]]–[[Alain Prost]] nga garat me makina në [[Formula Një]].<ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/5842703/el-clasico-all-ronaldo-vs-messi|title=The game's best rivalry|trans-title=Rivaliteti më i mirë i lojës|publisher=ESPN FC|language=en|author=Graham Hunter|date=28 nëntor 2010|accessdate=30 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006150207/http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/5842703/el-clasico-all-ronaldo-vs-messi|archive-date=6 tetor 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/news/21227/7235124/messi-v-ronaldo|title=Messi v Ronaldo|publisher=Sky Sports|language=en|date=17 tetor 2011|url-status=dead|access-date=28 maj 2020|archive-date=6 tetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006105413/http://www.skysports.com/news/21227/7235124/messi-v-ronaldo}}</ref> Disa komentues zgjedhin të analizojnë fizikun dhe stilin e lojës të ndryshëm së të dyve,<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/09/14/sports/soccer/14iht-soccer14.html|title=Ronaldo May Look Like the Best, but There Is Someone Better|trans-title=Ronaldo mund të duket si më i miri, por është dikush më i mirë|publisher=The New York Times|language=en|author=Rob Hughes|date=13 shtator 2011|accessdate=30 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701061906/http://www.nytimes.com/2011/09/14/sports/soccer/14iht-soccer14.html|archive-date=1 korrik 2015|url-status=live}}</ref> ndërsa një pjesë e debatit rrotullohet rreth personaliteteve të kundërta të dy lojtarëve: Ronaldo nganjëherë përshkruhet si "arrogant" dhe person që do të duket, ndërsa Messi portretizohet si "i turpshëm" dhe me karakter të përulur.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2009/may/26/cristiano-ronaldo-lionel-messi-champions-league|title=Cristiano Ronaldo versus Lionel Messi pits showman against shy man|trans-title=Cristiano Ronaldo kundër Lionel Messin vendos showmanin kundër njeriut të turpshëm|publisher=The Guardian|language=en|author=Paul Hayward|location=Londër|date=26 maj 2009|accessdate=30 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009050509/http://www.theguardian.com/football/blog/2009/may/26/cristiano-ronaldo-lionel-messi-champions-league|archive-date=9 tetor 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/theobserver/2013/nov/24/cristiano-ronaldo-real-madrid-portugal-football|title=Cristiano Ronaldo: he's got a god-given talent – and he knows it|trans-title=Cristiano Ronaldo: ai ka një talent të dhënë nga zoti – dhe ai e di këtë|publisher=The Guardian|language=en|author=Tim Lewis|location=Londër|date=24 nëntor 2013|accessdate=30 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006163656/http://www.theguardian.com/theobserver/2013/nov/24/cristiano-ronaldo-real-madrid-portugal-football|archive-date=6 tetor 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/the-last-word-crunch-time-for-lionel-messi-and-cristiano-ronaldo-9537924.html|title=Crunch time for Lionel Messi and Cristiano Ronaldo|trans-title=Koha e krizës për Lionel Messin dhe Cristiano Ronaldon|publisher=The Independent|language=en|author=Michael Calvin|date=15 qershor 2014|accessdate=30 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006094101/http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/the-last-word-crunch-time-for-lionel-messi-and-cristiano-ronaldo-9537924.html|archive-date=6 tetor 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/FIFA-World-Cup-2014/news/15241/9350562/ronaldo-the-world8217s-best|title=Ronaldo: The world's best?|trans-title=Ronaldo: Më i miri në botë?|publisher=Sky Sports|language=en|author=Daniel Storey|date=16 qershor 2014|accessdate=30 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006071315/http://www1.skysports.com/FIFA-World-Cup-2014/news/15241/9350562/ronaldo-the-world8217s-best|archive-date=6 tetor 2014|url-status=live}}</ref> {{quote box|width=24%|align=left|quote="Është pjesë e jetës time tani. Njerëzit na krahasojnë. Ai përpiqet të bëjë më të mirën për klubin e tij dhe ekipin kombëtar të tij, ashtu si unë, dhe aty ka një shkallë rivaliteti për të dy ne që përpiqemi të bëjmë më të mirën për ekipet që përfaqsojmë."|source=– Cristiano Ronaldo duke komentuar mbi rivalitetin e tij me Messin.<ref name="Marca 2014">{{cite web|url=https://www.marca.com/2014/08/28/en/football/real_madrid/1409211779.html|title=Messi and I are colleagues, work friends|trans-title=Messi dhe unë janë kolegë, shokë pune|publisher=Marca|language=en|date=28 gusht 2014|accessdate=21 nëntor 2014}}</ref> }} Në një intervistë të vitit 2012, Ronaldo komentoi rivalitetin, duke thënë "Unë mendoj se ne e shtyjmë njëri-tjetrin nganjëherë në këtë garë, kjo është arsyeja pse konkurrenca është kaq e lartë",<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2012/05/17/sport/football/football-champions-league-ronaldo-interview/|title=Cristiano Ronaldo: I'm better than Messi|trans-title=Cristiano Ronaldo: Jam më i mirë se Messi|publisher=CNN|language=en|author1=James Montague|author2=Pedro Pinto|date=29 maj 2012|accessdate=30 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006125456/http://edition.cnn.com/2012/05/17/sport/football/football-champions-league-ronaldo-interview/|archive-date=6 tetor 2014|url-status=live}}</ref> ndërsa trajneri i Ronaldos gjatë kohës së tij në Manchester United, Alex Ferguson, deklaroi se "Unë nuk mendoj se rivaliteti kundër njëri-tjetrit i shqetëson ata. Unë mendoj se ata kanë krenarinë e tyre personale përsa i përket dëshirës për të qenë më i miri."<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/story/1271003/alex-ferguson-cristiano-ronaldo-and-lionel-messi-both-the-best|title=Fergie: Ronaldo and Messi are equals|trans-title=Ferguson: Ronaldo dhe Messi janë të barabartë|publisher=ESPN FC|language=en|author=Kevin Palmer|date=20 dhjetor 2012|accessdate=30 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074354/http://www.espnfc.com/story/1271003/alex-ferguson-cristiano-ronaldo-and-lionel-messi-both-the-best|archive-date=6 tetor 2014|url-status=live}}</ref> Vetë Messi mohoi çdo rivalitet, duke thënë se ishte "vetëm media, shtypi, të cilët duan dëshiron që ne të jemi në luftë, por unë kurrë nuk kam luftuar me Cristianon."<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/9478241/Barcelonas-Lionel-Messi-blames-media-for-inventing-rivalry-with-Real-Madrids-Cristiano-Ronaldo.html|title=Barcelona's Lionel Messi blames media for inventing rivalry with Real Madrid's Cristiano Ronaldo|trans-title=Lionel Messi i Barcelonës fajson median për rivalitetin e shpikur me Cristiano Ronaldon e Real Madridit|publisher=The Daily Telegraph|language=en|location=Londër|date=15 gusht 2012|accessdate=30 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007221041/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/9478241/Barcelonas-Lionel-Messi-blames-media-for-inventing-rivalry-with-Real-Madrids-Cristiano-Ronaldo.html|archive-date=7 tetor 2014|url-status=live}}</ref> Duke iu përgjigjur pretendimeve se ai dhe Messi nuk shkojnë mirë në nivel personal, Ronaldo komentoi, "Ne nuk kemi një marrëdhënie jashtë botës së futbollit, ashtu siç nuk kemi me shumë lojtarë të tjerë", para se të shtonte se në vitet në vazhdim ai shpreson se mund të qeshin për këtë së bashku, duke deklaruar; "Ne duhet ta shohim këtë rivalitet me një frymë pozitive, sepse është një gjë e mirë."<ref name="Marca 2014"/> Duke përfaqësuar klubet rivale Real Madrid dhe Barcelona, të dy lojtarët u përballën me njëri-tjetrin të paktën dy herë çdo sezon në një nga ndeshjet më mëdha të futbolli, ''[[El Clásico]]'', e cila është një nga ngjarjet sportive më të ndjekura në botë.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2014/05/16/lionel-messi-agrees-to-new-50-million-a-year-deal-with-barcelona/|title=Lionel Messi Reaches $50 Million-A-Year Deal With Barcelona"|trans-title="Lionel Messi arrin një marrëveshje 50 milion $ në vit me Barcelonën|publisher=Forbes|language=en|accessdate=1 tetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006091338/http://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2014/05/16/lionel-messi-agrees-to-new-50-million-a-year-deal-with-barcelona/|archive-date=6 tetor 2014}}</ref> Në një debat në Oxford Union në tetor 2013, kur u pyet nëse presidenti i FIFA-s [[Sepp Blatter]] preferonte Messin apo Ronaldon, Blatter i vlerësoi etikën e punës së argjentinasit përpara se ti jepte një goditje të shpejtë Ronaldos, duke pretenduar se "njëri prej tyre ka më shumë shpenzime te parukieri se tjetri.” Real Madrid kërkoi – dhe menjëherë mori – një falje të plotë, dhe portugezi lëshoi kundërpërgjigjen e tij me një festim tallës pas një gol me penallti kundër Seviljes, pasi Blatter e kishte përshkruar atë si një "komandant" në fushë.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24730976|title=Cristiano Ronaldo: Sepp Blatter's apology to Real Madrid|trans-title=Cristiano Ronaldo: Ndjesa e Sep Blatter te Real Madridi|publisher=BBC Sport|language=en|date=29 tetor 2013|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160125161507/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24730976|archive-date=25 janar 2016|url-status=live}}</ref> Në gusht 2019, Ronaldo dhe Messi u intervistuan ndërsa ishin ulur pranë njëri-tjetrit para njoftimit të fituesit të Çmimit Lojtari i Vitit i UEFA-s, me Ronaldon i cili deklaroi: "Sigurisht, ne kemi një marrëdhënie të mirë. Ne ende nuk kemi darkuar së bashku, por shpresoj në të ardhmen. Unë shtyva atë dhe ai më shtyu mua gjithashtu. Kështu që është mirë të jesh pjesë e historisë së futbollit."<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/49516474|title=Cristiano Ronaldo, Lionel Messi & Eric Cantona light up Uefa awards|trans-title=Cristiano Ronaldo, Lionel Messi & Eric Cantona ndezin çmimet e UEFA-s|publisher=BBC Sport|language=en|accessdate=30 gusht 2019}}</ref> ==Jashtë futbollit== [[Skeda:CR7.JPG|parapamje|Muzeu Cristiano Ronaldo, CR7, në Funchal, Madeira. U hap më 15 dhjetor 2013.|alt=Muzeu u Cristiano Ronaldo me njerëz rrotull.]] Ndërsa reputacioni i tij u rrit nga koha e tij në Manchester United, Ronaldo ka nënshkruar shumë marrëveshje sponsorizimi për produkte të konsumit, duke përfshirë veshje sportive, këpucë futbolli (që nga nëntori i vitit 2012 Ronaldo ka veshur edicionin e personalizuar të [[Nike Mercurial Vapor]], CR7),<ref>{{cite web|url=https://news.nike.com/news/new-cristiano-ronaldo-signature-collection-from-nike-reflects-attitude-irreverence-of-a-global-icon|title=Nike's CR7 Collection Reflects Attitude And Irreverence Of A Global Icon|trans-title=Koleksioni CR7 i Nikes reflekton qëndrimin dhe rëndësinë e një ikone globale|publisher=Nike|language=en|date=7 nëntor 2012|accessdate=6 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707011634/https://news.nike.com/news/new-cristiano-ronaldo-signature-collection-from-nike-reflects-attitude-irreverence-of-a-global-icon|archive-date=7 korrik 2018|url-status=live}}</ref> pije joalkoolike, veshje, lubrifikante të automjeteve, etj. shërbime financiare, elektronikë dhe video lojëra kompjuterike.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2015/09/16/cristano-ronaldo-expands-his-brand-with-launch-of-legacy-frangrance/|title=Cristiano Ronaldo expands his brand with the launch of Legacy fragrance|trans-title=Cristiano Ronaldo zgjeron brandin e tij me lançimin e aromën Legagy|publisher=Forbes|language=en|date=26 nëntor 2015|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922120808/https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2015/09/16/cristano-ronaldo-expands-his-brand-with-launch-of-legacy-frangrance/|archive-date=22 shtator 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2009/jun/11/cristiano-ronaldo-transfer-real-madrid|title=From £175 to £80m in 14 years – but can Cristiano Ronaldo earn it like Beckham?|trans-title=Nga 175 £ në 80 milion £ në 14 vite – por a mundet Cristiano Ronaldo ti fitoj si Beckham?|publisher=The Guardian|language=en|author=Robert Booth|location=Londër|date=11 qershor 2009|accessdate=8 korrik 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217232948/http://www.theguardian.com/football/2009/jun/11/cristiano-ronaldo-transfer-real-madrid|archive-date=17 dhjetor 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2012/07/11/is-cristiano-ronaldo-the-worlds-most-marketable-athlete/|title=Is Cristiano Ronaldo The World's Most Marketable Athlete?|trans-title=A është Cristiano Ronaldo atleti më me marketing në botë?|publisher=Forbes|language=en|author=Kurt Badenhausen|date=7 nëntor 2012|accessdate=8 korrik 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602113649/http://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2012/07/11/is-cristiano-ronaldo-the-worlds-most-marketable-athlete/|archive-date=2 qershor 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2016/12/02/cristiano-ronaldos-1-billion-nike-deal-is-a-bargain-for-sportswear-giant/#9aacd045a918|title=Why Cristiano Ronaldo's $1 Billion Nike Deal May Be A Bargain For Sportswear Giant|trans-title=Pse marrëveshje 1 milard $ e Cristiano Ronaldos me Nike mund të jetë një marrëveshje e mirë për gjigandin e veshjeve sportive|publisher=Forbes|language=en|author=Kurt Badenhausen|date=2 dhjetor 2016|accessdate=6 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705235422/https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2016/12/02/cristiano-ronaldos-1-billion-nike-deal-is-a-bargain-for-sportswear-giant/#9aacd045a918|archive-date=5 korrik 2018|url-status=live}}</ref> Ronaldo u paraqit si në kopertinën e video lojës së [[FIFA EA Sports]] ''[[FIFA 18]]'', duke u përfshirë shumë dhe në promovimin e lojës.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en-us/news/ea-unveil-new-fifa-18-trailer-and-official-cover-art/uwbx8pwyazdw1fq8jsk08ojpd|title=EA Unveil new FIFA 18 trailer and official cover art|trans-title=EA prenzanton trailerin e ri të FIFA 18 dhe kopertinën zyrtare|publisher=Goal.com|language=en|date=22 gusht 2017|accessdate=8 nëntor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108204922/http://www.goal.com/en-us/news/ea-unveil-new-fifa-18-trailer-and-official-cover-art/uwbx8pwyazdw1fq8jsk08ojpd|archive-date=8 nëntor 2017|url-status=live}}</ref> Festimi i golit i tij "Siiii!" shfaqet në këtë lojë, i shoqëruar edhe me zërin e tij origjinal.<ref name="FIFA 18 celebrations">{{cite web|url=https://www.fourfourtwo.com/features/how-do-12-new-fifa-18-celebrations-plus-more-our-favourites?page=0%2C1|title=How to do the 12 new FIFA 18 celebrations – plus more of our favourites|trans-title=Si ti bësh 12 festimet e reja të FIFA 18 – plus më shumë nga të preferuarat tona|publisher=FourFourTwo|language=en|accessdate=11 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012014455/https://www.fourfourtwo.com/features/how-do-12-new-fifa-18-celebrations-plus-more-our-favourites?page=0%2C1|archive-date=12 tetor 2018|url-status=dead}}</ref> Ai ishte gjithashtu fytyra e ''[[Pro Evolution Soccer]]'', duke u shfaqur në kopertinë në vitet 2008, 2012 dhe 2013.<ref>{{cite web|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/fifa-18-release-date-confirmed-with-cristiano-ronaldo-as-cover-star-a3557866.html|title=Fifa 18 release date confirmed with Cristiano Ronaldo as cover star|trans-title=Data e lëshimit të FIFA 18 konfirmohet me Cristiano Ronaldon si yllin e kopertinës|publisher=Evening Standard|language=en|date=6 qershor 2017|accessdate=5 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706002905/https://www.standard.co.uk/sport/football/fifa-18-release-date-confirmed-with-cristiano-ronaldo-as-cover-star-a3557866.html|archive-date=6 korrik 2018|url-status=live}}</ref> Me të ardhura prej 720 milion € (615 milion £) nga viti 2010 deri në vitin 2019, Ronaldo u rendit i dyti në listën e [[Forbes]] të Atletëve më të paguar të Dekadës, duke u renditur mbrapa vetëm boksierit [[Floyd Mayweather, Jr.]].<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2019/12/23/the-highest-paid-athletes-of-the-decade-mayweatherronaldo-lebron-score/|title=The Highest-Paid Athletes Of The Decade: Mayweather, Ronaldo And LeBron Dominate|trans-title=Atletët më të paguar të dekadës: Mayweather, Ronaldo dhe LeBron dominojnë|publisher=Forbes|language=en|author=Kurt Badenhausen|access-date=13 janar 2020}}</ref> Forbes e ka renditur dy herë Ronaldon të parin në listën e saj të futbollistëve me pagë më të lartë në botë; të ardhurat e tij të kombinuara nga pagat, shpërblimet dhe sponsorizimet ishin 73 milion $ në sezonin 2013–14 dhe 79 milion $ në sezonin 2014–15.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/christinasettimi/2014/05/07/the-worlds-highest-paid-soccer-players-3/|title=The world's highest paid football players|trans-title=Futbollistët më të paguar të botës|publisher=Forbes|language=en|author=Christina Settimi|date=7 maj 2014|accessdate=8 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140510084750/http://www.forbes.com/sites/christinasettimi/2014/05/07/the-worlds-highest-paid-soccer-players-3/|archive-date=10 maj 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/mlh45eldf/1-cristiano-ronaldo-real/|title=The world's highest paid football players 2015|trans-title=Futbollistët më të paguar të botës në vitin 2015|publisher=Forbes|language=en|accessdate=26 nëntor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126122118/http://www.forbes.com/pictures/mlh45eldf/1-cristiano-ronaldo-real/|archive-date=26 nëntor 2015|url-status=live}}</ref> Të ardhurat e sezonit 2014–15 e listoi atë vetëm mbrapa Mayweather në listën e revistës së Atletëve me Pagë më të Lartë në Botë.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/athletes/|title=The World's Highest-Paid Athletes|trans-title=Atletës më të paguar të botës|publisher=Forbes|language=en|accessdate=14 janar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118041725/http://www.forbes.com/athletes/|archive-date=18 janar 2015|url-status=live}}</ref> Në vitin 2016, ai u bë futbollisti i parë që kryesoi listën e Forbes të sportistëve me më shumë fitime, me të ardhura totale prej 88 milion $ nga paga dhe sponsorizimet e tij në sezonin 2015–16.<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11095/10307782/cristiano-ronaldo-first-footballer-to-top-forbes-rich-list-of-highest-earning-athletes|title=Cristiano Ronaldo first footballer to top Forbes rich list of highest-earning athletes|trans-title=Cristiano Ronaldo është futbollisti i parë që që arrin në krye të listës së Forbes të atletëve me më shumë fitime|publisher=Sky Sports|language=en|author=Ben Reynolds|date=8 qershor 2016|accessdate=9 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610125422/http://www.skysports.com/football/news/11095/10307782/cristiano-ronaldo-first-footballer-to-top-forbes-rich-list-of-highest-earning-athletes|archive-date=10 qershor 2016|url-status=live}}</ref> Ai kryesoi listën për të dytin vit rresht me fimite 93 milion $ në sezonin 2016–17.<ref name="Forbes 2017">{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2017/06/15/cristiano-ronaldo-produces-nearly-1-billion-in-value-for-sponsors-on-social-media-this-year/|title=Cristiano Ronaldo Produced Nearly $1 Billion In Value For Sponsors On Social Media|trans-title=Cristiano Ronaldo prodhoi gati 1 miliard $ në vlera për sponsorët në mediat sociale|publisher=Forbes|language=en|accessdate=30 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013015658/https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2017/06/15/cristiano-ronaldo-produces-nearly-1-billion-in-value-for-sponsors-on-social-media-this-year/|archive-date=13 tetor 2018}}</ref> Ronaldo është një nga sportistët me marketing më të madhë në botë: SportsPro e vlerësoi atë si atletin e pestë me më shumë marketing në vitin 2012<ref name="SportsPro 2012">{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-26/off-the-field/32424123_1_mc-mary-kom-london-olympics-world-champion-boxer|title=MS Dhoni, Mary Kom world's 16th, 38th most marketable athletes|publisher=The Times of India|language=en|date=26 qershor 2012|accessdate=30 maj 2020|archive-date=18 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618042111/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-26/off-the-field/32424123_1_mc-mary-kom-london-olympics-world-champion-boxer|url-status=dead}}</ref> të tretin një vit më pas, me brazilian [[Neymar]] në krye të të dy listave.<ref name="SportsPro 2012"/><ref>{{cite web|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/cristiano_ronaldo|title=50 Most Marketable 2013&nbsp;– Cristiano Ronaldo|trans-title=50 lojtarët më me marketing për vitin 2013 – Cristiano Ronaldo|publisher=SportsProMedia|language=en|date=8 maj 2013|accessdate=15 maj 2014|archive-date=15 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140515072837/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/cristiano_ronaldo|url-status=dead}}</ref> Në maj 2014, ndërmarrja e studimit të tregut sportiv Repucom e emëroi Ronaldon futbollistin më me marketing dhe më të njohur në botë.<ref>{{cite web|url=http://repucom.net/wp-content/uploads/Top-10-Most-Marketable-Football-Players.pdf|title=Top 10 Most Marketable Footballers in the World|trans-title=Top 10 futbollistët më me marketing në botë|publisher=Repucom|language=en|date=28 maj 2014|accessdate=22 gusht 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064853/http://repucom.net/wp-content/uploads/Top-10-Most-Marketable-Football-Players.pdf|archive-date=4 mars 2016|url-status=dead}}</ref> Ai u emërua gjithashtu në Time 100 për vitin 2014, lista vjetore e Time e njerëzve më me ndikim në botë.<ref name=":1">{{cite web|url=http://time.com/70818/cristiano-ronaldo-2014-time-100/|title=Cristiano Ronaldo by Pelé: TIME 100|trans-title=Cristiano Ronaldo nga Pelé: TIME 100|publisher=Time|language=en|date=23 prill 2014|accessdate=3 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140602235206/http://time.com/70818/cristiano-ronaldo-2014-time-100/|archive-date=2 qershor 2014|url-status=live}}</ref> ESPN e shpalli Ronaldon si atletin më të famshëm në botë në vitet 2016, 2017, 2018 dhe 2019.<ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/espn/feature/story/_/id/15685581/espn-world-fame-100|title=ESPN World Fame 100|publisher=ESPN FC|language=en|date=3 qershor 2016|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160713040749/http://espn.go.com/espn/feature/story/_/id/15685581/espn-world-fame-100|archive-date=13 korrik 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espn.com/espn/feature/story/_/page/worldfame100/espn-world-fame-100-top-ranking-athletes#R1__CristianoRonaldo|title=ESPN World Fame 100|publisher=ESPN FC|language=en|date=30 maj 2017|accessdate=1 qershor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170531181150/http://www.espn.com/espn/feature/story/_/page/worldfame100/espn-world-fame-100-top-ranking-athletes#R1__CristianoRonaldo|archive-date=31 maj 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eu.usatoday.com/story/sports/ftw/2018/05/22/5-surprises-from-espns-ranking-of-the-100-most-famous-athletes/111166614/|title=ESPN ranks the 100 most famous athletes|trans-title=ESPN rendit 100 atletët më të famshëm|publisher=USA Today|language=en|date=31 maj 2018|accessdate=31 maj 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espn.com/espn/feature/story/_/id/26113613/espn-world-fame-100-2019|title=World Fame 100 – 2019|publisher=ESPN FC|language=en|accessdate=14 shtator 2019}}</ref> [[Skeda:Funchal CR7 Statue.JPG|parapamje|majtas|267x267px|Statuja e Ronaldos në Madeira i ngjan pozës karakterisitike që ai ka para se të ekzekutoj gjuajtjet e lira.]] Ronaldo ka krijuar një prani të fortë në internet; ai është sportisti më i njohur në mediat sociale, duke numëriar 158 milion ndjekës gjithsej në [[Facebook]], [[Twitter]] dhe [[Instagram]] deri në qershor 2015.<ref name="Forbes15">{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2015/06/10/cristiano-ronaldo-heads-the-most-popular-athletes-on-social-media/#b29306144c97|title=Cristiano Ronaldo Heads Most Popular Athletes on Social Media|trans-title=Cristiano Ronaldo bëhet atleti më popullor në mediat sociale|publisher=Forbes|language=en|author=Kurt Badenhausen|date=26 nëntor 2015|access-date=6 janar 2019}}</ref> Që nga korriku i vitit 2019, ai ka fanbazën më të madhe në botë në Facebook me 122 milion ndjekës:<ref name="Forbes15"/> ai u bë i pari sportist që arriti 50 milion ndjekës në gusht 2010,<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/cristiano-ronaldo-tops-50-million-likes-on-facebook-8212363.html|title=Cristiano Ronaldo tops 50 million 'Likes' on Facebook|trans-title=Cristiano Ronaldo arrin 50 milion 'pëlqime' në Facebook|publisher=The Independent|language=en|author=Simon Rice|date=15 tetor 2012|accessdate=20 shtator 2014|archive-date=24 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924042742/http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/cristiano-ronaldo-tops-50-million-likes-on-facebook-8212363.html|url-status=dead}}</ref> dhe në tetor 2014, ai u bë i pari sportist, dhe personi i dytë pas Shakirës, që arrin 100 milion ndjekës.<ref name="milestone">{{cite web|url=https://www.eurosport.com/football/ronaldo-makes-history-with-100m-followers-on-facebook_sto4718271/story.shtml|title=Ronaldo makes history with 100m followers on Facebook|trans-title=Ronaldo bën historinë me 100 milion ndjekës në Facebook|publisher=Eurosport|language=en|date=14 tetor 2014|accessdate=31 maj 2020}}</ref> Deri në qershor 2017, Ronaldo kishte 277 milion ndjekës nëpër mediat sociale.<ref name="Forbes 2017"/> Sponzoruesit e tij fituan 936 milion dollarë në vlerë të mediave nëpër llogaritë e tij të mediave sociale midis qershorit 2016 deri në qershor 2017.<ref name="Forbes 2017"/> Ronaldo ka lëshuar dy aplikacione celular: në dhjetor 2011, ai filloi një lojë iPhone të quajtur "Heads Up with Cristiano", i krijuar nga zhvilluesi RockLive,<ref>{{cite web|url=http://mashable.com/2011/12/28/rocklive-cristiano-ronaldo-athletes-mobile-game/|title=How Mobile Games Are Sports Stars' Newest Marketing Channel|trans-title=Si janë lojërat mobile kanali më i miri i marketikut për yjet e sportit|publisher=Mashable|language=en|access-date=6 janar 2019}}</ref> dhe në dhjetor 2013, ai lançoi "Viva Ronaldo", një uebfaqe në rrjetet sociale dhe një aplikacion për celular.<ref>{{cite web|url=http://as.com/diarioas/2013/12/13/english/1386953936_605314.html|title='Viva Ronaldo' – Cristiano creates his own online community|trans-title='Viva Ronaldo' – Cristiano krijon komunitetin e tij online|publisher=AS.com|language=en|date=13 dhjetor 2013|accessdate=15 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226101456/http://as.com/diarioas/2013/12/13/english/1386953936_605314.html|archive-date=26 dhjetor 2013|url-status=live}}</ref> Kompania e sigurisë kompjuterike McAfee prodhoi një raport të vitit 2012 duke renditur futbollistët nga probabiliteti i një kërkimi në internet për emrin e tyre që çon në një faqe interneti të pasigurt; emri i Ronaldos ishte i pari në listë.<ref>{{cite web|url=http://www.infosecurity-magazine.com/view/26658/mcafee-names-most-dangerous-football-team-in-europe/|title=McAfee Names Most Dangerous Football Team in Europe|trans-title=McAfree emëron ekipin e futbollit më të rrezikshëm në Evropë|publisher=Infosecurity|language=en|date=28 qershor 2012|accessdate=15 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120630155959/http://www.infosecurity-magazine.com/view/26658/mcafee-names-most-dangerous-football-team-in-europe/|archive-date=30 qershor 2012|url-status=dead}}</ref> Jeta dhe personi i Ronaldos kanë qenë objekt i disa punimeve. Autobiografia e tij, e titulluar ''Moments'' (Momentet), u botua në dhjetor 2007.<ref>{{cite web|url=http://www.chapters.indigo.ca/books/Moments-Cristiano-Ronaldo/9780230706699-item.html|title=Moments|trans-title=Momentet|publisher=Chapters|language=en|date=27 mars 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090523102037/http://www.chapters.indigo.ca/books/Moments-Cristiano-Ronaldo/9780230706699-item.html|url-status=dead|archive-date=23 maj 2009}}</ref> Sponzoruesi i tij Castrol prodhoi filmin televiziv ''Ronaldo: Tested to the Limit'' (Ronaldo: I Testuar deri në kufi), në të cilin ai është i testuar fizikisht dhe mendërisht në disa fusha; performanca e tij fizike ishte rrjedhimisht subjekt i vëzhgimit nga media botërore pas publikimit të filmit në shtator 2011.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/09/14/sports/soccer/14iht-soccer14.html|title=Ronaldo May Look Like the Best, but There Is Someone Better|trans-title=Ronaldo mund të duket si më i miri, por është dikush edhe më i mirë|publisher=The New York Times|language=en|author=Rob Hughes|date=13 shtator 2011|accessdate=30 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701061906/http://www.nytimes.com/2011/09/14/sports/soccer/14iht-soccer14.html|archive-date=1 korrik 2015|url-status=live|ref=none}}</ref> ''[[Cristiano Ronaldo: The World at His Feet]]'' (Cristiano Ronaldo: Bota në këmbët e tij), një dokumentar i transmetuar nga aktori [[Benedict Cumberbatch]], u lëshua përmes Vimeo në qershor 2014.<ref>{{cite web|url=http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2014/06/watch-benedict-cumberbatch-narrates-cristiano-ronaldo-documentary/|title=WATCH: Benedict Cumberbatch Narrates Cristiano Ronaldo Documentary|trans-title=Shiko: Benedict Cumberbatch tregon dokumentarin e Cristiano Ronaldos|publisher=BBC America|language=en|author=Brigid Brown|date=qershor 2014|accessdate=10 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510113440/http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2014/06/watch-benedict-cumberbatch-narrates-cristiano-ronaldo-documentary/|archive-date=10 maj 2015|url-status=dead}}</ref> Një film dokumentar për jetën dhe karrierën e tij, me titull ''Ronaldo'', u lëshua në mbarë botën më 9 nëntor 2015.<ref name="Guinness records">{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/2015/11/footballer-cristiano-ronaldo-awarded-with-guinness-world-records-certificates-at-405247|title=Footballer Cristiano Ronaldo awarded with Guinness World Records certificates at London film premiere|trans-title=Futbollisti Cristiano Ronaldo nderohet me çertifikatën e Guinness World Records në premierën e filmit në Londër|publisher=Guinness World Records|language=en|accessdate=31 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915090326/http://www.guinnessworldrecords.com/news/2015/11/footballer-cristiano-ronaldo-awarded-with-guinness-world-records-certificates-at-405247|archive-date=15 shtator 2018}}</ref> Regjizori i filmit ishte fituesi i BAFTA-s, Anthony Wonke. Filmi u prodhua dhe u shpërnda nga Universal Pictures, ndërsa [[Asif Kapadia]] ishte prodhuesi ekzekutiv.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/cristiano-ronaldo-confirms-film-being-made-about-his-life-and-football-career-10310832.html|title=Cristiano Ronaldo confirms film being made about his life with Amy and Senna director on board|trans-title=Cristiano Ronaldo konfirmon se një film po bëhet rreth jetës së tij me Amyn dhe Sennën si regjisor|publisher=The Independent|language=en|author=Jess Denham|date=10 qershor 2015|accessdate=2 gusht 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614010448/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/cristiano-ronaldo-confirms-film-being-made-about-his-life-and-football-career-10310832.html|archive-date=14 qershor 2015|url-status=live}}</ref> [[Skeda:The Prime Minister of Portuguese Republic, Mr. Antonio Costa gifts to the Prime Minister, Shri Narendra Modi, the jersey of Portugal football team personally autographed by Cristiano Ronaldo, at Hyderabad House, in New Delhi.jpg|parapamje|Kryeministri i Portugalisë [[António Costa]] duke i dhënë Kyreministrit indian [[Narendra Modi]] një fanellë të firmosur të Ronaldos në janar 2017.]] Kërkesa për një kopje të fanellës së Ronaldos ka qenë e lartë gjatë gjithë karrierës së tij. Në vitin 2008, fanella me numrër 7 e Ronaldos te Manchester United ishte produkti më i shitur sportiv nën kujdesin e [[Premier League|Premier Ligës]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2011/jul/22/wayne-rooney-manchester-united|title=Manchester United's Wayne Rooney is king of the replica kit|trans-title=Wayne Rooney i Manchester United është mbreti i fanellave kopje|publisher=The Guardian|language=en|location=Londër|date=22 korrik 2011|access-date=13 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630161615/https://www.theguardian.com/football/2011/jul/22/wayne-rooney-manchester-united|archive-date=30 qershor 2018|url-status=live}}</ref> Në vitin 2015, fanella e tij me numrin 7 te Real Madridit ishte fanella e dytë më e shitur në të gjithë botën, pas fanellës së Messit me numër 10 te Barcelona.<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/2609501-leo-messis-barcelona-shirt-is-the-most-sold-worldwide-cristiano-ronaldo-2nd|title=Leo Messi's Barcelona Shirt Is the Most Sold Worldwide, Cristiano Ronaldo 2nd|trans-title=Fanella e Barcelonës së Lionel Messit është më e shitura në botë, Cristiano Ronaldo i 2ti|publisher=Bleacher Report|language=en|accessdate=4 janar 2019}}</ref> Në vitin 2018, brenda 24 orëve nga lëshimi i fanellës së tij të Juventusit, mbi 520,000 kopje ishin shitur, duke gjeneruar plot 62.4 milion $ brenda një dite.<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/juventusi-ka-shitur-520-mije-fanella-te-ronaldos-per-nje-dite-adidas-dhe-zonja-e-vjeter-ftojne-54-milione-euro/|title=Juventusi ka shitur 520 mijë fanella të Ronaldos për një ditë, Adidas dhe ‘Zonja e Vjetër’ fitojnë 54 milionë euro|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=13 korrik 2018|accessdate=1 qershor 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/bluzat-e-kristiano-ronaldos-zbulohet-shifra-marramendese-qe-arketoi-juventusi-ne-vitin-e-pare/|title=Bluzat e Kristiano Ronaldos, zbulohet shifra marramendëse që arkëtoi Juventusi në vitin e parë|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=8 korrik 2019|accessdate=1 qershor 2020}}</ref> Ronaldo hapi butikun e tij të parë të modës nën emrin CR7 (inicialet e tij dhe numri i fanella) në ishullin Madeira, Portugali, në vitin 2006. Ai e zgjeroi biznesin e tij me një butik të rrobave të dytë në Lisbonë në vitin 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.footballshirtculture.com/Football-Fashion/new-cr7-store-in-lisbon.html|title=New CR7 store in London|trans-title=Dyqan i ri CR7 në Londër|publisher=Football Shirt Culture|language=en|date=10 tetor 2008|accessdate=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103310/http://www.footballshirtculture.com/Football-Fashion/new-cr7-store-in-lisbon.html|archive-date=16 qershor 2018|url-status=dead}}</ref> Në partneritet me prodhuesin skandinav [[JBS Textile Group]] dhe stilistin e modës në New York [[Richard Chai]], Ronaldo bashkë-projektoi një gamë të linjës së të brendshme dhe çorapesh, e lëshuar në nëntor 2013.<ref>{{cite web|url=http://www.prweek.com/article/1219136/m-c-saatchi-launches-underwear-range-giant-image-ronaldo-pants|title=M&C Saatchi launches underwear range with giant image of Ronaldo in pants|trans-title=M&C Saatchi lançon një linjë të brendshmesh me një imazh gjigand të Ronaldos në mbadhje|publisher=PR Week|language=en|author=Jonathan Tilley|date=1 nëntor 2013|accessdate=15 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517121906/http://www.prweek.com/article/1219136/m-c-saatchi-launches-underwear-range-giant-image-ronaldo-pants|archive-date=17 maj 2014|url-status=live}}</ref> Ai më vonë zgjeroi markën e tij të modës CR7 duke lëshuar një linjë bluzash<ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/style/2014/07/cristiano-ronaldo-cr7-richard-chai-shirts|title=Cristiano Ronaldo Is Working With Richard Chai to Add Shirts to His CR7 Underwear Line|trans-title=Cristiano Ronaldo po punon me Richard Chai për të shtuar bluza në linjën e tij CR7 të të brendshmve|publisher=Complex|language=en|date=15 korrik 2014|accessdate=23 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719040243/http://www.complex.com/style/2014/07/cristiano-ronaldo-cr7-richard-chai-shirts|archive-date=19 korrik 2014|url-status=live}}</ref> dhe këpucësh premium nga korriku 2014.<ref>{{cite web|url=http://www.irishmirror.ie/sport/soccer/soccer-news/cristiano-ronaldo-launches-shoe-range-3876935|title=Cristiano Ronaldo launches SHOE range as he branches out into fashion|trans-title=Cristiano Ronaldo lançon linjë këpucës duke vazhduar të zgjerohet në modë|publisher=Irish Mirror|language=en|date=17 korrik 2014|accessdate=23 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728191556/http://www.irishmirror.ie/sport/soccer/soccer-news/cristiano-ronaldo-launches-shoe-range-3876935|archive-date=28 korrik 2014|url-status=dead}}</ref> Në shtator 2015, Ronaldo lëshoi parfumin e tij, "Legacy", në një partneritet me Eden Parfums.<ref>{{cite web|url=https://www.cristianoronaldofragrances.com|title=Ronaldo Fragrances|trans-title=Parfumet e Ronaldos|publisher=Cristiano Ronaldo Fregrances|language=en|accessdate=28 maj 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529054105/https://www.cristianoronaldofragrances.com/|archive-date=29 maj 2018|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2007, C.D. Nacional rimerëoi kampusin e saj të të rinjve me emrin "Cristiano Ronaldo Campus Futebol".<ref>{{cite news|url=http://www.cdnacional.pt/cristiano-ronaldo-campus-futebol/|title=Cristiano Ronaldo Football Campus|publisher=CD Nacional|language=pt|accessdate=21 dhjetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222122039/http://www.cdnacional.pt/cristiano-ronaldo-campus-futebol/|archive-date=22 dhjetor 2017|url-status=live}}</ref> Në dhjetor 2013, Ronaldo hapi një muze, Museu CR7, në qytetin e tij të lindjes, Funchal, Madeira, për të vendosur trofe dhe kujtime të jetës së tij dhe karrierës futbollistike;<ref>{{cite web|url=https://shqiptarja.com/lajm/portugali-cristiano-ronaldo-hap-br-muzeun-e-tij-me-trofet-euml-e-fituara?r=pop5s|title=Portugali, Cristiano Ronaldo hap muzeun e tij me trofetë e fituara|publisher=Shqiptarja.com|language=sq|date=4 dhjetor 2013|accessdate=1 qershor 2020}}</ref> muzeu është një sponsor zyrtar i ekipit vendor të futbollit [[União da Madeira]].<ref>{{cite web|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/liga-honra/cr7/cristiano-ronaldo-associa-se-ao-uniao-da-madeira|title=Cristiano Ronaldo associa-se ao União da Madeira|website=Maisfutebol.iol.pt|language=pt|accessdate=24 dhjetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825184437/http://www.maisfutebol.iol.pt/liga-honra/cr7/cristiano-ronaldo-associa-se-ao-uniao-da-madeira|archive-date=25 gusht 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tvi24.iol.pt/liga-honra/cr7/cristiano-ronaldo-associa-se-ao-uniao-da-madeira|title=Cristiano Ronaldo associa-se ao União da Madeira|website=Tvi24.iol.pt|language=pt|date=20 nëntor 2014|accessdate=24 dhjetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825224903/http://www.tvi24.iol.pt/liga-honra/cr7/cristiano-ronaldo-associa-se-ao-uniao-da-madeira|archive-date=25 gusht 2017|url-status=live}}</ref> Në një ceremoni të mbajtur në Pallatin Belem në janar 2014, Presidenti i Portugalisë [[Aníbal Cavaco Silva]] e ngriti Ronaldon në rangun e Oficerit të Madh të Urdhrit të Princit Henry, "për të dalluar një atlet me famë botërore që ka qenë një simbol i Portugalisë globalisht, duke kontribuar në projeksionin ndërkombëtar të vendit dhe duke dhënë një shembull të qëndrueshmërisë për brezat e ardhshëm."<ref>{{cite web|url=http://elpais.com/elpais/2014/01/21/inenglish/1390317530_265899.html|title=Cristiano Ronaldo made Grand Officer of the Order of Prince Henry|trans-title=Cristiano Ronaldo bëhet Oficer i Madh i Urdhrit të Princit Henry|publisher=El País|language=en|date=21 janar 2014|accessdate=15 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517153224/http://elpais.com/elpais/2014/01/21/inenglish/1390317530_265899.html|archive-date=17 maj 2014|url-status=live}}</ref> Një statujë bronzi e Ronaldos, e projektuar nga artisti [[Ricardo Madeira Veloso]], u përurua në Funchal në 21 dhjetor 2014.<ref>{{cite web|url=https://lapsi.al/2014/12/21/cristiano-ronaldo-ka-nje-statuje/|title=Cristiano Ronaldo ka një statujë|publisher=Lapsi.al|language=sq|date=21 dhjetor 2014|accessdate=1 qershor 2020}}</ref> [[Skeda:Madeira Funchal landing strip 1990.jpg|parapamje|majtas|[[Aeroporti Ndërkombëtar Cristiano Ronaldo]] në Madeira. Ceremonia e riemërimit u zhvillua në mars 2017.|alt=|250x250px]] Në qershor 2010, para fillimit të Kupës së Botës, Ronaldo u bë futbollisti i katërt – pas [[Steven Gerrard]], Pelé dhe [[David Beckham]] – që u përfaqësua si një punim dylli në [[Madame Tussauds London]].<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/7816806/World-Cup-2010-Cristiano-Ronaldo-gets-Madam-Tussauds-waxwork.html|title=World Cup 2010: Cristiano Ronaldo gets Madam Tussauds waxwork|trans-title=Kupa e Botës 2010: Cristiano Ronaldo merr punimin me dyll të Madam Tussauds|publisher=The Daily Telegraph|language=en|location=Londër|date=10 qershor 2010|accessdate=15 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150206192857/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/7816806/World-Cup-2010-Cristiano-Ronaldo-gets-Madam-Tussauds-waxwork.html|archive-date=6 shkurt 2015|url-status=live}}</ref> Një tjetër punim me dyll për të u paraqit në Muzeun Wax Madrid në dhjetor 2013.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/31745660|title=Cristiano Ronaldo sends stylist to museum to brush waxwork's hair|trans-title=Cristiano Ronaldo dërgon stilistin në muzeum për të pastruar flokët e punimit të dyllit|publisher=BBC Sport|language=en|date=5 mars 2015|accessdate=4 nëntor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623125358/https://www.bbc.co.uk/sport/football/31745660|archive-date=23 qershor 2018|url-status=live}}</ref> Në qershor 2015, astronomët e udhëhequr nga [[David Sobral]] nga Lisbona dhe Leiden zbuluan një galaktikë të cilën e quajtën CR7 (Cosmos Redshift 7) në nderim të Ronaldos.<ref>{{cite web|url=https://klankosova.tv/ronaldo-nga-yll-ne-galaksi/|title=Ronaldo, nga yll në galaksi|publisher=Klan Kosova|language=sq|date=18 qershor 2015|accessdate=1 qershor 2020}}</ref> Më 23 korrik 2016, pas triumfit të Portugalisë në Euro 2016, Aeroporti Madeira në Funchal u riemërua si Aeroporti Ndërkombëtar Cristiano Ronaldo.<ref>{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/sq/bota/aeroporti-n%C3%AB-madeira-merr-emrin-e-cristiano-ronaldos/782582|title=Aeroporti në Madeira merr emrin e Cristiano Ronaldos|website=aa.com.tr|language=sq|date=29 mars 2017|accessdate=1 qershor 2020}}</ref> Zbulimi i terminalit me emër të ri u bë më 29 mars 2017, e cila përfshinte një bust të kokës së tij që ju prezantua publikut.<ref name="Emri i aeroportit">{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/portugal/story/3079064/cristiano-ronaldo-airport-rename-critics-slammed-by-madeira-president|title=Cristiano Ronaldo airport rename critics slammed by Madeira president|trans-title=Kritkët për riemërimit e Aeroportit Cristiano Ronaldo kritikohen nga presideni i Madeiras|publisher=ESPN FC|language=en|author=Dermot Corrigan|date=10 mars 2017|accessdate=11 mars 2017|quote=Riemërimi do të kryhet më 29 mars pasi Portugalia të luajë një ndeshje miqësore me Suedinë në Funchal – hera e parë që Ronaldo do të luajë një ndeshje zyrtare në vendlindjen e tij.}}</ref> Busti dhe ndryshimi i emrit shkaktuan polemika, kjo pasi busti nuk kishte ngjashmëri me Ronaldon, duke bërë që të tallet nga komedianët, përfshirë dhe ''[[Saturday Night Live]]'',<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=lhNNrhze3vs|title=Weekend Update: Cecilia Gimenez on Cristiano Ronaldo Bust – SNL|publisher=Saturday Night Live|via=YouTube|language=en|date=9 prill 2017|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329140115/https://www.youtube.com/watch?v=lhNNrhze3vs|archive-date=29 mars 2018|url-status=live}}</ref> ndërsa ndryshimi i emrit ishte subjekt i shumë debateve në vend nga disa politikanë dhe qytetarë, të cilët madje filluan një peticion kundër këtij vendimi. Ky veprim u kritikua Presidenti i Madeira Miguel Albuquerque.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/world-cup-qualifying-uefa/story/3090789/madeira-airport-preparing-to-be-renamed-after-portugal-captain-cristiano-ronaldo|title=Madeira airport preparing to be renamed after Cristiano Ronaldo|trans-title=Aeroporti i Madeiras përgatitet për tu emëruar pas Cristiano Ronaldos|publisher=ESPN FC|language=en|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144103/http://www.espnfc.com/world-cup-qualifying-uefa/story/3090789/madeira-airport-preparing-to-be-renamed-after-portugal-captain-cristiano-ronaldo|archive-date=12 qershor 2018|url-status=live}}</ref><ref name="Emri i aeroportit"/> Një vit më vonë, faqja e internetit sportive Bleacher Report urdhëroi skulptorin Emanuel Santos të krijojë një tjetër bust.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-43598431|title=Ronaldo statue: Sculptor Emanuel Santos takes another shot at bust|trans-title=Statuja e Ronaldos: Skulptori Emanuel Santos ka një tjetër mundësi te busti|publisher=BBC News|language=en|date=30 mars 2018|accessdate=30 maj 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525025556/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-43598431|archive-date=25 maj 2018|url-status=live}}</ref> Sidoqoftë, ky bust nuk u përdor kurrë; në vend të kësaj, një e re u bë nga një skulptor spanjoll; puna e tij ju shfaq publikut më 15 qershor 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.dnoticias.pt/madeira/aeroporto-da-madeira-tem-novo-busto-de-cristiano-ronaldo-EL3296107|title=Aeroporto da Madeira tem novo busto de Cristiano Ronaldo|trans-title=Aeroporti i Madeiras me një tjetër bust të Cristiano Ronaldos|publisher=Diário de Notícias Madeira|language=pt|date=17 qershor 2018|accessdate=17 qershor 2018|archive-date=17 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617142245/http://www.dnoticias.pt/madeira/aeroporto-da-madeira-tem-novo-busto-de-cristiano-ronaldo-EL3296107|url-status=dead}}</ref> Në shkurt 2020, [[Emiratet e Bashkuara Arabe]] i dhanë një vizë të artë Ronaldos, nën iniciativën e Këshillit Sportiv të Dubait për të lidhur lojtarët globalë, dhe për t'i inkurajuar ata të jetojnë dhe investojnë në Emiratet e Bashkuara Arabe.<ref>{{cite web|url=https://www.thepledge.ng/uae-grants-gold-card-visa-to-ronaldo/|title=UAE Grants Gold Card Visa To Ronaldo|trans-title=EBA i japin vizë të artë Ronaldos|publisher=The Pledge|language=en|accessdate=13 shkurt 2020}}</ref> ==Jeta personale== ===Familja, fëmijët dhe marrëdhënjet=== <div class="mw-collapsible" style="box-sizing:border-box;width:100%; overflow:auto; font-size:83%;padding:4px;border:none;float:right; clear:right; width:22em; margin-left:1em; border:1px #aaa solid;"><div style="font-size:100%;line-height:1.6;font-weight:bold;color:inherit;background:transparent;text-align:center;;">Fëmijët e Ronaldos</div><div class="mw-collapsible-content" style="background:transparent;color:inherit;text-align:left;;"> * Me anë të surrogacisë ** Cristiano Ronaldo Jr. (l. 2010), djalë ** Eva Maria (l. 2017), vajzë binjake ** Mateo Ronaldo (l. 2017), djalë binjak * Me Georgina Rodríguez ** Alana Martina (l. 2017), vajzë</div></div> Ronaldo ka katër fëmijë. Ai u bë baba për herë të parë më 17 qershor 2010 pas lindjes së djalit të tij, Cristiano Jr., në Shtetet e Bashkuara.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/7870962/Cristiano-Ronaldo-announces-he-is-the-father-of-a-baby-boy-on-Twitter.html|title=Cristiano Ronaldo announces he is the father of a baby boy on Twitter|trans-title=Cristiano Ronaldo njofton se ai është baba i një djali në Twitter|publisher=The Daily Telegraph|language=en|date=4 korrik 2010|accessdate=5 korrik 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100821132940/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/7870962/Cristiano-Ronaldo-announces-he-is-the-father-of-a-baby-boy-on-Twitter.html|archive-date=21 gusht 2010|url-status=live}}</ref> Ai deklaroi se ka kujdestarinë e plotë të fëmijës dhe nuk do të zbulojë publikisht identitetin e nënës sipas marrëveshjes me të.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/8786871.stm|title=Baby 'joy' for Cristiano Ronaldo|trans-title='Kënaqësi' bebeje për Cristiano Ronaldon|publisher=BBC Sport|language=en|date=4 korrik 2010|accessdate=4 korrik 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722144547/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/8786871.stm|archive-date=22 korrik 2017|url-status=live}}</ref><ref name="tel_child">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/7878410/Cristiano-Ronaldo-names-son-Cristiano-Ronaldo.html|title=Cristiano Ronaldo names son Cristiano Ronaldo|trans-title=Cristiano Ronaldo i vë emrin djalit Cristiano Ronaldo|publisher=The Daily Telegraph|language=en|date=8 korrik 2010|accessdate=8 korrik 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501163740/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/7878410/Cristiano-Ronaldo-names-son-Cristiano-Ronaldo.html|archive-date=1 maj 2013|url-status=live}}</ref> Në janar 2015, Ronaldo njoftoi se marrëdhënia e tij pesë-vjeçare me modelen ruse [[Irina Shayk]] kishte përfunduar.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/ronaldo-ndahet-nga-irina-shayk-sepse/|title=Ronaldo ndahet nga Irina Shayk sepse…|publisher=Gazeta Panorama|language=sq|date=17 janar 2015|accessdate=2 qershor 2020}}</ref> Ronaldo më pas u bë baba i binjakëve, vajzës Eva dhe djalit Mateo, lindur më 8 qershor 2017 në Shtetet e Bashkuara përmes surrogacisë.<ref>{{cite web|url=https://www.balkanweb.com/cristiano-ronaldo-behet-baba-i-dy-binjakeve/|title=Cristiano Ronaldo bëhet baba i dy binjakëve|publisher=BalkanWeb.com|language=sq|date=11 qershor 2017|accessdate=2 qershor 2020}}</ref> Ai është në një lidhje me modelen spanjolle [[Georgina Rodríguez]], e cila lindi vajzën e tyre Alana Martina, më 12 nëntor 2017.<ref>{{cite web|url=https://lajmi.net/cristiano-ronaldo-behet-serish-baba/|title=Cristiano Ronaldo bëhet sërish baba|publisher=Lajmi.net|language=sq|date=12 nëntor 2017|accessdate=2 qershor 2020}}</ref> Babai i Ronaldos, José, vdiq nga një gjendje e mëlçisë e lidhur me alkoolizmin në moshën 52 vjeç në shtator 2005 kur Ronaldo ishte 20 vjeç.<ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/2014/01/fan-cristiano-ronaldo-tarnished-icon|title=The Fan: Cristiano Ronaldo the tarnished icon|trans-title=Cristiano Ronaldo ikona e njollosur|publisher=New Statesman|language=en|author=Hunter Davies|date=16 janar 2014|accessdate=18 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726100131/http://www.newstatesman.com/2014/01/fan-cristiano-ronaldo-tarnished-icon|archive-date=26 korrik 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2005/09/13/sports/13iht-soccer.html|title=Forlán reborn in Spanish soccer|trans-title=Forlan i rilindur në futbollin spanjoll|publisher=The New York Times|language=en|author=Rob Hughes|date=14 shtator 2005|accessdate=19 korrik 2014}}</ref> Ronaldo ka thënë që nuk pi alkool, dhe ai mori një shumë të madhe parash si shpagim për një artikull të ''[[The Daily Telegraph|Daily Telegraph]]'' që kishte raportuar se Ronaldo kishte pirë shumë në një klub nate ndërsa po rikuperohej nga një dëmtim në korrik 2008.<ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/sports/soccer/2009-11-09-873451543_x.htm|title=Ronaldo receives libel damages over drink story|trans-title=Ronaldo merr dëmet e shpifjeve nga historia e pijeve|publisher=USA Today|language=en|date=9 nëntor 2009|accessdate=12 prill 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091113084928/http://www.usatoday.com/sports/soccer/2009-11-09-873451543_x.htm|archive-date=13 nëntor 2009|url-status=live}}</ref> Nëna e tij, Dolores, u diagnostikua me kancer të gjirit në 2007, por në fund u shërua.<ref>{{cite web|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/cristiano-ronaldo-wants-bodyguards-mum-7595364|title=Cristiano Ronaldo wants bodyguards for his mum, amid fears she will become a target|trans-title=Cristiano Ronaldo kërkon truproje për mamanë e tij, mes frikës se ajo mund të bëhet një sinjestër|publisher=Daily Mirror|language=en|author=Gerald Couzens|date=20 mars 2016|accessdate=15 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181015192253/https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/cristiano-ronaldo-wants-bodyguards-mum-7595364|archive-date=15 tetor 2018|url-status=live}}</ref> ===Bamirësia=== Ronaldo ka dhënë kontribute për kauza të ndryshme bamirësie gjatë gjithë karrierës së tij. Pamjet televizive nga tërmeti dhe tsunami i Oqeanit Indian të vitit 2004 treguan një djalë tetë vjeçar të mbijetuar, të quajtur Martunis, i cili kishte me një fanellë numër 7 të futbollistit portugez. Ai ishte i bllokuar për 19 ditë pasi familja e tij u vra. Pas kësaj, Ronaldo vizitoi qytetin Aceh të Indonezisë, për të mbledhur fonde për rehabilitimin dhe rindërtimin.<ref name="Bamirësia">{{cite web|url=https://eduasportin.com/lajme/5-aktet-e-bamiresise-te-cristiano-ronaldo/|title=5 aktet e bamirësisë të Cristiano Ronaldo|publisher=E Dua Sportin|language=sq|date=2 dhjetor 2017|accessdate=3 qershor 2020|archive-date=3 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603160415/https://eduasportin.com/lajme/5-aktet-e-bamiresise-te-cristiano-ronaldo/|url-status=dead}}</ref> Pasi pranoi dëmet e pazbuluara nga një çështje shpifje kundër gazetës The Sun në 2008, Ronaldo dhuroi shumën e marrë për një bamirësi në Madeira.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-11709871|title=Cristiano Ronaldo accepts Daily Telegraph libel payout|trans-title=Cristiano Ronaldo merr shumën e dëmshpërlimit për shpifje nga Daily Telegraph|publisher=BBC News|language=en|date=8 nëntor 2010|accessdate=6 korrik 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131125225838/http://www.bbc.co.uk/news/uk-11709871|archive-date=25 nëntor 2013|url-status=live}}</ref> Në vitin 2009, Ronaldo dhuroi 100,000 £ në spitalin që shpëtoi jetën e nënës së tij në Madeira pas betejës së saj me kancerin, në mënyrë që ata të mund të ndërtojnë një qendër për kurimin e kancerit në ishull.<ref>{{cite web|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/312084/cristiano-ronaldo-donates-100-000-to-cancer-hospital|title=Ronaldo donates to Cancer-stricken mums saviors|trans-title=Ronaldo dhuron për mamatë që kanë mbijetuar ndaj kancerit|website=CristianoRonaldoFan.net|language=en|date=25 qershor 2012|accessdate=25 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130212005600/http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/312084/cristiano-ronaldo-donates-100-000-to-cancer-hospital|archive-date=12 shkurt 2013|url-status=live}}</ref> Në mbështetje të viktimave të përmbytjes në Madeira të vitit 2010, Ronaldo u zotua të luajë në një ndeshje bamirësie në Madeira ndërmjet klubit të Premiera Ligës [[FC Porto|Porto]] dhe lojtarëve nga klubet me bazë në Madeira Marítimo dhe Nacional.<ref name="Reuters22Feb2010CharityMatch">{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/sportsNews/idAFJOE61L09O20100222|title=Ronaldo to play in charity match for Madeira|trans-title=Ronaldo do të luajë një ndeshje bamirësie për Madeirën|publisher=Reuters|language=en|date=22 shkurt 2010|url-status=dead|access-date=3 qershor 2020|archive-date=19 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119064041/http://af.reuters.com/article/sportsNews/idAFJOE61L09O20100222}}</ref> Në vitin 2012, Ronaldo dhe agjenti i tij paguan një trajtim të specializuar për një djalë nëntë vjeçar Canarian i cili kishte kancer terminal.<ref>{{cite web|url=http://www.as.com/english/articulo/cristiano-ronaldo-funds-cancer-treatment/20120619dasdenspo_11/Ten|title=Cristiano Ronaldo funds cancer treatment for 9-year-old boy|trans-title=Cristiano Ronaldo financon trajtimin e kancerit për një djalë 9-vjeçar|publisher=AS.com|language=en|date=19 qershor 2012|accessdate=15 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517153709/http://www.as.com/english/articulo/cristiano-ronaldo-funds-cancer-treatment/20120619dasdenspo_11/Ten|archive-date=17 maj 2014|url-status=live}}</ref> Në dhjetor 2012, Ronaldo iu bashkua programit "11 për Shëndetin" të FIFA-s për të rritur ndërgjegjësimin midis fëmijëve se si të qëndronin larg nga droga, HIV, malarja dhe mbipesha.<ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/2012/12/31/en/football/international_football/1356973939.html|title=Messi and Ronaldo join forces for FIFA's '11 for Health'|trans-title=Messi dhe Ronaldo bashkojnë forcat për "11 për Shëndetin" të FIFA-s|publisher=Marca|language=en|date=31 dhjetor 2012|accessdate=21 shkurt 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130206092629/http://www.marca.com/2012/12/31/en/football/international_football/1356973939.html|archive-date=6 shkurt 2013|url-status=live}}</ref> Në janar 2013, Ronaldo u bë Ambasadori i ri Global Artist i Save the Children, në të cilën shpreson të ndihmojë në luftimin e urisë dhe mbipeshes së fëmijëve.<ref>{{cite web|url=http://www.savethechildren.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=8rKLIXMGIpI4E&b=8486803&ct=12703073|title=Cristiano Ronaldo Kicks Off the New Year as Save the Children's New Global Artist Ambassador for Child Hunger and Nutrition|trans-title=Cristiano Ronaldo e nis vitin e ri Ambasadori i ri global i Save the Children për urinë dhe ushqyerjen e fëmijëve|publisher=Save the Children|language=en|date=27 mars 2013|access-date=6 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927052831/http://www.savethechildren.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=8rKLIXMGIpI4E&b=8486803&ct=12703073|archive-date=27 shtator 2017|url-status=dead}}</ref> Në mars, Ronaldo pranoi të jetë ambasadori i Forumit të Kujdesit Mangrove në Indonezi, një organizatë që synon të rrisë vetëdijen për ruajtjen e mangrove.<ref>{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2013/03/17/ronaldo-ambassador-mangrove.html|title=Ronaldo ambassador for mangrove|trans-title=Ronaldo ambasador për mangrovët|publisher=The Jakarta Post|language=en|date=17 mars 2013|accessdate=15 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130321060234/http://www.thejakartapost.com/news/2013/03/17/ronaldo-ambassador-mangrove.html|archive-date=21 mars 2013|url-status=dead}}</ref> Ronaldo u emërua sportisti më bamirës në botë për vitin 2015 pasi dhuroi 5 milion £ për përpjekjet e ndihmës pas tërmetit në Nepal i cili vrau mbi 8,000 njerëz.<ref name="Bamirësia"/> Në qershor 2016, Ronaldo dhuroi të gjithë bonusin e tij prej 600,000 € pas fitmit të Ligës së Kampioneve nga Real Madridi për sezonin 2015–16.<ref>{{cite web|url=http://sport.albeu.com/sport/ronaldo-dhuron-per-bamiresi-bonusin-e-realit/247460/|title=Ronaldo dhuron për bamirësi bonusin e Realit|website=Sport.albeu.com|language=sq|date=4 qershor 2016|accessdate=3 qershor 2020|archive-date=3 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603160414/http://sport.albeu.com/sport/ronaldo-dhuron-per-bamiresi-bonusin-e-realit/247460/|url-status=dead}}</ref> Në gusht 2016, Ronaldo lançoi "CR7Selfie", një aplikacion selfie për bamirësi për të ndihmuar Save the Children që lejon pjesëmarrësit të bëjnë një selfie me të në një nga disa veshje dhe poza të ndryshme.<ref>{{Cite web|url=http://www.adweek.com/adfreak/cristiano-ronaldos-new-charity-app-lets-you-post-selfies-him-topless-or-otherwise-172893|title=Cristiano Ronaldo's New Charity App Lets You Post Selfies With Him, Topless or Otherwise|trans-title=Aplikacioni i ri i bamirësisë i Cristiano Ronaldos të lejon të postosh selfie me të, pa bluze ose ndryshe|publisher=Adweek|language=en|author=David Griner|date=9 gusht 2016|access-date=11 gusht 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811170925/http://www.adweek.com/adfreak/cristiano-ronaldos-new-charity-app-lets-you-post-selfies-him-topless-or-otherwise-172893|archive-date=11 gusht 2016|url-status=live}}</ref> Në aplikacion, tifozët mund të zgjedhin 68 fotografi të ndryshme të Ronaldos në veshje dhe poza dhe të lëvizin nëpër 39 filtra për ti vendosur në selfiet e tyre.<ref>{{cite web|url=http://www.savethechildren.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=8rKLIXMGIpI4E&b=9357115&ct=14908085&notoc=1|title=Soccer Superstar Cristiano Ronaldo Launches New Selfie App, Donation for Every Download Helps Kids in Need|trans-title=Superylli i futbollit Cristiano Ronaldo lançon aplikacionin e ri të Selfies, dhurim për çdo shkarkim ndihmon fëmijët në nevojë|publisher=Save the Children|language=en|date=9 gusht 2016|accessdate=11 gusht 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813024003/http://www.savethechildren.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=8rKLIXMGIpI4E&b=9357115&ct=14908085&notoc=1|archive-date=13 gusht 2016|url-status=dead}}</ref> ===Çështjet ligjore=== Në korrik 2017, Ronaldo u akuzua për evazion fiskal me vlerë gati 15 milion € të taksave ndërmjet 2011 dhe 2014, një pretendim që ai e mohoi në atë kohë.<ref>{{cite web|url=https://tvklan.al/cristiano-ronaldo-nen-akuze-per-evazion-fiskal-me-vlere-14-milione-euro/|title=Cristiano Ronaldo nën akuzë për evazion fiskal me vlerë 14 milionë Euro|publisher=TV Klan|language=sq|date=13 qershor 2017|accessdate=4 qershor 2020}}</ref> Në qershor 2018, Ronaldos iu dha një dënim me burg për dy vite (i pezulluar) dhe u gjobit me 18,8 milion €, e cila më vonë u ul në 16,8 milion € pasi Ronaldo arriti një marrëveshje me autoritetet spanjolle.<ref>{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/sq/sport/ronaldo-gjobitet-me-18-8-milion%C3%AB-euro/1214798|title=Ronaldo gjobitet me 18,8 milionë euro|website=aa.com.tr|language=sq|date=26 korrik 2018|accessdate=4 qershor 2020}}</ref> Dënimi mund të kryhet në provë, pa pasur nevojë që Ronaldo të jetë në burg, për sa kohë që ai nuk kryen evazion fiskal sërisht.<ref>{{cite web|url=https://shqiptarja.com/lajm/ronaldo-denohet-me-dy-vite-burg-dhe-nje-prej-gjobe-188-milione-euro|title=Evazion fiskal /Ronaldo dënohet me dy vite burg dhe një gjobë prej 18.8 milionë euro|publisher=Shqiptarja.com|language=sq|date=15 qershor 2018|accessdate=4 qershor 2020}}</ref> Ronaldo dhe një burrë tjetër u hetuan nga Shërbimi i Prokurorisë Britanike të Kurorës pasi një akuzë për përdhunim në vitin 2005 që u soll nga dy gra. Brenda disa ditësh, të dy gratë tërhoqën pretendimet e tyre dhe [[Scotland Yard]] më vonë lëshoi një deklaratë duke thënë se nuk kishte prova të mjaftueshme për një ndjekje penale.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/london/4468628.stm|title=Ronaldo will not face rape charge|trans-title=Ronaldo nuk do të përballet me akuza për përdhunim|publisher=BBC News|language=en|accessdate=8 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008175202/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/london/4468628.stm|archive-date=8 tetor 2018|url-status=live}}</ref> Në prill 2017, u raportua se Ronaldo po hetohej nga Departamenti i Policisë në Las Vegas për një akuzë për përdhunim që nga viti 2009.<ref>{{cite web|url=https://www.koha.net/showbiz/120300/ronaldo-akuzohet-per-perdhunim/|title=Ronaldo akuzohet për përdhunim|publisher=Koha.net|language=sq|date=1 tetor 2018|accessdate=4 qershor 2020}}</ref> Dokumentet, të konfirmuara nga avokatët e Ronaldos, thonë se Ronaldo pagoi një grua 375,000 $ që ajo të mos e bënte publike këtë ngjarje.<ref>{{cite web|url=https://shqiptarja.com/lajm/christiano-ronaldo-akuzohet-per-br-perdhunim-8203-ka-paguar-per-heshtjen?r=app|title=Cristiano Ronaldo akuzohet për përdhunim, ka paguar për heshtjen|publisher=Shqiptarja.com|language=sq|date=15 prill 2017|accessdate=4 qershor 2020}}</ref> Ronaldo dhe avokatët e tij lëshuan një deklaratë të gjatë duke mohuar të gjitha akuzat, duke i përshkruar ato si një "fushatë të qëllimshme për shpifje" me pjesë të konsiderueshme "të ndryshuara/ose të fabrikuara plotësisht",<ref>{{cite web|url=https://www.balkanweb.com/akuzat-per-perdhunim-reagon-cristiano-ronaldo-akuze-e-peshtire-do-te-bej-gjithcka/|title=Akuzat për përdhunim, reagon Cristiano Ronaldo: E pështirë, do të bëj gjithçka|publisher=BalkanWeb.com|language=sq|date=15 prill 2017|accessdate=4 qershor 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.koha.net/sport/120745/ronaldo-mohon-akuzat-per-perdhunim/|title=Ronaldo mohon akuzat për përdhunim|publisher=Koha.net|language=sq|date=3 tetor 2018|accessdate=4 qershor 2020}}</ref> një pretendim të cilin ''Der Spiegel'' e mohoi kategorikisht.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/45824263|title=Cristiano Ronaldo: 'German Magazine stands by reporting'|trans-title=Cristiano Ronaldo: 'Revista gjermane qëndron duke raportuar'|publisher=BBC Sport|language=en|accessdate=10 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012012740/https://www.bbc.co.uk/sport/amp/football/45824263|archive-date=12 tetor 2018|url-status=live}}</ref> Në korrik 2019, prokurorët e Las Vegas thanë se nuk do të akuzonin Ronaldon për akuzat e përdhunimit; deklarata shtoi: "Bazuar në një rishikim të informacionit në këtë kohë, pretendimet për sulm seksual kundër Cristiano Ronaldos nuk mund të provohen përtej një dyshimi të arsyeshëm."<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-49078808|title=Ronaldo will not face charges over alleged rape|trans-title=Ronaldo nuk do të përballet me akuza për përdhunim të sajuar|publisher=BBC Sport|language=en|date=22 korrik 2019|accessdate=4 qershor 2020}}</ref> ==Statistikat e karrierës== ===Klube=== {{updated|15 mars 2024}}<ref name="Soccerway">{{cite web|url=https://int.soccerway.com/players/cristiano-ronaldo-dos-santos-aveiro/382/|title=Cristiano Ronaldo|publisher=Soccerway|language=en|accessdate=1 qershor 2020}}</ref><ref name="footballzzclub">{{cite web|url=https://www.thefinalball.com/jogador.php?epoca_id=132&id=1579&op=zoomstats&tpstats=club|title=Cristiano Ronaldo|website=footballzz.co.uk|language=en|accessdate=23 maj 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226204311/http://www.footballzz.co.uk/jogador.php?epoca_id=132&id=1579&op=zoomstats&tpstats=club|archive-date=26 dhjetor 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/ronaldo.html|title=Cristiano Ronaldo|website=StretfordEnd.co.uk|language=en|accessdate=28 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430070139/http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/ronaldo.html|archive-date=30 prill 2012|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Ndeshjet dhe golat sipas klubit, sezonit dhe kompeticionit |- !rowspan=2|Klubi !rowspan=2|Sezoni !colspan=3|Liga !colspan=2|Kupa !colspan=2|[[Kupa EFL|Kupa e Ligës]] !colspan=2|[[UEFA|Evropa]] !colspan=2|Tjetër !colspan=2|Gjithsej |- !Divizioni!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola |- |[[Sporting CP B]] |[[2002–03 Segunda Divisão B|2002–03]] |[[Segunda Divisão]] |2||0||colspan=2|—||colspan=2|—||colspan=2|—||colspan=2|—||2||0 |- |[[Sporting CP]] |[[2002–03 Primeira Liga|2002–03]] |[[Primeira Liga]] |25||3||3||2||colspan=2|—||3<ref group="lower-alpha">Një ndeshje në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]], dy ndeshje në [[UEFA Liga e Evropës|Kupën UEFA]]</ref>||0||0||0||31||5 |- |rowspan=7|[[Manchester United F.C.|Manchester United]] |[[Premier League 2003–04|2003–04]] |rowspan=6|[[Premier League]] |29||4||5||2||1||0||5||0||0||0||40||6 |- |[[Premier League 2004–05|2004–05]] |33||5||7||4||2||0||8||0||0||0||50||9 |- |[[Premier League 2005–06|2005–06]] |33||9||2||0||4||2||8||1||colspan=2|—||47||12 |- |[[Premier League 2006–07|2006–07]] |34||17||7||3||1||0||11||3||colspan=2|—||53||23 |- |[[Premier League 2007–08|2007–08]] |34||31||3||3||0||0||11||8||1<ref group="lower-alpha" name="CS">Ndeshje në [[FA Community Shield]]</ref>||0||49||42 |- |[[Premier League 2008–09|2008–09]] |33||18||2||1||4||2||12||4||2<ref group="lower-alpha" name="FCW">Të gjitha ndeshjet në [[FIFA Kupa e Botës për Klube|FIFA Kupën e Botës për Klube]]</ref>||1||53||26 |- !colspan=2|Gjithsej !196!!84!!26!!13!!12!!4!!55!!16!!3!!1!!292!!118 |- |rowspan=10|[[Real Madrid CF|Real Madrid]] |[[La Liga 2009–10|2009–10]] |rowspan=9|[[La Liga]] |29||26||0||0||colspan=2|—||6||7||colspan=2|—||35||33 |- |[[La Liga 2010–11|2010–11]] |34||40||8||7||colspan=2|—||12||6||colspan=2|—||54||53 |- |[[La Liga 2011–12|2011–12]] |38||46||5||3||colspan=2|—||10||10||2<ref group="lower-alpha" name="SCE">Të gjitha ndeshjet në [[Supercopa de España]]</ref>||1||55||60 |- |[[La Liga 2012–13|2012–13]] |34||34||7||7||colspan=2|—||12||12||2<ref group="lower-alpha" name="SCE"/>||2||55||55 |- |[[La Liga 2013–14|2013–14]] |30||31||6||3||colspan=2|—||11||17||colspan=2|—||47||51 |- |[[La Liga 2014–15|2014–15]] |35||48||2||1||colspan=2|—||12||10||5<ref group="lower-alpha">Një ndeshje dhe dy gola në [[UEFA Super Kupa|UEFA Super Kupë]], dy ndeshje në [[Supercopa de España]], dy ndeshje në [[FIFA Kupa e Botës për Klube|FIFA Kupën e Botës për Klube]]</ref>||2||54||61 |- |[[La Liga 2015–16|2015–16]] |36||35||0||0||colspan=2|—||12||16||colspan=2|—||48||51 |- |[[La Liga 2016–17|2016–17]] |29||25||2||1||colspan=2|—||13||12||2<ref group="lower-alpha" name="FCW"/>||4||46||42 |- |[[La Liga 2017–18|2017–18]] |27||26||0||0||colspan=2|—||13||15||4<ref group="lower-alpha">Një ndeshje në [[UEFA Super Kupa|UEFA Super Kupë]], një ndeshje dhe një gol në [[Supercopa de España]], dy ndeshje dhe dy gola në [[FIFA Kupa e Botës për Klube|FIFA Kupën e Botës për Klube]]</ref>||3||44||44 |- !colspan=2|Gjithsej !292!!311!!30!!22!!colspan=2|—!!101!!105!!15!!12!!438!!450 |- |rowspan="5"|[[Juventus F.C.|Juventus]] |[[2018–19 Juventus FC season|2018–19]] |rowspan=4|[[Serie A]] |31||21||2||0||colspan="2"|—||9||6||1{{efn|name="SI"|Ndeshje në [[Supercoppa Italiana]]}}||1||43||28 |- |[[2019–20 Juventus FC season|2019–20]] |33||31||4||2||colspan="2"|—||8||4||1{{efn|name="SI"}}||0||46||37 |- |[[2020–21 Juventus FC season|2020–21]] |33||29||4||2||colspan="2"|—||6||4||1{{efn|name="SI"}}||1||44||36 |- |[[2021–22 Juventus FC season|2021–22]] |1||0||0||0||colspan="2"|—||0||0||0||0||1||0 |- !colspan="2"|Gjithsej !98!!81!!10!!4!!colspan="2"|—!!23!!14!!3!!2!!134!!101 |- |rowspan="3"|Manchester United |[[2021–22 Manchester United F.C. season|2021–22]] |rowspan=2|Premier League |30||18||1||0||0||0||7||6||colspan="2"|—||38||24 |- |[[2022–23 Manchester United F.C. season|2022–23]] |10||1||0||0||0||0||6{{efn|Të gjitha ndeshjet në [[UEFA Liga e Evropës|UEFA Ligën e Evropës]]}}||2||colspan=2|—||16||3 |- !colspan="2"|Gjithsej !40!!19!!1!!0!!0!!0!!13!!8!!colspan="2"|—!!54!!27 |- |rowspan="3"|[[Al Nassr FC|Al Nassr]] |[[2022–23 Al-Nassr FC season|2022–23]] |rowspan=2|[[Liga Pro Saudite]] |16||14||2||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||1{{efn|Ndeshje në [[Super Kupa Saudite|Super Kupën Saudite]]}}||0||19||14 |- |[[2023–24 Al Nassr FC season|2023–24]] |22||23||2||1||colspan="2"|—||9{{efn|Të gjitha ndeshjet në [[AFC Liga e Kampioneve|AFC Ligën e Kampioneve]]}}||6||6{{efn|Të gjjtha ndeshjet në [[Kupa Arabe e Klubeve Kampione|Kupën Arabe të Klubeve Kampione]]}}||6||39||36 |- !colspan="2"|Gjithsej !38!!37!!4!!1!!colspan="2"|—!!9!!6!!7!!6!!58!!50 |- !colspan="3"|Gjithsej karriera !691!!535!!74!!42!!12!!4!!204!!149!!28!!21!!1,009!!751 |} {{Reflist|group=lower-alpha}} ===Kombëtarja=== [[Skeda:Ronaldo 2017.jpg|parapamje|Ronaldo në aksion gjatë [[FIFA Kupa e Konfederatave 2017|FIFA Kupës së Konfederatave 2017]] në [[Rusi]].]] {{updated|26 mars 2024}}<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/cronaldo-intlg.html|title=Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro – Century of International Appearances|trans-title=Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro - Një shekull me paraqitje ndërkombëtare|publisher=RSSSF|language=en|author=Roberto Mamrud|date=29 gusht 2013|accessdate=25 dhjetor 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eu-football.info/_player.php?id=24753|title=Cristiano Ronaldo|website=EU-Football.info|language=en|accessdate=4 qershor 2020}}</ref> {| class=wikitable style="text-align: center;" |+ Ndeshjet dhe golat sipas ekipit kombëtar dhe vitit |- !Ekipi kombëtar!!Viti!!Ndsh!!Gola |- |rowspan=23|[[Kombëtarja portugeze e futbollit|Portugalia]] |- |2003||2||0 |- |2004||16||7 |- |2005||11||2 |- |2006||14||6 |- |2007||10||5 |- |2008||8||1 |- |2009||7||1 |- |2010||11||3 |- |2011||8||7 |- |2012||13||5 |- |2013||9||10 |- |2014||9||5 |- |2015||5||3 |- |2016||13||13 |- |2017||11||11 |- |2018||7||6 |- |2019||10||14 |- |2020||6||3 |- |2021||14||13 |- |2022||12||3 |- |2023||9||10 |- |2024||1||0 |- !colspan=2|Gjithsej||206||128 |} ==Trofe== ===Klube=== ;Sporting CP<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/en/teams/first-team/forwards/cristiano-ronaldo/index.php|title=Cristiano Ronaldo|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604100358/https://www.juventus.com/en/teams/first-team/forwards/cristiano-ronaldo/index.php|archive-date=4 qershor 2019|publisher=Juventus F.C.}}</ref> * [[Supertaça Cândido de Oliveira]]: [[Supertaça Cândido de Oliveira 2002|2002]] ;Manchester United<ref name="Transfermarkt">{{cite web|url=https://www.transfermarkt.com/cristiano-ronaldo/erfolge/spieler/8198|title=Cristiano Ronaldo|publisher=Transfermarkt|language=en|accessdate=26 maj 2020}}</ref> * [[Premier League]]: [[2006–07 FA Premier League|2006–07]], [[2007–08 Premier League|2007–08]], [[2008–09 Premier League|2008–09]] * [[FA Cup]]: [[Finalja e FA Cup 2004|2003–04]] * [[EFL Cup|Football League Cup]]: [[Finalja e Football League Cup 2006|2005–06]], [[Finalja e Football League Cup 2009|2008–09]] * [[FA Community Shield]]: [[FA Community Shield 2007|2007]], [[FA Community Shield 2008|2008]] * [[UEFA Liga e Kampionëve]]: [[UEFA Liga e Kampionëve 2007–08|2007–08]] * [[FIFA Kupa e Botës për Klube]]: [[2008 FIFA Kupa e Botës për Klube|2008]] ;Real Madrid<ref name="Transfermarkt"/> * [[La Liga]]: [[2011–12 La Liga|2011–12]], [[2016–17 La Liga|2016–17]] * [[Copa del Rey]]: [[Finalja e Copa del Rey 2011|2010–11]], [[Finalja e Copa del Rey 2014|2013–14]] * [[Supercopa de España]]: [[Supercopa de España 2012|2012]], [[Supercopa de España 2017|2018]] * [[UEFA Liga e Kampionëve]]: [[2013–14 UEFA Liga e Kampioneve|2013–14]], [[2015—16 UEFA Liga e Kampioneve|2015–16]], [[2016–17 UEFA Liga e Kampioneve|2016–17]], [[2017–18 UEFA Liga e Kampioneve|2017–18]] * [[UEFA Super Kupa]]: [[UEFA Super Kupa 2014|2014]], [[UEFA Super Kupa 2016|2016]], [[UEFA Super Kupa 2017|2017]] * [[FIFA Kupa e Botës për Klube]]: [[FIFA Kupa e Botës për Klube 2014|2014]], [[FIFA Kupa e Botës për Klube 2016|2016]], [[FIFA Kupa e Botës për Klube 2017|2017]] ;Juventus<ref name="Transfermarkt"/> * [[Serie A]]: [[Serie A 2018–19|2018–19]], [[Serie A 2019–20|2019–20]] * [[Coppa Italia]]: [[Coppa Italia 2020–21|2020–21]] * [[Supercoppa Italiana]]: [[Supercoppa Italiana 2018|2018]], [[Supercoppa Italiana 2020|2020]] ;Al-Nassr<ref name="Transfermarkt"/> *[[Kupa e Kampionëve të Klubeve Arabe]]: [[Kupa e Kampionëve të Klubeve Arabe 2023|2023]] *[[Liga Profesionale Saudite]]: [[Liga Profesionale Saudite 2025–26|2025–26]] ===Kombëtarja=== ;Portugalia<ref name="Transfermarkt"/> * [[Kampionati Evropian i Futbollit|UEFA Kampionati Evropian]]: [[UEFA Euro 2016|2016]] * [[UEFA Liga e Kombeve]]: [[UEFA Liga e Kombeve 2018–19|2018–19]], [[UEFA Liga e Kombeve 2024–25|2024–25]] ===Personale=== <!--Të gjitha çmimet dhe trofetë e fituara nga Cristiano Ronaldo janë listuar në rend kronologjik, duke nisur nga çmimi/trofeu i parë i fituar e deri te i fundit.--> [[Skeda:Cristiano Ronaldo - Ballon d'Or (cropped).jpg|thumb|upright|Ronaldo ka fituar Topin e Artë pesë herë në karrierën e tij; në foto është Topi i Artë i vitit 2014.]] *[[Çmimet e UEFA Kampionatit Evropian#Ekipi i Turnamentit|Ekipi i Turnamentit në UEFA Kampionatin Evropian]]: [[UEFA Euro 2004#Çmimet|2004]], [[UEFA Euro 2012#Çmimet|2012]], [[UEFA Euro 2016#Çmimet|2016]] *[[UEFA Ekipi i Vitit]]: [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2004|2004]], [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2007|2007]], [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2008|2008]], [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2009|2009]], [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2010|2010]], [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2011|2011]], [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2012|2012]], [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2013|2013]], [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2014|2014]], [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2015|2015]], [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2016|2016]], [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2017|2017]], [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2018|2018]], [[UEFA Ekipi i Vitit#Ekipi i Vitit 2019|2019]]<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2201679.html|title=Ultimate Team of the Year: the all-time XI|trans-title=Ekipi i Vitit Ultimate: XI e të gjitha kohërave|publisher=UEFA|language=en|date=22 nëntor 2015|accessdate=25 nëntor 2015|archive-date=31 dhjetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231165432/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2201679.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.realmadrid.com/en/news/2018/01/cristiano-ramos-marcelo-kroos-and-modric-all-in-the-uefacom-team-of-the-year-2017|title=Cristiano, Ramos, Marcelo, Kroos and Modric all in the UEFA.com Team of the Year 2017|trans-title=Cristiano, Ramos, Marcelo, Kroos dhe Modric të gjithë në UEFA.com Ekipin e Vitit 2017|website=realmadrid.com|publisher=Real Madrid C.F.|language=en|date=11 janar 2018|accessdate=17 janar 2018|quote=Cristiano Ronaldo është zgjedhur për herë të dymbëdhjetë dhe është lojtari me më shumë paraqitje.|location=Madrid, Spanjë}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2589223.html|title=UEFA.com fans' Team of the Year 2018 revealed|trans-title=UEFA.com Ekipi i Vitit nga Tifozët 2018 zbulohet|publisher=UEFA|language=en|date=11 janar 2019|accessdate=11 janar 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2637433.html|title=UEFA.com fans' Team of the Year 2019 revealed|trans-title=UEFA.com Ekipi i Vitit nga Tifozët 2019 zbulohet|publisher=UEFA|language=en|date=15 janar 2020|accessdate=15 janar 2020}}</ref> *[[PFA Lojtari i Ri i Vitit]]: 2006–07<ref name="PFA0607">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/6582201.stm|title=Ronaldo secures PFA awards double|trans-title=Ronaldo siguron dopietën e çmimeve PFA|publisher=BBC Sport|language=en|date=22 prill 2007|accessdate=18 prill 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20080414212009/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/6582201.stm|archive-date=14 prill 2008|url-status=live}}</ref> *[[PFA Lojtari i Vitit i Lojtarëve]]: 2006–07,<ref name="PFA0607"/> 2007–08<ref name="PFA0708">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/7370319.stm|title=Ronaldo named player of the year|trans-title=Ronaldo emërohet lojtari i vitit|publisher=BBC Sport|language=en|date=27 prill 2008|accessdate=18 prill 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20080501021313/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/7370319.stm|archive-date=1 maj 2008|url-status=live}}</ref> *[[Lojtari i Sezonit i Premier League|Lojtari i Sezonit i Premier Ligës]]: 2006–07, 2007–08<ref name="PremProfile"/> *[[FWA Futbollisti i Vitit]]: 2006–07, 2007–08<ref>{{cite web|url=http://footballwriters.co.uk/previous-foty/|title=Previous Winners – Footballer of the year|trans-title=Fituesit e mëparshëm – Futbollisti i Vitit|publisher=Football Writers' Association|language=en|accessdate=18 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118205853/http://footballwriters.co.uk/previous-foty/|archive-date=18 nëntor 2018|url-status=live}}</ref> *[[Futbollisti i Vitit i UEFA-s]]: 2007–08 *[[Sulmuesi i Vitit i UEFA-s]]: 2007–08 *[[Këpuca e Artë e Premier League|Këpuca e Artë e Premier Ligës]]: 2007–08<ref name="PremProfile">{{cite web|url=https://www.premierleague.com/players/2522/Cristiano-Ronaldo/overview|title=Cristiano Ronaldo: Overview|trans-title=Cristiano Ronaldo: Përmbledhje|publisher=Premier League|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417224152/https://www.premierleague.com/players/2522/Cristiano-Ronaldo/overview|archive-date=17 prill 2018|accessdate=28 shtator 2018}}</ref> *[[Topi i artë|FIFA Topi i Artë]]/[[Topi i artë|Topi i Artë]]: [[Topi i Artë 2008|2008]], [[FIFA Topi i Artë 2013|2013]], [[FIFA Topi i Artë 2014|2014]], [[Topi i Artë 2016|2016]], [[Topi i Artë 2017|2018]] *[[FIFA Lojtari Botëror i Vitit]]: [[FIFA Lojtari Botëror i Vitit 2008|2008]] *[[FIFPro Lojtari Botëror i Vitit]]: [[FIFPro Lojtari Botëror i Vitit 2008|2008]] *[[FIFA Çmimi Puskás]]: 2009<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/ballon-dor/history/index.html|title=History|trans-title=Historia|publisher=FIFA|language=en|quote=2009 – PUSKÁS AWARD – CRISTIANO RONALDO (POR)|accessdate=24 maj 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605073410/http://www.fifa.com/ballon-dor/history/index.html|archive-date=5 qershor 2016|url-status=live}}</ref> *[[Trofeu Pichichi]]: 2010–11, 2013–14, 2014–15 *[[Çmimet e La Ligas|Lojtari më i vlefshëm i La Ligas]]: [[2012–13 La Liga|2012–13]]<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/barcelona/10491269/Lionel-Messi-completes-double-at-La-Liga-awards-while-Cristiano-Ronaldo-picks-up-newly-created-prize.html|title=Lionel Messi completes double at La Liga awards while Cristiano Ronaldo picks up newly created prize|trans-title=Lionel Messi plotëson dopietën në Çmimet e La Ligas kurse Cristiano Ronaldo fiton çmimin e sapokrijuar|publisher=The Daily Telegraph|language=en|author=Ben Bloom|date=3 dhjetor 2013|accessdate=18 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007223458/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/barcelona/10491269/Lionel-Messi-completes-double-at-La-Liga-awards-while-Cristiano-Ronaldo-picks-up-newly-created-prize.html|archive-date=7 tetor 2018|url-status=live}}</ref> *[[Çmimet e La Ligas|Lojtari më i mirë i La Ligas]]: [[2013–14 La Liga|2013–14]]<ref name="2013–14">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/atletico-madrid-snubbed-at-la-liga-awards-despite-winning-league-ahead-of-spanish-giants-real-madrid-9822760.html|title=Atlético Madrid snubbed at La Liga awards despite winning league ahead of Spanish giants Real Madrid and Barcelona|trans-title=Atletico Madrid injohet te Çmimet e La Ligas pavarësisht se fitoi ligën para gjigandëve spanjoll Real Madrid dhe Barcelona|publisher=The Independent|language=en|author=Nicholas Rigg|date=28 tetor 2014|accessdate=18 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309200553/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/atletico-madrid-snubbed-at-la-liga-awards-despite-winning-league-ahead-of-spanish-giants-real-madrid-9822760.html|archive-date=9 mars 2016|url-status=live|ref=none}}</ref> *[[Çmimet e La Ligas|Sulmuesi më i mirë i La Ligas]]: [[2013–14 La Liga|2013–14]]<ref name="2013–14"/> *[[UEFA Çmimi i Lojtarit më të mirë në Evropë]]: 2014, 2016, 2017 *Ekipi i Sezonit në [[La Liga]] nga [[UEFA]]: 2015–16,<ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/en/football/spanish-football/2016/05/16/573a37ec468aeb19478b45ef.html|title=Atletico dominate UEFA's La Liga team of the season|trans-title=Atletico dominon Ekipin e Sezonit të La Ligas nga UEFA|publisher=Marca|language=en|date=16 maj 2016|access-date=18 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615214832/http://www.marca.com/en/football/spanish-football/2016/05/16/573a37ec468aeb19478b45ef.html|archive-date=15 qershor 2018|url-status=live}}</ref> 2016–17<ref>{{cite web|url=http://futbol.as.com/futbol/2017/05/22/primera/1495474276_384251.html|title=Once ideal de LaLiga para UEFA: 4 del Madrid, 3 del Barça...|trans-title=Ekipi All-Star i La Ligas nga UEFA: 4 nga Madridi, 3 nga Barça...|publisher=Diario AS|language=es|date=22 maj 2017|accessdate=18 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817123159/https://futbol.as.com/futbol/2017/05/22/primera/1495474276_384251.html|archive-date=17 gusht 2017|url-status=dead}}</ref> *[[The Best FIFA Men's Player]]: [[The Best FIFA Men's Player 2016|2016]], [[The Best FIFA Men's Player 2017|2017]] *[[Çmimet e FIFA Kupës së Botës|Ekipi i Ëndërrave të FIFA Kupës së Botës]]: [[2018 FIFA Kupa e Botës|2018]]<ref name="2018 FWC Dream Team">{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/news/fan-dream-team-and-prize-winners-revealed|title=Fan Dream Team and prize winners revealed!|trans-title=Ekipi i Ëndërrave i tifozëve dhe fituesit e çmimeve zbulohen!|publisher=FIFA|language=en|date=23 korrik 2018|accessdate=18 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828182020/https://www.fifa.com/worldcup/news/fan-dream-team-and-prize-winners-revealed|archive-date=28 gusht 2018|url-status=live}}</ref> *Lojtari më i mirë në [[Serie A]]: [[2018–19 Serie A#Çmimet|2018–19]]<ref name="MVP"/> *[[Futbollisti i Vitit në Serie A]]: [[2018–19 Serie A|2019]] *[[Ekipi i Vitit i Serie A]]: [[2018–19 Serie A|2018–19]]<ref>{{cite web|url=https://www.kosova-sot.info/sport/381506/ekipi-i-vitit-ne-serie-a-asnje-lojtar-nga-interi-dhe-milani/|title=Ekipi i vitit në Serie A, asnjë lojtar nga Interi dhe Milani!|publisher=Kosova Sot Online|language=sq|date=22 maj 2019|accessdate=4 qershor 2020|archive-date=4 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604122622/https://www.kosova-sot.info/sport/381506/ekipi-i-vitit-ne-serie-a-asnje-lojtar-nga-interi-dhe-milani/|url-status=dead}}</ref> *EKipi i Turnamentit i Finaleve të [[UEFA Liga e Kombeve|UEFA Ligës së Kombeve]]: [[Finalet e UEFA Ligës së Kombeve|2019]]<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefanationsleague/news/newsid=2607717.html|title=UEFA Nations League Finals: Team of the Tournament|trans-title=Finalet e UEFA Ligës së Kombeve: Ekipi i Turnamentit|publisher=UEFA|language=en|date=10 qershor 2019|accessdate=11 qershor 2019}}</ref> ==Shënimet== <references group="note"/> == Referime == {{Reflist|30em}} ==Lidhje të jashtme== {{Commons}} *[https://web.archive.org/web/20181030115633/https://www.cristianoronaldo.com/ Uebfaqja zyrtare] *[https://www.realmadrid.com/en/football/squad/cristiano-ronaldo-dos-santos Profili te uebfaqja zyrtare e Real Madrid] *[https://web.archive.org/web/20181215174835/https://www.laliga.es/en/player/cristiano-ronaldo Cristiano Ronaldo] – Rekordi në kompeticonin e [[La Liga]] *[https://www.fpf.pt/pt/Jogadores/Cristiano-Ronaldo Profili zyrtar] te [[Federata Portugeze e Futbollit|FPF]] *[https://web.archive.org/web/20181204224723/https://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=63706/profile/index.html Cristiano Ronaldo] – Rekordi në kompeticonet e [[UEFA]]-s *[https://www.fifa.com/worldcup/players/player/201200/ Cristiano Ronaldo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180624203012/https://www.fifa.com/worldcup/players/player/201200/ |date=24 qershor 2018 }} – Rekordi në kompeticonet e [[FIFA]]-s *[https://www.national-football-teams.com/player/5279/Cristiano_Ronaldo.html Cristiano Ronaldo] te National-Football-Teams.com *[https://www.bdfutbol.com/en/j/j12429.html Cristiano Ronaldo] te BDFutbol {{Skuadra Juventus F.C.}} {{UEFA Futbollisti i Vitit}} {{World Soccer Futbollisti i Vitit}} {{Këpuca e Artë e Premier League}} {{FIFA Lojtari Botëror i Vitit}} {{Fituesit e Çmimit Bravo}} {{UEFA Euro 2012 Skuadra e Turnamentit}} {{2018 FIFA Kupa e Botës Skuadra e Turnamentit}} {{Artikull i mirë|dita=16|muaj=11|viti=2018}} [[Kategoria:Lindje 1985]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë portugezë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren portugeze]] [[Kategoria:Futbollistë në Sporting CP]] [[Kategoria:Futbollistë në Manchester United F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në Real Madrid C.F.]] [[Kategoria:Futbollistë në Juventus F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në Al-Nassr FC]] [[Kategoria:Futbollistë në Primeira Liga]] [[Kategoria:Futbollistë në Premier League]] [[Kategoria:Futbollistë në La Liga]] [[Kategoria:Futbollistë në Serie A]] [[Kategoria:Futbollistë në Ligën Profesionale Saudite]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2004]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2006]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2008]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2010]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2012]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2014]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2016]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2018]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2020]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2022]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2024]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2026]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të UEFA Ligës së Kampionëve]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të UEFA Kampionatit Evropian]] 9px1x9qsrslo92d02m5w5ac87dqp5yc 1 26517 3060417 3016799 2026-10-29T18:44:19Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060417 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Psikologjia/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Psikologjia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060416 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen http://www.personal.kent.edu/~dfresco/CRM_Readings/Goldfried_1998.pdf. *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen http://www.dearshrink.com/psychotherapy_consumer_report1995_seligman.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 19:44 (CET) 30kktuvx61n7wk33zm5hffsfl5sic5j 0 51919 3060356 3050499 2026-10-29T13:39:08Z Mitrovica02 128863 3060356 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Jashar Rexhepagiq<br /> ([[1929]] - [[2010]]) | image = [[Figura:Jasharrexhepagiq.jpg|200px]] | Emri = Jashar | Mbiemri = Rexhepagiq | Emri Alt = | occupation = [[Shkrimtar]], [[Akademiku|Akademik]], [[Profesor]] | birth_date = [[16 janar]], [[1929]] | birth_place = [[Plavë]] | death_date = [[28 janar]], [[2010]] | death_place = [[Prishtinë]] | nationality = [[Bosnjake]]| }} '''Jashar Rexhepagiqi''' ([[Plavë]], [[16 janar]] [[1929]] - [[Prishtinë]] [[28 janar]] [[2010]]) ka qenë akademik dhe orientalist kosovarë. == Biografia == Shkollën fillore e kreu në vendlindje, ndërsa gjimnazin në [[Beran]] dhe në [[Pejë]].<ref>{{Cite book|author=[[Robert Elsie]]|title=Historical Dictionary of Kosova|publisher=The Scarecrow Press, Inc.|location=Lanham - Toronto - Plymouth, UK|date=2011|pages=238 - 239|isbn=978-0-8108-7231-8|language=en}}</ref> Grupin e lëndëve pedagogjike e studioi në Fakultetin Filozofik të [[Zagreb]]it, ku diplomoi në vitin [[1953]]. Gradën doktor shkence e mori në vitin [[1965]] në Fakultetin Filozofik të [[Zagreb]]it, ku mbrojti me sukses tezën “Zhvillimi i shkollave dhe i arsimit të shqiptarëve në territorin e [[Jugosllavi]]së së sotme deri në vitin [[1918]]”.Ushtroi detyra të ndryshme në shkolla dhe në arsim: profesor i Shkollës Normale dhe Gjimnazit në [[Prizren]], profesor e drejtor i Shkollës Normale të [[Prishtinë]]s, këshilltar pedagogjik për shkolla të mesme i Pleqësisë së Arsimit të [[KAKM]], ligjërues dhe profesor i [[Shkolla e Lartë Pedagogjike në Prishtinë|Shkollës së Lartë Pedagogjike]] të [[Prishtinë]]s, kurse nga viti [[1962]] punoi në [[Fakulteti Filozofik i Universitetit të Prishtinës|Fakultetin Filozofik]] të [[Prishtinë]]s. Në këtë institucion, profesor i rregullt, veproi deri më [[1990]], kur u pensionua. Që nga themelimi i Shoqatës së Shkencave dhe të Arteve të [[Kosovë]]s, gjegjësisht të [[ASHAK]] është anëtar i rregullt i këtij institucioni të lartë shkencor të [[Kosovë]]s. Pos detyrës së sekretarit të Seksionit të Shkencave Shoqërore, dy herë qe sekretar i Përgjithshëm i Akademisë dhe në dy mandate nënkryetar i [[ASHAK]]. Ka marrë pjesë në kongrese, në simpoziume, në tryeza të rrumbullakta dhe në tubime të tjera shkencore e profesionale të pedagogëve në vend dhe jashtë. Në konferenca ndërkombëtare shkencore ka mbajtur referate ose kumtesa: në [[Pragë]], [[Moskë]], [[Jenë]], [[Ankara]], [[Mahaçkalla]], [[Tiranë]], [[Teheran]] (dy herë), [[Prishtinë]], [[Sarajevë]], [[Novi-Sad]]. Bashkëpunon në afro njëzet revista e fletore pedagogjike e të tjera. Ka qenë redaktor i Buletinit të Fakultetit Filozofik të [[Prishtinë]]s, redaktor i revistës shkencor Studime të Seksionit të Shkencave Shoqërore të [[ASHAK]] dhe redaktor i Vjetarit të [[ASHAK]], anëtar i Këshillit redaktues të bibliotekës “Pedagogë bashkëkohor”, anëtar i Këshillit redaktues të Enciklopedisë pedagogjike I, II, kryetar i Këshillit botues të revistës shkencore [[Përparimi]] e të tjera. Tani është anëtar i redaksisë së rev. Studime të [[ASHAK]], të revistës [[Edukata Islame]], kryetar i Këshillit redaktues të Buletinit të [[Tutin]]it dhe anëtar i Këshillit botues të revistës ''Univerzitetska misao'' të Universitetit të Novi-Pazarit. Merret me historinë e përgjithshme të pedagogjisë, me historinë nacionale të pedagogjisë, veçanërisht me historinë e shkollave e të arsimit në Kosovë, pastaj me pedagogjinë teorike e komparative, me didaktikën, me pedagogjinë shkollore e familjare dhe me metodologjinë e gjurmimeve pedagogjike dhe albanistike. Në kohën më të re është përqendruar në gjurmime iranologjike në këto treva të [[Ballkani]]t. Është marrë edhe me poezi (5 libra të poezisë) dhe me kritikën shkencore e letrare. Është autor i mbi njëzet librave dhe i më se 360 punimeve shkencore e profesionale. Gjatë hulumtimit botoi disa vepra monografike, një numër të konsiderueshëm të studimeve, disa tekste shkollore, shqyrtime të shumta, artikuj, ese kritikë dhe kontribute të tjera. Është bashkautor i një varg projektesh shkencore dhe udhëheqës i disa prej tyre. Është laureat për punën shkencore, pedagogjike e shoqërore, pos të tjerash, i Shpërblimit të dhjetorit të KSA të [[Kosovë]]s për punë shkencore dhe për rezultate në pedagogji ([[1972]]). Është bartës i ''Urdhrit të Punës me Kurorë të Artë'' ([[1980]]) dhe i ''Urdhrit të Republikës me Kurorë të Argjendtë'' ([[1988]]).<ref>{{Cite book|title=Fjalor enciklopedik shqiptar|volume=III|location=Tiranë|page=2244|date=2009|isbn=978-99956-10-32-6|publisher=Akademia e Shkencave e Shqipërisë|language=sq}}</ref> == Vepra == {{div col}} * Tema pedagogjike bashkëkohore, 1966. * Zhvillimi i shkollave dhe i arsimit të shqiptarëve në territorin e Jugosllavisë së sotme deri në vitin 1918.-1970 (Razvoj prosvjete i školstva albanske narodnosti na teritoriji današnje Jugoslavije do 1918)<ref>{{cite book|title=The Development of Education and the School System of the Albanian Nation on the Territory of Yugoslavia until 1918.|url=http://books.google.com/books?id=https://books.google.com/books?id=SuMOAQAAIAAJ|language=en|author=Jashar Rexhepagiq|date=1970|location=Prishtinë}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> * Pedagogjia e shkollës së punës (Pedagogija radne škole), 1972. * Hyrje në metodologjinë e punës kërkimore shkencore, 1972. * Shkollat dhe arsimi në Kosovë prej fundit të shek. XVIII deri më 1918 (Školstvo i prosveta na Kosovu od kraja XVIII stoljeċa do 1918), 1974. * Medresa e Madhe e Shkupit (1925 - 1941) (Velika medresa u Skoplju, 1925-1941), 1977. * Pikëpamjet pedagogjike të Hegelit (Pedagoški pogledi Hegela), 1980. * Zhvillimi dhe veçoritë e shkollave turke në territorin e Jugosllavisë deri më 1912, 1987. * Etika e arsimtarit sot, 1989. * [[Sami Frashëri]] dhe pedagogjia e Rilindjes Kombëtare - 1996, 2005.<ref>{{cite book|title=Sami Frashëri and the pedagogy of the National Renaissance|publisher=Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës|year=2005|isbn=9951-413-21-8|url=http://books.google.com/books?id=gfIlAQAAIAAJ|author=Jashar Rexhepagiq|language=en}}</ref> * Kultura islamo-persiane dhe ndikimi i saj tek ne (Islamsko-persijska kultura i uticaj persijskog jezika u nas), 1996. * Idetë pedagogjike dhe psikologjike në veprat e Muhamed Abdagiqit dhe Qamil Sijariqit (Pedagoške i psihološke ideje u delima Muhameda Abdagića i Ćamila Sijarića), 1997. * Shkolla Normale "Sami Frashëri" në Prishtinë (1941-1944), 1997. * Refleksione pedagogjiko-letrare: Kontribut arsimimit në Sanxhak (Pedagoško-literarne refleksije i odzivi: Prilog obrazovanju u Sandžaku), 1998. * Dervishët, rendet dhe teqetë në [[Kosovë]], në Sanxhak e në rajonet tjera përreth, në të kaluarën dhe sot - 1999, 2003.<ref>{{cite book|title=Dervishët dhe teqetë: në Kosovë, në Sanxhak dhe në rajonet tjera përreth|publisher=Dukagjini, Fryma|year=2003|url=http://books.google.com/books?id=3XMQAQAAIAAJ|location=Pejë|author=Jashar Rexhepagiq|language=sq}}</ref> * Tema të zgjedhura dhe bashkëkohore pedagogjike, 2002. * Në udhëkryqin e kohës: Nga Kapetanoviqi deri te Mushoviqi (Na raskršću vremena: Od Kapetanovića do Mušovića), 2007. * Çështje fundamentale në pedagogjinë ndërkombëtare, 2008.<ref>{{Cite book|title=Çështje fundamentale në pedagogjinë ndërkombëtare|publisher=Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës|location=Prishtinë|date=2008|language=sq}}</ref> {{div col end}} ==Lidhje të jashtme== * [https://wikisource.org/wiki/Author:Jashar_Rexhepagiq Jashar Rexhepagiq (Wikisourse)] *[http://www.ashak.org/?cid=1,28,37 Biografia dhe bibliografia e veprave të Jashar Rexhepagiqit] == Shih edhe == * [[Universiteti i Prishtinës]] * [[Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës]] == Referime == {{reflist|2}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Rexhepagiq, Jashar}} [[Kategoria:Orientalistë shqiptarë]] [[Kategoria:Akademikë shqiptarë]] [[Kategoria:Albanologë shqiptarë]] [[Kategoria:Albanologë kosovarë]] [[Kategoria:Lindje 1929]] [[Kategoria:Vdekje 2010]] [[Kategoria:Absolventë të Universitetit të Zagrebit]] [[Kategoria:Njerëz nga Plava]] [[Kategoria:Profesorë të Universitetit të Prishtinës]] [[Kategoria:Anëtarë të Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës]] [[Kategoria:Historianë të arsimit]] au2he9rdd62roil7mgwyght1w2mna58 0 59032 3060405 2998559 2026-10-29T17:21:53Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060405 wikitext text/x-wiki Republika Franceze ka sistem unitar gjysëm-presidencial me tradita të forta [[Demokracia|Demokratike]]. [[Kushtetuta e Francës]] e Republikës së pestë u aprovua me [[Referendum]] më [[28 shtator]] [[1958]]. Ajo forcoi mjaft autoritetin e ekzekutivit në relacion me Parlamentin. Dega ekzekutive ka dy kryetarë: [[Presidenti i Francës|Presidentin e Republikës]], i cili zgjidhet me votë për një mandat 5 vjeçar dhe është [[Kreu i Shtetit]], dhe Qeveria, e drejtuar nga [[Kryeministri i Francës|Kryeministri]] që caktohet nga Presidenti. Parlamenti i Francës është legjislaturë dydhomëshe e formuar nga ''Asambleja kombëtare'' (''Assemblée Nationale'') dhe [[Senati Francez|Senati]]. Deputetët e Asamblesë Kombëtare zgjidhen me votë për një mandat 5 vjeçar. Asambleja ka fuqi që të shpërbëjë kabinetin, kështu që shumica në Asamble vendos zgjedhjen e Qeverisë. Senatorët zgjidhen nga një komision zgjedhor për një mandat 6 vjeçar , dhe gjysma e ulëseve vendosen me zgjedhje çdo 3 vjet duke filluar nga shtatori [[2008]].<ref name="Senat">[[French Senate]] |publisher= |year=2006 |url=http://www.senat.fr/role/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509025654/http://www.senat.fr/role/index.html |date=9 maj 2006 }} |title=Rôle et fonctionnement du Sénat |accessdate=2006-04-20</ref> Fuqitë legjislative të Senatit janë të kufizuara; në një mosmarrëveshje midis dy dhomave, Asambleja Kombëtare ka fjalën e fundit, përveç në ligje kushtetuese dhe ''lois organiques'' (ligje që parashihen dirkt për kushtetutën) në disa raste. Qeveria ka ndikim të madh në vendosjen e agjendës së Parlamentit. Politika franceze karakterizohet me dy grupe rivale politike: [[Plotika e Majtë|E Majta]], e përqendruar rreth ''Partisë Socialiste'', dhe [[Politika e Djathtë|E Djathta]], e përqendruar rreth ''Rassemblement pour la République (RPR)'' dhe tani pasardhësin e saj ''Union pour un Mouvement Populaire''. Dega ekzekutive kryesisht përbëhet nga UPM-ja. == Historia == Sipërfaqja e Francës edhe në shekullin pas luftës së dytë botërore ishte stabile. Ajo si edhe tani përfshinte Francen kontinentale dhe ishullin e Korsikës, 543 998 km². Numri i banorëve në këtë hapësirë në vitin 1976 ishte rreth 52,9 milion vetë. Ndryshim tjetër nga pos numrit të banorëve është edhe valuta e këmbimin tregtar. Si modhenë kishte Frankun e Francës (FF) që kishte vlerën e 100 "centimes" - qindarka. Sipërfaqet jashtë kësaj nuk kanë pësuar ndryshime. Sipas kushtetutës në fuqi nga data 4 tetor 1958, Franca është Republikë e pandarshme (e pa thërmueshme) sekulare. Presidenti i Francës, i cili njëkohësisht është dhe President i Shoqëris Franceze, zgjidhet nga populli, me shumicën e tij. Po që se në përzgjedhjen e parë, kandidatët nuk e arrijn shumicën, atëherë për përzgjedhjen e dytë nxirren vetëm kandidatët që kanë fitura shumicën nga përzgjedhja e parë. Presidenti është kryetar i shtetit, është rojtar i kushtetutës dhe e siguron aktivitetin e punëve publike dhe kontiuinitetin e shtetit nëpërmjet fjalës gjykuese të tij. Presidenti - më këshillë të presidentit të ministrave (kryeministri) dhe presidentin e parlamentit - mund të shpërbëjë parlamentin. Ai është kryekomandant i forcave të armatosura, kryeson marrveshjet dhe kontratat internacionale dhe në raste të gjendjes së jashtëzakonshme është fuqi plotë në gjitha aspektet pa kufizim. Ai emron presidentin e ministrave dhe në bazë të propozimeve të këtij të fundit emron dhe ministrat. Regjimi cakton dhe udhëheqë politikën. Regjimi mund të veprojë pa pëlqimin apo ndikimin e parlamentit, mirëpo i nevojitet besa e kuvendit nacional. Anëtarëve të regjimit nuk i lejohet të jenë edhe anëtar të parlamentit. Parlamenti përblhet nga kuvendi nacional dhe senati. Në nxjerren e ligjeve, që dy anët kanë të njëjten peshë, mirëpo në rastë konflikti, fjalën e fundit e ka kuvendi nacional. Kuvendi nacional, rregullisht ka 490 anëtar me një mandat themelor 5 vjeçar. Senati paraqet intersat e trupave teritorale. Anëtarët e senatit, 283 anëtar, zgjidhen nga njerzë zgjedhës nëpër nivele "Départements", me mandat 9 vjeçar me të drejtë sqyrtimi çdo 3 vjetë. Këshilli për Ekonomi dhe Shoqëri, është organ këshillues për çështjet ekonomike dhe problemet sociale. Këshillit Kushtetues i takojnë 9 anëtarë (nga 3 të zgjedhur nga Presideti, nga senati dhe nga kuvendi nacional) si dhe ish-presidentët deri në vdekje. Ky Këshill është shkalla më e lartë përsa i përket rrjedhës së punës së zgjedhjeve elektorale. Po ashtu dhe ligjet themelore ("lois organiques") duhet, ndërsa ligjet tjera mund të i jepen për të provuar kushtetuetshmërin e tyre. Stema e republikës, është emblema e revulucionit francez e cila ka përmutime të shumta në qarkullim, b.f. Vulla e Personifikimit të Republikës, më vonë e quajtur "Marianne". Në shiritin Vapenit është qëndisur thënja "Liberté, Égalié, Fraternié". Urdhërnjoftuesit më të lartë që lëshohen për individ janë "Ndera e Legjionit" dhe urdhëri i titulluar "Palmes académiques" (dishka si "Shpat në mes akademikëve") (1808/1955). Më tejë janë dhe "Ordre Nation du Mérit" (Urdhër mirënjohës nacional i klasës së 5-të, Me shirit të kaltërt, që nga viti 1964), Urdhëri ministrorë për bujqësi (1883), Mirënjohja për detari (1930), për art dhe literatur (1957). == Shih dhe këtë == * [[Franca]] == Burime të dhënash == {{reflist}} {{Cung}} [[Kategoria:Politika e Francës]] llvqjxwfexma587i7pmvs034ajiypnz 0 72287 3060560 3059418 2026-10-30T09:47:18Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060560 wikitext text/x-wiki {{Short description|Vendosja tabelare e elementeve kimike}} {{Artikull i përkryer}} {{Use dmy dates|date=September 2024}} [[Skeda:Colour 18-col PT with labels.png|thumb|Tabela periodike e elementeve kimike, që paraqet grupet e elementeve që emërtohen më shpesh (në tabelat periodike) dhe [[Vija ndarëse midis metaleve dhe jometaleve|vijën ndarëse tradicionale midis metaleve dhe jometaleve]]. [[Blloku (tabela periodike)#f-block|Blloku f]] vendoset në të vërtetë midis [[Metalet alkaline tokësore|grupeve 2]] dhe [[Grupi i skandiumit|3]]; zakonisht paraqitet në fund të tabelës për të kursyer hapësirë horizontale.|upright=1.4]] Tabela periodike, e njohur edhe si '''tabela periodike e elementeve''', është një renditje e [[Lista e elementeve kimikë|elementeve kimike]] në rreshta («[[Periudha (tabela periodike)|periudha]]») dhe shtylla («[[Grupet e sistemit periodik|grupe]]»). Elementet në të njëjtin grup priren të shfaqin veti kimike të ngjashme. Tabela ndahet gjithashtu në katër zona afërsisht drejtkëndore, të quajtura [[Blloku (tabela periodike)|blloqe]]. Tabela periodike është një [[Ikona kulturore|ikonë]] e [[Kimia|kimisë]], megjithëse përdoret gjerësisht edhe në [[Fizika|fizikë]] dhe në shkenca të tjera. Ajo paraqet [[Tendencat periodike|ligjin periodik]], sipas të cilit, kur elementet renditen sipas [[Numri atomik|numrave atomikë]], vërehet një [[Funksioni periodik|përsëritje e përafërt e vetive]] të tyre. Tendencat vertikale, horizontale dhe diagonale karakterizojnë tabelën periodike. Karakteri [[Metalet|metalik]] rritet duke zbritur në një grup dhe duke lëvizur nga e djathta në të majtë përgjatë një periudhe. Karakteri jometalik rritet nga këndi i poshtëm majtas i tabelës periodike drejt këndit të sipërm djathtas. Tabela e parë periodike që u pranua gjerësisht ishte ajo e kimistit rus [[Dmitri Mendelejev]] në vitin 1869; ai e formuloi ligjin periodik si varësi të vetive kimike nga [[masa atomike]]. Meqë në atë kohë nuk njiheshin të gjithë elementet, në tabelën periodike të Mendelejevit kishte boshllëqe dhe ai e përdori me sukses ligjin periodik për të [[Elementet e parashikuara nga Mendelejevi|parashikuar disa veti të disa elementeve që mungonin]]. Ligji periodik u njoh si një zbulim themelor në fund të shekullit XIX. Në fillim të shekullit XX, ai u shpjegua pas zbulimit të numrave atomikë dhe punës pioniere që lidhej me [[Mekanika kuantike|mekanikën kuantike]]; të dyja këto ide ndihmuan të ndriçohej struktura e brendshme e [[atomi]]t. Një formë e dallueshme moderne e tabelës u arrit në vitin 1945, me zbulimin nga [[Glenn Theodore Seaborg|Glenn T. Seaborg]] se [[aktinidet]] ishin në të vërtetë elemente të bllokut f dhe jo të bllokut d. Tabela periodike dhe ligji periodik janë bërë pjesë qendrore dhe e domosdoshme e kimisë moderne. Tabela periodike vazhdon të zhvillohet me përparimin e shkencës. Në natyrë ekzistojnë vetëm elementet deri te numri atomik 94;{{Efn|name=transuranium}} elementet përtej tij janë [[Elementet sintetike|elemente sintetike]], që mund të përftohen vetëm artificialisht. Deri në vitin 2010,<!--KATËR ELEMENTET E FUNDIT U EMËRTUAN NË VITIN 2016, POR TË GJITHA ISHIN SINTETIZUAR QË PARA VITIT 2010--> njiheshin 118 elementet e para, duke plotësuar kështu shtatë rreshtat e parë të tabelës;<ref>{{Cite web |title=Periodic Table of Elements |url=https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements/ |access-date=2024-05-11 |website=IUPAC {{!}} International Union of Pure and Applied Chemistry |language=en}}</ref> megjithatë, për elementet më të rënda nevojitet ende karakterizim kimik për të konfirmuar se vetitë e tyre përputhen me pozicionet përkatëse. Zbulime të reja do ta shtrijnë tabelën [[Tabela periodike e zgjeruar|përtej këtyre shtatë rreshtave]], por ende nuk dihet sa elemente të tjera mund të ekzistojnë; për më tepër, llogaritjet teorike sugjerojnë se kjo zonë e panjohur nuk do të ndjekë modelet e pjesës së njohur të tabelës. Vazhdojnë gjithashtu diskutimet shkencore nëse disa elemente janë vendosur siç duhet në tabelë. Ekzistojnë shumë [[Tabela periodike alternative|paraqitje alternative të ligjit periodik]] dhe diskutohet nëse ekziston një formë optimale e tabelës periodike. == Struktura<span class="anchor" id="Detailed table"></span> == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.2;" |+ Tabela periodike e elementeve kimike (forma me 18 kolona) ! style="text-align:right;" | Periodë \ Grupi ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 |- ! 1 | style="background:#a0ffa0" | <small>1</small><br />'''H''' | colspan=16 | | style="background:#c0ffff" | <small>2</small><br />'''He''' |- ! 2 | style="background:#ff6666" | <small>3</small><br />'''Li''' | style="background:#ffdead" | <small>4</small><br />'''Be''' | colspan=10 | | style="background:#cccc99" | <small>5</small><br />'''B''' | style="background:#a0ffa0" | <small>6</small><br />'''C''' | style="background:#a0ffa0" | <small>7</small><br />'''N''' | style="background:#a0ffa0" | <small>8</small><br />'''O''' | style="background:#ffff99" | <small>9</small><br />'''F''' | style="background:#c0ffff" | <small>10</small><br />'''Ne''' |- ! 3 | style="background:#ff6666" | <small>11</small><br />'''Na''' | style="background:#ffdead" | <small>12</small><br />'''Mg''' | colspan=10 | | style="background:#cccccc" | <small>13</small><br />'''Al''' | style="background:#cccc99" | <small>14</small><br />'''Si''' | style="background:#a0ffa0" | <small>15</small><br />'''P''' | style="background:#a0ffa0" | <small>16</small><br />'''S''' | style="background:#ffff99" | <small>17</small><br />'''Cl''' | style="background:#c0ffff" | <small>18</small><br />'''Ar''' |- ! 4 | style="background:#ff6666" | <small>19</small><br />'''K''' | style="background:#ffdead" | <small>20</small><br />'''Ca''' | style="background:#ffc0c0" | <small>21</small><br />'''Sc''' | style="background:#ffc0c0" | <small>22</small><br />'''Ti''' | style="background:#ffc0c0" | <small>23</small><br />'''V''' | style="background:#ffc0c0" | <small>24</small><br />'''Cr''' | style="background:#ffc0c0" | <small>25</small><br />'''Mn''' | style="background:#ffc0c0" | <small>26</small><br />'''Fe''' | style="background:#ffc0c0" | <small>27</small><br />'''Co''' | style="background:#ffc0c0" | <small>28</small><br />'''Ni''' | style="background:#ffc0c0" | <small>29</small><br />'''Cu''' | style="background:#ffc0c0" | <small>30</small><br />'''Zn''' | style="background:#cccccc" | <small>31</small><br />'''Ga''' | style="background:#cccc99" | <small>32</small><br />'''Ge''' | style="background:#cccc99" | <small>33</small><br />'''As''' | style="background:#a0ffa0" | <small>34</small><br />'''Se''' | style="background:#ffff99" | <small>35</small><br />'''Br''' | style="background:#c0ffff" | <small>36</small><br />'''Kr''' |- ! 5 | style="background:#ff6666" | <small>37</small><br />'''Rb''' | style="background:#ffdead" | <small>38</small><br />'''Sr''' | style="background:#ffc0c0" | <small>39</small><br />'''Y''' | style="background:#ffc0c0" | <small>40</small><br />'''Zr''' | style="background:#ffc0c0" | <small>41</small><br />'''Nb''' | style="background:#ffc0c0" | <small>42</small><br />'''Mo''' | style="background:#ffc0c0" | <small>43</small><br />'''Tc''' | style="background:#ffc0c0" | <small>44</small><br />'''Ru''' | style="background:#ffc0c0" | <small>45</small><br />'''Rh''' | style="background:#ffc0c0" | <small>46</small><br />'''Pd''' | style="background:#ffc0c0" | <small>47</small><br />'''Ag''' | style="background:#ffc0c0" | <small>48</small><br />'''Cd''' | style="background:#cccccc" | <small>49</small><br />'''In''' | style="background:#cccccc" | <small>50</small><br />'''Sn''' | style="background:#cccc99" | <small>51</small><br />'''Sb''' | style="background:#cccc99" | <small>52</small><br />'''Te''' | style="background:#ffff99" | <small>53</small><br />'''I''' | style="background:#c0ffff" | <small>54</small><br />'''Xe''' |- ! 6 | style="background:#ff6666" | <small>55</small><br />'''Cs''' | style="background:#ffdead" | <small>56</small><br />'''Ba''' | style="background:#ffbfff" | <small>57–71</small> | style="background:#ffc0c0" | <small>72</small><br />'''Hf''' | style="background:#ffc0c0" | <small>73</small><br />'''Ta''' | style="background:#ffc0c0" | <small>74</small><br />'''W''' | style="background:#ffc0c0" | <small>75</small><br />'''Re''' | style="background:#ffc0c0" | <small>76</small><br />'''Os''' | style="background:#ffc0c0" | <small>77</small><br />'''Ir''' | style="background:#ffc0c0" | <small>78</small><br />'''Pt''' | style="background:#ffc0c0" | <small>79</small><br />'''Au''' | style="background:#ffc0c0" | <small>80</small><br />'''Hg''' | style="background:#cccccc" | <small>81</small><br />'''Tl''' | style="background:#cccccc" | <small>82</small><br />'''Pb''' | style="background:#cccccc" | <small>83</small><br />'''Bi''' | style="background:#cccccc" | <small>84</small><br />'''Po''' | style="background:#ffff99" | <small>85</small><br />'''At''' | style="background:#c0ffff" | <small>86</small><br />'''Rn''' |- ! 7 | style="background:#ff6666" | <small>87</small><br />'''Fr''' | style="background:#ffdead" | <small>88</small><br />'''Ra''' | style="background:#ff99cc" | <small>89–103</small> | style="background:#ffc0c0" | <small>104</small><br />'''Rf''' | style="background:#ffc0c0" | <small>105</small><br />'''Db''' | style="background:#ffc0c0" | <small>106</small><br />'''Sg''' | style="background:#ffc0c0" | <small>107</small><br />'''Bh''' | style="background:#ffc0c0" | <small>108</small><br />'''Hs''' | style="background:#e8e8e8" | <small>109</small><br />'''Mt''' | style="background:#e8e8e8" | <small>110</small><br />'''Ds''' | style="background:#e8e8e8" | <small>111</small><br />'''Rg''' | style="background:#e8e8e8" | <small>112</small><br />'''Cn''' | style="background:#e8e8e8" | <small>113</small><br />'''Nh''' | style="background:#e8e8e8" | <small>114</small><br />'''Fl''' | style="background:#e8e8e8" | <small>115</small><br />'''Mc''' | style="background:#e8e8e8" | <small>116</small><br />'''Lv''' | style="background:#e8e8e8" | <small>117</small><br />'''Ts''' | style="background:#e8e8e8" | <small>118</small><br />'''Og''' |- | colspan=19 style="height:0.4em; background:transparent; border:0;" | |- ! Lantanidet | colspan=2 | | style="background:#ffbfff" | <small>57</small><br />'''La''' | style="background:#ffbfff" | <small>58</small><br />'''Ce''' | style="background:#ffbfff" | <small>59</small><br />'''Pr''' | style="background:#ffbfff" | <small>60</small><br />'''Nd''' | style="background:#ffbfff" | <small>61</small><br />'''Pm''' | style="background:#ffbfff" | <small>62</small><br />'''Sm''' | style="background:#ffbfff" | <small>63</small><br />'''Eu''' | style="background:#ffbfff" | <small>64</small><br />'''Gd''' | style="background:#ffbfff" | <small>65</small><br />'''Tb''' | style="background:#ffbfff" | <small>66</small><br />'''Dy''' | style="background:#ffbfff" | <small>67</small><br />'''Ho''' | style="background:#ffbfff" | <small>68</small><br />'''Er''' | style="background:#ffbfff" | <small>69</small><br />'''Tm''' | style="background:#ffbfff" | <small>70</small><br />'''Yb''' | style="background:#ffbfff" | <small>71</small><br />'''Lu''' | |- ! Aktinidet | colspan=2 | | style="background:#ff99cc" | <small>89</small><br />'''Ac''' | style="background:#ff99cc" | <small>90</small><br />'''Th''' | style="background:#ff99cc" | <small>91</small><br />'''Pa''' | style="background:#ff99cc" | <small>92</small><br />'''U''' | style="background:#ff99cc" | <small>93</small><br />'''Np''' | style="background:#ff99cc" | <small>94</small><br />'''Pu''' | style="background:#ff99cc" | <small>95</small><br />'''Am''' | style="background:#ff99cc" | <small>96</small><br />'''Cm''' | style="background:#ff99cc" | <small>97</small><br />'''Bk''' | style="background:#ff99cc" | <small>98</small><br />'''Cf''' | style="background:#ff99cc" | <small>99</small><br />'''Es''' | style="background:#ff99cc" | <small>100</small><br />'''Fm''' | style="background:#ff99cc" | <small>101</small><br />'''Md''' | style="background:#ff99cc" | <small>102</small><br />'''No''' | style="background:#ff99cc" | <small>103</small><br />'''Lr''' | |- | colspan=19 style="text-align:left; font-size:90%;" | Metalet alkaline &nbsp; Metalet alkaline tokësore &nbsp; Lantanidet &nbsp; Aktinidet &nbsp; Metalet kalimtare &nbsp; Metalet e tjera &nbsp; Metaloidet &nbsp; Jometalet e tjera &nbsp; Halogjenet &nbsp; Gazet fisnike &nbsp; Veti kimike të panjohura |} [[Skeda:Atomic-orbital-clouds spdf m0.png|thumb|upright=1.5|Pamje 3D të disa orbitaleve atomike të ngjashme me ato të [[hidrogjeni]]t, që tregojnë dendësinë dhe fazën e probabilitetit (nuk paraqiten orbitalet g dhe ato më të larta)]] Çdo element kimik ka një numër atomik unik (''Z''— nga «Zahl», fjala gjermane për «numër»), i cili përfaqëson numrin e [[Protoni|protoneve]] në [[Bërthama e atomit|bërthamën e atomit]].<ref name="neutronium">Një [[neutronium|element zero]] (domethënë, një lëndë e përbërë vetëm nga neutrone) përfshihet në disa paraqitje alternative, si për shembull në [https://www.meta-synthesis.com/webbook/35_pt/pt_database.php?PT_id=22 Chemical Galaxy]. Shih {{cite journal |last=Labarca |first=M. |title=An element of atomic number zero? |journal=New Journal of Chemistry |year=2016 |volume=40|issue=11|pages=9002–9006 |doi=10.1039/C6NJ02076C|hdl=11336/46854 |hdl-access=free |language=en}}</ref> Çdo numër atomik i dallueshëm i përgjigjet, pra, një klase atomesh: këto klasa quhen [[Lista e elementeve kimikë|elemente kimike]].<ref>International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC), ''Compendium of Chemical Terminology'' (Gold Book), hyrja C01022.</ref> Elementet kimike janë ato që tabela periodike i klasifikon dhe i rendit. [[Hidrogjeni]] është elementi me numër atomik 1; [[heliumi]], me numër atomik 2; [[litiumi]], me numër atomik 3; e kështu me radhë. Secili prej këtyre emrave mund të shkurtohet më tej me një simbol kimik me një ose dy shkronja; simbolet e hidrogjenit, heliumit dhe litiumit janë përkatësisht H, He dhe Li.<ref name="IUPAC-redbook" /> Neutronet nuk ndikojnë në identitetin kimik të atomit, por ndikojnë në masën e tij. Atomet me të njëjtin numër protonesh, por me numra të ndryshëm neutronesh, quhen [[Izotopi|izotope]] të të njëjtit element kimik.<ref name="IUPAC-redbook" /> Elementet që gjenden në natyrë zakonisht janë përzierje izotopesh të ndryshme; meqë secili izotop zakonisht gjendet me një bollëk karakteristik, elementet natyrore kanë pesha atomike të përcaktuara qartë, të përkufizuara si masa mesatare e një atomi natyror të atij elementi.<ref name="ciaaw">{{cite web |title=Standard Atomic Weights |website=Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights |date=2019 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |url=https://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm |access-date=2021-02-07 |url-status=live |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808155924/https://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm |language=en}}</ref> Të gjithë elementet kanë disa izotope, variante me të njëjtin numër protonesh, por me numra të ndryshëm [[Neutroni|neutronesh]]. Për shembull, [[karboni]] ka tre izotope që gjenden natyrshëm: të gjithë atomet e tij kanë gjashtë protone dhe shumica kanë gjithashtu gjashtë neutrone, por rreth një për qind kanë shtatë neutrone, ndërsa një pjesë shumë e vogël kanë tetë neutrone. Izotopet nuk paraqiten kurrë veçmas në tabelën periodike; ato grupohen gjithmonë nën një element të vetëm. Kur paraqitet masa atomike, ajo zakonisht është mesatarja e ponderuar e izotopeve që gjenden në natyrë; por nëse asnjë izotop nuk gjendet natyrshëm në sasi të konsiderueshme, zakonisht paraqitet masa e izotopit më të qëndrueshëm, shpesh brenda kllapave.<ref name="Greenwood">Greenwood & Earnshaw, fq. 24–27</ref> Në tabelën periodike standarde, elementet renditen sipas numrit atomik në rritje. Një rresht i ri ([[Perioda (tabela periodike)|''periodë'']]) fillon kur një [[shtresë elektronike]] e re merr elektronin e saj të parë. Kolonat ([[Grupet e sistemit periodik|''grupet'']]) përcaktohen nga [[konfigurimi elektronik]] i atomit; elementet me të njëjtin numër elektronesh në një nënnivel të caktuar zënë të njëjtat kolona (për shembull, [[oksigjeni]], [[sulfuri]] dhe [[seleni]] janë në të njëjtën kolonë, sepse të gjithë kanë katër elektrone në nënnivelin p të shtresës së jashtme). Elementet me veti kimike të ngjashme zakonisht bëjnë pjesë në të njëjtin grup të tabelës periodike, megjithëse në bllokun f dhe, në njëfarë mase, edhe në bllokun d, elementet e së njëjtës periodë priren të kenë veti të ngjashme. Prandaj, vetitë kimike të një elementi mund të parashikohen relativisht lehtë nëse njihen vetitë e elementeve përreth tij.<ref>Gray, fq. 6</ref> Sot njihen 118 elemente, 94 të parat prej të cilave dihet se gjenden natyrshëm në Tokë.<ref name=ThorntonBurdette />{{efn|Çështja se sa elemente natyrore ekzistojnë është mjaft e ndërlikuar dhe nuk është zgjidhur plotësisht. Elementi më i rëndë që gjendet në sasi të mëdha në Tokë është elementi 92, [[Urani (element kimik)|urani]]. Megjithatë, urani mund t'i nënshtrohet [[ndarje bërthamore spontane|ndarjes spontane bërthamore]] në natyrë dhe neutronet që çlirohen si pasojë mund të godasin atome të tjera të uraniumit. Nëse ndodh më pas [[kapja e neutronit]], elementet 93 dhe 94, [[Neptuni (element kimik)|neptuniumi]] dhe [[Plutoni (element kimik)|plutoniumi]], formohen përmes [[zbërthim beta|zbërthimit beta]];<ref name=ThorntonBurdette /> në fakt, ato janë më të zakonshme se disa prej elementeve më të rralla ndër 92 të parët, si [[prometiumi]], [[astati]] dhe [[franciumi]] (shih [[Bollëku i elementeve në koren e Tokës]]). Në teori, kapja e neutronit nga plutoniumi i krijuar mund të prodhonte elemente me numra atomikë edhe më të lartë, por sasitë do të ishin tepër të vogla për t'u vërejtur.<ref name=ThorntonBurdette /> Në Sistemin Diellor të hershëm, elementet jetëshkurtra ende nuk ishin zbërthyer dhe, për pasojë, kishte më shumë se 94 elemente natyrore. [[Curiumi]] (elementi 96) është elementi me jetëgjatësinë më të madhe pas 94 elementeve të para dhe ka të ngjarë të sillet ende në Tokë nga [[rrezet kozmike]], por nuk është zbuluar.<ref name=ThorntonBurdette>{{cite journal |last1=Thornton |first1=Brett F. |last2=Burdette |first2=Shawn C. |date=2019 |title=Neutron stardust and the elements of Earth |journal=Nature Chemistry |volume=11 |issue=1 |pages=4–10 |doi=10.1038/s41557-018-0190-9 |pmid=30552435 |bibcode=2019NatCh..11....4T |s2cid=54632815 |language=en}}</ref> Elemente deri te 99 ([[einsteiniumi]]) janë vëzhguar në yllin [[Ylli i Przybylski-t|Przybylski]].<ref name=gopka08>{{cite journal |last1=Gopka |first1=V.F. |last2=Yushchenko |first2=A.V. |last3=Yushchenko |first3=V.A. |last4=Panov |first4=I.V. |last5=Kim |first5=Ch. |date=2008-05-15 |title=Identification of absorption lines of short half-life actinides in the spectrum of Przybylski's star (HD 101065) |journal=Kinematics and Physics of Celestial Bodies |volume=24 |issue=2 |pages=89–98 |doi=10.3103/S0884591308020049 |bibcode = 2008KPCB...24...89G |s2cid=120526363 |language=en}}</ref> Elementet deri te 100 ([[fermiumi]]) ka të ngjarë të jenë krijuar në reaktorin natyror të ndarjes bërthamore në [[Miniera e Oklos|minierën e Oklo-s]], [[Gaboni|Gabon]], por prej kohësh janë zbërthyer.<ref name="emsley">{{cite book |last=Emsley |first=John |date=2011 |title=Nature's Building Blocks: An A-Z guide to the elements |edition=New |publisher=Oxford University Press |location=New York, NY |isbn=978-0-19-960563-7 |language=en}}</ref> Elemente edhe më të rënda mund të prodhohen përmes procesit r në [[supernova]] ose bashkime yjesh neutronikë, por kjo nuk është konfirmuar. Nuk dihet se deri ku do të shkonin përtej elementit 100 dhe sa gjatë do të qëndronin: llogaritjet sugjerojnë se bërthamat me numër mase rreth 280 deri në 290 formohen gjatë procesit r, por zbërthehen shpejt nëpërmjet zbërthimit beta në bërthama që pësojnë ndarje spontane, kështu që 99,9% e [[element super i rëndë|bërthamave super të rënda]] të prodhuara do të zbërtheheshin brenda një muaji.<ref>{{cite journal |last1=Panov |first1=I.V. |date=2017 |title=Formation of Superheavy Elements in Nature |journal=Physics of Atomic Nuclei |volume=81 |issue=1 |pages=57–65 |doi=10.1134/S1063778818010167 |s2cid=125149409 |language=en}}</ref> Nëse, përkundrazi, do të kishin jetëgjatësi të mjaftueshme, mund të silleshin në Tokë në mënyrë të ngjashme nga rrezet kozmike, por asnjë i tillë nuk është zbuluar.<ref name=ThorntonBurdette />|name=transuranium}} Të 24 elementet e mbetura, nga [[americi]] deri te [[oganesoni]] (95–118), gjenden vetëm kur sintetizohen në laboratorë. Nga 94 elementet që gjenden në natyrë, 83 janë primordiale dhe 11 gjenden vetëm në zinxhirët e zbërthimit të elementeve primordiale. Disa prej këtyre të fundit janë aq të rralla saqë u sintetizuan në laborator para se të përcaktohej se gjenden në natyrë: [[teknetiumi]] (elementi 43), [[prometiumi]] (elementi 61), [[astati]] (elementi 85), [[Neptuni (element kimik)|neptuni]] (elementi 93) dhe [[Plutoni (element kimik)|plutoni]] (elementi 94).<ref name="emsley" /> Asnjë element më i rëndë se [[einsteiniumi]] (elementi 99) nuk është vëzhguar ndonjëherë në sasi makroskopike në formën e tij të pastër; as astati nuk është vëzhguar në këtë formë. [[Franciumi]] (elementi 87) është fotografuar vetëm nëpërmjet [[Drita|dritës]] së emetuar nga sasi mikroskopike.<ref>{{Cite book| title = The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements| editor1-last = Morss| editor1-first=L. R.|editor2-first = N. M.|editor2-last = Edelstein| editor3-last = Fuger|editor3-first = J.| last = Silva|first = Robert J.| chapter = Fermium, Mendelevium, Nobelium and Lawrencium| publisher = Springer Science+Business Media| year = 2006| isbn = 978-1-4020-3555-5| location = Dordrecht| edition = 3rd| ref = CITEREFHaire2006|language=en}}</ref> Nga 94 elementet natyrore, tetëdhjetë kanë izotop të qëndrueshëm dhe një tjetër ([[bismuti]]) ka izotop pothuajse të qëndrueshëm (me [[Gjysmëjeta|gjysmëjetë]] 2,01×10¹⁹&nbsp;vjet, mbi një miliard herë më të gjatë se [[mosha e universit]]).<ref name=Bi209alpha2>{{Cite journal | last = Marcillac | first = Pierre de Marcillac |author2=Noël Coron |author3=Gérard Dambier |author4=Jacques Leblanc |author5=Jean-Pierre Moalic |date=April 2003 | title = Experimental detection of α-particles from the radioactive decay of natural bismuth | journal = Nature | volume = 422 | pages = 876–878 | doi = 10.1038/nature01541 | pmid = 12712201 | issue = 6934 | bibcode=2003Natur.422..876D| s2cid = 4415582 |language=en}}</ref>{{Efn|Disa izotope që sot konsiderohen të qëndrueshme, teorikisht pritet të jenë radioaktive dhe të kenë gjysmëjeta jashtëzakonisht të gjata: për shembull, të gjithë izotopet e qëndrueshme të elementit 62 ([[samariumi]]t), të elementit 63 ([[europi]]t) dhe të të gjitha elementeve nga 67 e tutje ([[holmiumi]]t) pritet t’i nënshtrohen [[Zbërthimi alfa|zbërthimit alfa]] ose [[Zbërthimi beta i dyfishtë|zbërthimit beta të dyfishtë]]. Megjithatë, gjysmëjetat e parashikuara janë jashtëzakonisht të gjata (për shembull, pritet që zbërthimi alfa i ²⁰⁸Pb në gjendjen bazë të ²⁰⁴Hg të ketë gjysmëjetë më të madhe se 10¹²⁰ vjet), dhe këto zbërthime nuk janë vëzhguar kurrë.<ref name="bellidecay">{{Cite journal |last1=Belli |first1=P. |last2=Bernabei |first2=R. |last3=Danevich |first3=F. A. |last4=Incicchitti |first4=A. |last5=Tretyak |first5=V. I. |display-authors=3 |title=Experimental searches for rare alpha and beta decays |journal=European Physical Journal A |date=2019 |volume=55 |issue=8 |pages=140–1–140–7 |doi=10.1140/epja/i2019-12823-2|arxiv=1908.11458|bibcode=2019EPJA...55..140B |s2cid=201664098 |language=en}}</ref><ref name="Tretyak2002">{{Cite journal |last1=Tretyak |first1=V.I. |last2=Zdesenko |first2=Yu.G. |year=2002 |title=Tables of Double Beta Decay Data — An Update |journal=At. Data Nucl. Data Tables |volume=80 |issue=1 |pages=83–116 |doi=10.1006/adnd.2001.0873 |bibcode=2002ADNDT..80...83T |language=en}}</ref>}} Dy të tjerë, [[toriumi]] dhe [[Urani (element kimik)|urani]], kanë izotope që i nënshtrohen [[Dezintegrimi radioaktiv|zbërthimit radioaktiv]] me gjysmëjetë të krahasueshme me [[mosha e Tokës|moshën e Tokës]]. Elementet e qëndrueshme, së bashku me bismutin, toriumin dhe uraniumin, përbëjnë 83 elementet [[Nuklidi primordial|primordiale]] që kanë mbijetuar që nga formimi i Tokës.{{Efn|Gjysmëjeta e izotopit më të qëndrueshëm të [[Plutoni (element kimik)|plutonit]] është mjaft e gjatë saqë ai duhet të jetë gjithashtu element primordial. Një studim i vitit 1971 pretendoi se kishte zbuluar pluton primordial,<ref name="PU244">{{Cite journal |first1=D. C. |last1=Hoffman |first2=F. O. |last2=Lawrence |first3=J. L. |last3=Mewherter |first4=F. M. |last4=Rourke |title=Detection of Plutonium-244 in Nature |journal=Nature |volume=234 |pages= 132–134 |year=1971 |doi=10.1038/234132a0|bibcode = 1971Natur.234..132H |issue=5325|s2cid=4283169 |language=en}}</ref> por një studim më i fundit, i vitit 2012, nuk arriti ta zbulonte atë.<ref name="PRC">{{Cite journal|last=Lachner|first=J.|display-authors=etal|date=2012|title=Attempt to detect primordial ²⁴⁴Pu on Earth|journal=Physical Review C|volume=85|issue=1|article-number=015801| doi=10.1103/PhysRevC.85.015801|bibcode=2012PhRvC..85a5801L|language=en}}</ref> Bazuar në sasinë fillestare të mundshme të tij në Sistemin Diellor, eksperimentet e kryera deri në vitin 2022 ka të ngjarë të jenë ende rreth një rend madhësie larg zbulimit të ²⁴⁴Pu primordial të pranishëm sot.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Yang |last2=Dai |first2=Xiongxin |first3=Shan |last3=Xing |first4=Maoyi |last4=Luo |first5=Marcus |last5=Christl |first6=Hans-Arno |last6=Synal |first7=Shaochun |first7=Hou |date=2022 |title=Direct search for primordial ²⁴⁴Pu in Bayan Obo bastnaesite |journal=Chinese Chemical Letters |volume=33 |issue=7 |pages=3522–3526 |doi=10.1016/j.cclet.2022.03.036 |s2cid=247443809 |language=en}}</ref>}} Njëmbëdhjetë elementet e tjera natyrore zbërthehen aq shpejt, saqë gjurmët e tyre vazhdojnë të gjenden kryesisht sepse rigjenerohen vazhdimisht si produkte ndërmjetëse të zbërthimit të toriumit dhe uraniumit.{{Efn|Gjurmë të vogla plutoni sillen vazhdimisht në Tokë edhe nga rrezet kozmike.<ref name="WallnerFaestermann2015">{{Cite journal |last1=Wallner |first1=A. |last2=Faestermann |first2=T. |last3=Feige |first3=J. |last4=Feldstein |first4=C. |last5=Knie |first5=K. |last6=Korschinek |first6=G. |last7=Kutschera |first7=W. |last8=Ofan |first8=A. |last9=Paul |first9=M. |last10=Quinto |first10=F. |last11=Rugel |first11=G. |last12=Steier |first12=P. |display-authors=6 |year=2015 |title=Abundance of live {{sup|244}}Pu in deep-sea reservoirs on Earth points to rarity of actinide nucleosynthesis |journal=Nature Communications |volume=6 |article-number=5956 |doi=10.1038/ncomms6956 |doi-access=free|pmid=25601158 |pmc=4309418 |arxiv=1509.08054|bibcode=2015NatCo...6.5956W|language=en}}</ref>}} Të 24 elementet artificiale të njohura janë radioaktive.<ref name="IUPAC-redbook" /> === Emrat dhe numrat e grupeve === Sipas një konvente ndërkombëtare të emërtimit, grupet numërohen nga 1 deri në 18, nga kolona më e majtë (metalet alkaline) deri te kolona më e djathtë (gazet fisnike). Grupet e bllokut f nuk përfshihen në këtë numërim.<ref name="IUPAC">{{Cite book|title=Nomenclature of Inorganic Chemistry: IUPAC Recommendations 2005|last1=Connelly|first1=N. G.|last2=Damhus|first2=T.|last3=Hartshorn|first3=R. M.|last4=Hutton|first4=A. T.|year=2005|publisher=RSC Publishing|isbn=978-0-85404-438-2|page=51|url=https://old.iupac.org/publications/books/rbook/Red_Book_2005.pdf|language=en|access-date=2018-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123034019/https://old.iupac.org/publications/books/rbook/Red_Book_2005.pdf|archive-date=2018-11-23|url-status=live}}</ref> Grupet mund të emërtohen edhe sipas elementit të tyre të parë, për shembull, grupi i skandiumit për grupin 3.<ref name="IUPAC" /> Më parë, grupet njiheshin me [[Numrat romakë|numra romakë]]. Në Shtetet e Bashkuara, numrat romakë ndiqeshin nga «A» (nëse grupi ishte në bllokun s ose p) ose «B» (nëse ishte në bllokun d). Numrat romakë përkonin me shifrën e fundit të sistemit të sotëm të emërtimit; për shembull, elementet e grupit 4 i përkisnin grupit IVB, ndërsa [[Grupi i katërmbëdhjetë i elementeve kimike|elementet e grupit 14]] grupit IVA. Në Evropë, «A» përdorej për grupet 1 deri në 7, ndërsa «B» për grupet 11 deri në 17. Për më tepër, grupet 8, 9 dhe 10 trajtoheshin si një grup i vetëm me përmasa trefishe, i njohur në të dy sistemet si grupi VIII. Më 1988 u vu në përdorim sistemi i ri i emërtimit të IUPAC-ut (1–18), ndërsa emërtimet e vjetra të grupeve (I–VIII) dolën nga përdorimi.<ref name="Fluck">{{Cite journal|last1=Fluck|first1=E.|year=1988|title=New Notations in the Periodic Table|journal=Pure Appl. Chem.|volume=60|pages=431–436|doi=10.1351/pac198860030431|url=https://www.iupac.org/publications/pac/1988/pdf/6003x0431.pdf|language=en|access-date=2012-03-24|issue=3|s2cid=96704008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152951/https://www.iupac.org/publications/pac/1988/pdf/6003x0431.pdf|archive-date=2012-03-25}}</ref> === Format e paraqitjes<span class="anchor" id="The long- or 32-column table"></span> === Për arsye hapësire,<ref name=Petrucci331 /><ref>{{Cite journal|last1=Pfeiffer|first1=Paul|date=1920|title=Die Befruchtung der Chemie durch die Röntgenstrahlenphysik|journal=Naturwissenschaften|language=de|volume=8|issue=50|pages=984–991|bibcode=1920NW......8..984P|doi=10.1007/BF02448807|s2cid=7071495}}</ref> tabela periodike zakonisht paraqitet me elementet e bllokut f të veçuara dhe të vendosura si pjesë më vete poshtë trupit kryesor.<ref name="cartoon" /><ref name="Petrucci331" /><ref name="Fluck" /> Kjo e zvogëlon numrin e kolonave të elementeve nga 32 në 18.<ref name=Petrucci331 /> Të dy format paraqesin të njëjtën tabelë periodike.<ref name="IUPAC-redbook" /> Forma ku blloku f përfshihet në trupin kryesor quhet ndonjëherë forma me 32 kolona<ref name="IUPAC-redbook" /> ose forma e gjatë;<ref name="Thyssen" /> ndërsa forma ku blloku f veçohet quhet forma me 18 kolona<ref name="IUPAC-redbook" /> ose forma mesatare e gjatë.<ref name="Thyssen" /> Forma me 32 kolona ka përparësinë se i paraqet të gjithë elementet në renditjen e tyre të saktë, por kërkon më shumë hapësirë.<ref>Scerri, f. 375</ref> Zgjedhja e formës është çështje redaktoriale dhe nuk nënkupton ndryshim të pretendimeve ose pohimeve shkencore. Për shembull, kur diskutohet përbërja e [[Grupi i tretë i elementeve kimike|grupit 3]], të dy format mund t’i paraqesin njësoj mundësitë, pa anuar nga asnjëra.<ref name="2015IUPAC">{{Cite web|url=https://iupac.org/projects/project-details/?project_nr=2015-039-2-200|title=The constitution of group 3 of the periodic table|publisher=IUPAC|language=en|access-date=2016-07-30|date=2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160705053631/https://iupac.org/projects/project-details/?project_nr=2015-039-2-200|archive-date=2016-07-05}}</ref> Tabelat periodike zakonisht paraqesin të paktën simbolet e elementeve; shumë prej tyre japin edhe informacione shtesë për elementet, me ngjyra ose si të dhëna brenda qelizave. Tabelat mund të përmbajnë informacione të tjera, si emrat dhe numrat atomikë të elementeve, blloqet e tyre, gjendjen e tyre natyrore, [[Pesha atomike standarde|peshat atomike standarde]], gjendjet e lëndës, pikat e shkrirjes dhe të vlimit, dendësitë, si dhe klasifikime të ndryshme të elementeve.{{Efn|Shih, për shembull, [https://www.sigmaaldrich.com/SG/en/product/aldrich/z543209 posterin e tabelës periodike të shitur nga Sigma-Aldrich.]}} === Konfigurimet elektronike === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Konfigurimi elektronik|en|Electron configuration}}}} Tabela periodike është paraqitje grafike e ligjit periodik,<ref name="Scerri17" /> i cili pohon se vetitë dhe strukturat atomike të elementeve kimike janë një [[Funksioni periodik|funksion periodik]] i numrit të tyre atomik.<ref>{{cite web |title=periodic law |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/periodic%20law |access-date=2021-03-29 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> Elementet vendosen në tabelën periodike sipas [[Konfigurimi elektronik|konfigurimeve të tyre elektronike]],<ref name="Jensen2009" /> përsëritjet periodike të të cilave shpjegojnë [[Prirjet periodike|prirjet]] e vetive përgjatë tabelës periodike.<ref name="FIII19" /> Një elektron mund të përfytyrohet sikur zë një [[Orbitali atomik|orbital atomik]], i cili përshkruan probabilitetin që elektroni të gjendet në një rajon të caktuar rreth atomit. Energjitë e tyre janë të [[Kuantizimi (fizikë)|kuantizuara]], domethënë mund të marrin vetëm vlera diskrete. Për më tepër, elektronet u binden [[Parimi i përjashtimit i Paulit|parimit të përjashtimit të Paulit]]: elektronet e ndryshme duhet të jenë gjithmonë në gjendje të ndryshme. Kjo mundëson klasifikimin e gjendjeve të mundshme që mund të zërë një elektron në nivele të ndryshme energjie, të njohura si shtresa, të ndara në nën-shtresa, ku secila përmban një ose më shumë orbitale. Çdo orbital mund të përmbajë deri në dy elektrone: ato dallohen nga një madhësi e njohur si [[spini]], që zakonisht shënohet «lart» ose «poshtë».<ref>Petrucci et al., f. 323</ref>{{Efn|Më saktësisht, nuk mund të vizatohet një orbital ku elektroni të jetë i garantuar se ndodhet brenda tij, por mund të vizatohet, për shembull, në mënyrë që kjo të ketë probabilitet 90%.<ref>Petrucci et al., f. 306</ref>}} Në një atom të ftohtë (një atom në gjendjen e tij bazë), elektronet radhiten në mënyrë të tillë që energjia e tyre e përgjithshme të minimizohet duke zënë orbitalet e disponueshme me energjinë më të ulët.<ref>Petrucci et al., f. 322</ref> Vetëm elektronet më të jashtme ([[Elektroni valent|elektronet valencë]]) kanë energji të mjaftueshme për t’u shkëputur nga bërthama dhe për të marrë pjesë në reaksione kimike me atome të tjera. Elektronet e tjera quhen [[Elektroni i bërthamës|elektrone të brendshme]].<ref>{{cite book |last1=Ball |first1=David W. |last2=Key |first2=Jessie A. |date=2011 |title=Introductory Chemistry |edition=1st Canadian |place=Vancouver, British Columbia |publisher=BC Campus |isbn=978-1-77420-003-2 |url=https://opentextbc.ca/introductorychemistry/chapter/electronic-structure-and-the-periodic-table/ |access-date=2021-08-15 |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815072718/https://opentextbc.ca/introductorychemistry/chapter/electronic-structure-and-the-periodic-table/ |url-status=live |page= |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0.5em; text-align:center;" ! style="text-align:right;" |ℓ = ! 0 ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! rowspan=2 | Kapaciteti i shtresës (2''n''²)<ref>{{cite web |date=2020-05-06 |title=Electron Configurations |url=https://www.chem.fsu.edu/chemlab/chm1045/e_config.html |access-date=2022-04-17 |website=chem.fsu.edu |publisher=Florida State University |archive-date=2022-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506074340/https://www.chem.fsu.edu/chemlab/chm1045/e_config.html |url-status=live |language=en}}</ref> |- ! style="text-align:right;" | Orbitali ! s ! p ! d ! f ! g ! h ! i |- ! ''n'' = 1 | 1s | colspan=6 | | 2 |- ! ''n'' = 2 | 2s | 2p | colspan=5 | | 8 |- ! ''n'' = 3 | 3s | 3p | 3d | colspan=4 | | 18 |- ! ''n'' = 4 | 4s | 4p | 4d | 4f | colspan=3 | | 32 |- ! ''n'' = 5 | 5s | 5p | 5d | 5f | 5g | colspan=2 | | 50 |- ! ''n'' = 6 | 6s | 6p | 6d | 6f | 6g | 6h | | 72 |- ! ''n'' = 7 | 7s | 7p | 7d | 7f | 7g | 7h | 7i | 98 |- ! Kapaciteti i nën-shtresës (4ℓ+2) | 2 | 6 | 10 | 14 | 18 | 22 | 26 | |} Elementet njihen deri në shtatë shtresa të zëna. Shtresa e parë përmban vetëm një orbital, një orbital s sferik. Meqë ndodhet në shtresën e parë, ky quhet orbital 1s. Ai mund të mbajë deri në dy elektrone. Në mënyrë të ngjashme, shtresa e dytë përmban një orbital 2s, si dhe tre orbitale 2p në formë shtange, dhe kështu mund të mbushet me deri në tetë elektrone (2×1 + 2×3 = 8). Shtresa e tretë përmban një orbital 3s, tre orbitale 3p dhe pesë orbitale 3d, prandaj ka kapacitetin 2×1 + 2×3 + 2×5 = 18. Shtresa e katërt përmban një orbital 4s, tre orbitale 4p, pesë orbitale 4d dhe shtatë orbitale 4f, prandaj ka kapacitetin 2×1 + 2×3 + 2×5 + 2×7 = 32.<ref name="Petrucci331" /> Shtresat më të larta përmbajnë lloje të tjera orbitalesh që vazhdojnë këtë model, por këto lloje orbitalesh nuk mbushen në gjendjet bazë të elementeve të njohura.<ref name="Goudsmit" /> Llojet e nën-shtresave karakterizohen nga [[numrat kuantik]]ë. Katër numra e përshkruajnë plotësisht një orbital në atom: [[numri kuantik kryesor]] ''n'', [[numri kuantik azimutal]] ℓ (lloji i orbitalit), [[numri kuantik magnetik]] orbital ''m''_ℓ dhe [[numri kuantik i spinit]] ''m_s''.<ref name="FIII19" /> ==== Rendi i mbushjes së nënshtresave ==== [[Skeda:Aufbau Principle-en.svg|thumb|right|Rendi i idealizuar i mbushjes së nënshtresave sipas {{ill|Rregullit të Madelungut|en|Madelung rule}}]] Sekuenca sipas së cilës mbushen nënshtresat përcaktohet në shumicën e rasteve nga {{ill|Parimi i Aufbau-t|en|Aufbau principle}}, i njohur edhe si rregulli i Madelungut ose i Kleçkovskit (sipas {{ill|Ervin Madelungut|en|Erwin Madelung}} dhe {{ill|Vsevolod Kleçkovskit|en|Vsevolod Klechkovsky}}, përkatësisht). Ky rregull u vëzhgua fillimisht në mënyrë empirike nga Madelungu, ndërsa Kleçkovskiu dhe autorë të mëvonshëm i dhanë një justifikim teorik.<ref name=Jolly>{{cite book |last1=Jolly |first1=William L. |title=Modern Inorganic Chemistry |edition=1st |publisher=McGraw-Hill |date=1984 |pages=[https://archive.org/details/trent_0116300649799/page/10 10–12] |isbn=0-07-032760-2 |url=https://archive.org/details/trent_0116300649799/page/10 |language=en}}</ref><ref name=Ostrovsky /><ref name=Ostrovsky1981 /><ref name=Wong />{{efn|name=lowdin}} Shtresat kanë energji që mbivendosen, dhe rregulli i Madelungut përcakton sekuencën e mbushjes si më poshtë:<ref name="Ostrovsky">{{cite journal |last1=Ostrovsky |first1=V. N. |date=May 2001 |title=What and How Physics Contributes to Understanding the Periodic Law |journal=Foundations of Chemistry |volume=3 |issue=2 |pages=145–181 |doi=10.1023/A:1011476405933 |s2cid=15679915 |language=en}}</ref> :1s ≪ 2s < 2p ≪ 3s < 3p ≪ 4s < 3d < 4p ≪ 5s < 4d < 5p ≪ 6s < 4f < 5d < 6p ≪ 7s < 5f < 6d < 7p ≪ … <!--write in 8s and 5&nbsp;g when they get discovered--> Këtu, shenja ≪ do të thotë «shumë më i vogël se», në dallim nga <, që do të thotë vetëm «më i vogël se».<ref name="Ostrovsky" /> E thënë ndryshe, elektronet hyjnë në orbitalet sipas rendit rritës të ''n'' + ℓ; nëse ka dy orbitale të disponueshme me të njëjtën vlerë të ''n'' + ℓ, fillimisht zëhet ai me vlerë më të vogël të ''n''.<ref name="Goudsmit" /><ref name="Wong">{{cite journal |title=Theoretical justification of Madelung's rule |journal=Journal of Chemical Education |last=Wong |first=D. Pan |date=1979 |issue=11 |pages=714–718 |volume=56 |doi=10.1021/ed056p714 |bibcode = 1979JChEd..56..714W |language=en}}</ref> Në përgjithësi, orbitalet me të njëjtën vlerë të ''n'' + ℓ kanë energji të ngjashme, por në rastin e orbitaleve s (me ℓ = 0), efektet kuantike ua rrisin energjinë, duke e afruar me atë të grupit pasues të ''n'' + ℓ. Prandaj, tabela periodike zakonisht paraqitet në mënyrë që çdo rresht (i quajtur shpesh periodë), përveç të parit, të nisë me mbushjen e një orbitali të ri s, që përkon me fillimin e një shtrese të re.<ref name=Ostrovsky /><ref name=Ostrovsky1981>{{cite journal |last1=Ostrovsky |first1=V. N. |date=1981 |title=Dynamic symmetry of atomic potential |url= |journal=Journal of Physics B: Atomic and Molecular Physics |volume=14 |issue=23 |pages=4425–4439 |doi=10.1088/0022-3700/14/23/008 |bibcode=1981JPhB...14.4425O |language=en}}</ref><ref name="Petrucci331" /> Kështu, me përjashtim të rreshtit të parë, gjatësia e secilës periodë paraqitet dy herë:<ref name=Ostrovsky /> :2, 8, 8, 18, 18, 32, 32, … Mbivendosjet bëhen shumë të afërta në pikën ku hyjnë në lojë orbitalet d,<ref name="Petrucci328" /> dhe rendi mund të ndryshojë pak sipas numrit atomik<ref name=Cao /> dhe ngarkesës atomike.<ref name="Jorgensen" />{{efn| Pasi hiqen dy deri në katër elektrone, orbitalet d dhe f zakonisht kanë energji më të ulët se orbitalet s:<ref name="Jorgensen" /> :1s ≪ 2s < 2p ≪ 3s < 3p ≪ 3d < 4s < 4p ≪ 4d < 5s < 5p ≪ 4f < 5d < 6s < 6p ≪ 5f < 6d < 7s < 7p ≪ … ndërsa në kufirin e joneve me ngarkesë jashtëzakonisht të lartë, orbitalet mbushen thjesht sipas rendit rritës të ''n''. Ka një kalim gradual midis gjendjeve kufitare të joneve me ngarkesë të lartë (''n'' në rritje) dhe atomeve neutrale (rregulli i Madelungut).<ref name="Goudsmit" /> Për shembull, rendi i energjisë për elektronin e 55-të jashtë bërthamës së ksenonit ndjek këtë rend në serinë izoelektronike të ceziumit (55 elektrone):<ref name=elyashevich /> :Cs⁰: 6s < 6p < 5d < 7s < 4f :Ba⁺: 6s < 5d < 6p < 7s < 4f :La²⁺: 5d < 4f < 6s < 6p < 7s :Ce³⁺: 4f < 5d < 6s < 6p < 7s Ndërsa në serinë izoelektronike të holmiumit (67 elektrone), një atom Ho⁰ është [Xe]4f¹¹6s², por Er⁺ është [Xe]4f¹²6s¹; Tm²⁺ deri te W⁷⁺ janë [Xe]4f¹³, kurse nga Re⁸⁺ e tutje konfigurimi është [Cd]4f¹⁴5p⁵, sipas rendit hidrogjenik.<ref name=rareearths /><ref>{{cite web |url=https://physics.nist.gov/cgi-bin/ASD/ie.pl?spectra=Ho-like&submit=Retrieve+Data&units=1&format=0&order=0&at_num_out=on&sp_name_out=on&ion_charge_out=on&el_name_out=on&seq_out=on&shells_out=on&level_out=on&ion_conf_out=on&e_out=0&unc_out=on&biblio=on |title=NIST Atomic Spectra Database: Ionization Energies Data: All Ho-like |author=NIST |date=2023 |website=nist.gov |publisher=NIST |access-date=2024-01-05 |quote= |language=en}}</ref> : Gjithashtu, renditja e orbitaleve midis çdo shenje ≪ ndryshon disi gjatë një periode. Për shembull, renditja te argoni dhe kaliumi është 3p ≪ 4s < 4p ≪ 3d; te kalciumi bëhet 3p ≪ 4s < 3d < 4p; nga skandiumi deri te bakri është 3p ≪ 3d < 4s < 4p; ndërsa nga zinku deri te kriptoni është 3p < 3d ≪ 4s < 4p,<ref name=Cao>{{cite journal |last1=Cao |first1=Changsu |last2=Vernon |first2=René E. |first3=W. H. Eugen |last3=Schwarz |first4=Jun |last4=Li |date=2021-01-06 |title=Understanding Periodic and Non-periodic Chemistry in Periodic Tables |journal=Frontiers in Chemistry |volume=8 |issue=813 |page=813 |doi=10.3389/fchem.2020.00813 |pmid=33490030 |pmc=7818537 |bibcode=2021FrCh....8..813S |doi-access=free |language=en}}</ref> ndërsa orbitalet d kalojnë në bërthamë te galiumi.<ref>{{cite journal |last1=Tossell |first1=J.A. |date=1977-11-01 |title=Theoretical studies of valence orbital binding energies in solid zinc sulfide, zinc oxide, and zinc fluoride |journal=Inorganic Chemistry |volume=16 |issue=11 |pages=2944–2949 |doi=10.1021/ic50177a056 |language=en}}</ref><ref name=KW /> Prandaj, shtresat e brendshme të thella në atomet e rënda afrohen më shumë me rendin hidrogjenik: te osmiumi (''Z'' {{=}} 76), 4f bie nën 5p, ndërsa te bismuti (''Z'' {{=}} 83), 4f bie edhe nën 5s.<ref name=rareearths /> }} Duke u nisur nga atomi më i thjeshtë, mund ta ndërtojmë tabelën periodike, një element pas tjetrit sipas numrit atomik, duke shqyrtuar atomet e veçuara. Te [[Hidrogjeni]], ka vetëm një elektron, i cili duhet të zërë orbitalin me energjinë më të ulët, 1s. Ky {{ill|Konfigurimi elektronik|en|Electron configuration|lt=konfigurim elektronik}} shkruhet 1s¹, ku numri sipër tregon numrin e elektroneve në nënnivel. [[Heliumi]] shton një elektron të dytë, i cili zë gjithashtu orbitalin 1s, duke mbushur plotësisht shtresën e parë dhe duke dhënë konfigurimin 1s².<ref name="FIII19">{{cite book |last1=Feynman |first1=Richard |last2=Leighton |first2=Robert B. |last3=Sands |first3=Matthew |date=1970 |title=The Feynman Lectures on Physics |url=https://feynmanlectures.caltech.edu/III_19.html |publisher=Addison–Wesley |volume=3 |chapter=19. The Hydrogen Atom and The Periodic Table |isbn=0-201-02115-3 |access-date=15 August 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019202245/https://feynmanlectures.caltech.edu/III_19.html |url-status=live |language=en }}</ref><ref name=jensenlaw>{{cite web|url=http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/081.%20Periodic%20Table.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110113324/http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/081.%20Periodic%20Table.pdf|archive-date=10 November 2020|last1=Jensen|first1=William B.|author-link=William B. Jensen|title=The Periodic Law and Table|date=2000|access-date=10 December 2022|language=en}}</ref>{{efn|Në të vërtetë, konfigurimet elektronike janë një përafrim i rendit të parë: atomi ekziston në një mbivendosje të disa konfigurimeve dhe elektronet e atomit janë të padallueshëm nga njëri-tjetri.<ref name=Scerri2009 /> Elementet e blloqeve d dhe f kanë disa konfigurime me energji të afërta dhe mund ta ndryshojnë konfigurimin në varësi të mjedisit kimik.<ref name=Jorgensen /> Në disa prej elementeve ende të pazbuluara të bllokut g, përzierja e konfigurimeve mund të bëhet aq e rëndësishme sa rezultati nuk mund të përshkruhet më mirë me një konfigurim të vetëm.<ref name=nefedov />}} Duke nisur nga elementi i tretë, [[Litiumi]], shtresa e parë është e plotë, prandaj elektroni i tij i tretë zë një orbital 2s, duke dhënë konfigurimin 1s² 2s¹. Elektroni 2s është elektroni i vetëm valencor i litiumit, pasi nënniveli 1s është tashmë i lidhur aq fort me bërthamën sa nuk merr pjesë në lidhjet kimike me atome të tjera: një shtresë e tillë quhet «shtresë bërthamore». Nënniveli 1s është shtresë bërthamore për të gjithë elementet nga litiumi e tutje. Nënniveli 2s plotësohet nga elementi pasues, [[Beriliumi]] (1s² 2s²). Elementet pas tij nisin të mbushin nënnivelin 2p. [[Bori]] (1s² 2s² 2p¹) e vendos elektronin e ri në një orbital 2p; [[Karboni]] (1s² 2s² 2p²) mbush një orbital të dytë 2p; dhe te [[Azoti]] (1s² 2s² 2p³) të tria orbitalet 2p zihen nga një elektron. Kjo përputhet me rregullin e Hundit, sipas të cilit atomet zakonisht parapëlqejnë të zënë veçmas secilin orbital të të njëjtit lloj përpara se ta mbushin me elektronin e dytë. [[Oksigjeni]] (1s² 2s² 2p⁴), [[Fluori]] (1s² 2s² 2p⁵) dhe [[Neoni]] (1s² 2s² 2p⁶) plotësojnë më pas orbitalet 2p, të cilat deri atëherë përmbanin nga një elektron; i fundit prej tyre e mbush plotësisht shtresën e dytë.<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Duke nisur nga elementi 11, [[Natriumi]], shtresa e dytë është e plotë, duke u bërë shtresë bërthamore për këtë element dhe për të gjithë elementet më të rëndë. Elektroni i njëmbëdhjetë nis mbushjen e shtresës së tretë duke zënë një orbital 3s, çka jep për natriumin konfigurimin 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹. Ky konfigurim shkurtohet si [Ne] 3s¹, ku [Ne] përfaqëson konfigurimin e neonit. [[Magneziumi]] ([Ne] 3s²) e plotëson këtë orbital 3s, ndërsa gjashtë elementet pasues — [[Alumini]], [[Silici]], [[Fosfori]], [[Sulfuri]], [[Klori]] dhe [[Argoni]] — mbushin tri orbitalet 3p ([Ne] 3s² 3p¹ deri te [Ne] 3s² 3p⁶).<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Kjo krijon një varg të ngjashëm, ku strukturat e shtresës së jashtme të natriumit deri te argoni u përgjigjen atyre të litiumit deri te neoni. Kjo është baza e periodicitetit të vetive kimike që paraqet tabela periodike:<ref name="FIII19" /> në intervale të rregullta, por të ndryshueshme të numrit atomik, vetitë e elementeve kimike përsëriten afërsisht.<ref name="Scerri17">Scerri, f. 17</ref> Kështu, 18 elementet e para mund të vendosen si fillimi i një tabele periodike. Elementet në të njëjtën kolonë kanë të njëjtin numër elektronesh valencore dhe konfigurime të ngjashme të elektroneve valencore: këto kolona quhen grupe. Përjashtimi i vetëm është heliumi, i cili ka dy elektrone valencore si beriliumi dhe magneziumi, por zakonisht vendoset në kolonën e neonit dhe argonit për të theksuar se shtresa e tij e jashtme është e plotë. (Disa autorë bashkëkohorë vënë në pikëpyetje edhe këtë përjashtim të vetëm; ata parapëlqejnë të ndjekin vazhdimisht konfigurimet valencore dhe ta vendosin heliumin mbi beriliumin.) Ky fragment i tabelës periodike ka tetë kolona, që përfaqësojnë deri në tetë elektrone në shtresën e jashtme. <ref name="cartoon">{{cite book |last1=Gonick |first1=First |last2=Criddle |first2=Craig |date=2005 |title=The Cartoon Guide to Chemistry |publisher=Collins |pages=17–65 |isbn=0-06-093677-0 |language=en}}</ref> Një periodë fillon kur nis mbushja e një shtrese të re.<ref name="Petrucci331" /> Ngjyrat dallojnë {{ill|Blloku në tabelën periodike|en|Block (periodic table)|lt=blloqet}}: te elementet e bllokut s, të ngjyrosura me të kuqe, mbushen orbitalet s, ndërsa te elementet e bllokut p, të ngjyrosura me të verdhë, mbushen orbitalet p.<ref name="Petrucci331" /> {| class="wikitable" style="margin:auto;" | bgcolor="red" | 1<br />[[Hidrogjeni|H]] | | | | | | | bgcolor="red" | 2<br />[[Heliumi|He]] | 2×1 = '''2''' elemente<br /><span style="display:inline-block;background:red;padding:0 0.3em;">1s</span> {{0|0p}} |- | bgcolor="red" | 3<br />[[Litiumi|Li]] | bgcolor="red" | 4<br />[[Beriliumi|Be]] | bgcolor="yellow" | 5<br />[[Bori|B]] | bgcolor="yellow" | 6<br />[[Karboni|C]] | bgcolor="yellow" | 7<br />[[Azoti|N]] | bgcolor="yellow" | 8<br />[[Oksigjeni|O]] | bgcolor="yellow" | 9<br />[[Fluori|F]] | bgcolor="yellow" | 10<br />[[Neoni|Ne]] | {{nowrap|2×(1+3) {{=}} '''8''' elemente}}<br /><span style="display:inline-block;background:red;padding:0 0.3em;">2s</span> <span style="display:inline-block;background:yellow;padding:0 0.3em;">2p</span> |- | bgcolor="red" | 11<br />[[Natriumi|Na]] | bgcolor="red" | 12<br />[[Magneziumi|Mg]] | bgcolor="yellow" | 13<br />[[Alumini|Al]] | bgcolor="yellow" | 14<br />[[Silici|Si]] | bgcolor="yellow" | 15<br />[[Fosfori|P]] | bgcolor="yellow" | 16<br />[[Sulfuri|S]] | bgcolor="yellow" | 17<br />[[Klori|Cl]] | bgcolor="yellow" | 18<br />[[Argoni|Ar]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br /><span style="display:inline-block;background:red;padding:0 0.3em;">3s</span> <span style="display:inline-block;background:yellow;padding:0 0.3em;">3p</span> |} Në fillim të rreshtit tjetër, te [[kaliumi]] dhe [[kalciumi]], nënshtresa 4s ka energjinë më të ulët dhe për këtë arsye mbushet e para.<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Kaliumi shton një elektron në shtresën 4s ([Ar] 4s¹), ndërsa kalciumi e plotëson atë ([Ar] 4s²). Megjithatë, duke filluar nga [[skandiumi]] ([Ar] 3d¹ 4s²), nënshtresa 3d bëhet e radhës për nga energjia. Nënshtresat 4s dhe 3d kanë energji afërsisht të njëjtë dhe konkurrojnë për mbushjen me elektrone; prandaj, orbitalet 3d nuk mbushen krejtësisht në mënyrë të njëtrajtshme, një nga një. Renditja e saktë energjetike e 3d-së dhe 4s-së ndryshon përgjatë rreshtit dhe varet gjithashtu nga numri i elektroneve që hiqen nga atomi. Për shembull, për shkak të zmbrapsjes midis elektroneve 3d dhe atyre 4s, te [[kromi]] niveli energjetik 4s bëhet pak më i lartë se ai 3d; prandaj, për një atom kromi është më e favorshme konfigurimi [Ar] 3d⁵ 4s¹ sesa [Ar] 3d⁴ 4s². Një anomali e ngjashme shfaqet te [[bakri]], atomi i të cilit ka konfigurimin [Ar] 3d¹⁰ 4s¹, në vend të konfigurimit të pritur [Ar] 3d⁹ 4s².<ref name="FIII19" /> Këto janë shkelje të rregullit të Madelungut. Megjithatë, anomali të tilla nuk kanë rëndësi kimike:<ref name="Jorgensen" /> pjesa më e madhe e kimisë nuk ka të bëjë me atome të izoluara në gjendje të gaztë,<ref>Wulfsberg, p. 27</ref> dhe konfigurimet e ndryshme kanë energji aq të përafërta<ref name="Petrucci328">Petrucci et al., p. 328</ref> saqë prania e një atomi pranë mund ta ndryshojë ekuilibrin.<ref name="FIII19" /> Prandaj, tabela periodike i shpërfill ato dhe merr parasysh vetëm konfigurimet e idealizuara.<ref name="Jensen2009">{{cite journal|author1-link=William B. Jensen |last1=Jensen |first1=William B. |date=2009 |title=Misapplying the Periodic Law |journal=Journal of Chemical Education |volume=86 |issue=10 |page=1186 |doi=10.1021/ed086p1186 |bibcode=2009JChEd..86.1186J |doi-access=free |language=en}}</ref> Te [[zinku]] ([Ar] 3d¹⁰ 4s²), orbitalet 3d janë plotësisht të mbushura me gjithsej dhjetë elektrone.<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Më pas vijnë orbitalet 4p, të cilat plotësojnë rreshtin dhe mbushen gradualisht nga [[galiumi]] ([Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p¹) deri te [[kriptoni]] ([Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p⁶), në mënyrë të ngjashme me elementet e mëparshme të bllokut p.<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Duke filluar nga galiumi, orbitalet 3d bëhen pjesë e bërthamës elektronike dhe nuk marrin më pjesë në kimi. <ref name=KW /> Elementet e blloqeve s dhe p, të cilat mbushin shtresat e tyre të jashtme, quhen {{ill|Elementet e grupit kryesor|en|Main-group element}}; elementet e bllokut d (të ngjyrosura me blu më poshtë), të cilat mbushin një shtresë të brendshme, quhen elemente të tranzicionit (ose metale të tranzicionit, pasi të gjitha janë metale).<ref name="Petrucci326">Petrucci et al., fq. 326–7</ref> 18 elementet pasuese mbushin orbitalet 5s ([[Rubidiumi]] dhe [[Stronciumi]]), pastaj 4d ([[Itriumi]] deri te [[Kadmiumi]], sërish me disa anomali gjatë rrugës), dhe më pas 5p ([[Indiumi]] deri te [[Ksenoni]]).<ref name=Petrucci331 /><ref name=jensenlaw /> Përsëri, duke filluar nga indiumi, orbitalet 4d ndodhen në bërthamë.<ref name=jensenlaw /><ref>{{cite journal |last1=Farberovich |first1=O. V. |last2=Kurganskii |first2=S. I. |last3=Domashevskaya |first3=E. P. |date=1980 |title=Problems of the OPW Method. II. Calculation of the Band Structure of ZnS and CdS |url= |journal=Physica Status Solidi B |volume=97 |issue=2 |pages=631–640 |doi=10.1002/pssb.2220970230 |bibcode=1980PSSBR..97..631F |language=en }}</ref> Prandaj, rreshti i pestë ka të njëjtën strukturë si i katërti.<ref name="Petrucci331" /> {| class="wikitable" style="margin:auto;" | 1<br />[[Hidrogjeni|H]] | | | | | | | | | | | | | | | | | 2<br />[[Heliumi|He]] | 2×1 = '''2''' elemente<br />1s {{0|0d}} {{0|0p}} |- | 3<br />[[Litiumi|Li]] | 4<br />[[Beriliumi|Be]] | | | | | | | | | | | 5<br />[[Bori|B]] | 6<br />[[Karboni|C]] | 7<br />[[Azoti|N]] | 8<br />[[Oksigjeni|O]] | 9<br />[[Fluori|F]] | 10<br />[[Neoni|Ne]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br />2s {{0|0d}} 2p |- | 11<br />[[Natriumi|Na]] | 12<br />[[Magneziumi|Mg]] | | | | | | | | | | | 13<br />[[Alumini|Al]] | 14<br />[[Silici|Si]] | 15<br />[[Fosfori|P]] | 16<br />[[Sulfuri|S]] | 17<br />[[Klori|Cl]] | 18<br />[[Argoni|Ar]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br />3s {{0|0d}} 3p |- | 19<br />[[Kaliumi|K]] | 20<br />[[Kalciumi|Ca]] | 21<br />[[Skandiumi|Sc]] | 22<br />[[Titani|Ti]] | 23<br />[[Vanadiumi|V]] | 24<br />[[Kromi|Cr]] | 25<br />[[Mangani|Mn]] | 26<br />[[Hekuri|Fe]] | 27<br />[[Kobalti|Co]] | 28<br />[[Nikeli|Ni]] | 29<br />[[Bakri|Cu]] | 30<br />[[Zinku|Zn]] | 31<br />[[Galiumi|Ga]] | 32<br />[[Germaniumi|Ge]] | 33<br />[[Arseniku|As]] | 34<br />[[Seleni|Se]] | 35<br />[[Bromi|Br]] | 36<br />[[Kriptoni|Kr]] | {{nowrap|2×(1+3+5) {{=}} '''18''' elemente}}<br />4s 3d 4p |- | 37<br />[[Rubidiumi|Rb]] | 38<br />[[Stronciumi|Sr]] | 39<br />[[Itriumi|Y]] | 40<br />[[Zirkoniumi|Zr]] | 41<br />[[Niobiumi|Nb]] | 42<br />[[Molibdeni|Mo]] | 43<br />[[Teknetiumi|Tc]] | 44<br />[[Rutheniumi|Ru]] | 45<br />[[Rodiumi|Rh]] | 46<br />[[Paladiumi|Pd]] | 47<br />[[Argjendi|Ag]] | 48<br />[[Kadmiumi|Cd]] | 49<br />[[Indiumi|In]] | 50<br />[[Kallaj|Sn]] | 51<br />[[Antimoni|Sb]] | 52<br />[[Teluri|Te]] | 53<br />[[Jodi|I]] | 54<br />[[Ksenoni|Xe]] | 2×(1+3+5) = '''18''' elemente<br />5s 4d 5p |} Rreshti i gjashtë i tabelës nis po ashtu me dy elemente të bllokut s: [[Ceziumi]] dhe [[Bariumi]].<ref name=jensenlaw /> Më pas fillojnë të shfaqen elementet e para të bllokut f (të ngjyrosura me të gjelbër më poshtë), duke nisur me [[Lantani]]. Këto quhen ndonjëherë elemente të brendshme të tranzicionit.<ref name="Petrucci326" /> Meqë tani ka jo vetëm nënnivele 4f, por edhe 5d dhe 6s me energji të ngjashme, konkurrenca shfaqet sërish, duke sjellë shumë konfigurime të parregullta;<ref name="Petrucci328" /> kjo shkaktoi disa mosmarrëveshje për vendin e saktë ku duhet të fillojë blloku f, por shumica e studiuesve të kësaj çështjeje pajtohen se ai fillon te lantani, në përputhje me parimin Aufbau.<ref name="Jensen-2015" /> Edhe pse atomi i lantanit, i marrë më vete, nuk e mbush nënnivelin 4f për shkak të shtytjes ndërmjet elektroneve,<ref name="Jorgensen">{{cite journal |last1=Jørgensen |first1=Christian |date=1973 |title=The Loose Connection between Electron Configuration and the Chemical Behavior of the Heavy Elements (Transuranics) |journal=Angewandte Chemie International Edition |volume=12 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1002/anie.197300121 |language=en}}</ref> orbitalet e tij 4f kanë energji mjaft të ulët për të marrë pjesë në kimi.<ref name="Hamilton">{{cite journal |last1=Hamilton |first1=David C. |date=1965 |title=Position of Lanthanum in the Periodic Table |journal=American Journal of Physics |volume=33 |issue=8 |pages=637–640 |doi=10.1119/1.1972042 |bibcode=1965AmJPh..33..637H |language=en}}</ref><ref name=elyashevich>{{cite book |last=El'yashevich |first=M. A. |date=1953 |title=Spectra of the Rare Earths |url= |location=Moscow |publisher=State Publishing House of Technical-Theoretical Literature |pages=382, 397 |isbn= |language=en}}</ref><ref name=Cp3Ln>{{cite journal |last1=Krinsky |first1=Jamin L. |last2=Minasian |first2=Stefan G. |last3=Arnold |first3=John |title=Covalent Lanthanide Chemistry Near the Limit of Weak Bonding: Observation of (CpSiMe₃)₃Ce−ECp* and a Comprehensive Density Functional Theory Analysis of Cp₃Ln−ECp (E = Al, Ga) |journal=Inorganic Chemistry |publisher=American Chemical Society (ACS) |volume=50 |issue=1 |date=2010-12-08 |doi=10.1021/ic102028d |pages=345–357 |pmid=21141834 |language=en}}</ref> Te [[Yterbiumi]], shtatë orbitalet 4f janë mbushur plotësisht me katërmbëdhjetë elektrone; më pas vjen një varg prej dhjetë elementesh të tranzicionit ([[Lutetiumi]] deri te [[Zhiva]]),<ref name=jensenlaw /><ref name="JensenLr">{{cite web|url=https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/251.%20Lawrencium.pdf |title=Some Comments on the Position of Lawrencium in the Periodic Table |last1=Jensen |first1=W. B. |date=2015 |access-date=2015-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223091325/https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/251.%20Lawrencium.pdf |archive-date=2015-12-23 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Fan |last2=Le-Min |first2=Li |date=2002 |title=镧系元素 4f 轨道在成键中的作用的理论研究 |trans-title=Theoretical Study on the Role of Lanthanide 4f Orbitals in Bonding |language=zh |journal=Acta Chimica Sinica |volume=62 |issue=8 |pages=1379–84}}</ref><ref name="LaF3">{{cite journal |last1=Xu |first1=Wei |last2=Ji |first2=Wen-Xin |first3=Yi-Xiang |last3=Qiu |first4=W. H. Eugen |last4=Schwarz |first5=Shu-Guang |last5=Wang |date=2013 |title=On structure and bonding of lanthanoid trifluorides LnF₃ (Ln = La to Lu) |journal=Physical Chemistry Chemical Physics |volume=2013 |issue=15 |pages=7839–47 |doi=10.1039/C3CP50717C |pmid=23598823 |bibcode=2013PCCP...15.7839X |language=en}}</ref> dhe në fund gjashtë elemente të grupit kryesor ([[Taliumi]] deri te [[Radoni]]) plotësojnë periodën.<ref name=jensenlaw /><ref name="Pyykko">{{cite journal | title = Octacarbonyl Ion Complexes of Actinides [An(CO)8]+/− (An=Th, U) and the Role of f Orbitals in Metal–Ligand Bonding | first1= Chaoxian |last1=Chi |first2=Sudip |last2=Pan | first3= Jiaye |last3=Jin |first4=Luyan |last4=Meng | first5= Mingbiao |last5=Luo |first6=Lili |last6=Zhao |first7=Mingfei |last7=Zhou |first8=Gernot |last8=Frenking | journal = Chem. Eur. J. | year = 2019 | volume = 25 | issue = 50 | pages = 11772–11784 | doi = 10.1002/chem.201902625 | pmid= 31276242 | pmc= 6772027 | bibcode= 2019ChEuJ..2511772C |doi-access=free |language=en }}</ref> Duke filluar nga lutetiumi, orbitalet 4f bëjnë pjesë në bërthamë,<ref name=jensenlaw /><ref name=Cp3Ln /> ndërsa duke filluar nga taliumi, të tilla janë edhe orbitalet 5d.<ref name=jensenlaw /><ref name=KW /><ref>{{cite journal |last1=Singh |first1=Prabhakar P. |date=1994 |title=Relativistic effects in mercury: Atom, clusters, and bulk |url= |journal=Physical Review B |volume=49 |issue=7 |pages=4954–4958 |doi=10.1103/PhysRevB.49.4954 |pmid=10011429 |bibcode=1994PhRvB..49.4954S |language=en}}</ref> Rreshti i shtatë është analog me të gjashtin: plotësohet 7s ([[Franciumi]] dhe [[Radiumi]]), pastaj 5f (nga [[Aktiniumi]] deri te [[Nobeliumi]]), më pas 6d (nga [[Lawrenciumi]] deri te [[Coperniciumi]]) dhe, në fund, 7p (nga [[Nihoniumi]] deri te [[Oganesoni]]).<ref name=jensenlaw /> Duke filluar nga lawrenciumi, orbitalet 5f janë në bërthamë,<ref name=jensenlaw /> dhe ka të ngjarë që orbitalet 6d t’i bashkohen bërthamës duke filluar nga nihoniumi.<ref name=jensenlaw /><ref name=VI>{{cite journal |last1=Hu |first1=Shu-Xian |last2=Zou |first2=Wenli |date=23 September 2021 |title=Stable copernicium hexafluoride (CnF₆) with an oxidation state of VI+ |journal=Physical Chemistry Chemical Physics |volume=2022 |issue=24 |pages=321–325 |doi=10.1039/D1CP04360A|pmid=34889909 |bibcode=2021PCCP...24..321H |language=en}}</ref>{{Efn|Përbërjet që do të përdornin orbitalet 6d të nihoniumit si orbitale valence janë studiuar teorikisht, por pritet që të gjitha të jenë tepër të paqëndrueshme për t’u vëzhguar.<ref name="Seth">{{cite journal |last1=Seth |first1=Michael |last2=Schwerdtfeger |first2=Peter |first3=Knut |last3=Fægri |date=1999 |title=The chemistry of superheavy elements. III. Theoretical studies on element 113 compounds |journal=Journal of Chemical Physics |volume=111 |issue=14 |pages=6422–6433 |doi=10.1063/1.480168 |bibcode=1999JChPh.111.6422S|s2cid=41854842 |doi-access=free |hdl=2292/5178 |hdl-access=free |language=en}}</ref>}} Përsëri, gjatë rrugës ka disa anomali:<ref name="Petrucci331">Petrucci et al., p. 331</ref> për shembull, si atome të vetme, as aktiniumi dhe as [[Toriumi]] nuk e plotësojnë në të vërtetë nënnështresën 5f, ndërsa lawrenciumi nuk e plotëson nënnështresën 6d; megjithatë, të gjitha këto nënnështresa mund të plotësohen në mjedise kimike.<ref>{{cite journal |last1=Kelley |first1=Morgan P. |last2=Deblonde |first2=Gauthier J.-P. |first3=Jing |last3=Su |first4=Corwin H. |last4=Booth |first5=Rebecca J. |last5=Abergel |first6=Enrique R. |last6=Batista |first7=Ping |last7=Yang |date=2018 |title=Bond Covalency and Oxidation State of Actinide Ions Complexed with Therapeutic Chelating Agent 3,4,3-LI(1,2-HOPO) |url= https://escholarship.org/uc/item/4tc1b0xz|journal=Inorganic Chemistry |volume=57 |issue=9 |pages=5352–5363 |doi=10.1021/acs.inorgchem.8b00345 |pmid=29624372 |osti=1458511 |language=en}}</ref><ref name="Johansson">{{cite journal|last1=Johansson |first1=B. |last2=Abuja |first2=R. |last3=Eriksson |first3=O. |last4=Wills |first4=J. M. |display-authors=3 |year=1995 |title=Anomalous fcc crystal structure of thorium metal. |journal=Physical Review Letters |volume=75 |issue=2 |pages=280–283 |doi=10.1103/PhysRevLett.75.280|pmid=10059654 |bibcode=1995PhRvL.75..280J|url=https://zenodo.org/record/1233903 |language=en}}</ref><ref name=XuPyykko>{{cite journal |last1=Xu |first1=Wen-Hua |last2=Pyykkö |first2=Pekka |date=8 June 2016 |url=http://pubs.rsc.org/-/content/articlehtml/2016/cp/c6cp02706g |title=Is the chemistry of lawrencium peculiar |journal=Phys. Chem. Chem. Phys. |volume=2016 |issue=18 |pages=17351–5 |doi=10.1039/c6cp02706g |pmid=27314425 |access-date=24 April 2017|bibcode=2016PCCP...1817351X |hdl=10138/224395 |s2cid=31224634 |hdl-access=free |language=en }}</ref> Për një kohë shumë të gjatë, rreshti i shtatë ishte i paplotë, pasi shumica e elementeve të tij nuk gjenden në natyrë. Elementet përtej uraniumit filluan të sintetizoheshin në laborator më 1940, kur u prodhua neptuniumi.<ref name="Scerri354" /> (Megjithatë, elementi i parë i zbuluar përmes sintezës dhe jo në natyrë ishte tekneciumi, më 1937.) Rreshti u plotësua me sintezën e [[Tenesini]]t më 2009.<ref name="117s">{{cite journal |last1=Oganessian |first1=Yu.Ts. |author-link1=Yuri Oganessian |last2=Abdullin |first2=F.Sh. |last3=Bailey |first3=P.D. |last4=Benker |first4=D.E. |last5=Bennett |first5=M.E. |last6=Dmitriev |first6=S.N. |last7=Ezold |first7=J.G. |last8=Hamilton |first8=J.H. |last9=Henderson |first9=R.A. |first10=M.G. |last10=Itkis |first11=Yuri V. |last11=Lobanov |first12=A.N. |last12=Mezentsev |first13=K. J. |last13=Moody |first14=S.L. |last14=Nelson |first15=A.N. |last15=Polyakov |first16=C.E. |last16=Porter |first17=A.V. |last17=Ramayya |first18=F.D. |last18=Riley |first19=J.B. |last19=Roberto |first20=M. A. |last20=Ryabinin |first21=K.P. |last21=Rykaczewski |first22=R.N. |last22=Sagaidak |first23=D.A. |last23=Shaughnessy |first24=I.V. |last24=Shirokovsky |first25=M.A. |last25=Stoyer |first26=V.G. |last26=Subbotin |first27=R. |last27=Sudowe |first28=A.M. |last28=Sukhov |first29=Yu.S. |last29=Tsyganov |first30=Vladimir K. |last30=Utyonkov |first31=A.A. |last31=Voinov |first32=G.K. |last32=Vostokin |first33=P.A. |last33=Wilk |display-authors=6 |title=Synthesis of a new element with atomic number {{Nowrap|''Z'' {{=}} 117}} |year=2010 |journal=Physical Review Letters |volume=104 |issue=14 |article-number=142502 |doi=10.1103/PhysRevLett.104.142502 |pmid=20481935 |bibcode=2010PhRvL.104n2502O |s2cid=3263480 |doi-access=free |language=en}}</ref> (elementi i fundit, oganesoni, ishte prodhuar tashmë në vitin 2002),<ref name="pp2002">{{cite journal|author=Oganessian, Yu. T.|display-authors=etal|title=Results from the first ²⁴⁹Cf+⁴⁸Ca experiment|url=https://www.jinr.ru/publish/Preprints/2002/287(D7-2002-287)e.pdf|journal=JINR Communication|date=2002|access-date=13 June 2009|archive-date=13 December 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20041213100709/https://www.jinr.ru/publish/Preprints/2002/287%28D7-2002-287%29e.pdf|language=en}}</ref> dhe elementeve të fundit të rreshtit të shtatë iu dhanë emra në vitin 2016.<ref name="IUPAC-20161130">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title=IUPAC Announces the Names of the Elements 113, 115, 117, and 118 |url=https://iupac.org/iupac-announces-the-names-of-the-elements-113-115-117-and-118/ |date=30 November 2016 |work=IUPAC |access-date=1 December 2016 |archive-date=30 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130111959/https://iupac.org/iupac-announces-the-names-of-the-elements-113-115-117-and-118/ |url-status=live |language=en}}</ref> <div style="overflow-x:auto"> {| class="wikitable" style="margin:auto;" | 1<br />[[Hidrogjeni|H]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 2<br />[[Heliumi|He]] | 2×1 = '''2''' elemente<br />1s 0f 0d 0p |- | 3<br />[[Litiumi|Li]] | 4<br />[[Beriliumi|Be]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 5<br />[[Bori|B]] | 6<br />[[Karboni|C]] | 7<br />[[Azoti|N]] | 8<br />[[Oksigjeni|O]] | 9<br />[[Fluori|F]] | 10<br />[[Neoni|Ne]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br />2s 0f 0d 2p |- | 11<br />[[Natriumi|Na]] | 12<br />[[Magneziumi|Mg]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 13<br />[[Alumini|Al]] | 14<br />[[Silici|Si]] | 15<br />[[Fosfori|P]] | 16<br />[[Sulfuri|S]] | 17<br />[[Klori|Cl]] | 18<br />[[Argoni|Ar]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br />3s 0f 0d 3p |- | 19<br />[[Kaliumi|K]] | 20<br />[[Kalciumi|Ca]] | | | | | | | | | | | | | | | 21<br />[[Skandiumi|Sc]] | 22<br />[[Titani|Ti]] | 23<br />[[Vanadiumi|V]] | 24<br />[[Kromi|Cr]] | 25<br />[[Mangani|Mn]] | 26<br />[[Hekuri|Fe]] | 27<br />[[Kobalti|Co]] | 28<br />[[Nikeli|Ni]] | 29<br />[[Bakri|Cu]] | 30<br />[[Zinku|Zn]] | 31<br />[[Galiumi|Ga]] | 32<br />[[Germaniumi|Ge]] | 33<br />[[Arseniku|As]] | 34<br />[[Seleni|Se]] | 35<br />[[Bromi|Br]] | 36<br />[[Kriptoni|Kr]] | 2×(1+3+5) = '''18''' elemente<br />4s 0f 3d 4p |- | 37<br />[[Rubidiumi|Rb]] | 38<br />[[Stronciumi|Sr]] | | | | | | | | | | | | | | | 39<br />[[Itriumi|Y]] | 40<br />[[Zirkoniumi|Zr]] | 41<br />[[Niobiumi|Nb]] | 42<br />[[Molibdeni|Mo]] | 43<br />[[Teknetiumi|Tc]] | 44<br />[[Rutheniumi|Ru]] | 45<br />[[Rodiumi|Rh]] | 46<br />[[Paladiumi|Pd]] | 47<br />[[Argjendi|Ag]] | 48<br />[[Kadmiumi|Cd]] | 49<br />[[Indiumi|In]] | 50<br />[[Kallaj|Sn]] | 51<br />[[Antimoni|Sb]] | 52<br />[[Teluri|Te]] | 53<br />[[Jodi|I]] | 54<br />[[Ksenoni|Xe]] | 2×(1+3+5) = '''18''' elemente<br />5s 0f 4d 5p |- | 55<br />[[Ceziumi|Cs]] | 56<br />[[Bariumi|Ba]] | 57<br />[[Lantani|La]] | 58<br />[[Keriumi|Ce]] | 59<br />[[Praseodimi|Pr]] | 60<br />[[Neodimi|Nd]] | 61<br />[[Prometiumi|Pm]] | 62<br />[[Samariumi|Sm]] | 63<br />[[Europi|Eu]] | 64<br />[[Gadolini|Gd]] | 65<br />[[Terbiumi|Tb]] | 66<br />[[Disprosiumi|Dy]] | 67<br />[[Holmiumi|Ho]] | 68<br />[[Erbiumi|Er]] | 69<br />[[Tuliumi|Tm]] | 70<br />[[Yterbiumi|Yb]] | 71<br />[[Lutetiumi|Lu]] | 72<br />[[Hafniumi|Hf]] | 73<br />[[Tantali|Ta]] | 74<br />[[Tungsteni|W]] | 75<br />[[Reniumi|Re]] | 76<br />[[Osmiumi|Os]] | 77<br />[[Iridiumi|Ir]] | 78<br />[[Platina|Pt]] | 79<br />[[Ari|Au]] | 80<br />[[Zhiva|Hg]] | 81<br />[[Taliumi|Tl]] | 82<br />[[Plumbi (element kimik)|Pb]] | 83<br />[[Bismuti|Bi]] | 84<br />[[Poloniumi|Po]] | 85<br />[[Astati|At]] | 86<br />[[Radoni|Rn]] | 2×(1+3+5+7) = '''32''' elemente<br />6s 4f 5d 6p |- | 87<br />[[Franciumi|Fr]] | 88<br />[[Radiumi|Ra]] | 89<br />[[Aktiniumi|Ac]] | 90<br />[[Toriumi|Th]] | 91<br />[[Protaktini|Pa]] | 92<br />[[Urani (element kimik)|U]] | 93<br />[[Neptuni (element kimik)|Np]] | 94<br />[[Plutoni (element kimik)|Pu]] | 95<br />[[Americi|Am]] | 96<br />[[Curiumi|Cm]] | 97<br />[[Berkeliumi|Bk]] | 98<br />[[Kaliforniumi|Cf]] | 99<br />[[Einsteiniumi|Es]] | 100<br />[[Fermiumi|Fm]] | 101<br />[[Mendeleviumi|Md]] | 102<br />[[Nobeliumi|No]] | 103<br />[[Lawrenciumi|Lr]] | 104<br />[[Rutherfordiumi|Rf]] | 105<br />[[Dubniumi|Db]] | 106<br />[[Seaborgiumi|Sg]] | 107<br />[[Bohriumi|Bh]] | 108<br />[[Hassiumi|Hs]] | 109<br />[[Meitneriumi|Mt]] | 110<br />[[Darmstadtiumi|Ds]] | 111<br />[[Roentgeniumi|Rg]] | 112<br />[[Coperniciumi|Cn]] | 113<br />[[Nihoniumi|Nh]] | 114<br />[[Fleroviumi|Fl]] | 115<br />[[Moskoviumi|Mc]] | 116<br />[[Livermoriumi|Lv]] | 117<br />[[Tenesini|Ts]] | 118<br />[[Oganesoni|Og]] | 2×(1+3+5+7) = '''32''' elemente<br />7s 5f 6d 7p |} </div> Kështu plotësohet tabela periodike moderne, me të shtatë rreshtat e mbushur plotësisht.<ref name="IUPAC-20161130" /><!--kur të zbulohen elementet e rreshtit të tetë, zëvendësojini këtu dhe shkruani: "Rreshti i tetë përfundon para kohe, pasi shterojnë elementet e zbuluara."--> === Tabela e konfigurimeve elektronike === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Tabela periodike (konfigurimet elektronike)|en|Periodic table (electron configurations)}}}} Tabela e mëposhtme tregon konfigurimin elektronik të një atomi neutral të secilit element në fazën e gaztë. Konfigurime të ndryshme mund të jenë të parapëlqyera në mjedise të ndryshme kimike.<ref name="Jorgensen" /> Elementet e grupit kryesor kanë konfigurime elektronike plotësisht të rregullta; elementet e tranzicionit dhe të tranzicionit të brendshëm shfaqin njëzet parregullsi, për shkak të konkurrencës së përmendur më sipër midis nënniveleve me energji të afërt. Për dhjetë elementet e fundit (109–118), mungojnë të dhënat eksperimentale<ref>{{cite journal |url=https://www.nist.gov/pml/periodic-table-elements |title=Periodic Table of the Elements |author=National Institute of Standards and Technology (NIST) |date=August 2019 |journal=NIST |access-date=2021-02-07 |archive-date=2021-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208182536/https://www.nist.gov/pml/periodic-table-elements |url-status=live |language=en }}</ref> dhe, për këtë arsye, janë paraqitur konfigurimet e llogaritura.<ref>{{cite journal |last1=Fricke |first1=B. |editor-last=Dunitz |editor-first=J. D. |year=1975 |journal=Structure and Bonding |volume=21 |pages=89–144 |title=Superheavy elements a prediction of their chemical and physical properties |publisher=Springer-Verlag |location=Berlin |doi=10.1007/BFb0116496 |isbn=978-3-540-07109-9 |language=en }}</ref> Nënnivelet e mbushura plotësisht janë ngjyrosur në gri. == Ndryshimet == === Periudha 1 === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Elementi i periudhës së parë|en|Period 1 element}}}} Megjithëse sot tabela periodike moderne është standarde, vendosja e elementeve të periudhës 1, hidrogjenit dhe heliumit, mbetet çështje e hapur dhe e diskutuar, ndaj mund të gjenden edhe variante të ndryshme.<ref name=KW /><ref name="Lemonick">{{Cite web |url=https://cen.acs.org/physical-chemistry/periodic-table/periodic-table-icon-chemists-still/97/i1 |title=The periodic table is an icon. But chemists still can't agree on how to arrange it |last=Lemonick |first=Sam |date=2019 |website=C&EN News |access-date=2020-12-16 |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128031450/https://cen.acs.org/physical-chemistry/periodic-table/periodic-table-icon-chemists-still/97/i1 |url-status=live |language=en}}</ref> Duke ndjekur përkatësisht konfigurimet elektronike s¹ dhe s², hidrogjeni do të vendosej në grupin 1, ndërsa heliumi në grupin 2.<ref name="KW" /> Vendosja e hidrogjenit në grupin 1 është e zakonshme, por heliumi vendoset pothuajse gjithmonë në grupin 18, bashkë me gazrat fisnikë.<ref name="IUPAC-redbook" /> Debati lidhet me pikëpamjet e ndryshme rreth masës në të cilën vendosjen në tabelën periodike duhet ta përcaktojnë vetitë kimike ose ato elektronike.<ref name=Lemonick /> Ashtu si metalet e grupit 1, hidrogjeni ka një elektron në shtresën e tij më të jashtme<ref name="Gray12">Gray, f. 12</ref> dhe në reaksionet kimike zakonisht e humbet këtë elektron të vetëm.<ref name="Vlasov" /> Hidrogjeni ka disa veti kimike të ngjashme me metalet, pasi mund të zhvendosë disa metale nga [[kripërat]] e tyre.<ref name="Vlasov">{{Cite book |last1=Vlasov |first1=L. |last2=Trifonov |first2=D. |translator-last1=Sobolev |translator-first1=D. |date=1970 |title=107 Stories About Chemistry |publisher=Mir Publishers |pages=23–27 |isbn=978-0-8285-5067-3 |language=en}}</ref> Por në kushte standarde ai formon një gaz dyatomik jometalik, ndryshe nga metalet alkaline, të cilat janë metale të ngurta reaktive. Kjo, si edhe formimi i [[Hidruri|hidrideve]] nga hidrogjeni, në të cilat ai fiton një elektron, e afron atë me vetitë e [[Grupi i shtatëmbëdhjetë i elementeve kimike|halogjeneve]], të cilat bëjnë të njëjtën gjë<ref name=Vlasov /> (ndonëse hidrogjeni formon më rrallë H⁻ sesa H⁺).<ref name="raynercanham">{{Cite book |last=Rayner-Canham |first=Geoffrey |date=2020 |title=The Periodic Table: Past, Present, Future |publisher=World Scientific |pages=53–70, 85–102 |isbn=978-981-12-1850-7 |language=en}}</ref> Për më tepër, dy halogjenet më të lehta, [[fluori]] dhe [[klori]], janë në gjendje të gaztë në kushte standarde, ashtu si hidrogjeni.<ref name="Vlasov" /> Disa veti të hidrogjenit nuk përputhen mirë me asnjërin grup: ai nuk është as oksidues i fuqishëm, as reduktues i fuqishëm dhe nuk reagon me ujin.<ref name=raynercanham /> Prandaj, hidrogjeni ka veti që përkojnë si me ato të metaleve alkaline, ashtu edhe me ato të halogjeneve, por nuk përputhet plotësisht me asnjërin grup; për këtë arsye, është e vështirë të vendoset në bazë të kimisë së tij.<ref name="Vlasov" /> Kështu, megjithëse vendosja e hidrogjenit në grupin 1 sipas strukturës elektronike është mbizotëruese, në disa renditje më të rralla hidrogjeni paraqitet në grupin 17,<ref>{{Cite book |last1=Clayden |first1=Jonathan |last2=Greeves |first2=Nick |last3=Warren |first3=Stuart |last4=Wothers |first4=Peter |year=2001 |title=Organic Chemistry |edition=1st |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-850346-0 |language=en}}</ref> në të dy grupet 1 dhe 17,<ref>{{Cite journal |last=Seaborg |first=G. |title=The chemical and radioactive properties of the heavy elements |journal=Chemical & Engineering News |year=1945 |volume=23 |issue=23 |pages=2190–93 |doi=10.1021/cen-v023n023.p2190 |language=en}}</ref><ref name="Kaesz" /> ose veçmas, jashtë të gjitha grupeve.<ref name="Kaesz">{{Cite journal |last1=Kaesz |first1=Herb |last2=Atkins |first2=Peter |date=2009 |title=A Central Position for Hydrogen in the Periodic Table |journal=Chemistry International |volume=25 |issue=6 |page=14 |doi=10.1515/ci.2003.25.6.14 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="GE">Greenwood & Earnshaw, throughout the book</ref><ref name="KW" /> Megjithatë, këtë mundësi të fundit e ka kritikuar kimisti dhe filozofi i shkencës {{ill|Eric Scerri|en|Eric Scerri}}, me argumentin se ajo duket sikur nënkupton që hidrogjeni qëndron krejtësisht jashtë ligjit periodik, ndryshe nga të gjithë elementet e tjerë.<ref>{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2004 |title=The Placement of Hydrogen in the Periodic Table |journal=Chemistry International |volume=26 |issue=3 |pages=21–22 |doi=10.1515/ci.2004.26.3.21 |language=en}}</ref> Heliumi është elementi i vetëm që zakonisht zë në tabelën periodike një pozicion që nuk përputhet me strukturën e tij elektronike. Ai ka dy elektrone në shtresën e jashtme, ndërsa gazrat e tjerë fisnikë kanë tetë; gjithashtu, është element i bllokut s, ndërsa të gjithë gazrat e tjerë fisnikë janë elemente të bllokut p. Megjithatë, në kushte standarde ai është joreaktiv dhe ka shtresën e jashtme të plotë: këto veti përputhen me gazrat fisnikë të grupit 18, por jo aspak me metalet alkaline të tokave të grupit 2, të cilat janë reaktive. Për këto arsye, heliumi vendoset pothuajse gjithmonë në grupin 18,<ref name="IUPAC-redbook" /> me të cilin përputhen më së miri vetitë e tij;<ref name="KW" /> një propozim për ta zhvendosur heliumin në grupin 2 u hodh poshtë nga IUPAC në vitin 1988 për këto arsye.<ref name=Fluck /> Megjithatë, edhe sot heliumi vendoset herë pas here në grupin 2,<ref name=shattered>{{Cite book |last1=Thyssen |first1=Pieter |last2=Ceulemans |first2=Arnout |date=2017 |title=Shattered Symmetry: Group Theory from the Eightfold Way to the Periodic Table |publisher=Oxford University Press |pages=336, 360–381 |isbn=978-0-19-061139-2 |language=en}}</ref> dhe disa nga vetitë e tij fizike e kimike janë më afër atyre të elementeve të grupit 2, çka mbështet vendosjen e tij sipas strukturës elektronike.<ref name="Gray12" /><ref name="KW">{{Cite book |last1=Keeler |first1=James |last2=Wothers |first2=Peter |date=2014 |title=Chemical Structure and Reactivity |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=257–260 |isbn=978-0-19-960413-5 |language=en}}</ref> Heliumi i ngurtë kristalizohet në një strukturë gjashtëkëndore të paketimit të ngjeshur, e ngjashme me atë të beriliumit dhe magnezit të grupit 2, por jo me atë të gazrave të tjerë fisnikë të grupit 18.<ref name=Kurushkin>{{Cite journal |last1=Kurushkin |first1=Mikhail |date=2020 |title=Helium's placement in the Periodic Table from a crystal structure viewpoint |url=https://www.researchgate.net/publication/342152661 |journal=IUCrJ |volume=7 |issue=4 |pages=577–578 |doi=10.1107/S2052252520007769 |pmid=32695406 |pmc=7340260 |access-date=2020-06-19 |doi-access=free |bibcode=2020IUCrJ...7..577K |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019202250/https://www.researchgate.net/publication/342152661_Helium%27s_placement_in_the_Periodic_Table_from_a_crystal_structure_viewpoint |url-status=live |language=en}}</ref> Zhvillimet e fundit teorike në kiminë e gazrave fisnikë, sipas të cilave heliumi pritet të jetë pak më pak inert se neoni dhe të formojë (HeO)(LiF)₂, me strukturë të ngjashme me përbërjen përkatëse të beriliumit (por pa një analog të pritshëm të neonit), kanë bërë që më shumë kimistë të mbështesin vendosjen e heliumit në grupin 2. Kjo lidhet me argumentin elektronik: neonin e bën më inert shtresa p e mbushur, nga e cila heliumi nuk ka efekt të ngjashëm. Megjithatë, në praktikë ka pak gjasa që molekulat që përmbajnë helium të jenë të qëndrueshme jashtë kushteve me temperatura skajshmërisht të ulëta (rreth 10&nbsp;[[Kelvini|K]]).<ref name="PTSS" /><ref name=grochala>{{Cite journal |last1=Grochala |first1=Wojciech |date=2017-11-01 |title=On the position of helium and neon in the Periodic Table of Elements |journal=Foundations of Chemistry |volume=20 |pages=191–207 |issue=2018 |doi=10.1007/s10698-017-9302-7 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bent Weberg |first1=Libby |date=2019-01-18 |title="The" periodic table |url=https://cen.acs.org/articles/97/i3/Reactions.html |journal=Chemical & Engineering News |volume=97 |issue=3 |access-date=2020-03-27 |archive-date=2020-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201200009/https://cen.acs.org/articles/97/i3/Reactions.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Grandinetti |first1=Felice |date=2013-04-23 |title=Neon behind the signs |journal=Nature Chemistry |volume=5 |issue=2013 |page=438 |doi=10.1038/nchem.1631 |pmid=23609097 |bibcode=2013NatCh...5..438G |doi-access=free |language=en}}</ref> Për të mbështetur zhvendosjen e heliumit në grupin 2 është përmendur edhe anomalia e rreshtit të parë në tabelën periodike.<ref name="PTSS" /> Ajo shfaqet sepse orbitalja e parë e çdo lloji është jashtëzakonisht e vogël: ndryshe nga orbitalet analoge të rreshtave më të lartë, ajo nuk përjeton shtytje ndërmjet elektroneve nga një orbitale më e vogël e të njëjtit lloj. Për këtë arsye, atomet e elementeve të rreshtit të parë në secilin bllok janë jashtëzakonisht të vegjël, dhe elemente të tillë priren të shfaqin lloje karakteristike anomalish për grupin e tyre. Disa kimistë që mbështesin rivendosjen e heliumit kanë vënë në dukje se heliumi shfaq anomali të ngjashme kur vendoset në grupin 2, por jo kur vendoset në grupin 18; nga ana tjetër, neoni, i cili do të ishte elementi i parë i grupit 18 nëse heliumi hiqej prej aty, shfaq anomali të ngjashme.<ref name="PTSS" /> Më pas argumentohet se marrëdhënia mes heliumit dhe beriliumit i ngjan asaj mes hidrogjenit dhe litiumit, një vendosje që pranohet shumë më gjerësisht.<ref name=grochala /> Për shembull, për shkak të këtij prirjeje në përmasat e orbitaleve, në grupet 1 dhe 13–17 vërehet një ndryshim i madh në rrezet atomike mes dy elementeve të para të secilit grup: ai gjendet mes neonit dhe argonit, si edhe mes heliumit dhe beriliumit, por jo mes heliumit dhe neonit. Kjo ndikon në mënyrë të ngjashme edhe në pikat e vlimit dhe tretshmërinë në ujë të gazrave fisnikë: heliumi është shumë afër neonit dhe ndryshimi i madh karakteristik mes dy elementeve të para të një grupi shfaqet vetëm mes neonit dhe argonit. Zhvendosja e heliumit në grupin 2 e bën këtë prirje të qëndrueshme edhe në grupet 2 dhe 18, duke e bërë heliumin elementin e parë të grupit 2 dhe neonin elementin e parë të grupit 18; të dy shfaqin vetitë karakteristike të elementit të parë kainosimetrik të një grupi.<ref name=SB23 /><ref>Siekierski and Burgess, f. 128</ref> Megjithatë, heliumi mbetet pothuajse gjithmonë në grupin 18 për shkak të inertësisë së tij të skajshme.<ref>{{Cite book |title=Modeling Marvels: Computational Anticipation of Novel Molecules |url=https://books.google.com/books?id=IoFzgBSSCwEC |publisher=Springer Science & Business Media |date=2008-12-05 |isbn=978-1-4020-6973-4 |first=Errol G. |last=Lewars |pages=69–71 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160519021952/https://books.google.com/books?id=IoFzgBSSCwEC |archive-date=2016-05-19 |language=en}}</ref> Gjithashtu, rrallë mund të hasen tabela ku hidrogjeni dhe heliumi vendosen të dy veçmas, jashtë të gjitha grupeve.<ref name=GE /><ref name=KW /><ref name=jensenlaw /> === Grupi 3 === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Elementi i grupit 3|en|Group 3 element#Composition}}}} [[Skeda:Yes check.svg|15px|Kontroll i saktë]] '''Grupi 3: Sc, Y, Lu, Lr''' — paraqitje e saktë e grupit 3 [[Skeda:X mark.svg|15px|Shenjë e pasaktë]] '''Grupi 3: Sc, Y, La, Ac''' — paraqitje e pasaktë e grupit 3 Në shumë tabela periodike, blloku f zhvendoset një element djathtas, kështu që lantani dhe aktini bëhen elemente të bllokut d në grupin 3, ndërsa Ce–Lu dhe Th–Lr formojnë bllokun f. Kështu, blloku d ndahet në dy pjesë shumë të pabarabarta. Kjo është mbetje e matjeve të hershme të pasakta të konfigurimeve elektronike; matjet moderne përputhen më shumë me formën ku luteciumi dhe laurenci vendosen në grupin 3, ndërsa La–Yb dhe Ac–No përbëjnë bllokun f.<ref name="Jensen1982" /><ref name="wulfsberg53" /> Shtresa 4f mbushet plotësisht te iterbiumi, dhe për këtë arsye {{ill|Lev Landau|en|Lev Landau}} dhe {{ill|Evgeny Lifshitz|en|Evgeny Lifshitz}} e konsideruan të pasaktë klasifikimin e luteciumit si element të bllokut f në vitin 1948.<ref name="Landau" /> Ata nuk ndërmorën ende hapin për ta hequr edhe lantanin nga blloku d, por {{ill|Jun Kondō|en|Jun Kondō}} kuptoi më 1963 se [[superpërcjellshmëria]] e lantanit në temperatura të ulëta nënkuptonte veprimtarinë e shtresës së tij 4f.<ref name="Kondo" /> Më 1965, David C. Hamilton e lidhi këtë vëzhgim me vendin e lantanit në tabelën periodike dhe argumentoi se blloku f duhej të përbëhej nga elementet La–Yb dhe Ac–No.<ref name="Hamilton" /> Që atëherë, dëshmi fizike, kimike dhe elektronike e kanë mbështetur këtë caktim.<ref name="Jensen1982" /><ref name="Fluck" /><ref name="wulfsberg53" /> Çështja u vu gjerësisht në vëmendje nga {{ill|William B. Jensen|en|William B. Jensen}} më 1982,<ref name="Jensen1982" /> dhe ricaktimi i luteciumit e laurencit në grupin 3 u mbështet nga raportet e IUPAC-ut të viteve 1988 (kur u rekomandua numërtimi i grupeve 1–18)<ref name="Fluck" /> dhe 2021.<ref name="2021IUPAC" /> Megjithatë, ky dallim vazhdon të ekzistojë, sepse shumica e autorëve të teksteve shkollore nuk janë në dijeni të çështjes.<ref name="Jensen1982" /> Ndonjëherë haset edhe një formë e tretë, në të cilën hapësirat poshtë itriumit në grupin 3 lihen bosh, si në tabelën e paraqitur në faqen e internetit të IUPAC-ut,<ref name="IUPAC-redbook" /> por kjo krijon mospërputhje me mekanikën kuantike, duke e bërë bllokun f të gjerë 15 elemente (La–Lu dhe Ac–Lr), ndonëse në një nënshtresë f mund të vendosen vetëm 14 elektrone.<ref name="2021IUPAC" /> Për më tepër, në literaturë ka njëfarë paqartësie se cilët elemente nënkuptohen në grupin 3.<ref name="2021IUPAC" /><ref name="Thyssen" /><ref name="JWP">{{cite journal |author=Barber, Robert C. |author2=Karol, Paul J |author3=Nakahara, Hiromichi |author4=Vardaci, Emanuele |author5=Vogt, Erich W. |title=Discovery of the elements with atomic numbers greater than or equal to 113 (IUPAC Technical Report) |doi=10.1351/PAC-REP-10-05-01 |journal=Pure Appl. Chem. |date=2011 |volume=83 |issue=7 |page=1485 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Karol">{{cite journal |last1=Karol |first1=Paul J. |last2=Barber |first2=Robert C. |last3=Sherrill |first3=Bradley M. |last4=Vardaci |first4=Emanuele |last5=Yamazaki |first5=Toshimitsu |date=22 December 2015 |title=Discovery of the elements with atomic numbers Z = 113, 115 and 117 (IUPAC Technical Report) |journal=Pure Appl. Chem. |volume=88 |issue=1–2 |pages=139–153 |doi=10.1515/pac-2015-0502 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pyykkö |first1=Pekka |date=2019 |title=An essay on periodic tables |url=http://www.chem.helsinki.fi/~pyykko/pekka/No330b.pdf |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=91 |issue=12 |pages=1959–1967 |doi=10.1515/pac-2019-0801 |s2cid=203944816 |access-date=2022-11-27 |language=en}}</ref> Raporti i IUPAC-ut i vitit 2021 vuri në dukje se blloqet f me 15 elemente mbështeten nga disa studiues të një dege të specializuar të {{ill|Mekanika kuantike relativiste|en|relativistic quantum mechanics}}, e cila përqendrohet te vetitë e {{ill|Elementet super të rënda|en|superheavy element|lt=elementeve super të rënda}}; megjithatë, sipas mendimit të projektit, shqetësime të tilla të varura nga fusha e interesit nuk duhej të ndikonin në mënyrën e paraqitjes së tabelës periodike për “komunitetin e përgjithshëm kimik dhe shkencor”.<ref name="2021IUPAC" /> Autorë të tjerë që merren me elementet super të rënda sqaruan më pas se “hyrja e 15-të e bllokut f përfaqëson vendin e parë të bllokut d, i cili lihet bosh për të treguar vendin e ndërfutjeve të bllokut f”; kjo do të nënkuptonte se edhe në këtë formë luteciumi dhe laurenci (hyrjet e 15-ta në fjalë) mbeten elemente të bllokut d në grupin 3.<ref name="smits" /> Në të vërtetë, kur botimet e IUPAC-ut e zgjerojnë tabelën në 32 kolona, kjo bëhet e qartë dhe luteciumi e laurenci vendosen poshtë itriumit në grupin 3.<ref>{{cite journal |last1=Leigh |first1=G. Jeffrey |date=2009 |title=Periodic Tables and IUPAC |url=https://publications.iupac.org/ci/2009/3101/1_leigh.html |journal=Chemistry International |volume=31 |issue=1 |pages=4–6 |doi=10.1515/ci.2009.31.1.4 |access-date=2024-01-08 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |editor-last=Leigh |editor-first=G. Jeffrey |date=1990 |title=Nomenclature of inorganic chemistry: recommendations 1990 |url=https://archive.org/details/nomenclatureofin0000unse/page/282/mode/2up |publisher=Blackwell Scientific Publications |page=283 |isbn=0-632-02319-8 |language=en}}</ref> Në literaturë mund të gjenden disa argumente në favor të Sc–Y–La–Ac,<ref>{{cite journal |last1=Vernon |first1=R |date=2021 |title=The location and composition of Group 3 of the periodic table |journal=Foundations of Chemistry |volume=23 |issue=2 |pages=155–197 |doi=10.1007/s10698-020-09384-2 |s2cid=254501533 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cotton |first1=SA |last2=Raithby |first2=BR |last3=Shield |first3=A |date=2022 |title=A comparison of the structural chemistry of scandium, yttrium, lanthanum and lutetium: A contribution to the group 3 debate |journal=Coordination Chemistry Reviews |volume=455 |article-number=214366 |doi=10.1016/j.ccr.2021.214366 |s2cid=245712597 |url=https://purehost.bath.ac.uk/ws/files/227604162/CCR_SC_Y_Ln_Manuscript_accepted_131221.pdf |language=en}}</ref> por këto argumente janë kundërshtuar si logjikisht të paqëndrueshme.<ref name="Jensen-2015" /><ref name="Scerri2009" /><ref name="Chemey" /> Për shembull, është argumentuar se lantani dhe aktini nuk mund të jenë elemente të bllokut f, sepse si atome të veçuara në fazën e gaztë, ata nuk kanë nisur t’i mbushin nën&shy;shtresat f.<ref name="Lavelle">{{cite journal |last1=Lavelle |first1=Laurence |date=2008 |title=Lanthanum (La) and Actinium (Ac) Should Remain in the d-block |journal=Journal of Chemical Education |volume=85 |issue=11 |pages=1482–1483 |doi=10.1021/ed085p1482 |bibcode=2008JChEd..85.1482L |doi-access=free |language=en}}</ref> Por e njëjta gjë vlen për toriumin, i cili nuk vihet kurrë në dyshim si element i bllokut f,<ref name="2021IUPAC" /><ref name="Jensen1982" /> dhe ky argument lë pas dore problemin në skajin tjetër: shtresat f përfundojnë së mbushuri te iterbiumi dhe nobeliumi, çka përputhet me formën Sc–Y–Lu–Lr, dhe jo te luteciumi e laurenci, siç do të ndodhte në formën Sc–Y–La–Ac.<ref name="johnson">{{cite book |last=Johnson |first=David |date=1984 |title=The Periodic Law |url=https://www.rsc.org/images/23_The_Periodic_Law_tcm18-30005.pdf |publisher=The Royal Society of Chemistry |isbn=0-85186-428-7 |language=en}}</ref> Jo vetëm që konfigurime të tilla të jashtëzakonshme janë pakicë,<ref name="johnson" /> por ato gjithsesi nuk janë konsideruar kurrë të rëndësishme për vendosjen e elementeve të tjera në tabelën periodike: në atomet e gazta, shtresat d e përfundojnë mbushjen te bakri, paladiumi dhe ari, por kimistët e pranojnë gjerësisht se këto konfigurime janë të jashtëzakonshme dhe se blloku d, sipas rregullit të Madelungut, përfundon në të vërtetë te zinku, kadmiumi dhe zhiva.<ref name="Thyssen" /> Fakti i rëndësishëm për vendosjen<ref name="Jensen2009" /><ref name="JensenLr" /> është se lantani dhe aktini (si toriumi) kanë orbitale f valencore që mund të zihen në mjedise kimike, ndërsa luteciumi dhe laurenci nuk i kanë:<ref name="jensenlaw" /><ref name="Wittig">{{cite book |last=Wittig |first=Jörg |editor=H. J. Queisser |date=1973 |title=Festkörper Probleme: Plenary Lectures of the Divisions Semiconductor Physics, Surface Physics, Low Temperature Physics, High Polymers, Thermodynamics and Statistical Mechanics, of the German Physical Society, Münster, March 19–24, 1973 |chapter=The pressure variable in solid state physics: What about 4f-band superconductors? |series=Advances in Solid State Physics |volume=13 |location=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |pages=375–396 |isbn=978-3-528-08019-8 |doi=10.1007/BFb0108579 |language=en}}</ref><ref name="XuPyykko" /> shtresat e tyre f ndodhen në bërthamë dhe nuk mund të përdoren në reaksione kimike.<ref name="Cp3Ln" /><ref name="wulfsberg26" /> Kështu, marrëdhënia mes itriumit dhe lantanit është vetëm një marrëdhënie dytësore mes elementeve me të njëjtin numër elektronesh valencore, por me lloje të ndryshme orbitalesh valencore, si ajo mes kromit dhe uraniumit; ndërsa marrëdhënia mes itriumit dhe luteciumit është parësore, pasi këto ndajnë si numrin e elektroneve valencore, ashtu edhe llojin e orbitales valencore.<ref name="jensenlaw" /> == Trendet periodike == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Trendet periodike|en|Periodic trends}}}} Meqë reaksionet kimike përfshijnë elektronet e valencës,<ref name="cartoon" /> elementet me konfigurime elektronike të ngjashme në shtresën e jashtme mund të pritet të reagojnë në mënyrë të ngjashme dhe të formojnë përbërje me përpjesëtime të ngjashme elementesh.<ref name="Greenwood27" /> Elementet e tilla vendosen në të njëjtin grup, ndaj, kur zbritet përgjatë një grupi, priren të vërehen ngjashmëri dhe prirje të qarta në sjelljen kimike.<ref>{{cite book |last=Messler|first=R. W.|title=The essence of materials for engineers|year=2010|publisher=Jones & Bartlett Publishers|location=Sudbury, MA|isbn=978-0-7637-7833-0|page=32|language=en}}</ref> Meqë konfigurime analoge përsëriten në intervale të rregullta, vetitë e elementeve shfaqin përsëritje periodike; prej këtej vijnë emri i tabelës periodike dhe ligji periodik. Këto përsëritje periodike u vunë re shumë kohë përpara se të zhvillohej teoria themelore që i shpjegon.<ref name="Myers">{{cite book |last=Myers|first=R.|title=The basics of chemistry|url=https://archive.org/details/basicschemistry00myer_641|url-access=limited|year=2003|pages=[https://archive.org/details/basicschemistry00myer_641/page/n74 61]–67|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-31664-7|language=en}}</ref><ref name="chang2">{{cite book|last=Chang|first=R.|title=Chemistry|url=https://archive.org/details/riimchemistry00chan/page/289|url-access=registration|year=2002|publisher=McGraw-Hill|location=New York|edition=7|isbn=978-0-07-112072-2|pages=[https://archive.org/details/riimchemistry00chan/page/289 289–310, 340–42]|language=en}}</ref> === Rrezja atomike === Historikisht, madhësia fizike e atomeve nuk njihej deri në fillim të shekullit XX. Vlerësimi i parë i llogaritur i rrezes atomike të hidrogjenit u botua nga fizikani [[Arthur Erich Haas]] në vitin 1910 dhe ishte brenda një rendi madhësie (me faktor 10) nga vlera e pranuar, ajo e {{ill|Rrezja e Bohrit|en|Bohr radius}} (~0,529 Å). Në modelin e tij, Haas përdori një konfigurim me një elektron, të bazuar në modelin atomik klasik të propozuar nga [[Joseph John Thomson]] në vitin 1904, i njohur shpesh si modeli i pudingut me kumbulla.<ref>Haas, Arthur Erich (1884–1941), “Über die elektrodynamische Bedeutung des Planckschen Strahlungsgesetzes und über eine neue Bestimmung des elektrischen Elementarquantums und der Dimension des Wasserstoffatoms”, ''Sitzungsberichte der kaiserlichen Akademie der Wissenschaften in Wien'', 2a, vëll. 119, f. 119–144 (1910). Haas AE, ''Die Entwicklungsgeschichte des Satzes von der Erhaltung der Kraft'', tezë habilitimi, Vjenë, 1909. Hermann, A., ''Arthur Erich Haas, Der erste Quantenansatz für das Atom'', Shtutgart, 1965 [përmban një ribotim]. (Në gjermanisht.)</ref> [[Rrezja atomike|Rrezet atomike]] (madhësia e atomeve) varen nga madhësia e orbitaleve të tyre më të jashtme.<ref name="SB23">Siekierski and Burgess, f. 23–26</ref> Në përgjithësi, ato zvogëlohen nga e majta në të djathtë përgjatë elementeve të grupit kryesor, sepse ngarkesa bërthamore rritet, ndërsa elektronet e jashtme mbeten në të njëjtën shtresë. Kurse duke zbritur poshtë në një kolonë, rrezet zakonisht rriten, pasi elektronet më të jashtme ndodhen në shtresa më të larta dhe, për rrjedhojë, më larg bërthamës.<ref name="cartoon" /><ref name="chemguidear">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/atradius.html |title=Atomic and Ionic Radius |last=Clark |first=Jim |date=2012 |website=Chemguide |access-date=2021-03-30 |archive-date=2020-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114002613/https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/atradius.html |url-status=live |language=en}}</ref> Rreshti i parë i secilit bllok është jashtëzakonisht i vogël për shkak të një efekti të quajtur {{ill|Kainosimetria|en|Kainosymmetry}} ose zmbrapsja primogjenike:<ref>{{cite journal |last1=Cao |first1=Chang-Su |last2=Hu |first2=Han-Shi |last3=Li |first3=Jun |last4=Schwarz |first4=W. H. Eugen |date=2019 |title=Physical origin of chemical periodicities in the system of elements |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=91 |issue=12 |pages=1969–1999 |doi=10.1515/pac-2019-0901 |s2cid=208868546 |doi-access=free |language=en}}</ref> nënshtresat 1s, 2p, 3d dhe 4f nuk kanë analoge të brendshme. Për shembull, orbitalet 2p nuk përjetojnë zmbrapsje të fortë nga orbitalet 1s dhe 2s, të cilat kanë shpërndarje këndore të ngarkesës mjaft të ndryshme, prandaj nuk bëhen shumë të mëdha; ndërsa orbitalet 3p përjetojnë zmbrapsje të fortë nga orbitalet 2p, që kanë shpërndarje këndore të ngjashme të ngarkesës. Si rrjedhojë, nënshtresat më të larta s, p, d dhe f përjetojnë zmbrapsje të fortë nga analoget e tyre të brendshme, të cilat kanë afërsisht të njëjtën shpërndarje këndore të ngarkesës, dhe duhet të zgjerohen për ta shmangur atë. Kjo sjell dallime të rëndësishme midis elementeve të vogla 2p, që priren të formojnë [[lidhje të shumëfishta]], dhe elementeve më të mëdha 3p dhe atyre p më të larta, që nuk priren ta bëjnë këtë.<ref name="SB23" /> Anomali të ngjashme shfaqen te elementet 1s, 2p, 3d, 4f dhe te elementet hipotetike 5&nbsp;g:<ref name="Kaupp">{{cite journal |last=Kaupp |first=Martin |date=2006-12-01 |title=The role of radial nodes of atomic orbitals for chemical bonding and the periodic table |journal=Journal of Computational Chemistry |volume=28 |issue=1 |pages=320–25 |doi=10.1002/jcc.20522 |pmid=17143872 |s2cid=12677737 |doi-access=free |language=en}}</ref> shkalla e kësaj anomalie të rreshtit të parë është më e lartë në bllokun s, e moderuar në bllokun p dhe më pak e theksuar në blloqet d dhe f.<ref name="PTSS2" /> Te elementet e tranzicionit, një shtresë e brendshme është duke u mbushur, por madhësia e atomit përcaktohet ende nga elektronet e jashtme. Rritja e ngarkesës bërthamore përgjatë serisë dhe rritja e numrit të elektroneve të brendshme që bëjnë ekranimin e kompensojnë pjesërisht njëra-tjetrën, prandaj zvogëlimi i rrezes është më i vogël.<ref name="chemguidear" /> Atomet 4p dhe 5d, që vijnë menjëherë pas futjes për herë të parë të llojeve të reja të serive të tranzicionit, janë më të vogla nga sa do të pritej,<ref name="Greenwood29">Greenwood and Earnshaw, f. 29</ref> sepse nënshtresat e shtuara 3d dhe 4f të bërthamës sigurojnë vetëm ekranim jo të plotë të ngarkesës bërthamore për elektronet e jashtme. Për shembull, atomet e galiumit janë pak më të vogla se ato të aluminit.<ref name="SB23" /> Së bashku me kainosimetrinë, kjo krijon një dallim çift-tek midis periodave (përveç bllokut s){{efn|Vetitë e elementeve të bllokut p ndikojnë gjithsesi te elementet e bllokut s që vijnë më pas. Shtresa 3s e natriumit ndodhet mbi një bërthamë 2p kainosimetrike, ndërsa shtresa 4s e kaliumit ndodhet mbi bërthamën 3p shumë më të madhe. Prandaj, megjithëse pritej që atomet e kaliumit të ishin më të mëdha se ato të natriumit, dallimi në madhësi është më i madh se zakonisht.<ref name=SB23 />}} që njihet nganjëherë si periodicitet dytësor: elementet në periodat çift kanë rreze atomike më të vogla dhe priren të humbasin më pak elektrone, ndërsa elementet në periodat tek (përveç të parës) shfaqin prirjen e kundërt. Kështu, për shembull, shumë veti në bllokun p shfaqin një prirje zigzag, në vend të një ndryshimi të njëtrajtshëm përgjatë grupit. Për shembull, fosfori dhe antimoni, në perioda tek të grupit 15, arrijnë lehtësisht gjendjen e oksidimit +5, ndërsa azoti, arseniku dhe bismuti, në perioda çift, priren të qëndrojnë në +3.<ref name="PTSS2" /><ref>{{cite journal |last1=Imyanitov |first1=Naum S. |date=2018 |title=Is the periodic table appears doubled? Two variants of division of elements into two subsets. Internal and secondary periodicity |journal=Foundations of Chemistry |volume=21 |issue= |pages=255–284 |doi=10.1007/s10698-018-9321-z |s2cid=254514910 |language=en}}</ref> Një situatë e ngjashme vërehet te blloku d: atomet nga luteciumi deri te volframi janë pak më të vogla se, përkatësisht, atomet nga itriumi deri te molibdeni.<ref>{{cite journal |last1=Chistyakov |first1=V. M. |date=1968 |title=Biron's Secondary Periodicity of the Side d-subgroups of Mendeleev's Short Table |url=https://archive.org/details/sim_russian-journal-of-general-chemistry_1968-02_38_2/page/212/mode/2up |journal=Journal of General Chemistry of the USSR |volume=38 |issue=2 |pages=213–214 |access-date=2024-01-06 |language=en}}</ref><ref name="Calc1">{{cite journal|author1=P. Pyykkö|author2=M. Atsumi|year=2009|title=Molecular Single-Bond Covalent Radii for Elements 1-118|journal=Chemistry: A European Journal|volume=15|issue=1|pages=186–197|doi=10.1002/chem.200800987|pmid=19058281 |bibcode=2009ChEuJ..15..186P |language=en}}</ref> [[Skeda:Pouring liquid mercury bionerd.jpg|thumb|right|Zhivë e lëngshme. Gjendja e saj e lëngshme në kushte standarde vjen si pasojë e efekteve relativiste.<ref name=PekkaPyykko />]] Atomet e taliumit dhe të plumbit kanë afërsisht të njëjtën madhësi si atomet e indiumit dhe kallajit, përkatësisht, por nga bismuti deri te radoni, atomet 6p janë më të mëdha se atomet përkatëse 5p. Kjo ndodh sepse, kur bërthamat atomike ngarkohen shumë, teoria speciale e relativitetit bëhet e nevojshme për të vlerësuar efektin e bërthamës mbi renë elektronike. Këto {{ill|Kimia kuantike relativiste|en|Relativistic quantum chemistry|lt=efekte relativiste}} bëjnë që elementet e rënda të kenë gjithnjë e më shumë veti të ndryshme nga homologët e tyre më të lehtë në tabelën periodike. {{ill|Ndërveprimi spin–orbit|en|Spin–orbit interaction}} ndan nënnivelin p: një orbital p stabilizohet dhe tkurret në mënyrë relativiste (ai mbushet te taliumi dhe plumbi), ndërsa dy orbitalet e tjera (që mbushen nga bismuti deri te radoni) destabilizohen dhe zgjerohen në mënyrë relativiste.<ref name=SB23 /> Efektet relativiste shpjegojnë gjithashtu pse [[ari]] ka ngjyrë të artë dhe pse [[Zhiva]] është e lëngshme në temperaturë dhome.<ref name="PekkaPyykko">{{cite journal |doi=10.1021/ar50140a002 |title=Relativity and the periodic system of elements |year=1979 |last1=Pyykkö |first1=Pekka |last2=Desclaux |first2=Jean Paul |journal=Accounts of Chemical Research |volume=12 |issue=8 |page=276 |bibcode=1979AcChR..12..276P |language=en}}</ref><ref name="Norrby">{{cite journal |doi=10.1021/ed068p110 |title=Why is mercury liquid? Or, why do relativistic effects not get into chemistry textbooks? |year=1991 |last1=Norrby |first1=Lars J. |journal=Journal of Chemical Education |volume=68 |issue=2 |page=110 |bibcode=1991JChEd..68..110N |language=en}}</ref> Mendohet se këto efekte do të bëhen shumë të forta në periudhën e shtatë të vonë, duke çuar potencialisht në shembjen e periodicitetit.<ref name=actrev /> Konfigurimet elektronike njihen qartë vetëm deri te elementi 108 ([[Hassiumi]]), ndërsa kimia eksperimentale përtej elementit 108 është studiuar vetëm për elementet 112 ([[Coperniciumi]]) deri te 115 ([[Moskoviumi]]); prandaj karakterizimi kimik i elementeve më të rënda mbetet temë e kërkimeve të tanishme.<ref name="Schändel 2003 277">{{cite book|title=The Chemistry of Superheavy Elements|last=Schädel|first=M.|year=2003|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Dordrecht|isbn=978-1-4020-1250-1|page=277|language=en}}</ref><ref name=moscovium>{{cite journal |last1=Yakushev |last2=Khuyagbaatar |first3=Ch. E. |last3=Düllmann |first4=M. |last4=Block |first5=R. A. |last5=Cantemir |first6=D. M. |last6=Cox |first7=D. |last7=Dietzel |first8=F. |last8=Giacoppo |first9=Y. |last9=Hrabar |first10=M. |last10=Iliaš |first11=E. |last11=Jäger |first12=J. |last12=Krier |first13=D. |last13=Krupp |first14=N. |last14=Kurz |first15=L. |last15=Lens |first16=S. |last16=Löchner |first17=Ch. |last17=Mokry |first18=P. |last18=Mošať |first19=V. |last19=Pershina |first20=S. |first20=Raeder |first21=D. |last21=Rudolph |first22=J. |last22=Runke |first23=L. G. |last23=Sarmiento |first24=B. |last24=Schausten |first25=U. |last25=Scherer |first26=P. |last26=Thörle-Pospiesch |first27=M. |last27=Trautmann |first28=M. |last28=Wegrzecki |first29=P. |last29=Wieczorek |date=2024-09-23 |title=Manifestation of relativistic effects in the chemical properties of nihonium and moscovium revealed by gas chromatography studies |journal=Frontiers in Chemistry |volume=12 |article-number=1474820 |doi=10.3389/fchem.2024.1474820 |doi-access=free |pmid=39391836 |pmc=11464923 |bibcode=2024FrCh...1274820Y |language=en}}</ref> Tendenca e rrezeve atomike për t’u zvogëluar nga e majta në të djathtë vërehet edhe te {{ill|Rrezja jonike|en|Ionic radius|lt=rrezet jonike}}, ndonëse është më e vështirë të shqyrtohet, sepse jonet më të zakonshme të elementeve të njëpasnjëshme zakonisht kanë ngarkesa të ndryshme. Jonet me të njëjtin konfigurim elektronik zvogëlohen në madhësi kur rritet numri i tyre atomik, për shkak të tërheqjes më të madhe nga bërthama me ngarkesë më pozitive: për shembull, rrezet jonike zvogëlohen në serinë Se²⁻, Br⁻, Rb⁺, Sr²⁺, Y³⁺, Zr⁴⁺, Nb⁵⁺, Mo⁶⁺, Tc⁷⁺. Jonet e të njëjtit element zvogëlohen kur hiqen më shumë elektrone, sepse tërheqja nga bërthama fillon të mbizotërojë mbi shtytjen ndërmjet elektroneve, e cila bën që retë elektronike të zgjerohen: për shembull, rrezet jonike zvogëlohen në serinë V²⁺, V³⁺, V⁴⁺, V⁵⁺.<ref>Wulfsberg, pp. 33–34</ref> === Energjia e jonizimit === [[Skeda:First Ionization Energy blocks.svg|thumb|right|upright=1.5|Grafiku i energjive të para të jonizimit të elementeve në elektronvolt (për elementet 109–118 përdoren parashikime)]] Energjia e parë e jonizimit të një atomi është energjia e nevojshme për t’i hequr një elektron. Ajo ndryshon sipas rrezes atomike: energjia e jonizimit rritet nga e majta në të djathtë dhe nga poshtë lart, sepse elektronet që janë më pranë bërthamës mbahen më fort dhe është më e vështirë të hiqen. Prandaj, energjia e jonizimit është më e ulët te elementi i parë i çdo periode — hidrogjeni dhe [[metalet alkaline]] — dhe më pas përgjithësisht rritet derisa arrin te [[Grupi i tetëmbëdhjetë i elementeve kimike|gazi fisnik]] në skajin e djathtë të periodës.<ref name="cartoon" /> Ka disa përjashtime nga kjo prirje, si oksigjeni, ku elektroni që hiqet është i çiftuar dhe shtytja ndërmjet elektroneve e bën më të lehtë heqjen e tij nga sa pritet.<ref name="Greenwood294">Greenwood and Earnshaw, pp. 24–5</ref> Në seritë e tranzicionit, elektronet e jashtme humben me përparësi, ndonëse orbitalet e brendshme janë duke u mbushur. Për shembull, në serinë 3d, elektronet 4s humben të parat, ndonëse orbitalet 3d janë duke u mbushur. Efekti mbrojtës i shtimit të një elektroni 3d kompenson afërsisht rritjen e ngarkesës bërthamore, prandaj energjitë e jonizimit mbeten kryesisht konstante, megjithëse ka një rritje të vogël, veçanërisht në fund të çdo serie tranzicioni.<ref name="chemguideIE">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/ies.html |title=Ionisation Energy |last=Clark |first=Jim |date=2016 |website=Chemguide |access-date=30 March 2021 |archive-date=22 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422032340/https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/ies.html |url-status=live |language=en }}</ref> Meqë atomet e metaleve priren të humbin elektrone në reaksionet kimike, energjia e jonizimit përgjithësisht lidhet me reaktivitetin kimik, ndonëse përfshihen edhe faktorë të tjerë.<ref name="chemguideIE" /> === Afiniteti elektronik === [[Skeda:Electron affinity of the elements.svg|thumb|upright=1.4|right|Prirja e afiniteteve elektronike]] Vetia e kundërt me energjinë e jonizimit është [[afiniteti elektronik]], që është energjia e çliruar kur atomit i shtohet një elektron.<ref name="chemguideea" /> Një elektron që kalon pranë një atomi tërhiqet më lehtë prej tij nëse ndien më fort tërheqjen e bërthamës, dhe veçanërisht nëse ka një orbital të jashtëm pjesërisht të mbushur, ku mund të vendoset. Prandaj, afiniteti elektronik priret të rritet nga poshtë lart dhe nga e majta në të djathtë. Përjashtim bën kolona e fundit, ajo e gazeve fisnike, të cilat kanë një shtresë të plotë dhe nuk kanë vend për një elektron tjetër. Për këtë arsye, [[Grupi i shtatëmbëdhjetë i elementeve kimike|halogjenet]] në kolonën parafundit kanë afinitetet elektronike më të larta.<ref name="cartoon" /> Disa atome, si gazet fisnike, nuk kanë afinitet elektronik: ato nuk mund të formojnë anione të qëndrueshme në fazën e gaztë.<ref>{{cite journal |last1=Cárdenas |first1=Carlos |last2=Ayers |first2=Paul |first3=Frank |last3=De Proft |first4=David J. |last4=Tozer |first5=Paul |last5=Geerlings |date=2010 |title=Should negative electron affinities be used for evaluating the chemical hardness? |journal=Physical Chemistry Chemical Physics |volume=13 |issue=6 |pages=2285–2293 |doi=10.1039/C0CP01785J |pmid=21113528 |url=http://americanae.aecid.es/americanae/es/registros/registro.do?tipoRegistro=MTD&idBib=3332434 |hdl=10533/132245 |hdl-access=free |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250617172106/https://americanae.aecid.es/americanae/es/registros/registro.do?tipoRegistro=MTD&idBib=3332434 |archive-date=17 qershor 2025 |access-date=23 tetor 2026 |url-status=dead }}</ref> (Nëse elektroni që hyn vjen me energji kinetike të mjaftueshme, ato mund të formojnë [[Rezonanca (fizikë)|rezonanca metastabile]], por këto përfundimisht dhe shpejt [[Autojonizimi|shkëputin elektronin vetvetiu]]: për shembull, jetëgjatësia e nivelit më jetëgjatë të anionit He⁻ është rreth 359&nbsp;mikrosekonda.)<ref>{{cite journal |last1=Schmidt |first1=H. T. |last2=Reinhed |first2=P. |first3=A. |last3=Orbán |first4=S. |last4=Rosén |first5=R. D. |last5=Thomas |first6=H. A. B. |last6=Johansson |first7=J. |last7=Werner |first8=D. |last8=Misra |first9=M. |last9=Björkhage |first10=L. |first10=Brännholm |first11=P. |last11=Löfgren |first12=L. |last12=Liljeby |first13=H. |last13=Cederquist |date=2012 |title=The lifetime of the helium anion |journal=Journal of Physics: Conference Series |volume=388 |issue= 1|article-number=012006 |doi=10.1088/1742-6596/388/1/012006 |doi-access=free |bibcode=2012JPhCS.388a2006S |language=en }}</ref> Gazet fisnike, me energji të lartë jonizimi dhe pa afinitet elektronik, kanë pak prirje të fitojnë ose të humbin elektrone dhe përgjithësisht janë joreaktive.<ref name="cartoon" /> Ka disa përjashtime nga këto prirje: oksigjeni dhe fluori kanë afinitete elektronike më të ulëta se homologët e tyre më të rëndë, squfuri dhe klori, sepse janë atome të vogla dhe, si pasojë, elektroni i shtuar rishtazi përjeton shtytje të konsiderueshme nga elektronet që janë tashmë të pranishëm. Te elementet jometalike, afiniteti elektronik po ashtu lidhet deri diku me reaktivitetin, por jo plotësisht, pasi përfshihen edhe faktorë të tjerë. Për shembull, fluori ka afinitet elektronik më të ulët se klori (për shkak të shtytjes së fortë ndërmjet elektroneve në atomin shumë të vogël të fluorit), por është më reaktiv.<ref name="chemguideea">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/eas.html |title=Electron Affinity |last=Clark |first=Jim |date=2012 |website=Chemguide |access-date=30 March 2021 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423195854/https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/eas.html |url-status=live |language=en }}</ref> === Valenca dhe numrat e oksidimit === {{Multiple image|total_width = 256 <!-- Parametrat e paraqitjes --> | align = right | direction = horizontal | width = <!-- Figura 1 --> | image1 = Oxid olovnatý.JPG | width1 = | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = <!-- Figura 2 --> | image2 = Lead dioxide.jpg | width2 = <!-- gjerësia e shfaqur; mbishkruhet nga parametri "width" më sipër --> | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = <!-- dhe kështu me radhë, deri në 10 figura (image10) --> <!-- Fundfaqja --> | footer_background = <!-- ngjyra e sfondit si tripletë heksadecimale me # përpara, p.sh. #33CC00 --> | footer_align = <!-- left (parazgjedhja), center, right --> | footer = [[Oksidi i plumbit(II)]] (PbO, majtas) dhe oksidi i plumbit(IV) (PbO₂, djathtas), dy oksidet e qëndrueshme të [[Plumbi (element kimik)|plumbit]] }} [[Valenca]] e një elementi mund të përkufizohet ose si numri i atomeve të hidrogjenit që mund të bashkohen me të për të formuar një hidrid të thjeshtë binar, ose si dyfishi i numrit të atomeve të oksigjenit që mund të bashkohen me të për të formuar një oksid të thjeshtë binar (pra, jo një peroksid ose superoksid).<ref name=johnson /> Valencat e elementeve të grupeve kryesore lidhen drejtpërdrejt me numrin e grupit: hidridet në grupet kryesore 1–2 dhe 13–17 ndjekin formulat MH, MH₂, MH₃, MH₄, MH₃, MH₂ dhe, së fundi, MH. Ndërsa oksidet me valencën më të lartë rriten sipas valencës dhe ndjekin formulat M₂O, MO, M₂O₃, MO₂, M₂O₅, MO₃, M₂O₇.{{Efn|Ka edhe shumë okside me valencë më të ulët: për shembull, [[fosfori]] në grupin 15 formon dy okside, P₂O₃ dhe P₂O₅.<ref name="Greenwood27">Greenwood and Earnshaw, pp. 27–9</ref>}} Sot, nocioni i valencës është zgjeruar me atë të [[Numri i oksidimit|numrit të oksidimit]], që është ngarkesa formale që i mbetet një elementi kur të gjithë elementet e tjerë në një përbërje hiqen në formën e joneve të tyre.<ref name="Greenwood27" /> Konfigurimi elektronik sugjeron një shpjegim të drejtpërdrejtë, bazuar në numrin e elektroneve të disponueshme për lidhje kimike;<ref name="Greenwood27" /> në të vërtetë, numri i elektroneve valencore fillon me 1 në grupin 1 dhe më pas rritet drejt anës së djathtë të tabelës periodike, duke u rivendosur në 3 sa herë që fillon një bllok i ri. Kështu, në periodën 6, Cs–Ba kanë 1–2 elektrone valencore; La–Yb kanë 3–16; Lu–Hg kanë 3–12; dhe Tl–Rn kanë 3–8.<ref name=wulfsberg26>Wulfsberg, p. 26</ref> Megjithatë, në drejtim të anës së djathtë të blloqeve d dhe f, maksimumi teorik që do të përftohej duke përdorur të gjitha elektronet valencore nuk mund të arrihet;<ref>Wulfsberg, p. 28</ref> e njëjta gjë vlen për oksigjenin, fluorin dhe gazrat fisnikë të lehtë, deri te kriptoni.<ref>Wulfsberg, p. 274</ref> {| class="wikitable mw-collapsible" style="margin:auto;text-align:center;" |+ Numri i elektroneve valencore ! ! [[Metalet alkaline|1]] ! [[Grupi i dytë i elementeve kimike|2]] ! colspan=14 | ! [[Grupi i tretë i elementeve kimike|3]] ! [[Grupi i katërt i elementeve kimike|4]] ! [[Grupi i pestë i elementeve kimike|5]] ! [[Grupi i gjashtë i elementeve kimike|6]] ! [[Grupi i shatatë i elementeve kimike|7]] ! [[Grupi i tetë i elementeve kimike|8]] ! [[Grupi i nëntë i elementeve kimike|9]] ! [[Grupi i dhjetë i elementeve kimike|10]] ! [[Grupi i njëmbëdhjetë i elementeve kimike|11]] ! [[Grupi i dymbëdhjetë i elementeve kimike|12]] ! [[Grupi i trembëdhjetë i elementeve kimike|13]] ! [[Grupi i katërmbëdhjetë i elementeve kimike|14]] ! [[Grupi i pesëmbëdhjetë i elementeve kimike|15]] ! [[Grupi i gjashtëmbëdhjetë i elementeve kimike|16]] ! [[Grupi i shtatëmbëdhjetë i elementeve kimike|17]] ! [[Grupi i tetëmbëdhjetë i elementeve kimike|18]] |- ! {{ill|Elementi i periudhës së parë|en|Period 1 element}} | H<br />1 | colspan=30 style="border-width:0" | | He<br />2 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së dytë|en|Period 2 element}} | Li<br />1 | Be<br />2 | colspan=24 style="border-width:0" | | B<br />3 | C<br />4 | N<br />5 | O<br />6 | F<br />7 | Ne<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së tretë|en|Period 3 element}} | Na<br />1 | Mg<br />2 | colspan=24 style="border-width:0" | | Al<br />3 | Si<br />4 | P<br />5 | S<br />6 | Cl<br />7 | Ar<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së katërt|en|Period 4 element}} | K<br />1 | Ca<br />2 | colspan=14 style="border-width:0" | | Sc<br />3 | Ti<br />4 | V<br />5 | Cr<br />6 | Mn<br />7 | Fe<br />8 | Co<br />9 | Ni<br />10 | Cu<br />11 | Zn<br />12 | Ga<br />3 | Ge<br />4 | As<br />5 | Se<br />6 | Br<br />7 | Kr<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së pestë|en|Period 5 element}} | Rb<br />1 | Sr<br />2 | colspan=14 style="border-width:0" | | Y<br />3 | Zr<br />4 | Nb<br />5 | Mo<br />6 | Tc<br />7 | Ru<br />8 | Rh<br />9 | Pd<br />10 | Ag<br />11 | Cd<br />12 | In<br />3 | Sn<br />4 | Sb<br />5 | Te<br />6 | I<br />7 | Xe<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së gjashtë|en|Period 6 element}} | Cs<br />1 | Ba<br />2 | La<br />3 | Ce<br />4 | Pr<br />5 | Nd<br />6 | Pm<br />7 | Sm<br />8 | Eu<br />9 | Gd<br />10 | Tb<br />11 | Dy<br />12 | Ho<br />13 | Er<br />14 | Tm<br />15 | Yb<br />16 | Lu<br />3 | Hf<br />4 | Ta<br />5 | W<br />6 | Re<br />7 | Os<br />8 | Ir<br />9 | Pt<br />10 | Au<br />11 | Hg<br />12 | Tl<br />3 | Pb<br />4 | Bi<br />5 | Po<br />6 | At<br />7 | Rn<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së shtatë|en|Period 7 element}} | Fr<br />1 | Ra<br />2 | Ac<br />3 | Th<br />4 | Pa<br />5 | U<br />6 | Np<br />7 | Pu<br />8 | Am<br />9 | Cm<br />10 | Bk<br />11 | Cf<br />12 | Es<br />13 | Fm<br />14 | Md<br />15 | No<br />16 | Lr<br />3 | Rf<br />4 | Db<br />5 | Sg<br />6 | Bh<br />7 | Hs<br />8 | Mt<br />9 | Ds<br />10 | Rg<br />11 | Cn<br />12 | Nh<br />3 | Fl<br />4 | Mc<br />5 | Lv<br />6 | Ts<br />7 | Og<br />8 |} Një shpjegim i plotë kërkon të merret parasysh energjia që çlirohet kur formohen përbërje me valenca të ndryshme, dhe jo vetëm konfigurimet elektronike.<ref name="Greenwood113">Greenwood dhe Earnshaw, f. 113</ref> Për shembull, kur tretet në ujë, magnezi formon katione Mg²⁺ dhe jo Mg⁺, sepse këto të fundit do të [[Disproporcionimi|disproporcionoheshin]] vetvetiu në katione Mg⁰ dhe Mg²⁺. Kjo ndodh sepse [[entalpia]] e hidratimit (rrethimi i kationit me molekula uji) rritet në madhësi bashkë me ngarkesën dhe rrezen e jonit. Te Mg⁺, orbitalja më e jashtme (që përcakton rrezen jonike) është ende 3s, ndaj entalpia e hidratimit është e vogël dhe nuk mjafton për të kompensuar energjinë e nevojshme për largimin e elektronit; por jonizimi i mëtejshëm në Mg²⁺ zbulon nënshtresën e brendshme 2p, duke e bërë entalpinë e hidratimit mjaftueshëm të madhe që të formohen përbërje të magnezit(II). Për arsye të ngjashme, gjendjet e zakonshme të oksidimit të elementeve më të rëndë të bllokut p (ku elektronet ns kanë energji më të ulët se elektronet np) priren të ndryshojnë me hapa prej 2, sepse kjo nevojitet për të zbuluar një nënshtresë të brendshme dhe për të zvogëluar rrezen jonike (p.sh. Tl⁺ zbulon 6s, ndërsa Tl³⁺ zbulon 5d; prandaj, pasi taliumi humbet dy elektrone, priret të humbasë edhe të tretin). Për elementet më pak elektronegative të bllokut p mund të përdoren argumente të ngjashme, të bazuara në hibridizimin e orbitaleve.<ref name="sb45">Siekierski dhe Burgess, f. 45–54</ref>{{Efn|Gjendjet e ndërmjetme të oksidimit, që normalisht konsiderohen «të ndaluara», mund të stabilizohen duke formuar [[Dimeri|dimere]], si te [Cl₃Ga–GaCl₃]²⁻ (galiumi në gjendjen e oksidimit +2) ose te [[Dekafluoruri i disqufurit|S₂F₁₀]] (squfuri në gjendjen e oksidimit +5). Disa përbërje që duken sikur janë në gjendje të tilla të ndërmjetme oksidimi, në të vërtetë janë përbërje me valencë të përzier, si [[Tetroksidi i antimonit|Sb₂O₄]], i cili përmban si Sb(III), ashtu edhe Sb(V).<ref name="Amador">{{cite journal | last1 = Amador | first1 = J. | last2 = Puebla | first2 = E. Gutierrez | last3 = Monge | first3 = M. A. | last4 = Rasines | first4 = I. | last5 = Valero | first5 = C. Ruiz | year = 1988 | title = Diantimony Tetraoxides Revisited | journal = Inorganic Chemistry | volume = 27 | issue = 8 | pages = 1367–1370 | doi = 10.1021/ic00281a011 |language=en }}</ref>}} [[Skeda:Transition metal oxidation states.svg|frame|center|Gjendjet e oksidimit të metaleve kalimtare. Pikat e plota tregojnë gjendjet e zakonshme të oksidimit, ndërsa pikat e zbrazëta tregojnë gjendje të mundshme, por të pamundura.]] Te metalet kalimtare, gjendjet e zakonshme të oksidimit janë pothuajse gjithmonë të paktën +2, për arsye të ngjashme (zbulimi i nënshtresës tjetër); kjo vlen edhe për metalet me konfigurime anormale d^x+1s¹ ose d^x+2s⁰ (me përjashtim të [[argjendi]]t), sepse shtytja ndërmjet elektroneve d bën që kalimi i elektronit të dytë nga nënshtresa s në atë d të mos e ndryshojë ndjeshëm energjinë e jonizimit.<ref name="sb134">Siekierski dhe Burgess, f. 134–137</ref> Meqë jonizimi i mëtejshëm i metaleve kalimtare nuk zbulon nënshtresa të reja të brendshme, gjendjet e tyre të oksidimit priren të ndryshojnë me hapa prej 1.<ref name="sb45" /> Lantanoidet dhe aktinoidet e vona përgjithësisht kanë gjendje të qëndrueshme oksidimi +3: ato humbasin elektronet e jashtme s dhe më pas, zakonisht, një elektron nga orbitalet (n−2)f&nbsp;, të cilat kanë energji të ngjashme me ns.<ref name="sb178" /> Gjendjet e zakonshme dhe maksimale të oksidimit të elementeve të blloqeve d dhe f priren të varen nga energjitë e jonizimit. Teksa rritet diferenca energjetike ndërmjet orbitaleve (n−1)d dhe ns përgjatë secilës seri kalimtare, jonizimi i elektroneve të tjera bëhet gjithnjë e më pak i favorshëm nga ana energjetike. Prandaj, grupet e hershme të metaleve kalimtare priren të parapëlqejnë gjendje më të larta oksidimi, ndërsa gjendja e oksidimit +2 bëhet më e qëndrueshme në grupet e vona. Kështu, gjendja më e lartë formale e oksidimit rritet nga +3 në fillim të çdo rreshti të bllokut d, deri në +7 ose +8 në mes (p.sh. [[Tetroksidi i osmiumit|OsO₄]]), pastaj ulet në +2 në fund.<ref name="sb134" /> Lantanoidet dhe aktinoidet e vona zakonisht kanë energji të larta të jonizimit të katërt dhe, për këtë arsye, rrallë e tejkalojnë gjendjen e oksidimit +3; aktinoidet e hershme, përkundrazi, kanë energji të ulëta të jonizimit të katërt, ndaj, për shembull, neptuni dhe plutoni mund të arrijnë +7.<ref name="johnson" /><ref name="sb134" /><ref name="sb178">Siekierski dhe Burgess, f. 178–180</ref> Aktinoidet e fundit shfaqin gjendje të ulëta oksidimi më lehtë se lantanoidet: mendeleviumi reduktohet në gjendjen +2 më lehtë se tuli, madje edhe më lehtë se europiumi (lantanoidi me gjendjen +2 më të qëndrueshme, për shkak të nënshtresës f gjysmë të mbushur), ndërsa nobeli parapëlqen qartazi +2 ndaj +3, ndryshe nga iterbi.<ref name="rareearths" /> Meqë elementet e të njëjtit grup kanë konfigurime të njëjta të valencës, zakonisht shfaqin sjellje kimike të ngjashme. Për shembull, të gjitha [[metalet alkaline]] të grupit të parë kanë nga një elektron valence dhe formojnë një klasë elementesh shumë homogjene: të gjitha janë metale të buta dhe reaktive. Megjithatë, ndikojnë shumë faktorë dhe grupet shpesh mund të jenë mjaft heterogjene. Për shembull, hidrogjeni ka gjithashtu një elektron valence dhe bën pjesë në të njëjtin grup me metalet alkaline, por sjellja e tij kimike është krejt e ndryshme. Elementet e qëndrueshme të [[Grupi i katërmbëdhjetë i elementeve kimike|grupit 14]] përfshijnë një jometal ([[karboni]]n), dy gjysmëpërçues ([[silici]]n dhe [[germaniumi]]n) dhe dy metale ([[kallaji]]n dhe [[Plumbi (element kimik)|plumbin]]); megjithatë, ato bashkohen nga fakti se kanë katër elektrone valence.<ref name="Scerri14">Scerri, f. 14–15</ref> Kjo shpesh sjell ngjashmëri në gjendjet maksimale dhe minimale të oksidimit (p.sh. [[Sulfuri|squfuri]] dhe [[seleni]] në [[Grupi i gjashtëmbëdhjetë i elementeve kimike|grupin 16]] kanë të dy gjendjen maksimale të oksidimit +6, si te [[Trioksidi i squfurit|SO₃]] dhe [[Trioksidi i selenit|SeO₃]], dhe gjendjen minimale −2, si te [[Sulfidi|sulfidet]] dhe [[Selenidi|selenidet]]); por jo gjithmonë (p.sh. [[oksigjeni]] nuk njihet të formojë gjendje oksidimi +6, ndonëse bën pjesë në të njëjtin grup me squfurin dhe selenin).<ref name="jensenlaw" /> === Elektronegativiteti === [[Skeda:Electrostatic Potential.jpg|thumb|alt=Një molekulë uji paraqitet brenda një forme vezake të tejdukshme, e ngjyrosur sipas potencialit elektrostatik. Ngjyra e kuqe përqendrohet pranë pjesës së sipërme të formës, ku ndodhet atomi i oksigjenit, dhe kalon gradualisht në të verdhë, të gjelbër e më pas në blu pranë cepave të poshtëm djathtas dhe majtas, ku ndodhen atomet e hidrogjenit.|upright=1.5|right=Harta e potencialit elektrostatik të një molekule uji, ku atomi i oksigjenit ka ngarkesë më negative (e kuqe) se atomet pozitive të hidrogjenit (blu)]] Një veti tjetër e rëndësishme e elementeve është [[elektronegativiteti]]. Atomet mund të formojnë [[Lidhja kovalente|lidhje kovalente]] mes tyre duke ndarë elektrone në çifte, çka krijon mbivendosje të orbitaleve valencore. Shkalla në të cilën çdo atom tërheq çiftin e përbashkët të elektroneve varet nga elektronegativiteti i atomit<ref name="Greenwood25" /> – prirja e një atomi për të marrë ose humbur elektrone.<ref name="cartoon" /> Atomi më elektronegativ priret ta tërheqë më fort çiftin e elektroneve, ndërsa atomi më pak elektronegativ (ose më elektropozitiv) e tërheq më dobët. Në raste ekstreme, mund të mendohet sikur elektroni është kaluar plotësisht nga atomi më elektropozitiv te ai më elektronegativ, ndonëse ky është një thjeshtim. Lidhja bashkon atëherë dy jone, një pozitiv (që e ka dhënë elektronin) dhe një negativ (që e ka marrë atë), dhe quhet lidhje jonike.<ref name="cartoon" /> Elektronegativiteti varet nga forca me të cilën bërthama mund të tërheqë një çift elektronesh, ndaj ndryshon në mënyrë të ngjashme me vetitë e tjera të trajtuara më sipër: elektronegativiteti priret të ulet nga lart poshtë dhe të rritet nga e majta në të djathtë. Metalet alkaline dhe metalet e tokave alkaline janë ndër elementet më elektropozitive, ndërsa kalkogjenet, halogjenet dhe gazrat fisnikë janë ndër më elektronegativet.<ref name="Greenwood25" /> Elektronegativiteti matet përgjithësisht sipas shkallës së Paulingut, në të cilën atomit reaktiv më elektronegativ ([[fluori]]t) i caktohet elektronegativiteti 4,0, ndërsa atomit më pak elektronegativ ([[ceziumi]]t) i caktohet vlera 0,79.<ref name="cartoon" /> Në të vërtetë, [[neoni]] është elementi më elektronegativ, por shkalla e Paulingut nuk mund ta masë elektronegativitetin e tij, sepse ai nuk formon lidhje kovalente me shumicën e elementeve.<ref>{{cite journal |doi=10.1021/ja00207a003 |title=Electronegativity is the average one-electron energy of the valence-shell electrons in ground-state free atoms|year=1989|author=Allen, Leland C.|journal=Journal of the American Chemical Society |volume=111|pages=9003–9014 |issue=25|bibcode=1989JAChS.111.9003A |language=en}}</ref> Elektronegativiteti i një elementi ndryshon në varësi të identitetit dhe numrit të atomeve me të cilat është lidhur, si edhe të numrit të elektroneve që ka humbur tashmë: një atom bëhet më elektronegativ kur ka humbur më shumë elektrone.<ref name="Greenwood25">Greenwood dhe Earnshaw, f. 25–6</ref> Kjo ndonjëherë sjell një ndryshim të madh: plumbi në gjendjen e oksidimit +2 ka elektronegativitet 1,87 në shkallën e Paulingut, ndërsa plumbi në gjendjen e oksidimit +4 ka elektronegativitet 2,33.<ref>{{cite book |last1=Dieter |first1=R. K. |last2=Watson |first2=R. T. |chapter=Transmetalation reactions producing organocopper compounds |pages=443–526 |editor-last1=Rappoport |editor-first1=Z. |editor-last2=Marek |editor-first2=I. |title=The Chemistry of Organocopper Compounds |volume=1 |year=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-77296-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=263AXB0Q6tAC |access-date=6 April 2022 |archive-date=17 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017193845/https://books.google.com/books?id=263AXB0Q6tAC |url-status=live |language=en }}<!--specifically page 509--></ref> === Metaliciteti === [[Skeda:Diamond cubic animation.gif|thumb|right|Struktura kubike e diamantit, një strukturë gjigante kovalente e përvetësuar nga karboni (si diamanti), si edhe nga silici, germaniumi dhe kallaji (gri), të gjithë në grupin 14.<br />(Te kallaji gri, hendeku i brezit zhduket dhe ndodh metalizimi.<ref>{{cite journal |last1=Carrasco |first1=Rigo A. |last2=Zamarripa |first2=Cesy M. |first3=Stefan |last3=Zollner |first4=José |last4=Menéndez |first5=Stephanie A. |last5=Chastang |first6=Jinsong |last6=Duan |first7=Gordon J. |last7=Grzybowski |first8=Bruce B. |last8=Claflin |first9=Arnold M. |last9=Kiefer |date=2018 |title=The direct bandgap of gray α-tin investigated by infrared ellipsometry |journal=Applied Physics Letters |volume=113 |issue=23 |page=232104 |doi=10.1063/1.5053884 |bibcode=2018ApPhL.113w2104C |s2cid=125130534 |language=en}}</ref> Kallaji ka një alotrop tjetër, kallajin e bardhë, struktura e të cilit është edhe më metalike.)]] Një substancë e thjeshtë është një substancë e formuar nga atome të një elementi kimik. Substancat e thjeshta të atomeve më elektronegative priren t’i ndajnë elektronet me njëra-tjetrën (duke formuar lidhje kovalente). Ato formojnë ose molekula të vogla (si hidrogjeni ose oksigjeni), ose struktura gjigante që shtrihen pa kufi (si karboni ose silici). Gazrat fisnikë mbeten si atome të vetme, pasi tashmë kanë një shtresë të plotë elektronike.<ref name="cartoon" /> Substancat e përbëra nga molekula të veçuara ose atome të vetme mbahen së bashku nga forca tërheqëse më të dobëta ndërmolekulare, si [[forca e dispersionit të Londonit]]: ndërsa elektronet lëvizin brenda molekulave, ato krijojnë çrregullime të përkohshme të ngarkesës elektrike, të cilat shkaktojnë çrregullime të ngjashme te molekulat fqinje dhe krijojnë lëvizje të sinkronizuara të elektroneve në shumë molekula fqinje.<ref>{{cite web|url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/vdw.html|title=Intermolecular bonding – van der Waals forces|access-date=17 November 2021|archive-date=22 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122154740/https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/vdw.html|url-status=live|language=en}}</ref> [[Skeda:Graphite-and-diamond-with-scale.jpg|thumb|right|Grafiti dhe diamanti, dy alotrope të karbonit]] Atomet më elektropozitive priren në vend të kësaj t’i humbin elektronet, duke krijuar një «det» elektronësh që mbështjell kationet.<ref name="cartoon" /> Orbitalet e jashtme të një atomi mbivendosen për të ndarë elektronet me të gjithë fqinjët e tij, duke krijuar një strukturë gjigante orbitalesh molekulare që shtrihet mbi të gjithë atomet.<ref name="chemguidemetal">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/metallic.html |title=Metallic Bonding |last=Clark |first=Jim |date=2019 |website=Chemguide |access-date=30 March 2021 |archive-date=21 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421105423/https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/metallic.html |url-status=live |language=en}}</ref> Ky «det» me ngarkesë negative tërheq të gjitha jonet dhe i mban së bashku në një [[Lidhja metalike|lidhje metalike]]. Elementet që formojnë lidhje të tilla shpesh quhen [[Metalet|metale]]; ato që nuk i formojnë quhen shpesh jometale.<ref name="cartoon" /> Disa elemente mund të formojnë disa substanca të thjeshta me struktura të ndryshme: ato quhen [[Alotropia|alotrope]]. Për shembull, [[diamanti]] dhe [[grafiti]] janë dy alotrope të karbonit.<ref name="Scerri14" />{{efn|Kufiri midis forcave të dispersionit dhe lidhjes metalike është gradual, si ai midis lidhjes jonike dhe kovalente. Vetitë karakteristike metalike nuk shfaqen në grupime të vogla të merkurit, por shfaqen në ato të mëdha.<ref>{{cite journal |last1=Pastor |first1=G. M. |last2=Stampfli |first2=P. |last3=Bennemann |first3=K. |date=1988 |title=On the transition from Van der Waals- to metallic bonding in Hg-clusters as a function of cluster size |url= |journal=Physica Scripta |volume=38 |issue=4 |pages=623–626 |doi=10.1088/0031-8949/38/4/022 |bibcode=1988PhyS...38..623P |s2cid=250842014 |language=en}}</ref>}} Metaliciteti i një elementi mund të parashikohet nga vetitë elektronike. Kur orbitalet atomike mbivendosen gjatë lidhjes metalike ose kovalente, ato krijojnë orbitale molekulare lidhëse dhe kundërlidhëse me kapacitet të barabartë, ku orbitalet kundërlidhëse kanë energji më të lartë. Karakteri neto lidhës shfaqet kur ka më shumë elektrone në orbitalet lidhëse sesa në ato kundërlidhëse. Kështu, lidhja metalike është e mundur kur numri i elektroneve të delokalizuara nga secili atom është më i vogël se dyfishi i numrit të orbitaleve që kontribuojnë në mbivendosje. Kjo vlen për elementet e grupeve 1 deri në 13; ato kanë gjithashtu shumë pak elektrone valence për të formuar struktura gjigante kovalente ku të gjithë atomet zënë pozicione të barasvlershme, ndaj pothuajse të gjitha bëhen metale. Përjashtime janë hidrogjeni dhe bori, të cilët kanë energji jonizimi tepër të lartë. Prandaj hidrogjeni formon molekulën kovalente H₂, ndërsa bori formon një strukturë gjigante kovalente të bazuar në grupime ikozaedrike B₁₂. Në një metal, energjitë e orbitaleve lidhëse dhe kundërlidhëse mbivendosen, duke krijuar një brez të vetëm nëpër të cilin elektronet mund të lëvizin lirshëm, gjë që mundëson përçimin elektrik.<ref name=Siekierski>Siekierski and Burgess, pp. 60–66</ref> [[Skeda:Solid state electronic band structure.svg|thumb|upright=1.6|Grafik i atomeve të karbonit që afrohen për të formuar një kristal diamanti, duke treguar krijimin e strukturës së brezave elektronikë dhe të hendekut të brezit. Grafiku në të djathtë tregon nivelet e energjisë si funksion i largësisë midis atomeve. Kur janë larg njëri-tjetrit (ana e djathtë e grafikut), të gjitha atomet kanë orbitale valence të veçuara ''p'' dhe ''s'' me energji të njëjta. Megjithatë, kur atomet afrohen (ana e majtë), orbitalet e tyre elektronike fillojnë të mbivendosen hapësinorisht. Orbitalet hibridizohen në ''N'' orbitale molekulare, secila me energji të ndryshme, ku ''N'' është numri i atomeve në kristal. Meqë ''N'' është shumë i madh, orbitalet fqinje kanë energji jashtëzakonisht të afërta, ndaj orbitalet mund të konsiderohen si një brez i vazhdueshëm energjie. Në madhësinë reale të qelizës kristalore të diamantit (e shënuar me ''a''), formohen dy breza, të quajtur brezi i valencës dhe brezi i përçimit, të ndarë nga një hendek brezi prej 5,5&nbsp;[[Elektronvolti|eV]]. (Këtu janë paraqitur vetëm elektronet 2s dhe 2p të valencës; orbitalet 1s nuk mbivendosen në mënyrë domethënëse, prandaj brezat e formuar prej tyre janë shumë më të ngushtë.)]] Në grupin 14, bëhen të mundshme si lidhja metalike, ashtu edhe ajo kovalente. Në një kristal diamanti, lidhjet kovalente midis atomeve të karbonit janë të forta, sepse ato kanë rreze atomike të vogël dhe, rrjedhimisht, bërthama ushtron tërheqje më të madhe mbi elektronet. Prandaj, orbitalet lidhëse që krijohen kanë energji shumë më të ulët se orbitalet kundërlidhëse dhe nuk mbivendosen, kështu që përçimi elektrik bëhet i pamundur: karboni është jometal. Megjithatë, lidhja kovalente dobësohet te atomet më të mëdha dhe hendeku i energjisë midis orbitaleve lidhëse dhe kundërlidhëse zvogëlohet. Prandaj, silici dhe germaniumi kanë [[Hendeku i brezit|hendekë më të vegjël brezi]] dhe janë [[Gjysmëpërçuesi|gjysmëpërçues]] në kushte normale: elektronet mund ta kapërcejnë hendekun kur ngacmohen termikisht. (Bori është gjithashtu gjysmëpërçues në kushte normale.) Hendeku i brezit zhduket te kallaji, kështu që kallaji dhe plumbi bëhen metale. <ref name=Siekierski /> Me rritjen e temperaturës, të gjitha jometalet zhvillojnë veti gjysmëpërçuese, në shkallë të ndryshme në varësi të madhësisë së hapësirës së brezit. Prandaj, metalet dhe jometalet mund të dallohen nga varësia e përçueshmërisë së tyre elektrike prej temperaturës: përçueshmëria e një metali ulet me rritjen e temperaturës (sepse lëvizja termike ua vështirëson elektroneve rrjedhjen e lirë), ndërsa ajo e një jometali rritet (pasi më shumë elektrone mund të ngacmohen për të kapërcyer hapësirën).<ref name=steudel /> Elementet e grupeve 15 deri në 17 kanë shumë elektrone për të formuar molekula gjigante kovalente që shtrihen në të tri përmasat. Te elementet më të lehta, lidhjet në molekulat e vogla dyiatomike janë aq të forta sa që një fazë e kondensuar nuk favorizohet: kështu, azoti (N₂), oksigjeni (O₂), fosfori i bardhë dhe arseniku i verdhë (P₄ dhe As₄), squfuri dhe seleni i kuq (S₈ dhe Se₈), si dhe halogjenet e qëndrueshme (F₂, Cl₂, Br₂ dhe I₂) formojnë lehtësisht molekula kovalente me pak atome. Elementet më të rënda priren të formojnë zinxhirë të gjatë (p.sh. fosfori i kuq, seleni gri, teluri) ose struktura shtresore (p.sh. karboni si [[Grafiti|grafit]], fosfori i zi, arseniku gri, antimoni, bismuti), që shtrihen vetëm në një ose dy përmasa, e jo në të tria. Të dy llojet e strukturave gjenden si alotrope të fosforit, arsenikut dhe selenit, ndonëse alotropet me zinxhirë të gjatë janë më të qëndrueshme në të tria rastet. Meqë këto struktura nuk i përdorin të gjitha orbitalet e tyre për lidhje, ato përfundojnë me breza lidhës, job lidhës dhe ant lidhës, sipas rendit të rritjes së energjisë. Ashtu si te grupi 14, hapësirat e brezit zvogëlohen te elementet më të rënda dhe bëhet i mundur lëvizja e lirë e elektroneve ndërmjet zinxhirëve ose shtresave. Kështu, për shembull, fosfori i zi, arseniku i zi, seleni gri, teluri dhe jodi janë gjysmëpërçues; arseniku gri, antimoni dhe bismuti janë [[Metaloidi|gjysmëmetale]] (shfaqin përçueshmëri pothuajse metalike, me një mbivendosje shumë të vogël të brezave); kurse poloniumi dhe, me gjasë, astati janë metale të mirëfillta.<ref name=Siekierski /> Së fundi, elementet natyrore të grupit 18 mbeten të gjitha si atome të veçuara.<ref name=Siekierski />{{Efn|E gjithë kjo përshkruan gjendjen në trysni standarde. Në trysni mjaftueshëm të lartë, hapësirat e brezit të çdo trupi të ngurtë zvogëlohen në zero dhe ndodh metalizimi. Kështu, për shembull, në rreth 170&nbsp;[[Bari (njësi)|kbar]] jodi bëhet metal,<ref name=Siekierski /> ndërsa {{ill|Hidrogjeni metalik|en|Metallic hydrogen}} duhet të formohet në trysni prej rreth katër milionë atmosferash.<ref>{{Cite journal |last1=McMinis |first1=J. |last2=Clay |first2=R.C. |last3=Lee |first3=D. |last4=Morales |first4=M.A. |year=2015 |title=Molecular to Atomic Phase Transition in Hydrogen under High Pressure |journal=Physical Review Letters |volume=114 |issue=10 |article-number=105305 |doi=10.1103/PhysRevLett.114.105305 |pmid=25815944 |bibcode=2015PhRvL.114j5305M|doi-access=free |language=en}}</ref> Shihni {{ill|Trysnia e metalizimit|en|Metallization pressure}} për vlerat e të gjitha jometaleve.}} Vija ndarëse ndërmjet metaleve dhe jometaleve është afërsisht diagonale, nga lart majtas drejt poshtë djathtas, ndërsa seria kalimtare shfaqet në të majtë të kësaj diagonaleje (pasi ka shumë orbitale të disponueshme për mbivendosje). Kjo pritet, sepse karakteri metalik priret të lidhet me elektropozitivitetin dhe prirjen për të humbur elektrone, të cilat rriten nga e djathta në të majtë dhe nga lart poshtë. Prandaj, metalet janë shumë më të shumta se jometalet. Elementet pranë vijës kufitare janë të vështira për t'u klasifikuar: priren të kenë veti të ndërmjetme ndërmjet metaleve dhe jometaleve dhe mund të shfaqin disa veti karakteristike të të dyja grupeve. Shpesh quhen gjysmëmetale ose [[Metaloidi|metaloide]].<ref name="cartoon" /> Termi «gjysmëmetal», i përdorur në këtë kuptim, nuk duhet ngatërruar me kuptimin e tij të mirëfilltë fizik, që lidhet me strukturën e brezave: bismuti është fizikisht gjysmëmetal, por nga kimistët përgjithësisht konsiderohet metal.<ref name="hawkes">{{Cite journal |last1=Hawkes |first1=Stephen J. |date=2001 |title=Semimetallicity? |journal=Journal of Chemical Education |volume=78 |issue=12 |page=1686 |doi=10.1021/ed078p1686|bibcode=2001JChEd..78.1686H |language=en}}</ref> Tabela e mëposhtme paraqet alotropet më të qëndrueshme në kushte standarde. Elementet me ngjyrë të verdhë formojnë substanca të thjeshta, të karakterizuara mirë nga lidhja metalike. Elementet me ngjyrë blu të çelët formojnë struktura kovalente gjigante rrjetore, ndërsa ato me ngjyrë blu të errët formojnë molekula të vogla të lidhura kovalentisht, të cilat mbahen së bashku nga forca më të dobëta të [[Forca e Van der Waals|Van der Waalsit]]. Gazrat fisnikë janë me ngjyrë vjollcë: molekulat e tyre përbëhen nga atome të vetme dhe nuk ndodh lidhje kovalente. Qelizat e ngjyrosura gri u përkasin elementeve që nuk janë përgatitur në sasi të mjaftueshme për t'u karakterizuar në këtë mënyrë alotropet e tyre më të qëndrueshme. Shqyrtimet teorike dhe dëshmitë eksperimentale aktuale sugjerojnë se të gjitha këto elemente do të metalizoheshin po të mund të formonin faza të kondensuara,<ref name=Siekierski /> përveç ndoshta oganesonit.<ref name="semiconductor">{{Cite journal |last1=Mewes |first1=Jan-Michael |last2=Smits |first2=Odile Rosette |first3=Paul |last3=Jerabek |first4=Peter |last4=Schwerdtfeger |date=25 July 2019 |title=Oganesson is a Semiconductor: On the Relativistic Band-Gap Narrowing in the Heaviest Noble-Gas Solids |journal=Angewandte Chemie |volume=58 |issue=40 |pages=14260–14264|doi=10.1002/anie.201908327|pmid=31343819|pmc=6790653 |language=en}}</ref>{{Efn|Përshkrime të strukturave që formojnë elementet gjenden në të gjithë veprën e Greenwood dhe Earnshaw. Ka dy raste kufitare. Forma më e qëndrueshme e arsenikut e përcjell elektricitetin si një metal, por lidhja është dukshëm më e përqendruar te fqinjët më të afërt sesa në strukturat e ngjashme të antimonit dhe bismutit,<ref>{{Cite book |last=Smith |first=J. D. |date=1973 |title=The Chemistry of Arsenic, Antimony and Bismuth |publisher=Pergamon Press |page=556 |isbn= |language=en}}</ref> dhe, ndryshe nga metalet e zakonshme, ai nuk ka një interval të gjatë në gjendje të lëngët, por sublimon. Prandaj, struktura e tij trajtohet më mirë si kovalente rrjetore.<ref>{{Cite book |last1=Rayner-Canham |first1=Geoff |last2=Overton |first2=Tina |date=2008 |title=Descriptive Inorganic Chemistry |edition=5th |url= |location=New York |publisher=W. H. Freeman and Company |page=194 |isbn=978-1-4292-2434-5 |language=en}}</ref> Karboni në formën e [[grafiti]]t shfaq përçueshmëri metalike paralelisht me shtresat e tij, por është gjysmëpërçues pingul me to. Disa përllogaritje parashikojnë se koperniku dhe fleroviumi nuk janë metale,<ref name=CRNL /><ref name=Florez /> por eksperimentet më të fundit me këto elemente sugjerojnë se ato janë metale.<ref name=superheavy /><ref name=Ingo /><ref name=Yakushev /> Llogaritet se astati metalizohet në kushte standarde,<ref name="Hermann">{{Cite journal |doi=10.1103/PhysRevLett.111.116404|title=Condensed Astatine: Monatomic and Metallic|year=2013|last1=Hermann|first1=A.|last2=Hoffmann|first2=R.|last3=Ashcroft|first3=N. W.|journal=Physical Review Letters|volume=111|issue=11|pages=116404-1–116404-5|bibcode=2013PhRvL.111k6404H|pmid=24074111|language=en}}</ref> ndaj ka të ngjarë që edhe tennessina të bëjë po ashtu.<ref>{{Cite news |last=Ball |first=Philip ||date=13 September 2013 |title=Metallic properties predicted for astatine |url=https://www.chemistryworld.com/news/metallic-properties-predicted-for-astatine/6582.article |work=Chemistry World |location= |access-date=7 April 2023 |language=en}}</ref>}} <gallery mode="packed"> Skeda:Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg|Hekur, një metal Sulfur - El Desierto mine, San Pablo de Napa, Daniel Campos Province, Potosí, Bolivia.jpg|Squfur, një jometal Arsen 1a.jpg|Arsen, një element që shpesh quhet gjysmëmetal ose metaloid </gallery> Në përgjithësi, metalet janë me shkëlqim dhe të dendura.<ref name="cartoon" /> Zakonisht kanë pika të larta shkrirjeje dhe vlimi për shkak të forcës së lidhjes metalike dhe shpesh janë të farkëtueshme e duktile (mund të tërhiqen dhe të marrin forma të ndryshme), sepse atomet mund të lëvizin në raport me njëri-tjetrin pa e këputur lidhjen metalike.<ref name="chemguidem">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/structures/metals.html |title=Metallic Structures |last=Clark |first=Jim |date=2012 |website=Chemguide |access-date=2021-03-30 |archive-date=2021-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424070514/https://www.chemguide.co.uk/atoms/structures/metals.html |url-status=live |language=en}}</ref> Ato e përçojnë elektricitetin, sepse elektronet e tyre mund të lëvizin lirshëm në të tria përmasat. Po kështu, ato e përçojnë nxehtësinë, e cila përcillet nga elektronet si energji kinetike shtesë: elektronet lëvizin më shpejt. Këto veti ruhen edhe në gjendjen e lëngët, sepse, megjithëse struktura kristalore shkatërrohet gjatë shkrirjes, atomet ende preken me njëri-tjetrin dhe lidhja metalike vazhdon, ndonëse dobësohet.<ref name="chemguidem" /> Metalet priren të reagojnë me jometalet.<ref name="cartoon" /> Ka disa përjashtime nga këto përgjithësime: për shembull, beriliumi, kromi,<ref name=raynercanham /> mangani,<ref name="Holl">{{cite book|publisher=Walter de Gruyter|date=1985|edition=91–100 |pages=1110–1117|isbn=978-3-11-007511-3|title=Lehrbuch der Anorganischen Chemie|first=Arnold F.|last=Holleman|author2=Wiberg, Egon|author3=Wiberg, Nils|language=de|chapter=Mangan}}</ref> antimoni,<ref name="wiberg_holleman">{{cite book|title=Inorganic chemistry|author=Wiberg, Egon|author2=Wiberg, Nils|author3=Holleman, Arnold Frederick|name-list-style=amp|publisher=Academic Press|date=2001|isbn=978-0-12-352651-9|page=758|language=en}}</ref> bismuti<ref name="CRC">{{cite book| first = C. R.| last = Hammond| pages = [https://archive.org/details/crchandbookofche81lide/page/4 4–1<!-- not a range -->]| title = The Elements, in Handbook of Chemistry and Physics| edition = 81st| location = Boca Raton (FL, US)| publisher = CRC press| isbn = 978-0-8493-0485-9| date = 2004| url-access = registration| url = https://archive.org/details/crchandbookofche81lide/page/4|language=en}}</ref> dhe uraniumi janë të brishtë (lista nuk është shteruese);<ref name=raynercanham /> kromi është jashtëzakonisht i fortë;<ref name=r1>{{cite book|editor=G.V. Samsonov|chapter=Mechanical Properties of the Elements|doi=10.1007/978-1-4684-6066-7_7|isbn=978-1-4684-6066-7|url=https://ihtik.lib.ru/2011.08_ihtik_nauka-tehnika/2011.08_ihtik_nauka-tehnika_3560.rar|publisher=IFI-Plenum|place=New York, USA|year=1968|pages=387–446|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402123344/https://ihtik.lib.ru/2011.08_ihtik_nauka-tehnika/2011.08_ihtik_nauka-tehnika_3560.rar|archive-date=2015-04-02 |title=Handbook of the Physicochemical Properties of the Elements |language=en}}</ref> galiumi, rubidiumi, ceziumi dhe mërkuri janë të lëngët në temperaturën e dhomës ose afër saj;{{efn|Shih {{ill|Pikat e shkrirjes së elementeve|en|Melting points of the elements (data page)|lt=pikat e shkrirjes së elementeve}}. E njëjta gjë ka gjasa të vlejë për franciumin, por për shkak të paqëndrueshmërisë së tij ekstreme, kjo nuk është konfirmuar kurrë eksperimentalisht. Coperniciumi dhe fleroviumi pritet të jenë të lëngët,<ref name="CRNL">{{cite journal |last1=Mewes |first1=J.-M. |last2=Smits |first2=O. R. |last3=Kresse |first3=G. |last4=Schwerdtfeger |first4=P. |title=Copernicium is a Relativistic Noble Liquid |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=2019 |volume=58|issue=50|pages=17964–17968|doi=10.1002/anie.201906966 |pmid=31596013 |pmc=6916354 |bibcode=2019ACIE...5817964M |url=|language=en}}</ref><ref name=Florez>{{cite journal |last1=Florez |first1=Edison |last2=Smits |first2=Odile R. |last3=Mewes |first3=Jan-Michael |last4=Jerabek |first4=Paul |last5=Schwerdtfeger |first5=Peter |date=2022 |title=From the gas phase to the solid state: The chemical bonding in the superheavy element flerovium |journal=The Journal of Chemical Physics |volume=157 |issue=6 |page=064304 |doi=10.1063/5.0097642|pmid=35963734 |bibcode=2022JChPh.157f4304F |s2cid=250539378 |language=en}}</ref> njësoj si merkuri, dhe provat eksperimentale sugjerojnë se janë metale.<ref name="superheavy">{{Cite web |last1=Gäggeler |first1=H. W. |year=2007 |title=Gas Phase Chemistry of Superheavy Elements |url=https://lch.web.psi.ch/files/lectures/TexasA&M/TexasA&M.pdf |pages=26–28 |publisher=Paul Scherrer Institute |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220090755/https://lch.web.psi.ch/files/lectures/TexasA%26M/TexasA%26M.pdf |archive-date=2012-02-20 |language=en }}</ref><ref name=Ingo>{{cite news |last=Ingo |first=Peter |date=2022-09-15 |title=Study shows flerovium is the most volatile metal in the periodic table |url=https://phys.org/news/2022-09-flerovium-volatile-metal-periodic-table.html |work=phys.org<!--but provided by GSI Helmholtz--> |location= |access-date=2022-11-22|language=en}}</ref><ref name=Yakushev>{{cite journal |last1=Yakushev |first1=A. |last2=Lens |first2=L. |first3=Ch. E. |last3=Düllmann |first4=J. |last4=Khuyagbaatar |first5=E. |last5=Jäger |first6=J. |last6=Krier |first7=J. |last7=Runke |first8=H. M. |last8=Albers |first9=M. |first9=A. |last9=Asai |first10=M. |last10=Block |first11=J. |last11=Despotopulos |first12=A. |last12=Di Nitto |first13=K. |last13=Eberhardt |first14=U. |last14=Forsberg |first15=P. |last15=Golubev |first16=M. |last16=Götz |first17=S. |last17=Götz |first18=H. |last18=Haba |first19=L. |last19=Harkness-Brennan |first20=R.-D. |last20=Herzberg |first21=F. P. |last21=Heßberger |first22=D. |last22=Hinde |first23=A. |last23=Hübner |first24=D. |last24=Judson |first25=B. |last25=Kindler |first26=Y. |last26=Komori |first27=J. V. |last27=Kratz |first28=N. |last28=Kurz |first29=M. |last29=Laatiaoui |first30=S. |last30=Lahiri |first31=B. |last31=Lommel |first32=B. |last32=Maiti |first33=A. K. |last33=Mistry |first34=Ch. |last34=Mokry |first35=K. J. |last35=Moody |first36=Y. |first36=Nagame |first37=J. P. |last37=Omtvedt |first38=P. |last38=Papadakis |first39=V. |last39=Pershina |first40=D. |last40=Rudolph |first41=L. G. |last41=Samiento |first42=T. |last42=Sato |first43=M. |last43=Schädel |first44=P. |last44=Scharrer |first45=D. A. |last45=Shaughnessy |first46=J. |last46=Steiner |first47=P. |last47=Thörle-Pospiech |first48=A. |last48=Toyoshima |first49=N. |last49=Trautmann |first50=K. |last50=Tsukada |first51=J. |last51=Uusitalo |first52=K.-O. |last52=Voss |first53=A. |last53=Ward |first54=A. |last54=Wegrzecki |first55=N. |last55=Wiehl |first56=E. |last56=Williams |first57=V. |last57=Yakusheva |display-authors=3 |date=2022-08-25 |title=On the adsorption and reactivity of element 114, flerovium |journal=Frontiers in Chemistry |volume=10 |article-number=976635 |doi=10.3389/fchem.2022.976635 |pmid=36092655 |pmc=9453156 |bibcode=2022FrCh...10.6635Y |doi-access=free |language=en}}</ref>}} dhe [[metalet fisnike]], si ari, janë kimikisht shumë inerte.<ref>{{Cite journal |doi=10.1038/376238a0 |title=Why gold is the noblest of all the metals |date=1995 |last1=Hammer |first1=B. |last2=Norskov |first2=J. K. |journal=Nature |volume=376 |issue=6537 |pages=238–240 |bibcode=1995Natur.376..238H |s2cid=4334587 |language=en }}</ref><ref>{{Cite journal |doi=10.1103/PhysRevB.6.4370 |title=Optical Constants of the Noble Metals |date=1972 |last1=Johnson |first1=P. B. |last2=Christy |first2=R. W. |journal=Physical Review B |volume=6 |issue=12 |pages=4370–4379 |bibcode=1972PhRvB...6.4370J |language=en }}</ref> Jometalet shfaqin veti të ndryshme. Ato që formojnë kristale gjigante kovalente kanë pika të larta shkrirjeje dhe vlimi, pasi nevojitet shumë energji për të kapërcyer lidhjet e forta kovalente. Molekulat e veçuara të jometaleve mbahen së bashku kryesisht nga forcat e dispersionit, të cilat kapërcehen më lehtë; prandaj, ato priren të kenë pika më të ulëta shkrirjeje dhe vlimi,<ref>{{Cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/inorganic/period3/elementsphys.html |title=Atomic and Physical Properties of the Period 3 Elements |last=Clark |first=Jim |date=2018 |website=Chemguide |access-date=2021-03-30 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422142013/https://www.chemguide.co.uk/inorganic/period3/elementsphys.html |url-status=live |language=en }}</ref> dhe shumë prej tyre janë të lëngëta ose të gazta në temperaturën e dhomës.<ref name="cartoon" /> Jometalet shpesh kanë pamje të matë. Ato priren të reagojnë me metalet, me përjashtim të gazeve fisnike, të cilat janë inerte ndaj shumicës së substancave.<ref name="cartoon" /> Në gjendje të ngurtë janë të brishta, sepse atomet e tyre mbahen fort në vend. Kanë dendësi më të ulët dhe e përçojnë dobët elektricitetin,<ref name="cartoon" /> sepse nuk kanë elektrone të lëvizshme.<ref name="group4">{{Cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/inorganic/group4/properties.html |title=The Trend From Non-Metal to Metal In the Group 4 Elements |last=Clark |first=Jim |date=2015 |website=Chemguide |access-date=2021-03-30 |archive-date=2021-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427234147/https://www.chemguide.co.uk/inorganic/group4/properties.html |url-status=live |language=en }}</ref> Pranë kufirit, hendekët energjetikë janë të vegjël, ndaj shumë elemente në atë rajon janë gjysmëpërçues, si silici, germaniumi<ref name="group4" /> dhe teluri.<ref name=Siekierski /> Seleni ka një alotrop gri gjysmëpërçues dhe një alotrop të kuq izolues; arseniku ka një alotrop gri metalik, një alotrop të zi gjysmëpërçues dhe një alotrop të verdhë izolues (megjithëse ky i fundit është i paqëndrueshëm në kushte mjedisore).<ref name=steudel /> Përsëri, ka përjashtime; për shembull, diamanti ka përçueshmërinë termike më të lartë ndër të gjitha materialet e njohura, më të lartë se ajo e çdo metali.<ref name=PNU>{{Cite journal |doi=10.1103/PhysRevLett.70.3764 |title=Thermal conductivity of isotopically modified single crystal diamond |year=1993 |last1=Wei |first1=Lanhua |last2=Kuo |first2=P. K. |last3=Thomas |first3=R. L. |last4=Anthony |first4=T. R. |last5=Banholzer |first5=W. F. |journal=Physical Review Letters |volume=70 |issue=24 |pages=3764–3767 |pmid=10053956 |bibcode=1993PhRvL..70.3764W |language=en }}</ref> Zakonisht përcaktohet një klasë metaloidesh që shtrihet përgjatë kufirit midis metaleve dhe jometaleve, pasi elementet e këtij rajoni kanë veti fizike dhe kimike të ndërmjetme.<ref name="cartoon" /> Megjithatë, në literaturë nuk ka konsensus se cilat elemente duhet të klasifikohen saktësisht kështu. Kur përdoret kjo kategori, silici, germaniumi, arseniku dhe teluri përfshihen pothuajse gjithmonë, ndërsa bori dhe antimoni zakonisht përfshihen; por shumica e burimeve përfshijnë edhe elemente të tjera, pa u pajtuar se cilat duhet të shtohen, dhe disa burime të tjera heqin elemente nga kjo listë.{{Efn|Shih, për shembull, listat e metaloideve. Një tabelë periodike e përdorur nga Shoqata Kimike Amerikane e përfshin poloniumin si metaloid,<ref name="ACS" /> por një e përdorur nga [[Royal Society of Chemistry]] nuk e bën këtë,<ref>{{Cite web |url=https://www.rsc.org/periodic-table |title=Periodic Table |date=2021 |website=www.rsc.org |publisher=Royal Society of Chemistry |access-date=2021-03-27 |archive-date=2021-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321033913/https://www.rsc.org/periodic-table |url-status=live |language=en }}</ref> ndërsa ajo që përfshihet në ''[[Encyclopædia Britannica]]'' nuk përmend fare metaloidet ose gjysmëmetalet.<ref name="EB" /> Klasifikimi mund të ndryshojë edhe brenda një vepre të vetme. Për shembull, vepra ''Chemistry of the Non-Metallic Elements'' (1966) e Sherwin dhe Weston ka në faqen 7 një tabelë periodike që e klasifikon antimonin si jometal, por në faqen 115 e quan metal.<ref>{{Cite book |last1=Sherwin |first1=E. |last2=Weston |first2=G. J. |editor=Spice, J. E. |date=1966 |title=Chemistry of the Non-Metallic Elements |publisher=Pergamon Press |isbn=978-1-4831-3905-0 |language=en }}</ref>|name=metalloids}} Për shembull, ndryshe nga të gjitha elementet e tjera që përgjithësisht konsiderohen metaloide ose jometale, forma e vetme e qëndrueshme e antimonit ka përçueshmëri metalike. Për më tepër, në sjelljen e tij fizike dhe kimike, elementi i ngjan bismutit dhe, në përgjithësi, metaleve të tjera të bllokut p. Mbi këtë bazë, disa autorë kanë argumentuar se është më e përshtatshme të klasifikohet si metal sesa si metaloid.<ref name=raynercanham /><ref name="hawkes" /><ref name=steudel>{{Cite book |last1=Steudel |first1=Ralf |first2=David |last2=Scheschkewitz |date=2020 |title=Chemistry of the Non-Metals |url= |location= |publisher=Walter de Gruyter |pages=154–155, 425, 436 |isbn=978-3-11-057805-8 |quote=In Group 15 of the Periodic Table, as in both neighboring groups, the metallic character increases when going down. More specifically, there is a transition from a purely non-metallic element (N) via elements with nonmetallic and metallic modifications to purely metallic elements (Sb, Bi). This chapter addresses the two elements besides nitrogen, which are clearly nonmetallic under standard conditions: phosphorus and arsenic. The chemistry of arsenic, however, is only briefly described as many of the arsenic compounds resemble the corresponding phosphorus species. |language=en }}</ref> Nga ana tjetër, seleni ka disa veti gjysmëpërçuese në formën e tij më të qëndrueshme (megjithëse ka edhe alotrope izoluese), dhe është argumentuar se duhet konsideruar metaloid<ref name="hawkes" /> – megjithëse e njëjta gjë vlen edhe për fosforin,<ref name=steudel /> i cili përfshihet shumë më rrallë ndër metaloidet.{{Efn|name=metalloids}} === Shfaqje të tjera të periodicitetit === Në të gjithë tabelën periodike ka edhe marrëdhënie të tjera midis elementeve që nuk bëjnë pjesë në të njëjtin grup, siç janë {{ill|Marrëdhënia diagonale|en|diagonal relationship|lt=marrëdhëniet diagonale}} midis elementeve ngjitur diagonalisht (p.sh. litiumit dhe magnezit).<ref name="PTSS2">Scerri, f. 407–420</ref> Ngjashmëri mund të gjenden edhe midis grupeve kryesore dhe grupeve të metaleve kalimtare, ose midis aktinideve të hershme dhe metaleve kalimtare të hershme, kur elementet kanë të njëjtin numër elektronesh valencore. Kështu, uraniumi ngjan deri diku me kromin dhe volframin e grupit 6,<ref name="PTSS2" /> pasi të tre kanë nga gjashtë elektrone valencore.<ref name="Jensen" /> Marrëdhëniet midis elementeve me të njëjtin numër elektronesh valencore, por me lloje të ndryshme orbitalesh valencore, quhen marrëdhënie dytësore ose izodonore: ato zakonisht kanë të njëjtat gjendje maksimale të oksidimit, por jo të njëjtat gjendje minimale të oksidimit. Për shembull, klori dhe mangani kanë të dy gjendje maksimale oksidimi +7 (p.sh. [[Heptoksidi i diklorit|Cl₂O₇]] dhe [[Heptoksidi i manganit|Mn₂O₇]]), por gjendjet e tyre përkatëse minimale të oksidimit janë −1 (p.sh. [[Acidi klorhidrik|HCl]]) dhe −3 (K₃[Mn(CO)₄]). Elementet me të njëjtin numër vendesh valencore të lira, por me numër të ndryshëm elektronesh valencore, lidhen nga një marrëdhënie terciare ose izoakseptore: ato zakonisht kanë gjendje të ngjashme minimale, por jo maksimale, të oksidimit. Për shembull, hidrogjeni dhe klori kanë të dy gjendje minimale oksidimi −1 (te {{ill|Hidridi|en|hydride|lt=hidridet}} dhe {{ill|Kloruri|en|chloride|lt=kloruret}}), por gjendja maksimale e oksidimit të hidrogjenit është +1 (p.sh. [[Uji|H₂O]]), ndërsa ajo e klorit është +7.<ref name=jensenlaw /> Shumë veti të tjera fizike të elementeve ndryshojnë periodikisht në përputhje me ligjin periodik, si [[Pika e shkrirjes|pikat e shkrirjes]], [[Pika e vlimit|pikat e vlimit]], nxehtësitë e shkrirjes, nxehtësitë e avullimit, energjia e atomizimit e të tjera. Ndryshime të ngjashme periodike shfaqen edhe te përbërjet e elementeve; ato mund të vërehen duke krahasuar hidridet, oksidet, sulfuret, halogjenuret e të tjera.<ref name="Greenwood25" /> Vetitë kimike janë më të vështira për t’u përshkruar në mënyrë sasiore, por edhe ato shfaqin periodicitetet e tyre. Shembuj përfshijnë ndryshimin e vetive [[Acidi|acide]] dhe [[Bazat|bazike]] të elementeve dhe të përbërjeve të tyre, qëndrueshmërinë e përbërjeve dhe metodat e izolimit të elementeve.<ref name="Greenwood27" /> Periodiciteti është përdorur gjerësisht dhe vazhdon të përdoret për të parashikuar vetitë e elementeve dhe përbërjeve të reja e të panjohura, si dhe është thelbësor për kiminë moderne.<ref name="Greenwood29bis">Greenwood dhe Earnshaw, f. 29–31</ref> == Klasifikimi i elementeve == [[Skeda:Simple Periodic Table Chart-en.svg|upright=1.5|thumb|right|Një tabelë periodike me ngjyra që dallojnë disa grupe elementesh me veti të ngjashme, të përdorura zakonisht. Kategoritë dhe kufijtë e tyre ndryshojnë disi nga një burim te tjetri.<ref name="ACS">{{cite web |url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/periodictable.html |title=Periodic Table of Chemical Elements |date=2021 |website=www.acs.org |publisher=American Chemical Society |access-date=2021-03-27 |archive-date=2021-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203123434/https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/periodictable.html |url-status=live |language=en }}</ref> Lutetiumi dhe lawrenciumi në grupin 3 janë gjithashtu metale kalimtare.<ref name=jensenlaw />{{col-begin}}{{col-break}}{{Legend inline|ff9d9d}} Metalet alkaline<br />{{Legend inline|ffdead}} Metalet e tokave alkaline<br />{{Legend inline|ffbfff}} Lantanidet<br />{{Legend inline|ff99cc}} Aktinidet<br />{{Legend inline|ffc0c0}} Metalet kalimtare{{col-break}}{{Legend inline|cccccc}} Metalet e tjera<br />{{Legend inline|cccc99}} Metaloidet<br />{{Legend inline|a0ffa0}} Jometalet e tjera<br />{{Legend inline|ffff99}} Halogjenet<br />{{Legend inline|c0ffff}} Gazet fisnike{{col-end}}]] Në literaturë janë përdorur shumë terma për të përshkruar grupe elementesh që sillen në mënyrë të ngjashme. IUPAC njeh emrat e grupeve ''metal alkalin'', ''metal i tokave alkaline'', ''triel'', ''tetrel'', ''pniktogjen'', ''kalkogjen'', ''halogjen'' dhe ''gaz fisnik''; grupet e tjera mund të përcaktohen me numrin e tyre ose me elementin e parë të grupit (p.sh., grupi 6 është grupi i kromit).<ref name="IUPAC" /><ref>{{cite journal |last1=Fernelius |first1=W. C. |last2=Loening |first2=Kurt |last3=Adams |first3=Roy M. |date=1971 |title=Names of groups and elements |url= |journal=Journal of Chemical Education |volume=48 |issue=11 |pages=730–731 |doi=10.1021/ed048p730 |bibcode=1971JChEd..48..730F |language=en }}</ref> Disa i ndajnë elementet e bllokut p nga grupet 13 deri në 16 sipas karakterit metalik,<ref name="EB" /><ref name="ACS" /> megjithëse IUPAC nuk ka dhënë përkufizim dhe nuk ka konsensus të saktë se cilët elemente duhen konsideruar metale, jometale ose gjysmëmetale (të quajtura ndonjëherë metaloide).<ref name="EB" /><ref name="ACS" /><ref name="IUPAC" /> Nuk ka as konsensus se si duhen quajtur metalet që vijnë pas metaleve kalimtare; ndër emërtimet e përdorura janë ''metalet pas-kalimtare'' dhe ''metalet e varfra''. Disa monografi të avancuara i përjashtojnë elementet e grupit 12 nga metalet kalimtare për shkak të vetive të tyre kimike ndonjëherë mjaft të ndryshme, por kjo nuk është praktikë universale<ref>{{cite journal|last1=Jensen |first1=William B. |year=2003 |title=The Place of Zinc, Cadmium, and Mercury in the Periodic Table |journal=Journal of Chemical Education |volume=80 |issue=8 |pages=952–961 |doi=10.1021/ed080p952 |bibcode=2003JChEd..80..952J |url=https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/091.%20Zn-Cd-Hg.pdf |access-date=2012-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611152417/https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/091.%20Zn-Cd-Hg.pdf |archive-date=2010-06-11 |language=en }}</ref>, dhe IUPAC nuk e përmend aktualisht si të lejueshëm në ''Principles of Chemical Nomenclature'' të saj.<ref>{{cite book |editor-last=Leigh |editor-first=G. J. |date=2011 |title=Principles of Chemical Nomenclature |url=https://iupac.org/wp-content/uploads/2021/12/Principles_Leigh2011-compressed.pdf |location= |publisher=The Royal Society of Chemistry |page=9 |isbn=978-1-84973-007-5 |language=en}}</ref> Lantanidet konsiderohen elementet La–Lu, të cilat janë shumë të ngjashme me njëri-tjetrin: historikisht përfshinin vetëm Ce–Lu, por lantani u përfshi me përdorimin e zakonshëm.<ref name=IUPAC /> Elementet e rralla të tokës (ose metalet e rralla të tokës) përfshijnë edhe skandiumin dhe itriumin krahas lantanideve.<ref name="IUPAC" /> Aktinidet konsiderohen elementet Ac–Lr (historikisht Th–Lr),<ref name="IUPAC" /> megjithëse ndryshimi i vetive brenda këtij grupi është shumë më i madh se ai ndërmjet lantanideve.<ref name="Jorgensen" /> IUPAC-u rekomandon emrat ''lanthanoide'' dhe ''actinoide'' për të shmangur paqartësinë, pasi prapashtesa -id zakonisht tregon një jon negativ; megjithatë, ''lantanidet'' dhe ''aktinidet'' mbeten të përdorura gjerësisht.<ref name="IUPAC" /> Me njohjen gjithnjë e më të madhe të lutetiumit dhe lawrenciumit si elemente të bllokut d, disa autorë nisën t’i përkufizojnë lantanidet si La–Yb dhe aktinidet si Ac–No, në përputhje me bllokun f.<ref name=KW /><ref name=Jensen1982 /><ref>{{cite web |url=https://www.webelements.com/ |title=WebElements |last=Winter |first=Mark |date=1993–2022 |website= |publisher=The University of Sheffield and WebElements Ltd, UK |access-date=2022-12-05 |language=en |quote=}}</ref><ref>{{cite book |last=Cowan |first=Robert D. |date=1981 |title=The Theory of Atomic Structure and Spectra |url= |location= |publisher=University of California Press |page=598 |isbn=978-0-520-90615-0 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Villar |first1=G. E. |date=1966 |title=A suggested modification to the periodic chart |url= |journal=Journal of Inorganic and Nuclear Chemistry |volume=28 |issue=1 |pages=25–29 |doi=10.1016/0022-1902(66)80224-5 |language=en }}</ref><ref name=sacotton>{{cite journal |last1=Cotton |first1=S. A. |date=1996 |title=After the actinides, then what? |url= |journal=Chemical Society Reviews |volume=25 |issue=3 |pages=219–227 |doi=10.1039/CS9962500219 |language=en }}</ref> ''Transaktinidet'' ose {{ill|Elementet super të rënda|en|superheavy element}} janë elementet jetëshkurtra përtej aktinideve, duke filluar nga laurenci ose rutherfordiumi (në varësi të vendit ku konsiderohet se përfundojnë aktinidet).<ref name=sacotton /><ref name=Neve>{{Cite journal |last1=Neve |first1=Francesco |date=2022 |title=Chemistry of superheavy transition metals |journal=Journal of Coordination Chemistry |volume=75 |issue=17–18 |pages=2287–2307 |doi=10.1080/00958972.2022.2084394 |s2cid=254097024 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name=Mingos>{{Cite book |last=Mingos |first=Michael |author-link=Michael Mingos |date=1998 |title=Essential Trends in Inorganic Chemistry |publisher=Oxford University Press |page=387 |isbn=978-0-19-850109-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://science.osti.gov/-/media/np/nsac/pdf/202310/October-4-LRP-Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005134013/https://science.osti.gov/-/media/np/nsac/pdf/202310/October-4-LRP-Report.pdf |archive-date=5 October 2023 |title=A New Era of Discovery: the 2023 Long Range Plan for Nuclear Science |publisher=U.S. Department of Energy |date=October 2023 |via=OSTI |access-date=20 October 2023 |quote=Superheavy elements (''Z'' > 102) are teetering at the limits of mass and charge. |language=en}}</ref><ref>{{Cite arXiv |last=Kragh |first=Helge |date=2017 |title=The search for superheavy elements: Historical and philosophical perspectives |eprint=1708.04064 |class=physics.hist-ph |language=en}}</ref> Ekzistojnë shumë kategorizime të tjera, të cilat përdoren sipas disiplinave të caktuara. Në astrofizikë, metal quhet çdo element me numër atomik më të madh se 2, domethënë çdo element përveç hidrogjenit dhe heliumit.<ref>{{Cite web |url=https://icc.dur.ac.uk/~tt/Lectures/Galaxies/TeX/lec/node27.html |title=Metallicity of stars |last=Theuns |first=Tom |website=icc.dur.ac.uk |publisher=Durham University |access-date=27 March 2021 |archive-date=27 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927160927/https://icc.dur.ac.uk/~tt/Lectures/Galaxies/TeX/lec/node27.html |url-status=live |language=en}}</ref> Termi «gjysmëmetal» ka kuptim të ndryshëm në fizikë dhe në kimi: sipas përkufizimeve fizike, bismuti është gjysmëmetal, por kimistët përgjithësisht e konsiderojnë metal.<ref>{{Cite book |first=Gerald |last=Burns |title=Solid State Physics |date=1985 |publisher=Academic Press, Inc. |isbn=978-0-12-146070-9 |pages=339–40 |language=en}}</ref> Disa terma përdoren gjerësisht, por nuk kanë përkufizim shumë formal; për shembull, «[[Metalet e rënda|metal i rëndë]]», të cilit i janë dhënë aq shumë përkufizime të ndryshme saqë është kritikuar si «praktikisht i pakuptimtë».<ref>{{Cite journal |last1=Duffus |first1=John H. |date=2002 |title="Heavy Metals"–A Meaningless Term? |url=https://publications.iupac.org/pac/2002/pdf/7405x0793.pdf |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=74 |issue=5 |pages=793–807 |doi=10.1351/pac200274050793 |s2cid=46602106 |access-date=27 March 2021 |archive-date=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411012337/https://publications.iupac.org/pac/2002/pdf/7405x0793.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Fusha ku zbatohen termat ndryshon ndjeshëm nga një autor te tjetri. Për shembull, sipas IUPAC-ut, gazrat fisnikë përfshijnë të gjithë grupin, përfshirë oganesonin, elementin super të rëndë shumë radioaktiv.<ref>{{Cite journal|last=Koppenol|first=W.|date=2016|title=How to name new chemical elements|journal=Pure and Applied Chemistry|publisher=DeGruyter|doi=10.1515/pac-2015-0802 |hdl=10045/55935|s2cid=102245448|url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/55935/1/2016_Koppenol_etal_PureApplChem.pdf|hdl-access=free|access-date=15 August 2021|archive-date=11 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511193435/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/55935/1/2016_Koppenol_etal_PureApplChem.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Megjithatë, specialistët e elementeve super të rënda zakonisht nuk e bëjnë këtë: në këtë rast, «gaz fisnik» zakonisht nënkupton sjelljen joreaktive të elementeve më të lehta të grupit. Meqë llogaritjet përgjithësisht parashikojnë se oganesoni nuk duhet të jetë veçanërisht inert për shkak të efekteve relativiste dhe se, nëse do të prodhohej në sasi të mëdha, mund të mos ishte as gaz në temperaturë dhome, në këtë kontekst statusi i tij si gaz fisnik shpesh vihet në pikëpyetje.<ref>{{Cite journal |last1=Roth |first1=Klaus |date=3 April 2018 |title=Is Element 118 a Noble Gas? |url=https://www.chemistryviews.org/details/ezine/10907570/New_Kids_on_the_Table_Is_Element_118_a_Noble_Gas__Part_1.html |journal=Chemie in unserer Zeit |doi=10.1002/chemv.201800029 |access-date=27 March 2021 |archive-date=2 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302084128/https://web.archive.org/web/20210302084128/https://www.chemistryviews.org/details/ezine/10907570/New_Kids_on_the_Table_Is_Element_118_a_Noble_Gas__Part_1.html |url-status=live |url-access=subscription |language=en}}</ref> Gjithashtu, hasen herë pas here ndryshime kombëtare: në Japoni, metalet alkaline të tokës shpesh nuk përfshijnë beriliumin dhe magnezin, sepse sjellja e tyre ndryshon nga ajo e metaleve më të rënda të grupit 2.<ref>{{Cite web |url=https://www.chemistry.or.jp/news/information/1-2.html |title=【お知らせ】高等学校化学で用いる用語に関する提案（1）への反応 |author=The Chemical Society of Japan |date=25 January 2018 |website=www.chemistry.or.jp |publisher=The Chemical Society of Japan |access-date=3 April 2021 |quote=「12．アルカリ土類金属」の範囲についても，△を含めれば，すべての教科書で提案が考慮されている。歴史的には第4 周期のカルシウム以下を指していた用語だったが，「周期表の2 族に対応する用語とする」というIUPAC の勧告1）に従うのは現在では自然な流れだろう。 |archive-date=16 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516062728/https://www.chemistry.or.jp/news/information/1-2.html |url-status=live |language=ja}}</ref> == Historia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e tabelës periodike|en|History of the periodic table}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Kronologjia e zbulimeve të elementeve kimike|en|Timeline of chemical element discoveries}}}} === Historia e hershme === Në vitin 1817, fizikani gjerman [[Johann Wolfgang Döbereiner]] nisi një nga përpjekjet e para për klasifikimin e elementeve.<ref>{{Cite journal|last1=Wurzer|first1=Ferdinand|title=Auszug eines Briefes vom Hofrath Wurzer, Prof. der Chemie zu Marburg|journal=Annalen der Physik|date=1817|volume=56|issue=7|pages=331–334|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=chi.096071138;view=1up;seq=351|trans-title=Fragment nga një letër e këshilltarit të oborrit Wurzer, profesor i kimisë në Marburg|language=de|doi=10.1002/andp.18170560709|bibcode=1817AnP....56..331.|access-date=2021-08-15|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008024621/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=chi.096071138;view=1up;seq=351|url-status=live|url-access=subscription}} Döbereiner vuri re se vetitë e stronciumit ishin të ndërmjetme mes atyre të kalciumit dhe bariumit.</ref> Në vitin 1829, ai zbuloi se mund t’i grup&shy;onte disa elemente në treshe, anëtarët e të cilave kishin veti të ngjashme. Këto grupe i quajti {{ill|Triadat e Döbereinerit|en|Döbereiner's triads|lt=triadat}}.<ref>{{Cite journal|last1=Döbereiner|first1=J. W.|title=Versuch zu einer Gruppirung der elementaren Stoffe nach ihrer Analogie|journal=Annalen der Physik und Chemie|date=1829|volume=15|issue=2|pages=301–307|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015065410634;view=1up;seq=315|series=2nd series|trans-title=Përpjekje për grupimin e substancave elementare sipas analogjive të tyre|language=de|bibcode=1829AnP....91..301D|doi=10.1002/andp.18290910217|access-date=2021-08-15|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008024625/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015065410634;view=1up;seq=315|url-status=live}} Për një përkthim në anglisht të këtij artikulli, shihni: [https://web.lemoyne.edu/~giunta/dobereiner.html Johann Wolfgang Döbereiner: “An Attempt to Group Elementary Substances according to Their Analogies” (Kolegji Le Moyne, Sirakuzë, Nju-Jork, SHBA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190309161429/https://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/dobereiner.html |date=2019-03-09 }}</ref><ref>{{Cite book|last=Horvitz|first=L.|title=Eureka!: Scientific Breakthroughs That Changed The World|year=2002|publisher=John Wiley|location=New York|isbn=978-0-471-23341-1|oclc=50766822|page=43|bibcode=2001esbt.book.....H|language=en}}</ref> Klori, bromi dhe jodi formonin një triadë; po ashtu edhe kalciumi, stronciumi dhe bariumi; litiumi, natriumi dhe kaliumi; si dhe squfuri, seleni dhe teluri.<ref>Scerri, f. 47</ref> Kimistë të ndryshëm e vazhduan punën e tij dhe arritën të zbulonin gjithnjë e më shumë marrëdhënie mes grupeve të vogla të elementeve. Megjithatë, nuk mundën të ndërtonin një skemë të vetme që t’i përfshinte të gjitha.<ref>{{Cite book|last=Ball|first=P.|author-link=Philip Ball|title=The Ingredients: A Guided Tour of the Elements|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=978-0-19-284100-1|page=100|language=en}}</ref> [[Skeda:Newlands periodiska system 1866.png|thumb|right|upright=1.5|Tabela e elementeve e Newlandsit, e vitit 1866.|alt=Tabela e elementeve e Newlandsit.]] [[John Newlands (chemist)|John Newlands]] botoi një letër në ''Chemical News'' në shkurt të vitit 1863, mbi periodicitetin e elementeve kimike.<ref name=EB1911>{{Cite EB1911|wstitle=Newlands, John Alexander Reina|volume=19|page=515|language=en}}</ref> Në vitin 1864, Newlands botoi një artikull në ''Chemical News'', ku tregonte se, kur elementet renditen sipas peshave atomike, ato me numra njëri pas tjetrit shpesh bëjnë pjesë në të njëjtin grup ose zënë pozita të ngjashme në grupe të ndryshme. Ai vuri në dukje se çdo element i tetë, duke nisur nga një element i caktuar, në këtë renditje përsërit në njëfarë mënyre të parin, si nota e tetë e një oktave në muzikë (Ligji i Oktavave).<ref name=EB1911 /> Megjithatë, formulimi i Newlandsit funksiononte mirë vetëm për elementet e grupeve kryesore dhe ndeshi vështirësi serioze me elementet e tjera.<ref name=jensenlaw /> Kimisti gjerman [[Lothar Meyer]] vuri re se vargjet e vetive të ngjashme kimike dhe fizike përsëriteshin në intervale periodike. Sipas tij, nëse peshat atomike paraqiteshin si ordinata (pra, vertikalisht), ndërsa vëllimet atomike si abshisa (pra, horizontalisht), kurba e përftuar kishte një varg maksimumesh dhe minimumesh; elementet më [[elektropozitivë]] do të shfaqeshin në kulmet e kurbës, sipas rendit të peshave të tyre atomike. Në vitin 1864 u botua një libër i tij, i cili përmbante një version të hershëm të tabelës periodike me 28 elemente dhe i klasifikonte elementet në gjashtë familje sipas [[Valenca|valencës]] së tyre — për herë të parë, elementet ishin grupuar sipas valencës. Deri atëherë, përpjekjet për t’i organizuar elementet sipas peshës atomike ishin penguar nga matjet e pasakta të peshave atomike.<ref name="Meyer table">Meyer, Julius Lothar; ''Die modernen Theorien der Chemie'' (1864); [https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/goToPage/bsb10073411.html?pageNo=147 tabela në faqen 137] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102050414/https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/goToPage/bsb10073411.html?pageNo=147 |date=2019-01-02 }}</ref> Në vitin 1868, ai e rishikoi tabelën, por ky version u botua si draft vetëm pas vdekjes së tij.<ref>Scerri, f. 106–108</ref> === Mendelejevi === {{Multiple image | total_width = 400 | align = right | image1 = 1869-periodic-table.jpg | caption1 = Tabela periodike e vitit 1869 e [[Dmitri Mendelejev|Mendelejevit]] | image2 = Mendelejevs periodiska system 1871.png | caption2 = Tabela periodike e vitit 1871 e [[Dmitri Mendelejev|Mendelejevit]] }} Zbulimi vendimtar u bë nga kimisti rus [[Dmitri Mendelejev]] (Dmitri Mendeleev). Megjithëse kimistë të tjerë (përfshirë Julius Lothar Meyer) kishin gjetur variante të tjera të sistemit periodik afërsisht në të njëjtën kohë, Mendelejevi ishte më i përkushtuar në zhvillimin dhe mbrojtjen e sistemit të tij, dhe pikërisht sistemi i tij ndikoi më shumë te bashkësia shkencore.<ref>Scerri, p. 113</ref> Më 17 shkurt 1869 (1 mars 1869 sipas kalendarit gregorian), Mendelejevi nisi t’i rendiste elementet dhe t’i krahasonte sipas masave atomike. Filloi me disa elemente dhe, gjatë asaj dite, sistemi i tij u zgjerua derisa përfshiu shumicën e elementeve të njohura. Pasi gjeti një renditje të qëndrueshme, tabela e tij e shtypur u botua në maj 1869 në revistën e Shoqatës Kimike Ruse.<ref name="Scerri117">Scerri, pp. 117–123</ref> Kur elementet nuk dukej se përshtateshin me sistemin, ai parashikonte me guxim se ose valencat a masat atomike ishin matur gabim, ose kishte një element të pazbuluar.<ref name=jensenlaw /> Më 1871, Mendelejevi botoi një artikull të gjatë, ku përfshiu një variant të përditësuar të tabelës së tij dhe i bëri të qarta parashikimet për elementet e panjohura. Ai parashikoi hollësisht vetitë e tre prej këtyre elementeve të panjohura: homologëve më të rëndë, që mungonin atëherë, të borit, aluminit dhe silicit; i quajti eka-bor, eka-alumin dhe eka-silic («eka» është sanskritisht për «një»).<ref name="Scerri117" /><ref name="mendeleev1871">{{Cite journal |last1=Mendeleev |first1=D. |title=The natural system of elements and its application to the indication of the properties of undiscovered elements |journal=Journal of the Russian Chemical Society |date=1871 |volume=3 |pages=25–56 |url=https://www.knigafund.ru/books/56718/read#page31 |access-date=2020-04-19 |language=ru |archive-date=2017-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813142644/https://www.knigafund.ru/books/56718/read#page31 }}</ref>{{Rp|45}} Më 1875, kimisti francez [[Paul Emile Lecoq de Boisbaudran]], pa e ditur parashikimin e Mendelejevit, zbuloi një element të ri në një kampion të mineralit {{ill|Sfaleriti|en|Sphalerite|lt=sfaleritit}} dhe e quajti galium. Ai e veçoi elementin dhe nisi të përcaktonte vetitë e tij. Pasi lexoi botimin e de Boisbaudranit, Mendelejevi i dërgoi një letër ku pretendonte se galiumi ishte eka-alumini që kishte parashikuar. Lecoq de Boisbaudrani fillimisht ishte skeptik dhe dyshonte se Mendelejevi po përpiqej të përvetësonte meritat për zbulimin e tij, por më vonë pranoi se Mendelejevi kishte pasur të drejtë.<ref>Scerri, p. 149</ref> Më 1879, kimisti suedez {{ill|Lars Fredrik Nilson|en|Lars Fredrik Nilson}} zbuloi një element të ri, të cilin e quajti skandium; ky doli të ishte eka-bori. Eka-silici u zbulua më 1886 nga kimisti gjerman [[Clemens Winkler]], i cili e quajti germanium. Vetitë e galiumit, skandiumit dhe germaniumit përputheshin me parashikimet e Mendelejevit.<ref>Scerri, p. 151–2</ref> Më 1889, në ligjëratën Faraday në Institutin Mbretëror në Londër, Mendelejevi tha se nuk kishte pritur të jetonte aq gjatë sa «t’ia përmendte Shoqatës Kimike të Britanisë së Madhe zbulimin e tyre si konfirmim të saktësisë dhe përgjithësisë së ligjit periodik».<ref>{{Cite web|last=Rouvray|first=R.|url=https://www.newscientist.com/people/dmitri-mendeleev/|title=Dmitri Mendeleev|website=New Scientist|access-date=2020-04-19|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815074119/https://www.newscientist.com/people/dmitri-mendeleev/|url-status=live|language=en}}</ref> Madje edhe zbulimi i gazeve fisnike në fund të shekullit XIX, të cilin Mendelejevi nuk e kishte parashikuar, u përshtat mirë në skemën e tij si grupi i tetë kryesor.<ref name="Scerri164">Scerri, pp. 164–169</ref> Megjithatë, Mendelejevi pati vështirësi t’i përfshinte lantanoidet e njohura në skemën e tij, sepse ato nuk shfaqnin ndryshimin periodik të valencave që shfaqnin elementet e tjera. Pas shumë kërkimesh, kimisti çek {{ill|Bohuslav Brauner|en|Bohuslav Brauner}} sugjeroi më 1902 që lantanoidet të vendoseshin të gjitha së bashku në një grup të vetëm të tabelës periodike. Ai e quajti këtë «hipoteza e asteroideve», duke bërë një analogji astronomike: ashtu siç ka një [[Brezi asteroidal|brez asteroidal]] në vend të një planeti të vetëm midis Marsit dhe Jupiterit, mendohej se vendin poshtë itrit e zinin të gjitha lantanoidet dhe jo vetëm një element.<ref name=Thyssen /> === Numri atomik === [[Skeda:Extended periodic table van den Broek.jpg|thumb|right|upright=1.6|Tabela periodike e {{ill|Antonius van den Broek|en}}]] Pasi u hetua struktura e brendshme e atomit, fizikani amator holandez {{ill|Antonius van den Broek|en}} propozoi më 1913 se ngarkesa bërthamore përcaktonte vendosjen e elementeve në tabelën periodike.<ref name="moseley2010">{{cite magazine |last1=Marshall |first1=J.L. |last2=Marshall |first2=V.R. |date=2010 |title=Rediscovery of the Elements: Moseley and Atomic Numbers |pages=42–47 |magazine=The Hexagon |volume=101 |issue=3 |publisher=Alpha Chi Sigma |s2cid=94398490 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/afe4/8822cd0871e65dc5401166e7df68dc0ecb7f.pdf |access-date=2021-08-15 |archive-date=2019-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716215907/https://pdfs.semanticscholar.org/afe4/8822cd0871e65dc5401166e7df68dc0ecb7f.pdf |language=en}}</ref><ref name="broek">{{cite journal |author=van den Broek, A. |journal=Physikalische Zeitschrift |volume=14 |year=1913 |pages=32–41 |title=Die Radioelemente, das periodische System und die Konstitution der Atom |language=de}}</ref> Fizikani i Zelandës së Re [[Ernest Rutherford]] krijoi termin «numër atomik» për këtë ngarkesë bërthamore.<ref>Scerri, p. 185</ref> Në artikullin e botuar, van den Broek paraqiti tabelën e parë periodike elektronike, ku elementet ishin renditur sipas numrit të elektroneve të tyre.<ref name="broek" /> Në punimin e tij të vitit 1914, Rutherford konfirmoi se Bohr e kishte pranuar pikëpamjen e van den Broek.<ref>{{cite journal |author=Rutherford, E. |journal=Phil. Mag. |volume=27 |pages=488–499 |year=1914 |quote=This has led to an interesting suggestion by van Broek that the number of units of charge on the nucleus, and consequently the number of external electrons, may be equal to the number of the elements when arranged in order of increasing atomic weight. On this view, the nucleus charges of hydrogen, helium, and carbon are 1, 2, 6 respectively, and so on for the other elements, provided there is no gap due to a missing element. This view has been taken by Bohr in his theory of the constitution of simple atoms and molecules. |url=https://atomfizika.elte.hu/akos/orak/archive/atfsz/atom/rutherford_atom13.pdf |doi=10.1080/14786440308635117 |title=LVII. The structure of the atom |language=en}}</ref> Po atë vit, fizikani anglez {{ill|Henry Moseley|en}}, duke përdorur [[Spektroskopia me rreze X|spektroskopinë me rreze X]], e konfirmoi eksperimentalisht propozimin e van den Broek. Moseley përcaktoi vlerën e ngarkesës bërthamore të çdo elementi nga [[alumini]] deri te [[ari]], dhe tregoi se renditja e Mendelejevit i vendos elementet sipas radhës së njëpasnjëshme të ngarkesës bërthamore.<ref>{{cite book |title=The Periodic Kingdom |author=Atkins, P. W. |author-link=P. W. Atkins |publisher=HarperCollins Publishers, Inc. |year=1995 |page=[https://archive.org/details/periodickingdomj00atki/page/87 87] |isbn=978-0-465-07265-1 |url=https://archive.org/details/periodickingdomj00atki/page/87 |language=en}}</ref> Ngarkesa bërthamore është e barabartë me numrin e [[Protoni|protoneve]] dhe përcakton vlerën e numrit atomik (''Z'') të secilit element. Përdorimi i numrit atomik jep një renditje përfundimtare të elementeve, të bazuar në numra të plotë. Hulumtimi i Moseleyt i zgjidhi menjëherë mospërputhjet midis peshës atomike dhe vetive kimike; këto përfshinin raste si teluri dhe jodi, ku numri atomik rritet, por pesha atomike zvogëlohet.<ref name="moseley2010" /> Edhe pse Moseley u vra shpejt gjatë Luftës së Parë Botërore, fizikani suedez {{ill|Manne Siegbahn|en}} e vazhdoi punën e tij deri te [[Urani (element kimik)|urani]] dhe përcaktoi se ai ishte elementi me numrin atomik më të lartë të njohur deri atëherë (92).<ref>{{cite journal |last1=Egdell |first1=Russell G. |last2=Bruton |first2=Elizabeth |date=2020 |title=Henry Moseley, X-ray spectroscopy and the periodic table |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=378 |issue=2180 |doi=10.1002/chem.202004775 |pmid=32811359 |doi-access=free |language=en}}</ref> Në bazë të hulumtimeve të Moseleyt dhe Siegbahnit, dihej edhe se cilët numra atomikë u përkisnin elementeve ende të pazbuluara: 43, 61, 72, 75, 85 dhe 87.<ref name="moseley2010" /> (Elementi 75 ishte zbuluar në të vërtetë që më 1908 nga kimisti japonez {{ill|Masataka Ogawa|en}}, i cili e quajti «nipponium», por gabimisht e caktoi si elementin 43 në vend të 75, prandaj zbulimi i tij nuk u njoh gjerësisht deri më vonë. Zbulimi i pranuar sot i elementit 75 ndodhi më 1925, kur {{ill|Walter Noddack|en}}, {{ill|Ida Tacke|en}} dhe {{ill|Otto Berg|en|Otto Berg (scientist)}} e rizbuluan në mënyrë të pavarur dhe i dhanë emrin e sotëm, [[Reniumi|renium]].)<ref name="nipponium2022">{{cite journal |last1=Hisamatsu |first1=Yoji |last2=Egashira |first2=Kazuhiro |first3=Yoshiteru |last3=Maeno |date=2022 |title=Ogawa's nipponium and its re-assignment to rhenium |journal=Foundations of Chemistry |volume=24 |pages=15–57 |doi=10.1007/s10698-021-09410-x |doi-access=free |language=en}}</ref> Lindja e fizikës atomike sqaroi edhe gjendjen e [[Izotopi|izotopeve]]. Në [[Zinxhiri i zbërthimit|zinxhirët e zbërthimit]] të elementeve radioaktive primordiale të toriumit dhe uraniumit, shpejt u bë e qartë se kishte shumë elemente të reja në dukje, të cilat kishin pesha atomike të ndryshme, por veti kimike krejt të njëjta. Më 1913, [[Frederick Soddy]] krijoi termin «izotop» për ta përshkruar këtë dukuri dhe i konsideroi izotopet thjesht forma të ndryshme të të njëjtit element kimik. Kjo sqaroi më tej mospërputhje si ajo mes telurit dhe jodit: përbërja izotopike natyrore e telurit anon nga izotopet më të rënda se ajo e jodit, por teluri ka numër atomik më të ulët.<ref name="7elements">{{cite book |last=Scerri |first=Eric |date=2013 |title=A Tale of Seven Elements |publisher=Oxford University Press |pages=47–53, 115 |isbn=978-0-19-539131-2 |language=en}}</ref> === Shtresat elektronike === Fizikani danez [[Niels Bohr]] zbatoi idenë e [[Max Planck]]ut për kuantizimin te atomi. Ai arriti në përfundimin se nivelet e energjisë së elektroneve ishin të kuantizuara: lejoheshin vetëm disa gjendje të qëndrueshme të energjisë, të ndara nga njëra-tjetra. Më pas Bohr u përpoq ta kuptonte periodicitetin përmes konfigurimeve elektronike dhe, më 1913, hodhi si hipotezë se elektronet e jashtme duhej të ishin përgjegjëse për vetitë kimike të elementit.<ref>Shihni tabelën e Bohr-it nga punimi i vitit 1913 më poshtë.</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/v37-1/v37-1%20p42-49.pdf|author1=Kragh, Helge|title=Lars Vegard, Atomic Structure, and the Periodic System|journal=Bull. Hist. Chem.|volume=37|issue=1|year=2012|page=43|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151230173734/http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/v37-1/v37-1%20p42-49.pdf|archive-date=30 dhjetor 2015|access-date=23 tetor 2026|url-status=bot: unknown}}</ref> Më 1913, ai hartoi tabelën e parë periodike elektronike, bazuar në një atom kuantik.<ref name="Scerri208">Scerri, fq. 208–218</ref> Më 1913, Bohr i quajti shtresat elektronike «unaza»: orbitalet atomike brenda shtresave nuk njiheshin ende në kohën e modelit të tij planetar. Në pjesën e tretë të punimit të tij të njohur të vitit 1913, Bohr shpjegon se numri maksimal i elektroneve në një shtresë është tetë dhe shkruan: «Shohim, më tej, se një unazë me {{Var|n}} elektrone nuk mund të rrotullohet si një unazë e vetme rreth një bërthame me ngarkesë ne, përveç rastit kur {{Var|n}} < 8». Te atomet më të vegjël, shtresat elektronike do të mbusheshin kështu: «unazat e elektroneve do të bashkohen vetëm nëse përmbajnë numër të barabartë elektronesh; prandaj, numri i elektroneve në unazat e brendshme do të jetë vetëm 2, 4, 8». Ndërkaq, te atomet më të mëdha, shtresa më e brendshme do të përmbante tetë elektrone: «nga ana tjetër, sistemi periodik i elementeve sugjeron fuqimisht se tashmë te neoni {{Var|N}} = 10 do të ketë një unazë të brendshme me tetë elektrone». Konfigurimet elektronike të atomeve që propozoi (të paraqitura djathtas) kryesisht nuk përputhen me ato që njihen sot.<ref>{{cite journal|url=https://www.nba-old.nbi.dk/pdffiles/trilogypart3.pdf|author=Bohr, Niels |title=On the Constitution of Atoms and Molecules, Part III, Systems containing several nuclei|journal= Philosophical Magazine|volume= 26|pages=857–875 |year=1913|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kragh|first=Helge|date=1 January 1979|title=Niels Bohr's Second Atomic Theory|journal=Historical Studies in the Physical Sciences|volume=10|pages=123–186|doi=10.2307/27757389|jstor=27757389 |language=en}}</ref> Ato u përmirësuan më tej pas punës së [[Arnold Sommerfeld]]it dhe [[Edmund Stoner]]it, të cilët zbuluan më shumë numra kuantikë.<ref name=7elements /> {| class="wikitable" style="float:right; font-size:95%; margin:0.5em;" |+ Konfigurimet elektronike të Bohr-it për elementet e lehta |- ! Elementi !! Elektrone për shtresë |- | 4 || 2,2 |- | 6 || 2,4 |- | 7 || 4,3 |- | 8 || 4,2,2 |- | 9 || 4,4,1 |- | 10 || 8,2 |- | 11 || 8,2,1 |- | 16 || 8,4,2,2 |- | 18 || 8,8,2 |} I pari që i zgjeroi dhe i korrigjoi sistematikisht potencialet kimike të teorisë atomike të Bohr-it ishte [[Walter Kossel]], më 1914 dhe 1916. Kossel shpjegoi se në tabelën periodike do të krijoheshin elemente të reja kur elektroneve t’u shtoheshin shtresës së jashtme. Në punimin e Kosselit shkruhet: <blockquote>Kjo çon në përfundimin se elektronet që shtohen më pas duhet të vendosen në unaza ose shtresa bashkëqendrore, në secilën prej të cilave … duhet të vendoset vetëm një numër i caktuar elektronesh — në rastin tonë, tetë. Sapo përfundohet një unazë ose shtresë, duhet të fillojë një e re për elementin pasues; numri i elektroneve që janë më lehtësisht të arritshme dhe ndodhen në periferinë më të jashtme rritet sërish nga njëri element te tjetri dhe, për këtë arsye, me formimin e çdo shtrese të re përsëritet periodiciteti kimik.<ref>{{cite journal|author=Kossel, W. |title=Über Molekülbildung als Folge des Atombaues|journal= Ann. Phys.|year= 1916|volume= 49|pages= 229–362 (237)|language=de}} Përkthyer në {{cite journal|url=http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/v37-1/v37-1%20p42-49.pdf|author1=Kragh, Helge|title=Lars Vegard, Atomic Structure, and the Periodic System|journal=Bull. Hist. Chem.|volume=37|issue=1|year=2012|page=43|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151230173734/http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/v37-1/v37-1%20p42-49.pdf|archive-date=30 dhjetor 2015|access-date=23 tetor 2026|url-status=bot: unknown}}</ref></blockquote> Në një punim të vitit 1919, [[Irving Langmuir]] hodhi si hipotezë ekzistencën e «qelizave», që sot i quajmë orbitale. Secila prej tyre mund të përmbante vetëm tetë elektrone dhe ato ishin renditur në «shtresa në largësi të barabartë», që sot i quajmë shtresa elektronike. Ai bëri përjashtim për shtresën e parë, e cila mund të përmbante vetëm dy elektrone.<ref>{{Cite journal |last=Langmuir |first=Irving |author-link=Irving Langmuir |date=June 1919 |title=The Arrangement of Electrons in Atoms and Molecules |journal=[[Journal of the American Chemical Society]] |volume=41 |issue=6 |pages=868–934 |doi=10.1021/ja02227a002 |bibcode=1919JAChS..41..868L |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126003324/https://zenodo.org/record/1429026 |url=https://zenodo.org/record/1429026|archive-date=26 January 2021|language=en}}</ref> Kimisti [[Charles Rugeley Bury]] sugjeroi më 1921 se tetë dhe tetëmbëdhjetë elektrone në një shtresë formojnë konfigurime të qëndrueshme. Bury propozoi se konfigurimet elektronike në elementet kalimtare vareshin nga elektronet e valencës në shtresën e jashtme të tyre.<ref name="Bury">{{Cite journal |last=Bury |first=Charles R. |author-link=Charles Rugeley Bury |date=July 1921 |title=Langmuir's Theory of the Arrangement of Electrons in Atoms and Molecules |journal=[[Journal of the American Chemical Society]]|volume=43 |issue=7 |pages=1602–1609 |doi=10.1021/ja01440a023 |bibcode=1921JAChS..43.1602B |url=https://zenodo.org/record/1428812 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030145903/https://zenodo.org/record/1428812 |archive-date=30 October 2021|language=en}}</ref> Ai përdori fjalën ''kalim'' për të përshkruar elementet që sot njihen si {{ill|Metalet kalimtare|en|transition metal}} ose elemente kalimtare.<ref name="Jensen2003">{{cite journal|last=Jensen|first=William B.|year=2003|title=The Place of Zinc, Cadmium, and Mercury in the Periodic Table|url=https://www.uv.es/~borrasj/ingenieria_web/temas/tema_1/lecturas_comp/p952.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=80|issue=8|pages=952–961|bibcode=2003JChEd..80..952J|doi=10.1021/ed080p952|quote=Termi “kalim” në kuptimin e tij modern elektronik duket se u përdor për herë të parë nga kimisti britanik C. R. Bury, i cili e përdori në punimin e tij të vitit 1921 mbi strukturën elektronike të atomeve dhe tabelën periodike|language=en|access-date=2021-09-18|archive-date=2012-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419082806/https://www.uv.es/~borrasj/ingenieria_web/temas/tema_1/lecturas_comp/p952.pdf|url-status=live}}</ref> Teoria e Bohrit u vërtetua nga zbulimi i elementit 72: [[Georges Urbain]] pretendoi se e kishte zbuluar atë si element të rrallë të tokave, ''celtium'', por Bury dhe Bohr kishin parashikuar se elementi 72 nuk mund të ishte element i rrallë i tokave dhe duhej të ishte homolog i [[zirkoniumi]]t. {{ill|Dirk Coster|en|Dirk Coster}} dhe {{ill|Georg von Hevesy|en|Georg von Hevesy}} kërkuan për elementin në xeherorët e zirkoniumit dhe e gjetën elementin 72, të cilin e quajtën [[Hafniumi|hafnium]], sipas qytetit të lindjes së Bohrit, [[Kopenhaga|Kopenhagës]] (''Hafnia'' në latinisht).<ref name="CosterHevesy1923">{{cite journal|journal=Nature|volume=111|page=79|date=1923|doi=10.1038/111079a0|title=On the Missing Element of Atomic Number 72|first=D.|last=Coster|author2=Hevesy, G.|issue=2777|bibcode=1923Natur.111...79C|doi-access=free|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Hafnium|url=http://www.jce.divched.org/Journal/Issues/1982/Mar/jceSubscriber/JCE1982p0242.pdf|journal=Journal of Chemical Education|last=Fernelius|first=W. C.|date=1982|page=242|doi=10.1021/ed059p242|volume=59|issue=3|bibcode=1982JChEd..59..242F|language=en|access-date=2009-09-03|archive-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315031648/http://www.jce.divched.org/Journal/Issues/1982/Mar/jceSubscriber/JCE1982p0242.pdf}}</ref> Celtiumi i Urbainit rezultoi se ishte thjesht [[Lutetiumi|lutetium]] i pastruar (elementi 71).<ref>{{cite journal|last1=Burdette|first1=Shawn C.|last2=Thornton|first2=Brett F.|date=2018|title=Hafnium the lutécium I used to be|url=https://www.nature.com/articles/s41557-018-0140-6|journal=Nature Chemistry|volume=10|issue=10|page=1074|doi=10.1038/s41557-018-0140-6|doi-access=free|pmid=30237529|bibcode=2018NatCh..10.1074B|language=en|access-date=2024-02-08|url-access=subscription}}</ref> Kështu, hafniumi dhe reniumi u bënë elementet e fundit të qëndrueshme që u zbuluan.<ref name=7elements /> I nxitur nga Bohr, [[Wolfgang Pauli]] mori përsipër problemin e konfigurimeve elektronike në vitin 1923. Pauli e zgjeroi skemën e Bohrit për të përdorur katër [[Numrat kuantik|numra kuantikë]] dhe formuloi [[Parimi i përjashtimit i Paulit|parimin e përjashtimit]], sipas të cilit asnjë çift elektronesh nuk mund të ketë të njëjtët katër numra kuantikë. Kjo shpjegoi gjatësitë e periudhave në tabelën periodike (2, 8, 18 dhe 32), që përkonin me numrin e elektroneve që mund të zinte secila shtresë.<ref name="Scerri218">Scerri, f. 218–23</ref> Në vitin 1925, {{ill|Fridrih Hund|en|Friedrich Hund}} arriti në konfigurime të përafërta me ato moderne.<ref>{{cite journal|last1=Jensen|first1=William B.|date=2007|title=The Origin of the s, p, d, f Orbital Labels|url=https://www.che.uc.edu/jensen/w.%20b.%20jensen/reprints/137.%20s,%20p,%20d,%20f.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=84|issue=5|pages=757–8|doi=10.1021/ed084p757|bibcode=2007JChEd..84..757J|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123140649/https://www.che.uc.edu/jensen/w.%20b.%20jensen/reprints/137.%20s,%20p,%20d,%20f.pdf|language=en|access-date=2021-08-15|archive-date=2018-11-23}}</ref> Si rezultat i këtyre përparimeve, periodiciteti u bazua në numrin e elektroneve kimikisht aktive ose elektroneve valencë, dhe jo në valencat e elementeve.<ref name=jensenlaw /> [[Parimi i Aufbau-t]], që përshkruan konfigurimet elektronike të elementeve, u vëzhgua për herë të parë në mënyrë empirike nga {{ill|Ervin Madelungu|en|Erwin Madelung|lt=Ervini Madelung}} në vitin 1926,<ref name="Goudsmit">{{cite journal|title=The Order of Electron Shells in Ionized Atoms|last1=Goudsmit|first1=S. A.|last2=Richards|first2=Paul I.|journal={{ill|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|en|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|lt=Proc. Natl. Acad. Sci.}}|pages=664–671 (with correction on p&nbsp;906)|volume=51|issue=4|date=1964|url=https://www.pnas.org/content/51/4/664.full.pdf|bibcode=1964PNAS...51..664G|doi=10.1073/pnas.51.4.664|pmid=16591167|doi-access=free|pmc=300183|osti=4007960|language=en|access-date=2021-08-15|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010113455/https://www.pnas.org/content/51/4/664.full.pdf|url-status=live}}</ref> megjithëse i pari që e botoi ishte {{ill|Vladimir Karapetoff|en|Vladimir Karapetoff}} në vitin 1930.<ref>{{Cite journal |last1=Karapetoff |first1=Vladimir |date=1930 |title=A chart of consecutive sets of electronic orbits within atoms of chemical elements |url= |journal=Journal of the Franklin Institute |volume=210 |issue=5 |pages=609–624 |doi=10.1016/S0016-0032(30)91131-3 |bibcode=1930FrInJ.210..609K |language=en }}</ref><ref name=Ostro>{{Cite journal |last1=Ostrovsky |first1=Valentin N. |date=2003 |title=Physical Explanation of the Periodic Table |url= |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=988 |issue=1 |pages=182–192 |doi=10.1111/j.1749-6632.2003.tb06097.x |pmid=12796101 |bibcode=2003NYASA.988..182O |s2cid=21629328 |language=en }}</ref> Në vitin 1961, {{ill|Vsevolod Kleçkovskit|en|Vsevolod Klechkovsky}} nxori pjesën e parë të rregullës së Madelungut (sipas së cilës orbitalet mbushen sipas rendit rritës të ''n'' + ℓ) nga {{ill|Modeli Thomas–Fermi|en|Thomas–Fermi model|lt=modeli Thomas–Fermi}};<ref>{{Cite journal |last1=Klechkovskii |first1=V.M. |title=Justification of the Rule for Successive Filling of (n+l) Groups |journal=Journal of Experimental and Theoretical Physics |date=1962 |volume=14 |issue=2 |page=334 |url=http://jetp.ras.ru/cgi-bin/e/index?t=&au=+Klechkovskii&yf=2022&yt=2022&se=1&a=s |access-date=2022-06-23 |language=en}}</ref> rregulla e plotë u nxor nga një potencial i ngjashëm më 1971 nga Juri N. Demkov (Yury N. Demkov) dhe Valentin N. Ostrovski (Valentin N. Ostrovsky).<ref name=DO>{{Cite journal |last1=Demkov |first1=Yury N. |last2=Ostrovsky |first2=Valentin N. |date=1972 |title=n+l Filling Rule in the Periodic System and Focusing Potentials |url=http://jetp.ras.ru/cgi-bin/e/index/e/35/1/p66?a=list |journal=Journal of Experimental and Theoretical Physics |volume=35 |issue=1 |pages=66–69 |doi= |bibcode=1972JETP...35...66D |access-date=2022-11-25 |language=en}}</ref>{{Efn|Demkovu dhe Ostrovski shqyrtojnë potencialin <math>U_{1/2}(r) = -\frac{2v}{rR(r+R)^2}</math>, ku <math>R</math> dhe <math>v</math> janë parametra konstantë; për vlera të vogla të <math>r</math>, ky potencial i afrohet një potenciali të Kulonit. Kur <math>v</math> plotëson kushtin <math>v=v_N=\frac{1}{4}R^2 N(N+1)</math>, ku <math>N=n+l</math>, zgjidhjet me energji zero të ekuacionit të Shrodingerit për këtë potencial mund të përshkruhen analitikisht me {{ill|Polinomet e Gegenbauerit|en|Gegenbauer polynomials|lt=polinome të Gegenbauerit}}. Kur <math>v</math> kalon nëpër secilën prej këtyre vlerave, në energji zero shfaqet një manifold që përmban të gjitha gjendjet me atë vlerë të <math>N</math>, i cili më pas bëhet i lidhur, duke rikthyer kështu renditjen e Madelungut. Shqyrtimi i teorisë së perturbimeve tregon se gjendjet me vlera më të vogla të <math>n</math> kanë energji më të ulët dhe se energjitë e orbitaleve s (me <math>l=0</math>) i afrohen grupit vijues <math>n+l</math>.<ref name=DO /><ref name=shattered />}} [[Skeda:Taula periòdica de Werner (1905).gif|thumb|right|upright=1.5|Tabela periodike e Alfred Wernerit (1905), paraqitja e parë e formës së gjatë<ref name=Thyssen />]] Teoria kuantike sqaroi se metalet kalimtare dhe lantanidet formojnë grupet e tyre të veçanta, kalimtare midis grupeve kryesore, megjithëse disa kimistë kishin propozuar tabela që i paraqisnin kështu edhe më herët: kimisti anglez Henry Bassett e bëri këtë më 1892, kimisti danez Julius Thomsen më 1895 dhe kimisti zviceran Alfred Werner më 1905. Bohr përdori formën e Thomsenit në ligjëratën e tij Nobel më 1922; forma e Wernerit është shumë e ngjashme me atë moderne me 32 kolona. Në veçanti, kjo zëvendësoi hipotezën asteroide të Braunerit.<ref name="Thyssen">{{cite book|last1=Thyssen|first1=P.|last2=Binnemans|first2=K.|editor1-last=Gschneidner|editor1-first= K. A. Jr.|editor2-last=Bünzli|editor2-first=J-C.G|editor3-last=Vecharsky|editor3-first=Bünzli|date=2011|chapter=Accommodation of the Rare Earths in the Periodic Table: A Historical Analysis|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|volume=41|pages=1–93|isbn=978-0-444-53590-0|doi=10.1016/B978-0-444-53590-0.00001-7|language=en}}</ref> Pozicioni i saktë i lantanideve dhe, rrjedhimisht, përbërja e [[Grupi i tretë i elementeve kimike|grupit të tretë]], mbeti i diskutueshëm edhe për dekada, sepse konfigurimet e tyre elektronike fillimisht u matën gabimisht.<ref name=Jensen1982 /><ref name="PTSS">Scerri, pp. 392–401</ref> Për arsye kimike, Bassett, Werneri dhe Bury i grupuan skandiumin dhe itrin me luteciumin, jo me lantanin (dy të parët lanë një hapësirë bosh poshtë itrit, pasi luteciumi ende nuk ishte zbuluar).<ref name=Thyssen /><ref name=Bury /> Më 1927, Hund supozoi se të gjithë atomet e lantanideve kishin konfigurimin [Xe]4f^0–145d¹6s², për shkak të trivalencës së tyre mbizotëruese. Sot dihet se marrëdhënia midis kimisë dhe konfigurimit elektronik është më e ndërlikuar se kaq.{{Efn|Për shembull, aktinidet e hershme vazhdojnë të sillen më shumë si metalet kalimtare të bllokut d për nga prirja drejt gjendjeve të larta të oksidimit, nga aktiniumi deri te uraniumi, megjithëse në gjendje të gaztë vetëm aktiniumi dhe toriumi kanë në të vërtetë konfigurime të ngjashme me ato të bllokut d; elektronet f shfaqen që te protaktiniumi.<ref name=johnson /> Konfigurimi real i uraniumit, [Rn]5f³6d¹7s², është në fakt i ngjashëm me atë që Hundi supozonte për lantanidet, por uraniumi nuk parapëlqen gjendjen trivalente, duke parapëlqyer atë tetravalente ose heksavalente.<ref name=rareearths /> Nga ana tjetër, konfigurimet e ngjashme me ato të lantanideve te aktinidet nisin te plutoniumi, por kalimi drejt sjelljes së ngjashme me lantanidet bëhet i qartë vetëm te kuriumi: elementet midis uraniumit dhe kuriumit kalojnë gradualisht nga sjellja e ngjashme me metalet kalimtare te ajo e ngjashme me lantanidet.<ref name=johnson /> Kështu, sjellja kimike dhe konfigurimi elektronik nuk përputhen plotësisht.<ref name=johnson />}}<ref name=rareearths>{{cite book |last1=Jørgensen |first1=Christian Klixbüll |editor1-last=Gschneidner Jr. |editor1-first=Karl A. |editor2-last=Eyring |editor2-first=Leroy |date=1988 |title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths |publisher=Elsevier |volume=11 |pages=197–292 |chapter=Influence of Rare Earths on Chemical Understanding and Classification |isbn=978-0-444-87080-3|language=en}}</ref> Dëshmitë e hershme spektroskopike dukeshin se i konfirmonin këto konfigurime, prandaj tabela periodike u organizua që grupi i tretë të përbëhej nga skandiumi, itri, lantani dhe aktiniumi, me katërmbëdhjetë elemente f që ndërprisnin bllokun d midis lantanumit dhe hafniumit.<ref name=Jensen1982 /> Por më vonë u zbulua se kjo vlen vetëm për katër nga pesëmbëdhjetë lantanidet (lantanin, ceriumin, gadolinin dhe luteciumin) dhe se atomet e lantanideve të tjera nuk kanë elektron d. Në veçanti, itterbiumi plotëson shtresën 4f dhe kështu fizikanët sovjetikë Lev Landau dhe Evgeny Lifshitz vunë në dukje më 1948 se luteciumi duhet konsideruar si element i bllokut d, jo i bllokut f;<ref name=Landau /> ndërsa ideja se lantani në gjendje të ngurtë është metal f u propozua për herë të parë nga {{ill|Jun Kondō|en|Jun Kondō}} më 1963, duke u mbështetur në superpërcjellshmërinë e tij në temperatura të ulëta.<ref name=Kondo>{{cite journal |last1=Kondō |first1=Jun |date=January 1963 |title=Superconductivity in Transition Metals |url= |journal=Progress of Theoretical Physics |volume=29 |issue=1 |pages=1–9 |doi=10.1143/PTP.29.1 |bibcode=1963PThPh..29....1K |doi-access=free |language=en }}</ref> Kjo sqaroi rëndësinë e shqyrtimit të gjendjeve të ngacmuara me energji të ulët të atomeve, të cilat mund të luajnë rol në mjediset kimike, kur elementet klasifikohen sipas bllokut dhe pozicionohen në tabelë.<ref name=Hamilton /><ref name=JensenLr /><ref name=Jensen1982 /> Më pas, shumë autorë e rizbuluan këtë korrigjim mbi baza fizike, kimike dhe elektronike dhe e zbatuan për të gjitha elementet përkatëse, duke e bërë grupin e tretë të përbëhej nga skandiumi, itri, luteciumi dhe lawrenciumi<ref name=Hamilton /><ref name=Fluck /><ref name=PTSS /> dhe duke vendosur lantanin deri te itterbiumi dhe aktiniumin deri te nobeliumi në rreshtat e bllokut f:<ref name=Hamilton /><ref name=Fluck /> ky version i korrigjuar përputhet me rregullën e Madelungut dhe vërteton vendosjen fillestare kimike të Bassettit, Wernerit dhe Buryt.<ref name=Thyssen /> Më 1988, IUPAC-u publikoi një raport që mbështeste këtë përbërje të grupit të tretë,<ref name=Fluck /> vendim që u rikonfirmua më 2021.<ref name="2021IUPAC">{{cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2021-01-18 |title=Provisional Report on Discussions on Group 3 of the Periodic Table |url=https://iupac.org/wp-content/uploads/2021/04/ChemInt_Jan2021_PP.pdf |journal=Chemistry International |volume=43 |issue=1 |pages=31–34 |doi=10.1515/ci-2021-0115 |s2cid=231694898 |access-date=2021-04-09 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413150110/https://iupac.org/wp-content/uploads/2021/04/ChemInt_Jan2021_PP.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Në tekstet shkollore ende gjenden variante të përbërjes së grupit të tretë,<ref name=2015IUPAC /> dhe edhe sot botohen argumente kundër këtij formati,<ref name="Jensen-2015" /> por kimistët dhe fizikanët që e kanë shqyrtuar çështjen pajtohen kryesisht se grupi i tretë përbëhet nga skandiumi, itri, luteciumi dhe lawrenciumi, dhe i kundërshtojnë si të paqëndrueshme argumentet kundër këtij përbërimi.<ref name="Jensen-2015" /> === Elementet sintetike === [[Skeda:Glenn Seaborg - 1964.jpg|thumb|right|Glenn T. Seaborg]] Deri në vitin 1936, lista e elementeve ende të pazbuluara nga hidrogjeni deri te urani ishte shkurtuar në katër: elementet 43, 61, 85 dhe 87 mbeteshin të pazbuluara. Elementi 43 u bë përfundimisht elementi i parë i sintetizuar artificialisht nëpërmjet reaksioneve bërthamore, në vend që të zbulohej në natyrë. Ai u zbulua në vitin 1937 nga kimistët italianë {{ill|Emilio Segrè|en|Emilio Segrè}} dhe {{ill|Carlo Perrier|en|Carlo Perrier}}, të cilët e quajtën zbulimin e tyre [[Teknetiumi]], sipas fjalës greke për «artificial».<ref>Scerri, f. 313–321</ref> Elementet 61 ([[Prometiumi]]) dhe 85 ([[Astati]]) u prodhuan po ashtu artificialisht, përkatësisht në vitet 1945 dhe 1940; elementi 87 ([[Franciumi]]) u bë elementi i fundit i zbuluar në natyrë, nga kimistja franceze {{ill|Marguerite Perey|en|Marguerite Perey}} në vitin 1939.<ref>Scerri, f. 322–340</ref>{{Efn|Teknetiumi, prometiumi, astati, neptuni dhe plutoni u zbuluan më vonë edhe në natyrë, ndonëse vetëm në gjurmë shumë të vogla. Shih [[Zbulimi i elementeve kimike]].}} Elementet përtej uraniumit u zbuluan po ashtu artificialisht, duke filluar me zbulimin e [[Neptuni (element kimik)]] nga {{ill|Edwin McMillan|en|Edwin McMillan}} dhe {{ill|Philip Abelson|en|Philip Abelson}} në vitin 1940, nëpërmjet bombardimit të uraniumit me neutrone.<ref name="Scerri354">Scerri, f. 354–356</ref> [[Glenn Theodore Seaborg]] dhe ekipi i tij në Laboratorin Kombëtar Lawrence Berkeley (LBNL) vazhduan zbulimin e elementeve transuranike, duke filluar me [[Plutoni (element kimik)]] në vitin 1941. Ata zbuluan se, ndryshe nga mendimi i mëparshëm, elementet nga aktiniumi e tutje ishin homologë të lantanideve dhe jo metale kalimtare.<ref name=Seaborg /> Bassett (1892), Werner (1905) dhe inxhinieri francez {{ill|Charles Janet|en|Charles Janet}} (1928) e kishin propozuar më parë këtë ide, por atëherë ajo nuk gjeti pranim të përgjithshëm.<ref name=Thyssen /> Seaborg i quajti ata aktinide.<ref name="Seaborg">{{Cite web |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/orgs/nmt/97summer.pdf |title=Source of the Actinide Concept |last=Seaborg |first=Glenn T. |date=1997 |website=fas.org |publisher=Los Alamos National Laboratory |language=en |access-date=28 March 2021 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815074120/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/orgs/nmt/97summer.pdf |url-status=live }}</ref> Elementet deri te 101 (i quajtur mendelevium për nder të Mendelejevit) u sintetizuan deri në vitin 1955, nëpërmjet rrezatimit me neutrone ose grimca alfa, ose në shpërthime bërthamore, në rastin e elementeve 99 (einsteinium) dhe 100 (fermium).<ref name=Scerri354 /> Një polemikë e madhe u ngrit për elementet 102 deri në 106 gjatë viteve 1960 dhe 1970, kur filloi konkurrenca mes ekipit të LBNL-së (tashmë të drejtuar nga {{ill|Albert Ghiorso|en|Albert Ghiorso}}) dhe një ekipi shkencëtarësh sovjetikë në Institutin e Përbashkët për Kërkime Bërthamore (JINR), të drejtuar nga {{ill|Georgy Flyorov|en|Georgy Flyorov}}. Të dy ekipet pretendonin zbulimin e elementeve dhe, në disa raste, propozuan secili emrin e vet për elementin. Kjo krijoi një polemikë për emërtimin e elementeve, e cila zgjati për dekada. Këto elemente u prodhuan duke bombarduar aktinidet me jone të lehta.<ref>Scerri, f. 356–359</ref> Fillimisht, IUPAC-u ndoqi një qasje të përmbajtur dhe parapëlqeu të priste nëse do të arrihej një konsensus. Por, meqë kjo periudhë përkoi edhe me kulmin e [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]], u bë e qartë se kjo nuk do të ndodhte. Kështu, IUPAC-u dhe {{ill|International Union of Pure and Applied Physics|en|International Union of Pure and Applied Physics}} (IUPAP) krijuan në vitin 1985 Grupin e Punës për Transfermiumin (TWG; fermiumi është elementi 100), për të përcaktuar kriteret për zbulimin e elementeve.<ref>{{Cite journal |last1=Öhrström |first1=Lars |last2=Holden |first2=Norman E. |date=2016 |title=The Three-letter Element Symbols |journal=Chemistry International |volume=38 |issue=2 |pages=4–8 |doi=10.1515/ci-2016-0204 |s2cid=124737708 |doi-access=free |language=en}}</ref> Këto kritere u botuan në vitin 1991.<ref>{{Cite journal |last1=Wapstra |first1=A. H. |date=1991 |title=Criteria that must be satisfied for the discovery of a new chemical element to be recognized |url=https://old.iupac.org/reports/1991/6306wapstra/index.html |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=63 |issue=6 |pages=879–886 |doi=10.1351/pac199163060879 |s2cid=95737691 |access-date=18 October 2022 |language=en}}</ref> Pas polemikave të mëtejshme, këto elemente morën emrat e tyre përfundimtarë në vitin 1997, mes tyre seaborgiumi (106), i quajtur për nder të Seaborgut.<ref>{{Cite journal |doi=10.1351/pac199769122471 |title=Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997) |year=1997 |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=69 |pages=2471–2474 |issue=12 |doi-access=free |language=en}}</ref> [[Skeda:Yuri Oganessian.jpg|thumb|right|Yuri Oganessian]] Kriteret e TWG-së u përdorën për të arbitruar pretendimet e mëvonshme për zbulimin e elementeve nga LBNL-ja dhe JINR-ja, si dhe nga institutet kërkimore në Gjermani (GSI) dhe Japoni (Riken).<ref>{{Cite journal |last1=Hofmann |first1=Sigurd |date=2019 |title=Criteria for New Element Discovery |journal=Chemistry International |volume=41 |issue=1 |pages=10–15 |doi=10.1515/ci-2019-0103 |doi-access=free |language=en}}</ref> Sot, shqyrtimin e pretendimeve për zbulime e kryen një Grup i Përbashkët Pune i IUPAC-ut dhe IUPAP-it. Pasi përcaktohej përparësia, elementet shtoheshin zyrtarisht në tabelën periodike dhe zbuluesit ftoheshin t’u propozonin emra.<ref name="IUPAC-redbook" /> Deri në vitin 2016, kjo ishte bërë për të gjitha elementet deri te 118, duke plotësuar kështu shtatë rreshtat e parë të tabelës periodike.<ref name="IUPAC-redbook">{{Cite web |url=https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements/ |title=Periodic Table of Elements |author=<!--Not stated--> |date=2021 |website=iupac.org |publisher=IUPAC |access-date=3 April 2021 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410043726/https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements/ |archive-date=10 prill 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="finally">{{Cite journal |last=Scerri |first=E. |year=2012 |journal=Chemistry International |volume=34 |issue=4 |url=https://www.iupac.org/publications/ci/2012/3404/ud.html |title=Mendeleev's Periodic Table Is Finally Completed and What To Do about Group 3? |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170705051357/https://web.archive.org/web/20170705051357/https://www.iupac.org/publications/ci/2012/3404/ud.html |archive-date=5 July 2017 |doi=10.1515/ci.2012.34.4.28 |doi-access=free |language=en}}</ref> Zbulimet e elementeve përtej 106 u bënë të mundura nga teknikat e zhvilluara nga {{ill|Yuri Oganessian|en|Yuri Oganessian}} në JINR: fuzioni i ftohtë (bombardimi i plumbit dhe bismutit me jone të rënda) mundësoi zbulimet e elementeve 107 deri në 112 në GSI dhe të elementit 113 në Riken gjatë viteve 1981–2004. Oganessiani drejtoi ekipin e JINR-së (në bashkëpunim me shkencëtarë amerikanë) në zbulimin e elementeve 114 deri në 118 nëpërmjet fuzionit të nxehtë (bombardimi i aktinideve me jone kalciumi) gjatë viteve 1998–2010.<ref>Scerri, f. 356–363</ref><ref name="Chapman">{{Cite journal |last1=Chapman |first1=Kit |title=What it takes to make a new element |journal=[[Chemistry World]] |date=30 November 2016 |url=https://www.chemistryworld.com/what-it-takes-to-make-a-new-element/1017677.article |publisher=[[Royal Society of Chemistry]] |access-date=22 March 2022 |archive-date=28 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028122035/https://www.chemistryworld.com/what-it-takes-to-make-a-new-element/1017677.article |url-status=live |language=en}}</ref> Elementi më i rëndë i njohur, oganesoni (118), është emërtuar për nder të Oganessianit. Elementi 114 quhet flerovium për nder të paraardhësit dhe mentorit të tij, Flyorovit.<ref name=Chapman /> Në kremtim të 150-vjetorit të tabelës periodike, [[Organizata e Kombeve të Bashkuara]] e shpalli vitin 2019 Vitin Ndërkombëtar të Tabelës Periodike, duke kremtuar «një nga arritjet më të rëndësishme në shkencë».<ref name=":1">{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-47008289 |title=150 years of the periodic table: Test your knowledge |last=Briggs |first=Helen |date=29 January 2019 |access-date=8 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209210210/https://web.archive.org/web/20190209210210/https://web.archive.org/web/20190209210210/https://www.bbc.com/news/science-environment-47008289 |archive-date=9 February 2019 |url-status=live |language=en}}</ref> Kriteret e zbulimit të përcaktuara nga TWG-ja u përditësuan në vitin 2020, si përgjigje ndaj përparimeve eksperimentale dhe teorike që nuk ishin parashikuar në vitin 1991.<ref>{{Cite journal |last1=Hofmann |first1=Sigurd |last2=Dmitriev |first2=Sergey N. |last3=Fahlander |first3=Claes |last4=Gates |first4=Jacklyn M. |last5=Roberto |first5=James B. |last6=Sakai |first6=Hideyuki |date=4 August 2020 |title=On the discovery of new elements (IUPAC/IUPAP Report) |s2cid-access=free |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=92 |issue=9 |pages=1387–1446 |doi=10.1515/pac-2020-2926 |s2cid=225377737 |doi-access=free |language=en}}</ref> Sot, tabela periodike është ndër simbolet më të njohura të kimisë.<ref name="Lemonick" /> IUPAC-u merret sot me shumë procese që lidhen me tabelën periodike: njohjen dhe emërtimin e elementeve të reja, rekomandimin e numrave të grupeve dhe emrave kolektivë, si dhe përditësimin e masave atomike.<ref name="IUPAC-redbook" /> == Zgjerimi i ardhshëm përtej periudhës së shtatë == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Tabela periodike e zgjeruar|en|Extended periodic table}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Ishulli i qëndrueshmërisë|en|Island of stability}}}} [[Skeda:Energy eigenvalues superheavy.svg|thumb|right|upright=1.5|Vlerat vetjake të energjisë (në eV) për elektronet më të jashtme të elementeve me Z = 100 deri në 172, të parashikuara duke përdorur llogaritjet Dirac–Fock. Shenjat − dhe + u referohen orbitaleve me numër kuantik azimutal përkatësisht më të vogël ose më të madh si pasojë e ndarjes spin–orbitë: p− është p_1/2, p+ është p_3/2, d− është d_3/2, d+ është d_5/2, f− është f_5/2, f+ është f_7/2, g− është g_7/2 dhe g+ është g_9/2.<ref name=BFricke /> Hapësira ndërmjet niveleve të energjisë deri te ''Z'' = 120 është normale dhe bëhet sërish normale te ''Z'' = 157; ndërmjet tyre vërehet një gjendje shumë e ndryshme.<ref name=BFricke1977 />]] Elementet e emërtuara më së fundmi — [[nihoniumi]] (113), [[moskoviumi]] (115), [[tenesini]] (117) dhe [[oganesoni]] (118) — plotësuan rreshtin e shtatë të tabelës periodike.<ref name="IUPAC-redbook" /> Elementet e ardhshme do të duhej të nisnin një {{ill|Elementi i periudhës së 8-të|en|period 8 element|lt=periudhë të tetë}}. Këto elemente mund të përmenden ose me numrat e tyre atomikë (p.sh. "{{ill|Tabela periodike e zgjeruar|en|Extended periodic table|lt=elementi 164}}"), ose me {{ill|Emri sistematik i elementit|en|systematic element name|lt=emrat sistematikë të elementeve}} të miratuar nga IUPAC-i më 1978, të cilët lidhen drejtpërdrejt me numrat atomikë (p.sh. "unhexquadium" për elementin 164, i prejardhur nga latinishtja ''unus'' "një", greqishtja ''hexa'' "gjashtë", latinishtja ''quadra'' "katër" dhe prapashtesa tradicionale ''-ium'' për elementet metalike).<ref name="IUPAC-redbook" /> Deri tani, të gjitha përpjekjet për t'i sintetizuar këto elemente kanë dështuar. Përpjekjet për të krijuar {{ill|Ununenniumi|en|Ununennium|lt=elementin 119}} kanë vazhduar që nga viti 2018 në institutin kërkimor Riken në Japoni dhe që nga viti 2026 në JINR në Rusi; ndërsa një përpjekje për të krijuar {{ill|Unbiniliumi|en|unbinilium|lt=elementin 120}} ka vazhduar që nga viti 2025 në LBNL në Shtetet e Bashkuara.<ref>{{Cite web |last=Pontzen |first=Andrew |date=2025-09-10 |title=BBC Podcast: New Elements |url=https://nuclearscience.lbl.gov/2025/09/10/bbc-podcast-new-elements/ |access-date=2025-11-15 |language=en}}</ref><ref name=JINR2026>{{Cite news |url=https://www.jinr.ru/posts/63-ya-sessiya-pkk-yaf-na-puti-k-119-mu-elementu-i-novomu-istochniku-neytronov/ |title=63-я сессия ПКК ЯФ: на пути к 119-му элементу и новому источнику нейтронов |trans-title=Mbledhja e 63-të e Komitetit Këshillimor për Fizikën Bërthamore: drejt elementit 119 dhe një burimi të ri neutronesh |language=ru |date=2026-06-25 |publisher=Joint Institute for Nuclear Research |access-date=2016-07-16 |url-status=live }}</ref> Objekti i Kërkimeve për Jonet e Rënda në {{ill|Lanzhou|en|Lanzhou}} (HIRFL) në Kinë planifikon gjithashtu të bëjë përpjekjet e veta për të sintetizuar elementet e para të periudhës së tetë.<ref name="nature2019">{{Cite journal |last=Ball |first=P. |title=Extreme chemistry: experiments at the edge of the periodic table |date=2019 |journal=Nature |volume=565 |issue=7741 |pages=552–555 |doi=10.1038/d41586-019-00285-9 |pmid=30700884 |bibcode=2019Natur.565..552B |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="SHEfactory">{{Cite conference |url=https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/pdf/2016/26/epjconf-NS160-08001.pdf |title=Status and perspectives of the Dubna superheavy element factory |last1=Dmitriev |first1=Sergey |last2=Itkis |first2=Mikhail |last3=Oganessian |first3=Yuri |date=2016 |conference=Nobel Symposium NS160 – Chemistry and Physics of Heavy and Superheavy Elements |doi=10.1051/epjconf/201613108001 |access-date=2021-08-15 |archive-date=2021-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828071031/https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/pdf/2016/26/epjconf-NS160-08001.pdf |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.jinr.ru/posts/how-are-new-chemical-elements-born/ |title=How are new chemical elements born? |last1=Sokolova |first1=Svetlana |last2=Popeko |first2=Andrei |date=2021-05-24 |website=jinr.ru |publisher=JINR |access-date=2021-11-04 |quote= |archive-date=2021-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104173902/https://www.jinr.ru/posts/how-are-new-chemical-elements-born/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Chapman |first=Kit |date=2023-10-10 |title=Berkeley Lab to lead US hunt for element 120 after breakdown of collaboration with Russia |url=https://www.chemistryworld.com/news/berkeley-lab-to-lead-us-hunt-for-element-120-after-breakdown-of-collaboration-with-russia/4018207.article |work=Chemistry World |access-date=2023-10-20 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://physicalsciences.lbl.gov/2023/10/16/berkeley-lab-to-test-new-approach-to-making-superheavy-elements/ |title=Berkeley Lab to Test New Approach to Making Superheavy Elements |last=Biron |first=Lauren |date=2023-10-16 |website=lbl.gov |publisher={{ill|Laboratori Kombëtar Lawrence Berkeley|en|Lawrence Berkeley National Laboratory}} |access-date=2023-10-20 |quote= |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gan |first1=Z. G. |last2=Huang |first2=W. X. |last3=Zhang |first3=Z. Y. |last4=Zhou |first4=X. H. |last5=Xu |first5=H. S. |date=2022 |title=Results and perspectives for study of heavy and super-heavy nuclei and elements at IMP/CAS |journal=The European Physical Journal A |volume=58 |issue=158 |article-number=158 |doi=10.1140/epja/s10050-022-00811-w |bibcode=2022EPJA...58..158G |language=en}}</ref> Nëse periudha e tetë do të ndiqte modelin e periudhave të mëparshme, ajo do të përmbante pesëdhjetë elemente, duke plotësuar në këtë rend nënmbështresat 8s, 5&nbsp;g, 6f, 7d dhe, së fundi, 8p. Por në këtë pikë, efektet relativiste duhet të sjellin shmangie të konsiderueshme nga {{ill|Rregullit të Madelungut|en|Madelung rule}}. Janë propozuar modele të ndryshme për konfigurimet e elementeve të periudhës së tetë, si edhe për mënyrën e paraqitjes së tyre në një tabelë periodike. Të gjitha pajtohen se periudha e tetë duhet të nisë, si periudhat e mëparshme, me dy elemente 8s: 119 dhe 120. Megjithatë, më pas mbivendosjet e mëdha energjetike ndërmjet nënmbështresave 5&nbsp;g, 6f, 7d dhe 8p bëjnë që ato të fillojnë të mbushen njëkohësisht, prandaj nuk është e qartë se si mund të ndahen seritë e veçanta 5&nbsp;g dhe 6f.<ref name="nefedov">{{cite journal |last1=Nefedov |first1=V.I. |last2=Trzhaskovskaya |first2=M.B. |last3=Yarzhemskii |first3=V.G. |title=Electronic Configurations and the Periodic Table for Superheavy Elements |journal=Doklady Physical Chemistry |date=2006 |volume=408 |issue=2 |pages=149–151 |doi=10.1134/S0012501606060029 |s2cid=95738861 |url=https://www.primefan.ru/stuff/chem/nefedov.pdf |access-date=15 August 2021 |archive-date=13 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013113837/https://www.primefan.ru/stuff/chem/nefedov.pdf |url-status=live |language=en }}</ref><ref name="recentattempts">{{cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2020 |title=Recent attempts to change the periodic table |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A |volume=378 |issue=2180 |doi=10.1098/rsta.2019.0300 |pmid=32811365 |bibcode=2020RSPTA.37890300S |s2cid=221136189 |doi-access=free |language=en }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.2307/3963006 |last=Frazier |first=K. |title=Superheavy Elements |journal=Science News |volume=113 |issue=15 |pages=236–38 |year=1978 |jstor=3963006 |language=en }}</ref><ref name="Fricke">{{cite journal |last1=Fricke |first1=B. |last2=Greiner |first2=W. |last3=Waber |first3=J. T. |year=1971 |title=The continuation of the periodic table up to Z = 172. The chemistry of superheavy elements |journal=Theoretica Chimica Acta |volume=21 |issue=3 |pages=235–60 |doi=10.1007/BF01172015 |s2cid=117157377 |language=en }}</ref><ref name="PT172">{{cite journal |last1=Pyykkö |first1=P. |author-link=Pekka Pyykkö |title=A suggested periodic table up to Z ≤ 172, based on Dirac–Fock calculations on atoms and ions |journal=Physical Chemistry Chemical Physics |volume=13 |issue=1 |pages=161–68 |year=2011 |pmid=20967377 |doi=10.1039/c0cp01575j |bibcode=2011PCCP...13..161P |s2cid=31590563 |language=en }}</ref> Prandaj, elementet 121 deri në 156 nuk përshtaten mirë si analoge kimike të ndonjë grupi të mëparshëm në pjesët më të hershme të tabelës,<ref name="actrev" /> megjithëse nganjëherë janë vendosur në seritë 5&nbsp;g, 6f dhe seri të tjera për të pasqyruar zyrtarisht konfigurimet e tyre elektronike.<ref name="actrev" /> Eric Scerri ka ngritur pyetjen nëse një tabelë periodike e zgjeruar duhet të marrë parasysh moszbatimin e rregullit të Madelungut në këtë zonë, apo nëse përjashtime të tilla duhen shpërfillur.<ref name="recentattempts" /> Edhe struktura e shtresave mund të jetë kryesisht formale në këtë pikë: shpërndarja e elektroneve në një atom oganesoni pritet tashmë të jetë mjaft e njëtrajtshme, pa ndonjë strukturë të dallueshme të shtresave.<ref name="oganesson-elf">{{cite journal |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=120 |issue=5 |article-number=053001 |date=2018 |title=Electron and Nucleon Localization Functions of Oganesson: Approaching the Thomas-Fermi Limit |first1=Paul |last1=Jerabek |first2=Bastian |last2=Schuetrumpf |first3=Peter |last3=Schwerdtfeger |first4=Witold |last4=Nazarewicz |doi=10.1103/PhysRevLett.120.053001 |pmid=29481184 |arxiv=1707.08710 |bibcode=2018PhRvL.120e3001J |s2cid=3575243 |language=en }}</ref> Gjendja për elementet 157 deri në 172 duhet të kthehet në normalitet dhe të ngjasojë më shumë me rreshtat e mëparshëm.<ref name="BFricke1977" /> Nënmbështresat e rënda p ndahen nga {{ill|Ndërveprimi spin–orbitë|en|spin–orbit interaction|lt=ndërveprimi spin–orbitë}}: një orbitale p (p_1/2) stabilizohet më shumë, ndërsa dy të tjerat (p_3/2) destabilizohen. (Ndryshime të tilla në numrat kuantikë ndodhin në të gjitha llojet e nënmbështresave, por te nënmbështresat p ndikojnë më së shumti në renditje.) Ka të ngjarë që, te elementi 157, nënmbështresat e mbushura 8s dhe 8p_1/2, me gjithsej katër elektrone, të jenë fundosur në bërthamë. Përtej bërthamës, orbitalet pasuese janë 7d dhe 9s, me energji të ngjashme; vijojnë 9p_1/2 dhe 8p_3/2, po ashtu me energji të ngjashme, e më pas vjen një hendek i madh.<ref name="BFricke1977">{{cite journal |last1=Fricke |first1=Burkhard |year=1977 |title=Dirac–Fock–Slater calculations for the elements Z = 100, fermium, to Z = 173 |journal=Recent Impact of Physics on Inorganic Chemistry |volume=19 |pages=83–192 |doi=10.1016/0092-640X(77)90010-9 |url=http://kobra.bibliothek.uni-kassel.de/bitstream/urn:nbn:de:hebis:34-2008071622807/1/Fricke_Dirac_1977.pdf |access-date=25 February 2016 |bibcode=1977ADNDT..19...83F |archive-date=22 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322072636/http://kobra.bibliothek.uni-kassel.de/bitstream/urn:nbn:de:hebis:34-2008071622807/1/Fricke_Dirac_1977.pdf |language=en }}</ref> Kështu, orbitalet 9s dhe 9p_1/2 në thelb zëvendësojnë orbitalet 8s dhe 8p_1/2, duke bërë që elementet 157–172 të jenë kimikisht të ngjashme me grupet 3–18: për shembull, sipas modelit të zakonshëm, elementi 164 do të ndodhej dy vende poshtë plumbit në grupin 14, por llogaritjet tregojnë se ai është shumë më i ngjashëm me paladiumin e grupit 10.<ref name=rareearths /><ref name=Fricke /><ref name=nefedov /><ref name="BFricke">{{Cite journal |last1=Fricke |first1=Burkhard |year=1975 |title=Superheavy elements: a prediction of their chemical and physical properties |journal=Recent Impact of Physics on Inorganic Chemistry |volume=21 |pages=[https://archive.org/details/recentimpactofph0000unse/page/89 89–144] |doi=10.1007/BFb0116498 |url=https://archive.org/details/recentimpactofph0000unse/page/89 |access-date=2013-10-04 |series=Structure and Bonding |isbn=978-3-540-07109-9 |language=en }}</ref><ref name=actrev>{{cite journal |last1=Fricke |first1=Burkhard |last2=Waber |first2=J. T. |date=1971 |title=Theoretical Predictions of the Chemistry of Superheavy Elements: Continuation of the Periodic Table up to Z{{=}}184 |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/handle/123456789/2008100124269/Fricke_theoretical_1971.pdf |journal=Actinides Reviews |volume=1 |issue= |pages=433–485 |doi= |access-date=2024-01-05 |language=en}}</ref> Pra, për të arritur te elementi fisnik pas elementit 118 duhen pesëdhjetë e katër elemente, jo pesëdhjetë.<ref name=wothers>{{cite book |last=Wothers |first=Peter |date=2019 |title=Antimony, Gold, and Jupiter's Wolf |url= |location= |publisher=Oxford University Press |page=vii |isbn=978-0-19-965272-3 |language=en}}</ref> Megjithatë, ndonëse modelet përgjithësisht pajtohen për këto përfundime rreth kimisë së elementeve 157–172,<ref name=actrev /><ref name=nefedov /> nuk ka pajtim nëse tabela periodike duhet të paraqitet sipas ngjashmërive kimike apo sipas konfigurimeve të mundshme formale elektronike, të cilat pritet të jenë mjaft të ndryshme nga ato të periudhave të mëparshme dhe për të cilat burimet nuk pajtohen. Prandaj, diskutimi për formën e rreshtit të tetë vazhdon.<ref name=nefedov /><ref name=Fricke /><ref name=PT172 /><ref name=smits>{{cite journal |last1=Smits |first1=Odile R. |last2=Düllmann |first2=Christoph E. |last3=Indelicato |first3=Paul |last4=Nazarewicz |first4=Witold |last5=Schwerdtfeger |first5=Peter |date=2023 |title=The quest for superheavy elements and the limit of the periodic table |url= |journal=Nature Reviews Physics |volume= 6|issue= 2|pages= 86–98|doi=10.1038/s42254-023-00668-y |osti=2315603 |s2cid=266276980 |language=en }}</ref> Përtej elementit 172, llogaritjet ndërlikohen sepse niveli energjetik i elektronit 1s bëhet imagjinar. Kjo gjendje ka një interpretim fizik dhe nuk përbën vetvetiu një kufi elektronik për tabelën periodike, por mënyra e saktë e përfshirjes së gjendjeve të tilla në llogaritjet për atomet me shumë elektrone mbetet një çështje e hapur, të cilës duhet t’i jepet përgjigje për të llogaritur strukturën e tabelës periodike përtej kësaj pike.<ref name=gamowstates>{{cite journal |last1=Smits |first1=O. R. |last2=Indelicato |first2=P. |first3=W. |last3=Nazarewicz |first4=M. |last4=Piibeleht |first5=P. |last5=Schwerdtfeger |date=2023 |title=Pushing the limits of the periodic table—A review on atomic relativistic electronic structure theory and calculations for the superheavy elements |url= |journal=Physics Reports |volume=1035 |issue= |pages=1–57 |doi=10.1016/j.physrep.2023.09.004 |arxiv=2301.02553 |bibcode=2023PhR..1035....1S |language=en }}</ref> Stabiliteti bërthamor ka gjasa të jetë faktori vendimtar që kufizon numrin e elementeve të mundshme. Ai varet nga ekuilibri midis shtytjes elektrike ndërmjet protoneve dhe forcës së fortë, e cila lidh protonet dhe neutronet së bashku.<ref>{{cite journal |last1=Pershina |first1=Valeria |date=2020 |title=Relativistic effects on the electronic structure of the heaviest elements. Is the Periodic Table endless? |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/chimie/article/CRCHIM_2020__23_3_255_0.pdf |journal=Comptes Rendus Chimie |volume=23 |issue=3 |pages=255–265 |doi=10.5802/crchim.25 |s2cid=222225772 |access-date=2021-03-28 |archive-date=2020-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201211103843/https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/chimie/article/CRCHIM_2020__23_3_255_0.pdf |url-status=live |language=en }}</ref> Protonet dhe neutronet janë të radhitura në [[modeli i mbështjellësve bërthamorë|mbështjellës]], njësoj si elektronet, dhe për këtë arsye një mbështjellës i mbyllur mund ta rrisë ndjeshëm stabilitetin: bërthamat super të rënda të njohura ekzistojnë falë një mbylljeje të tillë, me gjasë rreth 114–{{ill|Unbihekiumi|en|unbihexium|lt=126}} protoneve dhe 184 neutroneve.<ref name=gamowstates /> Ato ka të ngjarë të jenë pranë një {{ill|Ishulli i stabilitetit|en|island of stability|lt=ishulli të stabilitetit}} të parashikuar, ku pritet që nuklidet super të rënda të jetojnë më gjatë nga sa do të pritej ndryshe: parashikimet për nuklidet më jetëgjata në këtë ishull variojnë nga mikrosekonda deri në miliona vjet.<ref name=smits /><ref name="physorg">{{cite web |url=https://newscenter.lbl.gov/2009/09/24/114-confirmed/ |title=Superheavy Element 114 Confirmed: A Stepping Stone to the Island of Stability |date=2009 |access-date=2019-10-23 |publisher={{ill|Laboratori Kombëtar Lawrence Berkeley|en|Lawrence Berkeley National Laboratory}} |archive-date=2019-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720200414/https://newscenter.lbl.gov/2009/09/24/114-confirmed/ |url-status=live |language=en }}</ref><ref name="nuclei">{{cite journal |last=Oganessian |first=Yu. Ts. |year=2012 |title=Nuclei in the "Island of Stability" of Superheavy Elements |journal={{ill|Seria e Konferencave e Journal of Physics|en|Journal of Physics: Conference Series}} |volume=337 |issue=1 |article-number=012005 |bibcode=2012JPhCS.337a2005O |doi=10.1088/1742-6596/337/1/012005|doi-access=free |language=en }}</ref> Megjithatë, duhet theksuar se këto janë në thelb ekstrapolime drejt një pjese të panjohur të hartës së nuklideve dhe se duhen marrë parasysh pasiguritë sistematike të modeleve.<ref name=smits /> Me kalimin përtej shtresave të mbyllura, efekti stabilizues pritet të zhduket.<ref name=relqed /> Prandaj, nuklidet supertë rënda me më shumë se 184 neutrone pritet të kenë jetëgjatësi shumë më të shkurtër dhe të ndahen vetvetiu brenda 10⁻¹⁵&nbsp;sekondash. Nëse është kështu, nuk do të kishte kuptim t'i konsideronim si elemente kimike: IUPAC/IUPAP teorikisht përcakton dhe rekomandon që një element të konsiderohet i tillë vetëm nëse bërthama jeton më gjatë se 10⁻¹⁴&nbsp;sekonda, koha e nevojshme për të mbledhur një re elektronike. Megjithatë, vlerësimet teorike të gjysmëjetës varen shumë nga modeli dhe ndryshojnë me shumë rende madhësie.<ref name=gamowstates /> Shtytja e madhe mes protoneve parashikohet të çojë në topologji bërthamore ekzotike, ku priten flluska, unaza dhe toroide; kjo e ndërlikon më tej ekstrapolimin.<ref name=smits /> Nuk dihet nëse ka mbyllje të tjera të shtresave përtej tyre, për shkak të pritshmërisë që shtresat bërthamore të dallueshme të bëhen më të paqarta (siç pritet tashmë të ndodhë me shtresat elektronike te oganesoni).<ref name=relqed>{{cite journal |last1=Schwerdtfeger |first1=Peter |last2=Pašteka |first2=Lukáš F. |last3=Punnett |first3=Andrew |last4=Bowman |first4=Patrick O. |date=2015 |title=Relativistic and quantum electrodynamic effects in superheavy elements |journal=Nuclear Physics A |volume=944 |issue=December 2015 |pages=551–577 |doi=10.1016/j.nuclphysa.2015.02.005|bibcode=2015NuPhA.944..551S |language=en}}</ref> Për më tepër, edhe nëse ekzistojnë mbyllje të mëvonshme të shtresave, nuk dihet nëse ato do të mundësonin ekzistencën e elementeve kaq të rëndë.<ref name="greinernuclei">{{cite journal|last=Greiner|first=W.|date=2013|title=Nuclei: superheavy-superneutronic-strange-and of antimatter|url=https://inspirehep.net/record/1221632/files/jpconf13_413_012002.pdf|journal=Journal of Physics: Conference Series|volume=413|issue=1|pages=012002-1–012002-9<!-- Deny Citation Bot-->|doi=10.1088/1742-6596/413/1/012002|bibcode=2013JPhCS.413a2002G|doi-access=free|access-date=15 August 2021|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330183222/https://inspirehep.net/record/1221632/files/jpconf13_413_012002.pdf|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="radiochimica">{{cite journal |last1=Hofmann |first1=Sigurd |date=2019 |title=Synthesis and properties of isotopes of the transactinides |journal=Radiochimica Acta |volume=107 |issue=9–11 |pages=879–915 |doi=10.1515/ract-2019-3104|s2cid=203848120 |language=en}}</ref><ref name="PTSS1">Scerri, p. 386</ref><ref name="EB">{{cite encyclopedia|last1=Seaborg|first1=G.|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/603220/transuranium-element|title=transuranium element (chemical element)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=c. 2006|access-date=16 March 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130112151/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/603220/transuranium-element|archive-date=30 November 2010|language=en}}</ref> Kështu, tabela periodike mund të përfundojë praktikisht rreth elementit 120, pasi elementet bëhen tepër jetëshkurtër për t'u vëzhguar e më pas tepër jetëshkurtër për të pasur kimi; rrjedhimisht, epoka e zbulimit të elementeve të reja do t'i afrohej fundit.<ref name="EB" /><ref>{{cite journal |author=Peter Möller |url=https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/abs/2016/26/epjconf-NS160-03002/epjconf-NS160-03002.html |title=The limits of the nuclear chart set by fission and alpha decay {{pipe}} EPJ Web of Conferences |journal=European Physical Journal Web of Conferences |year=2016 |doi=10.1051/epjconf/201613103002 |publisher=Epj-conferences.org |volume=131 |page=03002 |bibcode=2016EPJWC.13103002M |access-date=13 June 2022 |archive-date=20 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620210806/https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/abs/2016/26/epjconf-NS160-03002/epjconf-NS160-03002.html |url-status=live |doi-access=free |language=en }}</ref> Nëse ekziston një tjetër mbyllje e shtresës së protoneve përtej numrit 126, ajo ka të ngjarë të ndodhë rreth numrit 164;<ref name=greinernuclei /> kështu, rajoni ku dështon periodiciteti përputhet pak a shumë me rajonin e paqëndrueshmërisë mes mbylljeve të shtresave.<ref name=actrev /> Si alternativë, [[lënda e kuarkeve]] mund të bëhet e qëndrueshme në numra të lartë mase; në këtë rast, bërthama do të përbëhej nga [[Kuarku i sipërm|kuarke të sipërme]] dhe [[Kuarku i poshtëm|kuarke të poshtme]] që rrjedhin lirisht, në vend që të lidhen në protone dhe neutrone. Kjo do të krijonte një [[Kontinenti i qëndrueshmërisë|kontinent qëndrueshmërie]] në vend të një ishulli.<ref name="udQM">{{cite journal |last1=Holdom |first1=B. |last2=Ren |first2=J. |last3=Zhang |first3=C. |title=Quark matter may not be strange |date=2018 |journal=Physical Review Letters |volume=120 |issue=1 |pages=222001-1–222001-6 <!-- Deny Citation Bot-->|doi=10.1103/PhysRevLett.120.222001|pmid=29906186 |arxiv=1707.06610 |bibcode=2018PhRvL.120v2001H |s2cid=49216916 |language=en}}</ref><ref name="udQMnew">{{cite journal |last1=Cheng-Jun |first1=Xia |last2=She-Sheng |first2=Xue |last3=Ren-Xin |first3=Xu |last4=Shan-Gui |first4=Zhou |title=Supercritically charged objects and electron-positron pair creation |doi=10.1103/PhysRevD.101.103031 |journal=Physical Review D |year=2020 |volume=101 |issue=10 |article-number=103031|arxiv=2001.03531 |bibcode=2020PhRvD.101j3031X |s2cid=210157134 |language=en}}</ref> Mund të ndikojnë edhe procese të tjera: për shembull, në elementet shumë të rënda elektronet 1s ka të ngjarë të kalojnë një pjesë të konsiderueshme të kohës aq pranë bërthamës, saqë ndodhen realisht brenda saj; kjo do t'i bënte të prekshme nga [[kapja e elektronit]].<ref name=colloq>{{cite journal |title=Colloquium: Superheavy elements: Oganesson and beyond |first1=S. A. |last1=Giuliani |first2=Z. |last2=Matheson |first3=W. |last3=Nazarewicz |first4=E. |last4=Olsen |first5=P.-G. |last5=Reinhard |first6=J. |last6=Sadhukhan |first7=B. |last7=Schtruempf |first8=N. |last8=Schunck |first9=P. |last9=Schwerdtfeger |date=2019 |journal=Reviews of Modern Physics |volume=91 |issue=1 |pages=011001-1–011001-25 |doi=10.1103/RevModPhys.91.011001|bibcode=2019RvMP...91a1001G |s2cid=126906074 |doi-access=free |language=en}}</ref> Edhe nëse elementet e rreshtit të tetë mund të ekzistojnë, prodhimi i tyre ka të ngjarë të jetë i vështirë dhe të bëhet edhe më i vështirë me rritjen e numrit atomik.<ref>{{cite journal|last1=Giardina|first1=G.|last2=Fazio|first2=G.|last3=Mandaglio|first3=G.|last4=Manganaro|first4=M.|last5=Nasirov|first5=A.K.|last6=Romaniuk|first6=M.V.|last7=Saccà|first7=C.|title=Expectations and limits to synthesize nuclei with Z ≥ 120|date=2010|journal=International Journal of Modern Physics E|volume=19|issue=5 & 6|pages=882–893|doi=10.1142/S0218301310015333|url=https://www.researchgate.net/publication/263915732|bibcode=2010IJMPE..19..882G|access-date=15 August 2021|archive-date=19 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019202251/https://www.researchgate.net/publication/263915732_EXPECTATIONS_AND_LIMITS_TO_SYNTHESIZE_NUCLEI_WITH_Z_120|url-status=live|language=en}}</ref> Megjithëse pritet që elementet 119 dhe 120 të bllokut 8s të mund të prodhohen me mjetet e sotme, elementet përtej tyre pritet të kërkojnë teknologji të re,<ref name="Zagrebaev">{{cite journal|title=Future of superheavy element research: Which nuclei could be synthesized within the next few years?|url=https://nrv.jinr.ru/pdf_file/J_phys_2013.pdf|first1=Valeriy|last1=Zagrebaev|first2=Alexander|last2=Karpov|first3=Walter|last3=Greiner|date=2013|journal=Journal of Physics|volume=420|issue=1|article-number=012001|publisher=IOP Publishing Ltd.|doi=10.1088/1742-6596/420/1/012001|arxiv=1207.5700|bibcode=2013JPhCS.420a2001Z|s2cid=55434734|access-date=1 December 2020|archive-date=3 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003154020/https://nrv.jinr.ru/pdf_file/J_phys_2013.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> nëse mund të prodhohen fare.<ref name="Bloomberg">{{cite web|last=Subramanian|first=S.|author-link=Samanth Subramanian|date=2019|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2019-08-28/making-new-elements-doesn-t-pay-just-ask-this-berkeley-scientist|title=Making New Elements Doesn't Pay. Just Ask This Berkeley Scientist|website=Bloomberg Businessweek|access-date=18 January 2020|archive-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211191525/https://web.archive.org/web/20191211191525/https://www.bloomberg.com/news/features/2019-08-28/making-new-elements-doesn-t-pay-just-ask-this-berkeley-scientist|url-status=live|language=en}}</ref> == Tabela periodike alternative == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Llojet e tabelave periodike|en|Types of periodic tables}}}} [[Skeda:Elementspiral (polyatomic).svg|thumb|upright=1.3|Tabela periodike spirale e [[Otto Teodor Benfey (Otto Theodor Benfey)|Otto Teodor Benfey]] (1964)]] Ligji periodik mund të paraqitet në mënyra të ndryshme, ku tabela periodike standarde është vetëm njëra prej tyre.<ref>Scerri, p. 20</ref> Brenda 100 vjetësh nga shfaqja e tabelës së Mendelejevit më 1869, [[Edward G. Mazurs]] kishte mbledhur rreth 700 versione të ndryshme të botuara të tabelës periodike.<ref name="Jensen">{{Cite journal|last1=Jensen|first1=William B. |date=January–April 1986 |title=Classification, symmetry and the periodic table|journal=Comp. & Maths. With Appls.|volume=12 |issue=1–2 Part B|pages=487–510 |doi=10.1016/0898-1221(86)90167-7|language=en}}</ref><ref name="Papers">{{Cite book |url=https://othmerlib.sciencehistory.org/record=b1069103~S6 |title=Edward G. Mazurs Collection of Periodic Systems Images |publisher=Science History Institute |type=Finding Aid |access-date=2018-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327082328/https://othmerlib.sciencehistory.org/record%3Db1069103~S6 |archive-date=2019-03-27 |url-status=live|language=en}} Klikoni te “Finding Aid” për të hapur udhëzuesin e plotë.</ref> Shumë forma ruajnë strukturën drejtkëndore, përfshirë tabelën periodike me hap majtas të {{ill|Charles Janet|en|Charles Janet}} (e paraqitur më poshtë) dhe formën e modernizuar të tabelës origjinale të Mendelejevit me 8 kolona, e cila ende përdoret gjerësisht në Rusi. Formate të tjera të tabelës periodike kanë forma shumë më të pazakonta, si spiralet (ajo e Otto Teodor Benfey-t, e paraqitur djathtas), rrathët dhe trekëndëshat.<ref>{{Cite journal |last=Francl |first=M. |title=Table manners |journal=Nature Chemistry |volume=1 |date=May 2009 |pages=97–98 |url=https://ericscerri.com/Michelle-Nat%20Chem.pdf |bibcode=2009NatCh...1...97F |doi=10.1038/nchem.183 |issue=2 |pmid=21378810 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025135145/https://ericscerri.com/Michelle-Nat%20Chem.pdf |archive-date=2012-10-25|language=en}}</ref> Tabelat periodike alternative zhvillohen shpesh për të nxjerrë në pah ose theksuar vetitë kimike apo fizike të elementeve që nuk duken aq qartë në tabelat periodike tradicionale; disa prej tyre anojnë më shumë nga theksimi i kimisë, ndërsa të tjerat i japin përparësi fizikës.<ref name="Scerri402">Scerri, pp. 402–3</ref> Shumëllojshmëria e formave të tabelës periodike ka ngritur pyetjen nëse ekziston një formë optimale ose përfundimtare e saj dhe, nëse po, cila mund të jetë. Për asnjërën prej këtyre pyetjeve nuk ka ende përgjigje me konsensus.<ref name="sesqui">{{Cite web |url=https://blog.oup.com/2019/01/happy-sesquicentennial-periodic-table-elements/ |title=Happy sesquicentennial to the periodic table of the elements |last=Scerri |first=Eric |date=2019-01-29 |publisher=Oxford University Press |access-date=2019-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327082337/https://blog.oup.com/2019/01/happy-sesquicentennial-periodic-table-elements/ |archive-date=2019-03-27 |url-status=live |language=en }}</ref><ref name="Scerri402" /> Tabela me hap majtas e Janet-it po diskutohet gjithnjë e më shumë si kandidate për formën optimale ose më themelore; Scerri ka argumentuar në favor të saj, sepse ajo sqaron natyrën e heliumit si element i bllokut s, rrit rregullsinë duke përsëritur të gjitha gjatësitë e periodave, ndjek besnikërisht rregullin e Madelungut duke e bërë secilën periodë të përkojë me një vlerë të {{Mvar|n}} + {{Math|ℓ}},{{Efn|name=lowdin|Autorët nuk pajtohen nëse rregulli i {{Mvar|n}} + {{Math|ℓ}} është nxjerrë tashmë nga mekanika kuantike. Scerri pohon se jo,<ref>Scerri, p. 255</ref><ref>{{Cite book |last=Scerri |first=ER |date=2021 |editor-last1=Giunta |editor-first1=CJ |editor-last2=Mainz |editor-first2=VV |editor-last3=Girolami |editor-first3=GS |title=150 Years of the Periodic Table: Perspectives on the History of Chemistry|publisher=Book Publishers |pages=409–423 (414) |chapter=The Impact of Twentieth-Century Physics on the Periodic Table and Some Remaining Questions in the Twenty-First Century |doi=10.1007/978-3-030-67910-1_16|isbn=978-3-030-67909-5|language=en}}</ref> pavarësisht disa përpjekjeve për ta bërë këtë.<ref>{{Cite journal |last1=Scerri |first1=ER |date=2009 |title=The dual sense of the term 'element', attempts to derive the Madelung rule and the optimal form of the periodic table, if any|journal=Int J Quantum Chem |volume=109 |issue=5|pages=959–971 |doi=10.1002/qua.21914 |bibcode=2009IJQC..109..959S|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bent |first1=HA |last2=Weinhold|first2=F |date=2007 |title=News from the periodic table: an introduction to periodicity symbols, tables and models for higher order valency and donor-acceptor kinships|journal=J Chem Educ |volume=84 |pages=1145–1146 |doi=10.1021/ed084p1145|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Allen |first1=LC |last2=Knight |first2=ET |date=2002 |title=The Löwdin challenge: origin of the (Madelung) rule for filling the orbital configurations of the periodic table|journal=J Quantum Chem |volume=90 |pages=80–82 |doi=10.1002/qua.965|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=DP |date=1979 |title=Theoretical justification of Madelung's rule|journal=J Chem Educ |volume=56 |issue=11|pages=714–717 |doi=10.1021/ed056p714 |bibcode=1979JChEd..56..714W|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Demkov |first1=YN |last2=Ostrovsky |first2=V |date=1972 |title=n + ' filling rule in the periodic system and focusing potentials.|url=http://www.jetp.ras.ru/cgi-bin/dn/e_035_01_0066.pdf|journal=Soviet Physics JETP |volume=35 |pages=66–69 |access-date=2024-02-08|language=en}}</ref> Nga ana tjetër, Ostrovsky, i cili pretendon se e ka dhënë këtë justifikim që më 1971, shkroi: “Disa autorë këmbëngulin se ‘ende askush nuk e ka nxjerrë rregullin n+l nga parimet e mekanikës kuantike’, ndërsa të tjerë paraqesin një justifikim kuantik për rregullin, i cili nuk është kundërshtuar kurrë.”<ref>{{Cite journal |last1=Ostrovsky |first1=V. N. |date=2005 |title=On Recent Discussion Concerning Quantum Justification of the Periodic Table of the Elements |journal=Foundations of Chemistry |volume=7 |issue=3 |pages=235–239 |doi=10.1007/s10698-005-2141-y |s2cid=93589189|language=en}}</ref> Autorë të tjerë argumentojnë se një nxjerrje e tillë nuk është e nevojshme, sepse rregulli ka përjashtime.<ref>{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2012 |title=What is an element? What is the periodic table? And what does quantum mechanics contribute to the question? |url=https://philpapers.org/archive/SCEWIA.pdf |journal=Foundations of Chemistry |pages=69–81 |doi=10.1007/s10698-011-9124-y |s2cid=254503469|language=en}}</ref>}} dhe rregullon treshet e numrave atomikë dhe prirjen e anomalive të elementeve të rreshtit të parë.<ref>{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2021 |title=Various forms of the periodic table including the left-step table, the regularization of atomic number triads and first-member anomalies |url= |journal=ChemTexts |volume=8 |issue=6 |article-number=6 |doi=10.1007/s40828-021-00157-8 |s2cid=245540088|language=en}}</ref> {{Clear|right}} == Shiko edhe == * {{ill|Nukleosinteza|en|Nucleosynthesis}} * {{ill|Sistemet periodike të molekulave të vogla|en|Periodic systems of small molecules}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist|30em|refs= <ref name="Landau">{{Cite book |author=L. D. Landau, E. M. Lifshitz |year=1958 |title=Quantum Mechanics: Non-Relativistic Theory |edition=1st |volume=3 |publisher=Pergamon Press |pages=256–7 |language=en}}</ref> <ref name="Jensen1982">{{Cite journal |title=The Positions of Lanthanum (Actinium) and Lutetium (Lawrencium) in the Periodic Table |author=William B. Jensen |journal=J. Chem. Educ. |year=1982 |volume=59 |issue=8 |pages=634–636 |doi=10.1021/ed059p634 |bibcode=1982JChEd..59..634J |language=en}}</ref> <ref name="Scerri2009">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2009 |title=Which Elements Belong in Group 3? |url=https://pubs.acs.org/doi/pdf/10.1021/ed086p1188 |journal=Journal of Chemical Education |volume=86 |issue=10 |pages=1188 |doi=10.1021/ed086p1188 |access-date=2023-01-01 |language=en}}</ref> <ref name="Chemey">{{Cite journal |last1=Chemey |first1=Alexander T. |last2=Albrecht-Schmitt |first2=Thomas E. |date=2019 |title=Evolution of the periodic table through the synthesis of new elements |journal=Radiochimica Acta |volume=107 |issue=9–11 |pages=1–31 |doi=10.1515/ract-2018-3082 |language=en}}</ref> <ref name="wulfsberg53">Wulfsberg, f. 53: «Siç ka theksuar W. B. Jensen, ngjashmëria metalurgjike [me itriumin] është shumë më e fortë për lutecin sesa për lantanin, prandaj kemi përvetësuar konventën e metalurgëve që e vendos Lu-në (dhe, për rrjedhojë, Lr-në) nën Sc dhe Y. Një avantazh i rëndësishëm shtesë i kësaj është që tabela periodike bëhet më simetrike dhe parashikimi i konfigurimeve elektronike bëhet më i lehtë. E. R. Scerri thekson se përcaktimet e fundit të konfigurimeve elektronike të shumicës së elementeve të bllokut ''f'' tani përputhen më mirë me këtë vendosje të Lu-së dhe Lr-së.»</ref> <ref name="Jensen-2015">{{cite journal |last1=Jensen |first1=William B. |date=2015 |title=The positions of lanthanum (actinium) and lutetium (lawrencium) in the periodic table: an update |journal=Foundations of Chemistry |volume=17 |pages=23–31 |doi=10.1007/s10698-015-9216-1 |s2cid=98624395 |language=en }}</ref> }} == Bibliografia == {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Greenwood |first1=N. N. |last2=Earnshaw |first2=A. |title=Chemistry of the Elements |edition=2nd |publisher=Butterworth-Heinemann |language=en}} * {{cite book |last1=Petrucci |first1=Ralph H. |last2=Harwood |first2=William S. |last3=Herring |first3=F. Geoffrey |date=2002 |title=General Chemistry: Principles and Modern Applications |url=https://archive.org/details/generalchemistry00hill |url-access=registration |edition=8th |location=Upper Saddle River, N.J. |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014329-7 |lccn=2001032331 |oclc=46872308 |language=en}} * {{ill|Eric Scerri|en|Eric Scerri}}, 2020. ''The Periodic Table, Its Story and Its Significance'' (botimi i dytë). New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-091436-3}}. * {{cite book |last1=Siekierski |first1=S. |last2=Burgess |first2=J. |year=2002 |title=Concise Chemistry of the Elements |publisher=Horwood |isbn=978-1-898563-71-6 |language=en}} * {{cite book |last=Wulfsberg |first=Gary |date=2000 |title=Inorganic Chemistry |publisher=University Science Books |isbn=978-1-891389-01-6 |language=en}} {{Refend}} == Lexim i mëtejshëm == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Calvo |first=Miguel |year=2019 |title=Construyendo la Tabla Periódica |page=407 |location=Zaragoza, Spain |publisher=Prames |isbn=978-84-8321-908-9 |language=es}} * {{cite book |last=Emsley |first=J. |year=2011 |title=Nature's Building Blocks: An A–Z Guide to the Elements |chapter=The Periodic Table |pages=634–651 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |edition=New |isbn=978-0-19-960563-7 |author-link=John Emsley |language=en}} * {{cite book |first1=Marco |last1=Fontani |first2=Mariagrazia |last2=Costa |first3=Mary Virginia |last3=Orna |year=2007 |title=The Lost Elements: The Periodic Table's Shadow Side |page=508 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938334-4 |language=en}} * {{cite book |last=Mazurs |first=E. G. |year=1974 |title=Graphic Representations of the Periodic System During One Hundred Years |location=Alabama |publisher=University of Alabama Press |isbn=978-0-19-960563-7 |author-link=John Emsley |language=en}} * {{cite conference |editor1-first=D.H. |editor1-last=Rouvray |editor2-first=R. B. |editor2-last=King |title=The Periodic Table: Into the 21st Century |publisher=Research Studies Press |location=Baldock, Hertfordshire |conference=Proceedings of the 2nd International Conference on the Periodic Table, part 1, Kananaskis Guest Ranch, Alberta, 14–20 July 2003 |isbn=978-0-86380-292-8 |year=2004 |language=en}} * {{cite conference |editor1-first=D.H. |editor1-last=Rouvray |editor2-first=R. B. |editor2-last=King |title=The Mathematics of the Periodic Table |publisher=Nova Science |location=New York |conference=Proceedings of the 2nd International Conference on the Periodic Table, part 2, Kananaskis Guest Ranch, Alberta, 14–20 July 2003 |isbn=978-1-59454-259-6 |year=2006 |language=en}} * {{cite web |url=https://www.ericscerri.com/books_elements.pdf |title=Books on the Elements and the Periodic Table |last=Scerri |first=E |date=n.d. |access-date=2018-07-09 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811052254/https://www.ericscerri.com/books_elements.pdf |url-status=live |language=en}} * {{cite conference |editor1-first=E. |editor1-last=Scerri |editor2-first=G |editor2-last=Restrepo |title=Mendeleev to Oganesson: A Multidisciplinary Perspective on the Periodic Table |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |conference=Proceedings of the 3rd International Conference on the Periodic Table, Cuzco, Peru 14–16 August 2012 |isbn=978-0-86380-292-8 |year=2018 |language=en}} * {{cite book |last=van Spronsen |first=J. W. |title=The Periodic System of Chemical Elements: A History of the First Hundred Years |location=Amsterdam |publisher=Elsevier |year=1969 |isbn=978-0-444-40776-4 |language=en}} * {{cite conference |editor-first=M. |editor-last=Verde |title=Atti del convegno Mendeleeviano: Periodicità e simmetrie nella struttura elementare della materia |publisher=Accademia delle Scienze di Torino |location=Torino |trans-title=Aktet e konferencës Mendeleeviane: Periodiciteti dhe simetritë në strukturën elementare të materies |conference=1st International Conference on the Periodic Table, Torino-Roma, 15–21 September 1969 |year=1971 |language=it}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|Periodic table}} * [https://digital.sciencehistory.org/focus/periodic-tables Tabela periodike], faqe me materiale të përzgjedhura vizuale mbi tabelën periodike të elementeve, me theks te paraqitjet alternative, përfshirë format rrethore, cilindrike, piramidale, spirale dhe trekëndore, nga {{ill|Instituti i Historisë së Shkencës|en|Science History Institute}} [https://web.archive.org/web/20190202042542/https://digital.sciencehistory.org/ Koleksionet digjitale]. * [https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements Tabela periodike e elementeve e IUPAC-it] * [https://www.ptable.com/ Tabela periodike dinamike], me paraqitje ndërvepruese * [https://web.archive.org/web/20131014171011/https://www.ericscerri.com/ Eric Scerri], filozof i shquar i shkencës, i specializuar në historinë dhe filozofinë e tabelës periodike * [https://www.meta-synthesis.com/webbook//35_pt/pt_database.php Baza e të dhënave në internet e tabelave periodike] * [https://web.archive.org/web/20180112160406/https://www.acs.org/content/acs/en/greenchemistry/research-innovation/research-topics/endangered-elements.html Tabela periodike e elementeve të rrezikuara] * [https://periodictable.com/ Tabela periodike e mostrave] * [https://periodicvideos.com/ Tabela periodike e videove] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230703042907/https://www.periodicvideos.com/ |date=2023-07-03 }} * [https://webelements.com/ WebElements] * [https://www.periodicgraphicsofelements.com/ Grafikat periodike të elementeve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221230200920/https://www.periodicgraphicsofelements.com/ |date=2022-12-30 }} {{Authority control}} [[Kategoria:Tabela periodike e elementeve]] [[Kategoria:Elemente kimike]] [[Kategoria:Infografikë]] [[Kategoria:Kimi]] 2iolhbvherzfpbn7uy8vjgu1vd2opkq 0 75190 3060549 2853414 2026-10-30T09:15:05Z ~2026-57798-97 195169 update formatting, adding more references 3060549 wikitext text/x-wiki '''Fatmir Faslli Xhindi''' (lindur më [[1 prill]] [[1960]] në [[Fier]] – vrarë më [[2 maj]] [[2009]]) ishte intelektual dhe politikan shqiptar, anëtar i [[Partia Socialiste e Shqipërisë|Partisë Socialiste]] dhe deputet i [[Kuvendi i Shqipërisë|Kuvendit të Shqipërisë]]. == Jeta == === Arsimi === Xhindi u diplomua në Universitetin "Eqrem Çabej" të [[Gjirokastra|Gjirokastrës]], Fakulteti Histori-Gjeografi, dega Histori, në vitin 1986. Mori një diplomë të dytë në Fakultetin Juridik të [[Universiteti i Tiranës|Universitetit të Tiranës]] në vitin 2003 dhe një master për Shkencat Penale pranë Fakultetit të Drejtësisë në vitin 2005. === Karriera === Para karrierës politike, në vitet 1986–1989 punoi si mësues historie në fshatin Vlosh të Fierit, dhe më pas si drejtor i Shkollës së Mesme të Bashkuar Kurjan, po në Fier. Në vitet 1989–1991 ishte kryetar i Këshillit të Bashkuar Kurjan, dhe në vitet 1992–1996 kryetar i Komunës Kurjan. Anëtar i PS-së qysh në vitin 1991, nga viti 1996 ishte anëtar i Kryesisë së PS-së në Fier, anëtar i Këshillit Socialist të Qarkut Fier dhe anëtar i Komisionit për Pushtetin Vendor pranë KPD-së të PS-së. Si deputet ishte anëtar i Komisionit hetimor "Mbi përgjimet e paligjshme të telefonave" dhe i Komisionit parlamentar për Veprimtarinë Prodhuese, Tregtinë dhe Mjedisin. == Vrasja == Xhindi u vra më 2 maj 2009 në oborrin e shtëpisë së tij.<ref name="balkanweb">{{cite web |title=10 vjet nga vrasja e Xhindit, Balla: Drejtësia e re do t'i sqarojë gjërat |url=https://www.balkanweb.com/en/10-years-after-the-murder-of-the-genie--the-new-justice-system-will-shed-light-on-it/ |website=BalkanWeb |date=3 maj 2019 |access-date=30 tetor 2026}}</ref> Më 3 maj 2019, në 10-vjetorin e vrasjes, u mbajt një ceremoni përkujtimore në [[Roskovec]], ku morën pjesë kryetari i Kuvendit [[Gramoz Ruçi]], kryetari i grupit parlamentar të PS-së [[Taulant Balla]], deputetë të shumicës dhe përfaqësues vendorë.<ref name="balkanweb" /> Në ceremoni Balla deklaroi se sistemi i ri i drejtësisë do ta zgjidhte çështjen. Ai tha se PS-ja nuk kishte vepruar kundër qeverisë apo institucioneve të asaj kohe, por se ishte penduar që policia dhe prokuroria nuk reaguan në kohë për ta hedhur dritë mbi rastin, dhe se kushdo që ngrinte dorë kundër një deputeti të PS-së do të merrte ndëshkimin e merituar.<ref name="balkanweb" /> Djali i tij, [[Anduel Xhindi]], deputet i PS-së, kërkoi që vrasësit e të atit të gjenden: ''"Kanë kaluar 10 vjet nga ikja e babait tim dhe drejtësia nuk ka folur akoma"''. Kryetarja e Bashkisë Roskovec, Majlinda Bufi, dhe zëvendësministri i Mbrojtjes, Petro Koçi, kërkuan gjithashtu drejtësi.<ref name="balkanweb" /> == Referime == <references /> {{poli-cung}} [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Politikanë shqiptarë]] [[Kategoria:Deputetë të Kuvendit të Shqipërisë]] [[Kategoria:Deputetë në Shqipëri]] ff3sfvngom56vtbru7n0uxzvhyaxwsp 0 75307 3060563 3038302 2026-10-30T10:46:33Z CommonsDelinker 1198 Materiali multimedial [[c:File:Coa_Kastrioti_Family.svg|Coa_Kastrioti_Family.svg]] u zëvendësua me materialin multimedial [[c:File:Variation_of_the_CoA_of_the_Kastrioti_Family.svg|Variation_of_the_CoA_of_the_Kastrioti_Family.svg]] nga përdoruesi [[c:User: 3060563 wikitext text/x-wiki {{Konflikt ushtarak | konflikti = | pjesë_e = | foto = | përshkrimi = | data = | vendi = | rezultati = | territori = | luftuesi1 = | luftuesi2 = | luftuesi3 = | komandanti1 = | komandanti2 = | komandanti3 = | fuqia1 = | fuqia2 = | fuqia3 = | humbjet1 = | humbjet2 = | humbjet3 = | shënime = | lloji_i_hartës = | madhësia_e_hartës = | lartësia = | gjatësia = | përshkrimi_i_hartës = | etiketa_e_hartës = | conflict = Beteja e Albulenes | place = Zhejë, [[Kurbin]] | strength2 = 20,000 - 80,000 | strength1 = 8,000 -10,000 | casualties1 = Të pakta | casualties2 = 15,000 të vrarë<br>15,000 të kapur rob | commander1 = [[Skeda:Variation of the CoA of the Kastrioti Family.svg|20px]] [[Skënderbeu|Gjergj Kastrioti]] | commander2 = [[Skeda:Fictitious Ottoman flag 2.svg|25px]] [[Isak Beu|Isak Bej Evrenoz]]<br/>[[Skeda:Fictitious Ottoman flag 2.svg|25px]] [[Hamza Kastrioti]] {{POW}} | combatant1 = [[File:Albania Flag.png|25px|border]] [[Lidhja e Lezhës]] | combatant2 = [[Skeda:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|25px]] [[Perandoria Osmane]] | result = Fitojnë shqiptarët | date = 2 shtator 1457 <ref>Babinger p. 152.</ref> | caption = Gdhendje të një sulmi shqiptare në kampin turk gjatë betejës | image = [[Skeda:Assault on Turkish encampment.jpg|300px]] | partof = [[Kryengritja e Skënderbeut | Luftërat shqiptaro-osmane]] }} {{Luftërat shqiptaro-osmane}} '''Beteja e Albulenës''', e njohur edhe si '''Beteja e Ujëbardhës''', u zhvillua më [[2 shtator]] [[1457]] në [[Shqipëri]], midis forcave [[shqiptare]] të drejtuara nga [[Skënderbeu]] dhe një force ekspedite te [[Perandorisë Osmane]]. Ajo konsiderohet si fitorja më e madhe e Skënderbeut kundër osmanëve gjatë rebelimit të tij 25-vjeçar. [[Ushtria osmane]] kishte përafërsisht 80.000 ushtarë,<ref>Setton 193.</ref> edhe pse sot dyshohet që të kenë qenë më shumë se 40,000 në fushëbetejë, pasi që mijëra ushtarë kanë qenë të shpërndarë në vise të ndryshme të vendit. Forcat shqiptare, që numëronin rreth 8,000-20,000 vetë, u përballën me ato osmane në fushën e Ujëbardhës, midis [[Krujës]] dhe [[Lezhës]]. == Prapaskena == Beteja e dytë e Kosovës përfundoi me disfatën e [[Janosh Huniadit]]. Skënderbeu dhe forcat e tij nuk arritën t'iu vinin në ndihmë hungarezëve dhe si rezultat e disfatës, osmanët ishin të lirë nga presioni hungarez. Më [[1456]], sulltan [[Mehmeti II]] mblodhi një ushtri të madhe për të rrethuar [[Beogradin]]. Rrethimi zgjati disa javë, mirëpo ndërhyrja Huniadit i detyroi osmanët të tërhiqeshin. Tri javë më vonë, Huniadi vdiq dhe për Skënderbeun kjo do të thonte se do t'i duhej t'i luftonte osmanët i vetëm në [[Ballkan]]. Kështu, në pranverën e vitit [[1457]], sulltan [[Mehmeti II]] dërgoi një ushtri prej 40,000 vetash në drejtim të [[Shqipërisë]], të drejtuar nga Isa Bej Evernozi dhe [[Hamza Kastrioti]], nipi i [[Skënderbeut]].<ref name="Babinger">Babinger, page 152.</ref> Hamzai, që i kishte shërbyer Skënderbeut që nga fillimi i rebelimit, u bashkua me osmanët për shkaqe ambicioze. == Beteja == [[Skeda:Assault on Turkish encampment.jpg|parapamje|300px|Sulmi i ushtrisë shqiptare në kampin osman]] Plani [[Perandoria Osmane|osman]] ishte që ta vrisnin [[Skënderbeun]] sepse ata e dinin se pa të rezistenca shqiptare do të thyhej shpejt. Evernozi hyri në luginën e [[Bashkia Mat|Matit]] e depërtoi ngadalë drejt [[Krujës]]. Pasi pasuan disa përleshje të vogla midis dy palëve, Skënderbeu i tërhoqi forcat. Të lirë, osmanët plaçkitën zonën duke mbledhur informata. Pas disa javëve dhe asnjë shenje nga Skënderbeu, Evrenozi e [[Hamza Kastrioti|Hamzai]] filluan të mendonin se Skënderbeu ishte arratisur. Erdhën raporte se ai kishte humbur besimin e ushtrisë së tij, e cila kishte dezertuar, dhe se po përpiqej të kalonte në territoret e [[Arbëria Venedikase|Venedikut]]. Në fakt, më 21 korrik, guvernatori venecian i Durrësit Marco Diedo, i shkruante senatit të Venedikut se "Skënderbeu, i tradhtuar nga të gjithë, është duke u përpjekur të fshihet në malet e larta të Shqipërisë, përderisa osmanët sundojnë në Shqipëri". Në gusht, pozita e osmanëve në Shqipëri dukej e qëndrueshme. 20,000 ushtarë ruanin rrugët e furnizimeve, duke mbajtur nën rrethim fortesat në [[Çidhëna|Çidhën]], [[Dibër]] dhe [[Gur i Bardhë (Mat)|Petralbë]]. 15,000 të tjerë mbanin nën rrethim fortesat në Mat, [[Rodokal i Sipërm|Rodon]] dhe [[Petrelë]]. Pjesa tjetër e ushtrisë, rreth 30,000, lëvizën nga gryka e Matit për në Ujëbardhë, në veriperëndim të Krujës dhe në jug të [[Lezhës]], në mënyrë që të dyja qytetet të mund të mbaheshin nën vrojtim. Në fund të gushtit, tre muaj pasi kishin kaluar kufirin, ushtria osmane kishte arritur një nivel vetëkënaqësie, ndërsa vigjilenca e tyre kishte rënë ndjeshëm. Me 2 shtator, Skënderbeu vendosi që të kalonte në ofensivë. Atij i duhej që të bënte një goditje të fuqishme dhe të befasishme ndaj pjesës kryesore të ushtrisë osmane dhe ta shkatërronte atë para se të vinin përforcimet në vendet e tjera. Nëse beteja do të zgjaste shumë, dhe forcat e tij do të detyroheshin të luftonin ballë për ballë me forcat osmane, osmanët do të kishin avantazh. Grupe të vogla shqiptare trazonin patrullat osmane, ndërsa pjesa kryesore e ushtrisë shqiptare i afrohej pjesës veriore të kampit. Në mesditë, trupat osmanë u zgjuan nga gjumi i mesditës duke e gjetur armikun në kamp. Një zhurmë e madhe, e shkaktuar nga mijëra mjete metalike zhurmëndjellëse, u la mbresën se ishin përballë një ushtrie më të madhe. U shkaktua ngatërresë kur kalorësia shqiptare erdhi nga perëndimi, ndërsa këmbësorët po e hapnin rrugën drejt qendrës së kampit. Shumë shpejt çoroditja u shndërrua në panik kur komandantët osmanë nuk arritën të merrnin situatën nën kontroll. Një përpjekje për mbrojtje u bë nga Hamzai, por Skënderbeu i kishte kushtuar rëndësi kryesore shkatërrimit të tij dhe spahinjve nën të, duke dërguar kundër tij gardën e tij personale prej 2,000 kalorësish. Hamzai, pasi u habit plotësisht nga goditja, u shty prapa në panik. Brenda dy orëve kampi osman ishte i tëri në duart e shqiptarëve, përderisa pjesa e mbetur e ushtrisë së shpartalluar osmane u arratis. Humbjet e osmanëve duhet të kenë qenë nga 15,000 deri në 30,000. Këtij numri duhet t'i shtohen edhe 15,000 robër, ndërsa tërë plaçka e kampit ra në duart e shqiptarëve.<ref name="Babinger"/> Hamza Kastrioti u zu i gjallë dhe u internua në [[Mbretëria e Napolit|Napoli]], i akuzuar për tradhti. Ai u lirua më vonë, dhe së bashku me familjen e tij, shkoi në Perandorinë Osmane, ku vdiq në fillim të vitit [[1460]] si lajmetar i sulltanit ne zona lufte. == Rëndësia e betejës == Beteja e Albulenës ishte e rëndësishme për rezistencën ndaj Perandorisë Osmane. Fitorja e shqiptarëve e detyroi [[Mehmetin II]] të nënshkruante një armëpushim me [[Skënderbeun]], i cili do të zgjaste 3 vjet.<ref>Sugar 67.</ref> Në vitin [[1461]], Skënderbeu u vendos në [[Itali]] që të ndihmonte mbretin Ferdinand I të Napolit, në përpjekje që të rimerrte fronin nga Anjou. Ferdinandi, si babai i tij [[Alfonsi V]], ishte aleat i rëndësishëm i Skënderbeut, dhe e ndihmonte atë materialisht dhe e furnizonte me armë moderne. == Literatura == * Babinger, Franz (1978). ''Mehmed the Conqueror and His Time''. Ralph Mannheim, translator. Princeton: [[Universiteti i Princeton|Princeton University]] Press, ISBN 0-691-01078-1. * Davenport, R. A. (1838). ''The Life of Ali Pasha of Tepelini''. London: Thomas Tegg. * Elsie, Robert (2004). ''Historical Dictionary of Kosova''. Lanham, MD: Scarecrow Press, ISBN 0-8108-5309-4. * Runciman, Steven (1990). ''The Fall of Constantinople 1453''. Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-39832-0. * Setton, Kenneth (1978). ''The Papacy and the Levant''. American Philosophical Society, ISBN 0-87169-114-0. * Suger, Peter F (1983). ''Southeastern Europe Under Ottoman Rule, 1354-1804''. Seattle: University of Washington Press, ISBN 0-295-96033-7. * Hodgkinson, Harry (1999). ''Scanderbeg: From Ottoman Captive to Albanian Hero''. Centre for Albanian Studies ISBN 1-873928-13-0 * Francione, Gennaro (2003). ''Skenderbeu: Një hero modern'' (in Albanian translated from Italian). Shtëpia botuese "Naim Frashëri" == Burimet == {{reflist}} [[Kategoria:Veprime luftarake të Skënderbeut]] [[Kategoria:Beteja që përfshijnë Perandorinë Osmane]] [[Kategoria:Konflikte në 1457]] [[Kategoria:1457 në Shqipëri]] nlqtfbuqjgk5aeb6nc6jaangrkda4hv 0 81622 3060571 2978623 2026-10-30T11:46:29Z Mitrovica02 128863 3060571 wikitext text/x-wiki {{short description|Futbollist dhe trajner shqiptar}} {{Infobox football biography | name = Kristaq Mile | image = | full_name = Kristaq Mile | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1958|4|29}} | birth_place = [[Berat]], Shqipëri | height = | position = [[Midfielder (association football)|Midfielder]] | years1 = 1977–1988 | clubs1 = [[FK Tomori Berat|Tomori Berat]] | caps1 = | goals1 = | years2 = 1988–1989 | clubs2 = [[SK Skrapari|Skrapari]] | caps2 = | goals2 = | nationalyears1 = 1985 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | manageryears1 = 1993–1997| managerclubs1 = [[FK Tomori Berat|Tomori]] | manageryears2 = 2000–2002| managerclubs2 = Tomori | manageryears3 = 2002–2003| managerclubs3 = [[KF Lushnja|Lushnja]] | manageryears4 = 2003–2004| managerclubs4 = [[KF Bylis|Bylis]] | manageryears5 = 2005–2007| managerclubs5 = Tomori | manageryears6 = 2007–2008| managerclubs6 = [[KS Teuta Durrës|Teuta]] | manageryears7 = 2008–2009| managerclubs7 = Tomori | manageryears8 = 2009 | managerclubs8 = [[KS Shkumbini Peqin|Shkumbini]] | manageryears9 = 2011–2012| managerclubs9 = Shkumbini | manageryears10= 2012 | managerclubs10= Tomori | manageryears11= 2012–2013| managerclubs11= Shkumbini | manageryears12= 2013–2014| managerclubs12= [[KS Kastrioti|Kastrioti]] | manageryears13= 2015 | managerclubs13= Tomori | manageryears14= 2015–2016| managerclubs14= Shkumbini | manageryears15= 2016–2017| managerclubs15= [[KF Naftëtari|Naftëtari]] }} '''Kristaq Mile''' ka qenë futbollist i [[KS Tomori|Klubit Sportiv Tomori]] të qytetit të [[Berati]]t në vitet [[1980]].<ref>[http://albaniansport.net/new/naftetari-mile-pa-dorashka-te-tjeret-te-luftojne-per-vendin-e-dyte/ Naftëtari / Mile, pa dorashka: Të tjerët të luftojnë për vendin e dytë] - Albanian Sport {{in lang|sq}}</ref> ==Burime== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Mile, Kristaq}} [[Kategoria:Lindje 1958]] [[Kategoria:Futbollistë nga Berati]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tomori]] [[Kategoria:Futbollistë në SK Skrapari]] [[Kategoria:Trajnerë shqiptarë futbolli]] [[Kategoria:Trajnerë në KF Tomori]] [[Kategoria:Trajnerë në KS Lushnja]] [[Kategoria:Trajnerë në KF Bylis]] [[Kategoria:Trajnerë në KF Teuta]] {{fut-cung}} 20otg3wpfw2gban69t09tuxwqp4xmjq 0 88025 3060551 1687620 2026-10-30T09:23:11Z Рассилон 88369 redirect to duplicate 3060551 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Enzimat]] n114uhbfd5b8zsdzegvy9p4tds0zmqo 0 108257 3060456 3059880 2026-10-29T20:23:17Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060456 wikitext text/x-wiki {{Short description|Shoqëri komplekse e shtresëzuar}} {{Duhen më shumë referime|date=February 2026}} {{Use dmy dates|date=September 2022}} <!-- Nga en.wiki: style prompts -->[[Skeda:standard of Ur - Peace Panel - Sumer.jpg|thumb|Sumerët e lashtë të [[Mesopotamia|Mesopotamisë]] përbënin qytetërimin më të hershëm në botë, i cili nisi rreth vitit 4000 p.e.s. Këtu paraqiten rreth vitit 2500 p.e.s., me rolet e ndryshme shoqërore në shoqërinë sumere të Urut.]] [[Skeda:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|thumb|[[Egjipti i Lashtë]] është një shembull i qytetërimeve të para; ndërtimi i [[piramida]]ve nisi në mijëvjeçarin e tretë p.e.s.<ref name="ucl">{{cite web |url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/index.html|title=Chronology|year=2000|website=Digital Egypt for Universities |publisher=University College London|archive-url=https://web.archive.org/web/20080316015559/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/index.html |archive-date=2008-03-16 |url-status=live|language=en}}</ref>]] Një '''qytetërim''' (në [[Gjuha angleze amerikane|anglishten amerikane]] dhe sipas [[Oxford spelling|drejtshkrimit të Oksfordit]]) ose '''civilisation''' (në [[Gjuha angleze britanike|anglishten britanike]] të zakonshme) është çdo [[Shoqëria e ndërlikuar|shoqëri e ndërlikuar]] e karakterizuar nga zhvillimi i [[shteti]]t, [[urbanizimi]]t dhe sistemeve simbolike të standardizuara të [[komunikimi]]t, përkatësisht [[Sistemi i shkrimit|sistemeve të shkrimit]].<ref name="Haviland 2013">{{cite book|last=Haviland |first=William|title=Cultural Anthropology: The Human Challenge |publisher=Cengage Learning|year=2013|page=250|url=https://books.google.com/books?id=DfEWAAAAQBAJ&q=%22civilization+refers+to+societies%22 |display-authors=etal|isbn=978-1-285-67530-5 |access-date=2015-06-20|archive-date=2019-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713215613/https://books.google.com/books?id=DfEWAAAAQBAJ&q=%22civilization+refers+to+societies%22 |url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Fernández-Armesto 2001">{{cite book|last=Fernández-Armesto|first=Felipe|title=Civilizations: Culture, Ambition, and the Transformation of Nature|publisher=Simon & Schuster|year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=3MNzi698aXwC|isbn=978-0-7432-1650-0|access-date=2015-06-20 |archive-date=2021-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401104653/https://books.google.com/books?id=3MNzi698aXwC|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Boyden 2004">{{cite book|last=Boyden|first=Stephen Vickers|title=The Biology of Civilisation|year=2004|pages=7–8|publisher=UNSW Press|url=https://books.google.com/books?id=TX78DfVbM7kC&q=%22the+essential+precondition%22|isbn=978-0-86840-766-1|access-date=2015-06-20 |archive-date=2016-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230072508/https://books.google.com/books?id=TX78DfVbM7kC&q=%22the+essential+precondition%22|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Solms-Laubach 2007">{{cite book|first=Franz|last=Solms-Laubach|title=Nietzsche and Early German and Austrian Sociology |publisher=Walter de Gruyter|year=2007|pages=115, 117, 212 |url=https://books.google.com/books?id=TxTITNduFc4C|isbn=978-3-11-018109-8|access-date=2015-06-20 |archive-date=2016-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230074441/https://books.google.com/books?id=TxTITNduFc4C&dq |url-status=live|language=en}}</ref><ref name="AbdelRahim">{{Cite book|title=Children's literature, domestication and social foundation: Narratives of civilization and wilderness|last=AbdelRahim |first=Layla|year=2015|isbn=978-0-415-66110-2|publisher=Routledge|location=New York|page=8|oclc=897810261|language=en}}</ref> Qytetërimet organizohen rreth vendbanimeve me dendësi të lartë të popullsisë, të ndara në [[Hierarkia|hierarki]] dhe [[klasa shoqërore]] pak a shumë të ngurta, me ndarje të punës, shpesh me një elitë sunduese dhe popullsi urbane e rurale të varura prej saj, të cilat merren me [[Bujqësia intensive|bujqësi intensive]], [[Xehetaria|xehetari]], prodhimtari në shkallë të vogël dhe [[Tregtia|tregti]]. Qytetërimi përqendron pushtetin, duke zgjeruar kontrollin njerëzor mbi pjesën tjetër të natyrës, përfshirë edhe mbi njerëzit e tjerë.<ref name=":5">{{Cite book |title=The Sources of Social Power |last=Mann |first=Michael |publisher=Cambridge University Press |year=1986 |volume=1 |pages=34–41 |author-link=Michael Mann (sociologist)|language=en}}</ref> Qytetërimet karakterizohen nga [[bujqësia]], [[arkitektura]], [[infrastruktura]], [[Inovacioni|përparimi teknologjik]], [[valuta]], [[taksimi]], rregullimi dhe specializimi i ndërlikuar i punës.<ref name="Solms-Laubach 2007" /><ref name="AbdelRahim" /><ref>{{cite book |last1=Morris |first1=Ian |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |url=https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691155685/the-measure-of-civilization |date=2013 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15568-5 |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529174320/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691155685/the-measure-of-civilization |url-status=live |language=en}}</ref> [[Skeda:OracleWinter.jpg|thumb|Shkrimi orakular mbi eshtra i [[Dinastia Shang|dinastisë Shang]] (shek. XVI (?)–XI p.e.s.). [[Historia e Kinës|Kina]] është një nga qytetërimet më të vjetra në botë dhe mund të ketë zënë fill në shekullin XXI p.e.s.]] Qytetërimi shpesh kuptohet si një [[Kultura|kulturë]] më e madhe dhe, historikisht, «më e përparuar», në kundërvënie të nënkuptuar me kultura më të vogla ose gjoja më pak të përparuara,<ref name="Adams 1966">{{cite book |author=Adams, Robert McCormick|title=The Evolution of Urban Society |year=1966 |page=13 |publisher=Transaction Publishers|url=https://books.google.com/books?id=JrZOwKU0TlsC&q=%22civilizations+are+associated%22|isbn=978-0-202-36594-7|access-date=2015-06-20 |archive-date=2016-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230073713/https://books.google.com/books?id=JrZOwKU0TlsC&q=%22civilizations+are+associated%22|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Wright 2004">{{cite book|first=Ronald|last=Wright|title=A Short History anthropological. |year=2004 |publisher=House of Anansi Press |isbn=978-0-88784-706-6|language=en}}</ref><ref name="Llobera 2003">{{cite book|first=Josep |last=Llobera |title=An Invitation to Anthropology|publisher=Berghahn Books|year=2003|pages=136–137 |url=https://books.google.com/books?id=_-LDyWxODjAC&q=%22best-known+definition%22 |isbn=978-1-57181-597-2 |access-date=2015-06-20|archive-date=2016-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230074407/https://books.google.com/books?id=_-LDyWxODjAC&q=%22best-known+definition%22|url-status=live|language=en}}</ref><ref name=":4">{{cite book|last=Bolesti|first=Maria|title=Barbarism and Its Discontents|year=2013|publisher=Stanford University Press|url=https://books.google.com/books?id=cpZZKabXvWAC|isbn=978-0-8047-8537-2|access-date=2015-06-20|archive-date=2023-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20231121220741/https://books.google.com/books?id=cpZZKabXvWAC|url-status=live|language=en}}</ref> madje edhe me shoqëritë brenda vetë qytetërimeve dhe gjatë historisë së tyre. Në përgjithësi, qytetërimi vihet në kontrast me shoqëritë fisnore të decentralizuara, përfshirë kulturat e blegtorëve nomadë, shoqëritë e [[neoliti]]t ose gjuetarëve-mbledhës. Fjala ''qytetërim'' lidhet me latinishten {{lang|la|[[civitas]]}}, ose «[[Qyteti|qytet]]». Siç e shpjegon [[National Geographic Society]]: «Prandaj, përkufizimi më themelor i fjalës ''qytetërim'' është “një shoqëri e përbërë nga qytete”.»<ref>{{cite web |title=Civilizations |date=2022-05-20 |access-date=2023-05-29 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/civilizations/ |website=National Geographic Education |publisher=National Geographic Society |language=en |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529174213/https://education.nationalgeographic.org/resource/civilizations/ |url-status=live }}</ref> Shfaqja më e hershme e qytetërimeve zakonisht lidhet me fazat e fundit të [[Revolucioni neolitik|Revolucionit neolitik]] në [[Azia Jugperëndimore|Azinë Jugperëndimore]], që kulmuan me procesin relativisht të shpejtë të revolucionit urban dhe formimit të shtetit, një zhvillim politik i lidhur me shfaqjen e një elite qeverisëse. == Historia e konceptit == Fjala angleze ''civilization'' vjen nga frëngjishtja {{lang|fr|civilisé}} («i qytetëruar»), e cila rrjedh nga {{lang|la|civilis}} («civil»), e lidhur me {{lang|la|civis}} («qytetar») dhe {{lang|la|civitas}} («qytet»).<ref name=":6">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=3041K2Zv76AC&pg=PT73 |title=The SAGE Glossary of the Social and Behavioral Sciences |last=Sullivan |first=Larry E. |year=2009 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4129-5143-2 |page=73 |language=en |access-date=20 June 2015 |archive-date=30 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230003359/https://books.google.com/books?id=3041K2Zv76AC&pg=PT73 |url-status=live }}</ref> Vepra themelore për këtë temë është ''[[The Civilizing Process|Procesi i qytetërimit]]'' (1939) i {{ill|Norbert Elias|en|Norbert Elias}}, i cili gjurmon [[mores|normat shoqërore]] nga shoqëria oborrtare e Mesjetës deri te [[Periudha e hershme moderne]].{{Efn|Ajo mbetet studimi sociologjik më me ndikim për këtë temë dhe ka nxitur një literaturë të gjerë dytësore. Veçanërisht, {{ill|Hans Peter Duerr|en|Hans Peter Duerr}} e sulmoi në një vepër madhore (3.500 faqe në pesë vëllime, botuar më 1988–2002). Elias, atëherë në të nëntëdhjetat, arriti t’i përgjigjej kritikës një vit para vdekjes. Më 2002, vetë Duerr u kritikua nga Michael Hinz në veprën e tij {{lang|de|Der Zivilisationsprozeß: Mythos oder Realität}} (2002), ku thuhej se kritika e Duerrit përbënte shpifje dashakeqe ndaj Eliasit, përmes zbatimit të tepruar të standardeve të [[korrektësia politike|korrektësisë politike]].<ref>{{Cite magazine |magazine=[[Der Spiegel]] |url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-25327104.html |issue=40 |volume=2002 |date=30 September 2002 |title=Denker: Entlarvende Briefe |language=de |access-date=16 October 2014 |archive-date=28 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228225831/http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-25327104.html |url-status=dead }}</ref>}} Në ''The Philosophy of Civilization'' (1923), {{ill|Albert Schweitzer|en|Albert Schweitzer}} paraqet dy këndvështrime: një krejtësisht [[Materializmi|material]] dhe një tjetër material e [[etikë|etik]]. Ai tha se kriza botërore vinte nga humbja prej njerëzimit e idesë etike të qytetërimit, «shuma e përgjithshme e gjithë përparimit të bërë nga njeriu në çdo fushë veprimi dhe nga çdo këndvështrim, për aq sa ky përparim ndihmon në përsosjen shpirtërore të individëve dhe në përparimin e të gjithëve».<ref name=":8">Albert Schweitzer. ''The Philosophy of Civilization'', përkthyer nga C. T. Campion (Amherst, NY: Prometheus Books, 1987), f. 91.</ref>[[Skeda:Grün - The End of Dinner.jpg|thumb|''The End of Dinner'' nga [[Jules-Alexandre Grün]] (1913). Shfaqja e [[sjelljet në tryezë|sjelljeve në tryezë]] dhe formave të tjera të [[etiketë]]s e të vetëpërmbajtjes paraqitet si karakteristikë e shoqërisë ''së qytetëruar'' nga [[Norbert Elias]] në librin e tij ''[[The Civilizing Process|Procesi i qytetërimit]]'' (1939).]] Fjalë të afërta si «civilitet» u zhvilluan në mesin e shekullit XVI. Emri abstrakt «qytetërim», me kuptimin «gjendje e qytetëruar», u shfaq në vitet 1760, sërish nga frëngjishtja. Përdorimi i parë i njohur në frëngjisht daton më 1757, nga {{ill|Victor de Riqueti, marquis de Mirabeau|en|Victor de Riqueti, marquis de Mirabeau}}, ndërsa përdorimi i parë në anglisht i atribuohet {{ill|Adam Ferguson|en|Adam Ferguson}}, i cili në veprën e tij të vitit 1767 ''Essay on the History of Civil Society'' shkroi: <!-- Nga en.wiki: Keep original spelling please. -->«Jo vetëm individi përparon nga foshnjëria drejt burrërisë, por edhe vetë lloji njerëzor nga vrazhdësia drejt qytetërimit».<ref name=Benveniste>Cituar sipas {{ill|Émile Benveniste|en|Émile Benveniste}}, {{lang|fr|Civilisation. Contribution à l'histoire du mot}} [''Qytetërimi. Kontribut për historinë e fjalës''], 1954, botuar në {{lang|fr|Problèmes de linguistique générale}}, [[Éditions Gallimard]], 1966, f. 336–345 (përkthyer nga Mary Elizabeth Meek si ''Problems in general linguistics'', 2 vëll., 1971).</ref> Prandaj, fjala vihej përballë barbarisë ose vrazhdësisë, në ndjekjen aktive të [[Përparimi (histori)|përparimit]] që karakterizonte [[Epoka e Iluminizmit|Epokën e Iluminizmit]]. Në fund të shekullit XVIII dhe në fillim të shekullit XIX, gjatë [[Revolucioni Francez|Revolucionit Francez]], «qytetërimi» përdorej në [[Numri gramatikor|njëjës]], asnjëherë në shumës, dhe nënkuptonte përparimin e njerëzimit si tërësi. Kështu përdoret ende në frëngjisht.<ref name=velkley /> Përdorimi i «qytetërimeve» si emër i numërueshëm u shfaq herë pas here në shekullin XIX, por u bë shumë më i zakonshëm në pjesën e mëvonshme të shekullit XX; ndonjëherë nënkuptonte thjesht kulturën (e cila fillimisht ishte vetë një emër i panumërueshëm, por u bë i numërueshëm në kontekstin e [[Etnografia|etnografisë]]).<ref name=":10">«Civilization» (1974), ''[[Encyclopædia Britannica]]'', bot. i 15-të, vëll. II, ''Encyclopædia Britannica, Inc.'', f. 956. Marrë më 25 gusht 2007.</ref> Përdorimi i termave «qytetërim» dhe «kulturë» si sinonime ishte i pazakontë deri atëherë; për shembull, disa lloje kulturash zakonisht nuk përshkruheshin si qytetërime.<ref>{{Cite journal |last1=Lottick |first1=Kenneth V. |title=Some Distinctions between Culture and Civilization as Displayed in Sociological Literature |journal=Social Forces |year=1950 |volume=28 |issue=3 |pages=240–250 |doi=10.2307/2572007 |jstor=2572007 |url=https://www.jstor.org/stable/2572007 |issn=0037-7732 |language=en |access-date=19 September 2023 |archive-date=24 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024040544/https://www.jstor.org/stable/2572007 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Në vitin 1996, [[Samuel Huntington|Samuel P. Huntington]] e përkufizoi qytetërimin thjesht si «kulturë në shkallë të gjerë».<ref>{{Cite book |last=Huntington |first=Samuel P. |title=The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order |publisher=Simon & Schuster |year=1996 |page=41 |isbn=978-0-684-81164-2 |language=en |quote=Civilization and culture both refer to the overall way of life of a people, and a civilization is a culture writ large. They both involve the “values, norms, institutions, and modes of thinking to which successive generations in a given society have attached primary importance.” }}</ref> Që në shekullin XVIII, qytetërimi nuk shihej gjithmonë si përmirësim. Një dallim historikisht i rëndësishëm mes kulturës dhe qytetërimit gjendet në shkrimet e Rousseau-së, veçanërisht në veprën e tij mbi edukimin, ''Emile''. Këtu, qytetërimi, duke qenë më racional dhe i nxitur nga shoqëria, nuk përputhet plotësisht me [[Natyra njerëzore|natyrën njerëzore]]; «plotësia njerëzore mund të arrihet vetëm përmes rikthimit te, ose afrimit me, një unitet fillestar ligjërimor apo pararaional me natyrën» (shih [[Egërsia fisnike|egërsinë fisnike]]). Prej kësaj u zhvillua një qasje e re, veçanërisht në Gjermani, fillimisht nga [[Johan Gotfrid Herder|Johann Gottfried Herder]] dhe më vonë nga filozofë si Kierkegaard dhe Nietzsche. Kjo qasje i sheh kulturat si organizma natyrorë, të papërcaktuar nga «veprime të vetëdijshme, racionale dhe të qëllimshme», por nga një lloj «shpirti popullor» pararaional. Në të kundërt, qytetërimi, ndonëse më racional dhe më i suksesshëm në përparimin material, është i panatyrshëm dhe sjell «veset e jetës shoqërore» si dinakëria, hipokrizia, zilia dhe lakmia.<ref name=velkley>{{Cite book |title=Being after Rousseau: Philosophy and Culture in Question |last=Velkley |first=Richard |year=2002 |chapter=The Tension in the Beautiful: On Culture and Civilization in Rousseau and German Philosophy |pages=11–30 |publisher=The University of Chicago Press |language=en}}</ref> Gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], {{ill|Leo Strauss|en|Leo Strauss}}, pasi ishte larguar nga Gjermania, argumentoi në Nju Jork se ky këndvështrim për qytetërimin qëndronte pas [[nazizmi]]t, [[militarizmi]]t dhe [[nihilizmi]]t gjerman.<ref name=":11">«[https://archive.org/details/LeoStraussGermanNihilismIntegral1941 On German Nihilism]» (1999, fillimisht ligjëratë e vitit 1941), ''Interpretation'' 26, nr. 3, redaktuar nga David Janssens dhe Daniel Tanguay.</ref> == Karakteristikat == [[Skeda:The west front of the Parthenon and the Erechtheion, from the Propylaea - Dodwell Edward - 1819.jpg|thumb|right|Akropoli i [[Athina|Athinës]]: [[Greqia]] është parë tradicionalisht si djepi i një qytetërimi të veçantë evropian ose të [[Kultura perëndimore|kulturës perëndimore]].<ref name=":2">{{cite encyclopaedia |encyclopaedia=Encyclopedia Britannica |title=Athens |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |archive-date=2009-01-06 |access-date=2008-12-31 |language=en |quote=Ancient Greek Athenai, historic city and capital of Greece. Many of classical civilization's intellectual and artistic ideas originated there, and the city is generally considered to be the birthplace of Western civilization}}</ref><ref>{{Cite thesis |last=Brown |first=Thomas J. |year=1975 |title=The Athenian furies: Observations on the major factors effecting politics in modern Greece, 1973–1974 |url=http://cardinalscholar.bsu.edu/handle/handle/178425 |publisher=Ball State University |quote=Greece is a picturesque country on the southern tip of the Balkan Peninsula straddling the always-blue Agean, Ionian and Adriatic Seas. Considered by many to be the cradle of Western Civilization and the birthplace of democracy, her ancient past has long been the source and inspiration of Western thought. |access-date=2022-08-14 |archive-date=2022-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522072827/https://cardinalscholar.bsu.edu/handle/handle/178425 |url-status=live |language=en }}</ref>]] Shkencëtarët socialë si [[V. Gordon Childe]] kanë përcaktuar një sërë tiparesh që e dallojnë qytetërimin nga llojet e tjera të shoqërisë.<ref>{{cite book |last1=Childe |first1=Gordon |author1-link=V. Gordon Childe |title=What Happened In History |date=1950 |orig-date=1923 |publisher=Penguin |location=Harmondsworth, Middlesex, England |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.100247/page/n5/mode/2up |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Childe |first1=V. Gordon [Vere Gordon]|author1-link=V. Gordon Childe |title=Man makes himself |date=1951 |publisher=New American Library |location=New York |url=https://archive.org/details/manmakeshimself00chil |orig-date=1936 |url-access=registration |language=en}}</ref> Qytetërimet janë dalluar nga mënyrat e tyre të jetesës, llojet e [[Mënyra e jetesës|mjeteve të jetesës]], modelet e [[Vendbanimi|vendbanimeve]], [[format e qeverisjes]], [[shtresëzimi shoqëror]], sistemet ekonomike, [[shkrim-leximi]] dhe tipare të tjera kulturore. [[Andrew Nikiforuk]] argumenton se «qytetërimet mbështeteshin te muskujt e njerëzve të vënë në pranga. Energjia e skllevërve nevojitej për të mbjellë të korrat, për të veshur perandorët dhe për të ndërtuar qytete», dhe e konsideron [[Skllavëria|skllavërinë]] tipar të zakonshëm të qytetërimeve paramoderne.<ref name="Nikiforuk">{{cite book |last1=Nikiforuk |first1=Andrew |title=The Energy of Slaves: Oil and the new servitude |date=2012 |publisher=Greystone Books; David Suzuki Foundation |location=Vancouver, BC, Canada |isbn=978-1-55365-978-5 |url=https://archive.org/details/energyofslavesoi0000niki |url-access=registration |language=en}}</ref> Të gjitha qytetërimet janë mbështetur te [[bujqësia]] për të siguruar jetesën, me përjashtim të mundshëm të disa qytetërimeve të hershme në Peru, të cilat mund të jenë mbështetur te burimet detare.<ref name=":14">{{cite magazine |url=https://www.hallofmaat.com/ancientamerican/the-maritime-foundations-of-andean-civilization-an-evolving-hypothesis/ |title=The Maritime Foundations of Andean Civilization: An Evolving Hypothesis |last=Moseley |first=Michael |magazine=In the Hall of Ma'at |date=2005-01-24 |archive-date=2023-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405081206/https://www.hallofmaat.com/ancientamerican/the-maritime-foundations-of-andean-civilization-an-evolving-hypothesis/ |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Moseley |first=Michael |title=The Maritime Foundations of Andean Civilization |title-link=Maritime Foundations of Andean Civilization |year=1975 |publisher=Cummings |location=Menlo Park |isbn=978-0-8465-4800-3 |language=en}}</ref> Shumica e qytetërimeve të zhvilluara dhe të përhershme mbështeteshin te kultivimi i drithërave. Modeli tradicional i «tepricës» supozon se kultivimi i drithërave krijon rezerva të akumuluara dhe tepricë ushqimore, veçanërisht kur njerëzit përdorin teknika bujqësore intensive, si [[plehërimi]] artificial, [[ujitja]] dhe [[qarkullimi i të korrave]]. Prodhimi nga [[kopshtaria]] mund të grumbullohet, por kjo është më e vështirë; prandaj qytetërimet e mbështetura te kopshtaria kanë qenë shumë të rralla.<ref>{{cite book |editor1-last=Hadjikoumis |editor1-first=Angelos |editor2-last=Robinson |editor2-first=Erick |editor3-last=Viner-Daniels |editor3-first=Sarah |title=The dynamics of neolithisation in Europe: Studies in honour of Andrew Sherratt |date=2011 |publisher=Oxbow Books |location=Oxford Oakville, CT, U.S |isbn=978-1-84217-999-4 |page=1 |edition=1st |language=en}}</ref> Tepricat e drithërave kanë qenë veçanërisht të rëndësishme, sepse [[Ruajtja e ushqimit|drithërat mund të ruhen]] për një kohë të gjatë. Hulumtimet e botuara në revistën ''[[Journal of Political Economy]]'' kundërshtojnë modelin e tepricës. Ato supozojnë se kopshtaria ishte më produktive se kultivimi i drithërave. Megjithatë, vetëm kultivimi i drithërave prodhoi qytetërim për shkak të mundësisë për të përvetësuar të korrat vjetore. Popullsitë rurale që mund të kultivonin vetëm drithëra mund të tatoheshin, duke mundësuar krijimin e një elite që vendoste taksa dhe zhvillimin urban. Kjo pati gjithashtu një ndikim negativ mbi popullsinë rurale: rriti prodhimin bujqësor relativ për fermer dhe, duke frenuar rritjen e popullsisë rurale, favorizoi rritjen urbane. Përshtatshmëria e rrënjëve dhe zhardhokëve me rendiment të lartë doli në fakt të ishte një mallkim i bollëkut, i cili pengoi shfaqjen e shteteve dhe pengoi zhvillimin ekonomik.<ref>{{cite news |last=Kiggins |first=Sheila |url=https://phys.org/news/2022-04-civilization.html |title=Study sheds new light on the origin of civilization |work=Phys.org |access-date=2022-05-25 |archive-date=2022-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418071200/https://phys.org/news/2022-04-civilization.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="JOPE">{{Cite journal |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/718372#:~:text=The%20conventional%20theory%20about%20the,elites%20and%2C%20eventually%2C%20states. |doi=10.1086/718372 |title=The Origin of the State: Land Productivity or Appropriability? |year=2022 |last1=Mayshar |first1=Joram |last2=Moav |first2=Omer |last3=Pascali |first3=Luigi |journal=Journal of Political Economy |volume=130 |issue=4 |pages=1091–1144 |hdl=10230/57736 |s2cid=244818703 |access-date=2022-04-17 |url-status=live |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417220207/https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/718372#:~:text=The%20conventional%20theory%20about%20the,elites%20and%2C%20eventually%2C%20states |hdl-access=free |issn=0022-3808 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Një tepricë ushqimi u mundëson disa njerëzve të bëjnë gjëra të tjera përveç prodhimit të ushqimit për të jetuar: qytetërimet e hershme përfshinin ushtarë, artizanë, [[Prifti|priftërinj]] e priftëresha, si dhe njerëz të tjerë me profesione të specializuara. Teprica e ushqimit sjell ndarjen e punës dhe një larmi më të madhe veprimtarish njerëzore, tipar përcaktues i qytetërimeve. Megjithatë, në disa vende, gjuetarët-mbledhësit kanë pasur mundësi të siguronin teprica ushqimore, siç ndodhte ndër disa popuj autoktonë të [[Rajoni veriperëndimor i Paqësorit|Rajonit veriperëndimor të Paqësorit]] dhe, ndoshta, gjatë kulturës mezolitike natufiane. Është e mundur që tepricat ushqimore, organizimi shoqëror relativisht i gjerë dhe ndarja e punës t’i kenë paraprirë zbutjes së bimëve dhe kafshëve.<ref>{{cite magazine |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2011/06/gobekli-tepe/mann-text/1 |title=Göbekli Tepe |magazine=National Geographic |date=June 2011 |last=Mann |first=Charles C. |access-date=2011-07-08 |archive-date=2018-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227040742/http://ngm.nationalgeographic.com/2011/06/gobekli-tepe/mann-text/1 |url-status=dead |language=en}}</ref> Qytetërimet kanë modele vendbanimi dukshëm të ndryshme nga ato të shoqërive të tjera. Fjala ''qytetërim'' nganjëherë përkufizohet si «të jetuarit në qytete».<ref name="6 glasses">{{cite book |last1=Standage |first1=Tom |author1-link=Tom Standage |title=A History of the World in 6 Glasses |date=2005 |page=25 |location=New York |publisher=Walker & Company |isbn=978-0-8027-1447-3 |oclc=57009997 |language=en}} * Shih edhe: {{cite episode |date=2005-06-07 |last=Brighton |first=Jack (producer)|title=A History of the World in 6 Glasses |type=Radio interview – audio|series=Focus 580|url=https://archive.org/details/a-history-of-the-world-in-6-glasses.iF3xPI.popuparchive.org |language=en |network=Illinois Public Media |station=WILL-AM 580 |via=Internet Archive}} (Me të ftuarin Tom Standage, redaktorin e teknologjisë në ''The Economist''). [https://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip-16-w66930pg67 Regjistri i Arkivit Amerikan të Transmetimeve Publike]</ref> Njerëzit që nuk merren me bujqësi priren të mblidhen në qytete për të punuar dhe për të bërë tregti. Krahasuar me shoqëritë e tjera, qytetërimet kanë struktura politike më të ndërlikuara, përkatësisht [[shteti]]n.<ref>{{cite book |last=Grinin |first=Leonid |title=The Early State, Its Alternatives and Analogues |date=2004 |location=Volgograd |publisher=Uchitel Publishing House |chapter=The Early State and Its Analogues: A Comparative Analysis |editor1=Leonid Grinin |editor2=Robert Carneiro |editor3=Dmitri Bondarenko |editor4=Nikolay Kradin |editor5=Andrey Korotayev |pages=88–133 |url=https://www.amazon.com.au/Early-State-Its-Alternatives-Analogues-ebook/dp/B075FGDS6Z |language=en |isbn=978-5-7057-0547-4 |oclc=56596768 |access-date=2023-09-22 |archive-date=2023-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026223451/https://www.amazon.com.au/Early-State-Its-Alternatives-Analogues-ebook/dp/B075FGDS6Z |url-status=live}}</ref> Shoqëritë shtetërore janë më të shtresëzuara<ref>{{cite book|last1=Bondarenko |first1=Dmitri |last2=Grinin |first2=Leonid |first3=Andrey V. |last3=Korotayev |title=The Early State, Its Alternatives and Analogues |date=2004 |location=Volgograd |publisher=Uchitel Publishing House |chapter=Alternatives of Social Evolution |editor1=Leonid Grinin |editor2=Robert Carneiro |editor3=Dmitri Bondarenko |editor4=Nikolay Kradin |editor5=Andrey Korotayev |pages=3–27 |language=en |isbn=978-5-7057-0547-4 |oclc=56596768}}</ref> se shoqëritë e tjera; dallimet mes klasave shoqërore janë më të mëdha. [[Klasa sunduese]], e përqendruar zakonisht në qytete, kontrollon një pjesë të madhe të tepricës dhe ushtron vullnetin e saj përmes veprimeve të qeverisë ose [[Burokracia|burokracisë]]. [[Morton Fried]], teoricien i konfliktit, dhe [[Elman Service]], teoricien i integrimit, i kanë klasifikuar kulturat njerëzore sipas sistemeve politike dhe [[Pabarazia shoqërore|pabarazisë shoqërore]]. Ky sistem klasifikimi përmban katër kategori.<ref>{{cite book |last1=Bogucki |first1=Peter |title=The Origins of Human Society |date=1999 |publisher=Wiley Blackwell |location=Malden, Mass. (U.S.) |isbn=978-1-55786-349-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/originsofhumanso0000bogu_g4c9 |language=en}}</ref> * ''Banda gjuetarësh-mbledhësish'', që përgjithësisht janë [[Egalitarianizmi|egalitare]].<ref>{{cite book |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard Borshay Lee |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven|title=Man the Hunter: The First Intensive Survey of a Single, Crucial Stage of Human Development ― Man's Once Universal Hunting Way of Life |date=1968 |publisher=Aldine |isbn=978-0-202-33032-7 |edition=1st |others=With the assistance of Jill Nash-Mitchell |url=https://archive.org/details/ManTheHunter/page/n3/mode/2up |language=en}}</ref> * Shoqëri ''hortikulturore–baritore'', në të cilat përgjithësisht ka dy klasa shoqërore të trashëguara: kryetari dhe njerëzit e zakonshëm. * Struktura shumë të shtresëzuara, ose kryesí, me disa klasa shoqërore të trashëguara: mbret, fisnikë, njerëz të lirë, bujkrobër dhe skllevër. * Qytetërime me hierarki shoqërore të ndërlikuara dhe forma të organizuara e institucionale të qeverisjes.<ref>{{cite book |last=Beck |first=Roger B. |author2=Linda Black |author3=Larry S. Krieger |author4=Phillip C. Naylor |author5=Dahia Ibo Shabaka |title=World History: Patterns of Interaction |url=https://archive.org/details/mcdougallittellw00beck |url-access=registration |publisher=McDougal Littell |year=1999 |location=Evanston, Ill. |isbn=978-0-395-87274-1 |language=en}}</ref> Qytetërimet mund të shfaqin shkallë të ndryshme të [[Lëvizshmëria shoqërore|lëvizshmërisë shoqërore]] dhe [[Shtresëzimi shoqëror|shtresëzimit shoqëror]].<ref name="x960">{{cite journal |last1=Wen |first1=Fangqi |last2=Wang |first2=Erik H. |last3=Hout |first3=Michael |title=Social mobility in the Tang Dynasty as the Imperial Examination rose and aristocratic family pedigree declined, 618–907 CE |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=121 |issue=4 |date=2024 |issn=0027-8424 |pmid=38236732 |pmc=10823257 |doi=10.1073/pnas.2305564121 |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2305564121 |access-date=2026-06-02 |page= |language=en}}</ref> Nga ana ekonomike, qytetërimet shfaqin modele më të ndërlikuara pronësie dhe shkëmbimi sesa shoqëritë më pak të organizuara. Të jetuarit në një vend u mundëson njerëzve të grumbullojnë më shumë [[Pronësia|pasuri personale]] sesa njerëzit nomadë. Disa fitojnë edhe [[Pronësia mbi tokën|pronë mbi tokën]], pra pronësi private të saj. Meqenëse një pjesë e popullsisë së qytetërimeve nuk e prodhon vetë ushqimin, njerëzit duhet t’i [[Tregtia|shkëmbejnë]] mallrat dhe shërbimet e tyre me ushqim në një sistem [[tregu]], ose të marrin ushqim përmes pagesës së [[haraçi]]t, [[taksimi]]t rishpërndarës, tarifave apo së dhjetës nga pjesa e popullsisë që prodhon ushqim. Kulturat e hershme njerëzore funksiononin përmes një ekonomie dhuratash, të plotësuar nga sisteme të kufizuara [[këmbimi në natyrë]]. Në fillim të [[Koha e Hekurit|Kohës së Hekurit]], qytetërimet bashkëkohore zhvilluan [[Paraja|paranë]] si mjet shkëmbimi për transaksione gjithnjë e më të ndërlikuara. Në një fshat, poçari bën një enë dhe birrari e shpërblen duke i dhënë një sasi të caktuar birre. Në një qytet, poçarit mund t’i duhet një çati e re; çatixhiut mund t’i duhen këpucë të reja, këpucarit patkonj të rinj, farkëtarit një pallto e re dhe regjësit një enë të re. Këta njerëz mund të mos njihen personalisht me njëri-tjetrin dhe nevojat e tyre mund të mos lindin në të njëjtën kohë. Një sistem monetar është një mënyrë për t’i organizuar këto detyrime, në mënyrë që ato të përmbushen. Që nga ditët e qytetërimeve më të hershme që përdorën paranë, kontrollet monopolistike mbi sistemet monetare u kanë sjellë përfitime elitave shoqërore dhe politike. Kalimi nga ekonomitë më të thjeshta në ato më të ndërlikuara nuk nënkupton domosdoshmërisht përmirësim të standardit të jetesës së popullsisë. Për shembull, ndonëse Mesjeta shpesh paraqitet si një epokë rënieje pas Perandorisë Romake, studimet kanë treguar se gjatësia mesatare e burrave në Mesjetë (rreth viteve 500–1500 e.s.) ishte më e madhe se ajo e burrave gjatë Perandorisë Romake pararendëse dhe periudhës së hershme moderne pasuese (rreth viteve 1500–1800 e.s.).<ref>{{cite journal |last1=Steckel |first1=Richard H. |title=New Light on the 'Dark Ages' |journal=Social Science History |date=2016-01-04 |volume=28 |issue=2 |pages=211–229 |doi=10.1017/S0145553200013134 |s2cid=143128051 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Koepke |first1=Nikola |last2=Baten |first2=Joerg |title=The biological standard of living in Europe during the last two millennia |journal=European Review of Economic History |date=2005-04-01 |volume=9 |issue=1 |pages=61–95 |doi=10.1017/S1361491604001388 |jstor=41378413 |hdl=10419/47594 |hdl-access=free |language=en}}</ref> Gjithashtu, në shekullin XIX, [[indianët e Rrafshinave të Mëdha]] të Amerikës së Veriut ishin më të gjatë se bashkëkohësit e tyre amerikanë dhe evropianë të «qytetëruar». Gjatësia mesatare e një popullsie është një matës i mirë i përshtatshmërisë së qasjes së saj në nevojat bazë, veçanërisht në ushqim, dhe i shkallës së lirisë nga sëmundjet.<ref name="Leutwyler">{{cite magazine |last1=Leutwyler |first1=Kristen |date=2001-05-30 |title=American Plains Indians had Health and Height |magazine=Scientific American |access-date=2021-04-20 |url=https://www.scientificamerican.com/article/american-plains-indians-h/ |archive-date=2021-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420155130/https://www.scientificamerican.com/article/american-plains-indians-h/ |url-status=live |language=en}}</ref> [[Shkrimi]], i zhvilluar fillimisht nga njerëzit në [[Sumeri]], konsiderohet tipar dallues i qytetërimit dhe «duket se shoqëron lindjen e burokracive të ndërlikuara administrative ose të shtetit pushtues».<ref>{{Cite book|title=Ancient Cahokia and the Mississippians|last=Pauketat|first=Timothy R.|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-52066-9|page=169|language=en}}</ref> Tregtarët dhe burokratët mbështeteshin te shkrimi për të mbajtur regjistra të saktë. Ashtu si paraja, shkrimi u bë i nevojshëm për shkak të madhësisë së popullsisë së një qyteti dhe ndërlikimit të tregtisë mes njerëzve që nuk njiheshin të gjithë personalisht me njëri-tjetrin. Megjithatë, shkrimi nuk është gjithmonë i domosdoshëm për qytetërimin, siç tregon qytetërimi i [[Inkat|inkave]] në Ande, i cili nuk përdorte fare shkrimin, por një sistem të ndërlikuar regjistrimi të përbërë nga kordele të nyjëzuara me gjatësi dhe ngjyra të ndryshme, ''quipu''-t, dhe megjithatë funksiononte si shoqëri e qytetëruar. Të ndihmuara nga ndarja e punës dhe planifikimi i qeverisë qendrore, qytetërimet kanë zhvilluar shumë tipare të tjera kulturore. Këto përfshijnë [[Feja|fenë]] e organizuar, zhvillimin e arteve dhe arritje të panumërta të reja në shkencë e teknologji. Vlerësimet se në çfarë niveli qytetërimi ka arritur një bashkësi politike bazohen në krahasime të rëndësisë relative të aftësive bujqësore kundrejt atyre tregtare ose prodhuese, shtrirjes territoriale të pushtetit të saj, ndërlikimit të [[Ndarja e punës|ndarjes së punës]] dhe [[Kapaciteti mbajtës|kapacitetit mbajtës]] të qendrave të saj urbane. Elementet dytësore përfshijnë një sistem të zhvilluar transporti, shkrimin, matjet e standardizuara, paranë, sistemet ligjore të bazuara në kontrata dhe në përgjegjësinë civile për dëmet, artin, arkitekturën, matematikën, njohuritë shkencore, [[Metalurgjia|metalurgjinë]], strukturat politike dhe fenë e organizuar. === Në dallim nga shoqëritë e tjera === Ideja e qytetërimit nënkupton një përparim ose zhvillim nga një gjendje e mëparshme «e pacivilizuar». Tradicionalisht, kulturat që e përkufizonin veten si «të qytetëruara» e bënin shpesh këtë në dallim nga shoqëri të tjera ose grupe njerëzish që i shihnin si më pak të qytetëruar, duke i quajtur këta të fundit barbarë, të egër dhe primitivë. Në fakt, ideja moderne perëndimore e qytetërimit u zhvillua në dallim nga kulturat e [[Popuj indigjenë|popujve indigjenë]] që kolonët evropianë hasën gjatë kolonizimit evropian të [[Amerika]]ve dhe [[Australia|Australisë]].<ref name="Smithers">{{cite journal |last1=Smithers |first1=Gregory D. |title=The 'Pursuits of the Civilized Man': Race and the Meaning of Civilization in the United States and Australia, 1790s–1850s |journal=Journal of World History |year=2009 |volume=20 |issue=2 |pages=245–272 |doi=10.1353/jwh.0.0047 |s2cid=143956999 |language=en }}</ref> Termi «primitiv», ndonëse dikur përdorej në [[Antropologjia|antropologji]], tani është dënuar gjerësisht nga antropologët për shkak të ngjyrimeve përçmuese dhe sepse nënkupton se kulturat të cilave u referohet janë mbetje të një kohe të shkuar, që nuk ndryshojnë dhe nuk përparojnë.<ref>{{cite web |title=ASA Statement on the use of 'primitive' as a descriptor of contemporary human groups |url=http://www.theasa.org/news.shtml#asa |publisher=Association of Social Anthropologists |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114155909/http://www.theasa.org/news.shtml#asa |archive-date=2011-11-14 |language=en }}</ref> Për këtë arsye, shoqëritë që e konsideronin veten «të qytetëruara» ndonjëherë janë përpjekur t’i sundojnë dhe t’i asimilojnë kulturat «e pacivilizuara» në një mënyrë jetese «të qytetëruar».<ref>{{cite book |last1=Bowden |first1=Brett |title=Oxford Handbook Topics in Politics |date=2015 |publisher=Oxford Academic |url=https://academic.oup.com/edited-volume/41327/chapter/352326100 |chapter=Civilization and its Consequences |doi=10.1093/oxfordhb/9780199935307.013.30 |isbn=978-0-19-993530-7 |access-date=2023-07-29 |archive-date=2023-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230729013409/https://academic.oup.com/edited-volume/41327/chapter/352326100 |url-status=live |language=en }}</ref> Në shekullin XIX, ideja se kultura evropiane ishte «e qytetëruar» dhe më e lartë se kulturat joevropiane «të pacivilizuara» u zhvillua plotësisht, dhe qytetërimi u bë pjesë thelbësore e identitetit evropian.<ref name="Heraclides">{{cite book |last1=Heraclides |first1=Alexis |last2=Dialla |first2=Ada |title=Humanitarian Intervention in the Long Nineteenth Century: Setting the Precedent |date=2015 |publisher=Manchester University Press |pages=31–56 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1mf71b8.7 |chapter=3 Eurocentrism, ‘civilization’ and the ‘barbarians’ |doi=10.2307/j.ctt1mf71b8.7 |jstor=j.ctt1mf71b8.7 |access-date=2023-07-29 |archive-date=2023-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230729013403/https://web.archive.org/web/20230729013403/https://www.jstor.org/stable/j.ctt1mf71b8.7 |url-status=live |language=en }}</ref> Ideja e qytetërimit mund të përdoret gjithashtu për të justifikuar sundimin e një kulture tjetër dhe marrjen e tokave të një populli. Për shembull, në [[Australia|Australi]], kolonët britanikë e justifikuan zhvendosjen e australianëve indigjenë duke vënë në dukje se toka dukej e papunuar dhe e egër, çka, sipas tyre, tregonte se banorët nuk ishin aq të qytetëruar sa ta «përmirësonin» atë.<ref name="Smithers" /> Sjelljet dhe mënyrat e jetesës që karakterizojnë qytetërimin janë përhapur përmes [[kolonizimi]]t, pushtimit, [[Konvertimi fetar|konvertimit fetar]], zgjerimit të kontrollit [[Burokracia|burokratik]] dhe [[Tregtia|tregtisë]], si dhe përmes futjes së teknologjive të reja në kultura që më parë nuk i kishin ato. Ndonëse elementet e kulturës që lidhen me qytetërimin mund të përvetësohen lirisht përmes kontakteve ndërmjet kulturave, që nga fillimi i periudhës moderne, idealet eurocentrike të «qytetërimit» u janë imponuar gjerësisht kulturave përmes shtrëngimit dhe sundimit. Këto ideale plotësoheshin nga një [[{{ill|Racizmi shkencor|en|Scientific racism}}|filozofi]] që supozonte se kishte dallime të lindura ndërmjet popujve «të qytetëruar» dhe «të pacivilizuar».<ref name="Heraclides" /> == Identiteti kulturor == {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Rajoni kulturor|en|Cultural area}}; {{ill|Kultura|en|Culture}}}} «Qytetërim» mund t’i referohet edhe kulturës së një shoqërie të ndërlikuar, jo vetëm vetë shoqërisë. Çdo shoqëri, e qytetëruar ose jo, ka një grup të caktuar idesh dhe zakonesh, si dhe një grup të caktuar prodhimesh dhe artesh që e bëjnë të veçantë. Qytetërimet priren të zhvillojnë kultura të ndërlikuara, përfshirë një mekanizëm [[Shteti|shtetëror]] të [[Vendimmarrja|vendimmarrjes]], [[Letërsia|letërsi]], [[Arti|art]] profesional, [[Arkitektura|arkitekturë]], [[Feja|fe]] të organizuar dhe zakone të ndërlikuara të [[arsimi]]t, [[shtrëngimi]]t dhe kontrollit, që lidhen me ruajtjen e elitës. Kultura e ndërlikuar që lidhet me qytetërimin priret të përhapet dhe të ndikojë te kulturat e tjera, duke i përthithur ndonjëherë ato brenda qytetërimit. Një shembull klasik është qytetërimi kinez dhe ndikimi i tij mbi qytetërimet fqinje, si ai i Koresë, Japonisë dhe Vietnamit.<ref>{{Cite book |last=Seth |first=Michael J. |oclc=1104409379 |title=A concise history of Korea: From antiquity to the present |date=2020 |isbn=978-1-5381-2897-8 |edition=Third |publisher=Rowman & Littlefield |location=Lanham, Maryland, U.S. |page=67 |language=en}}; {{Cite book |last1=Stearns |first1=Peter N. |title=World civilizations: the global experience |date=2004 |publisher=Pearson Longman |location=New York |isbn=978-0-321-18281-4 |edition=4th |url-access=subscription |chapter=Chapter 13 – The Spread of Chinese Civilization: Japan, Korea, and Vietnam |url=https://course-notes.org/world_history/outlines/world_civilizations_the_global_experience_4th_edition_outlines/chapter_13_the |access-date=2023-09-19 |archive-date=2023-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024040551/https://course-notes.org/world_history/outlines/world_civilizations_the_global_experience_4th_edition_outlines/chapter_13_the |url-status=live |language=en}}</ref> Shumë qytetërime janë në të vërtetë hapësira të mëdha kulturore që përfshijnë shumë kombe dhe rajone. Qytetërimi ku jeton dikush përbën identitetin e tij kulturor më të gjerë.<ref name="clash" /><ref>{{Cite web |title=Key Components of Civilization |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/key-components-civilization/ |website=National Geographic Education |publisher=National Geographic Society |language=en |date=2023-08-17 |access-date=2023-09-19 |archive-date=2023-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170759/https://education.nationalgeographic.org/resource/key-components-civilization/ |url-status=live}}</ref> [[Skeda:Blue Shield Fact Finding Mission Libyen.jpg|right|thumb|Një mision i Blue Shield International në Libi gjatë luftës së vitit 2011, për të mbrojtur pasuritë kulturore të vendit.]] Pikërisht mbrojtja e këtij identiteti kulturor po bëhet gjithnjë e më e rëndësishme, si në nivel kombëtar, ashtu edhe ndërkombëtar. Sipas së drejtës ndërkombëtare, [[Organizata e Kombeve të Bashkuara]] dhe [[UNESCO]] përpiqen të hartojnë dhe zbatojnë rregullat përkatëse. Synimi është ruajtja e [[Trashëgimia kulturore|trashëgimisë kulturore]] të njerëzimit, si edhe e identitetit kulturor, veçanërisht në rast lufte dhe konflikti të armatosur. Sipas Karl von Habsburgut, president i Blue Shield International, shkatërrimi i pasurive kulturore është gjithashtu pjesë e luftës psikologjike. Shpesh, objektivi i sulmit është identiteti kulturor i kundërshtarit, prandaj pasuritë kulturore simbolike bëhen shënjestra kryesore. Synohet gjithashtu shkatërrimi i kujtesës kulturore veçanërisht të ndjeshme (muzeume, arkiva, monumente etj.), i larmisë kulturore të krijuar me kalimin e kohës dhe i bazës ekonomike (si turizmi) të një shteti, rajoni ose bashkësie.<ref>{{Cite journal |last1=Wegener |first1=Corine |last2=Otter |first2=Marjan |title=Cultural Property at War: Protecting Heritage during Armed Conflict |magazine=The Getty Conservation Institute Newsletter |url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/23_1/feature.html |issue=1 |date=Spring 2008 |volume=23 |access-date=2023-09-19 |archive-date=2022-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011212832/https://web.archive.org/web/20221011212832/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/newsletters/23_1/feature.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Stiffman |first1=Eden |title=Cultural Preservation in Disasters, War Zones Presents Big Challenges |url=https://www.philanthropy.com/article/cultural-preservation-in-disasters-war-zones-presents-big-challenges/ |work=Chronicle of Philanthropy |date=2015-05-11 |access-date=2023-09-19 |archive-date=2023-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024040555/https://www.philanthropy.com/article/cultural-preservation-in-disasters-war-zones-presents-big-challenges/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |first=Hans |last=Haider |title=Interview mit Karl Habsburg: 'Missbrauch von Kulturgütern ist strafbar' |trans-title=Interview with Karl Habsburg: 'Misuse of cultural assets is a punishable offence' |language=de |newspaper=Wiener Zeitung |date=2012-06-29}}</ref><ref>{{Cite news |title=Karl von Habsburg auf Mission im Libanon |trans-title=Protecting Cultural Property: Karl von Habsburg on a mission in Lebanon |date=2019-04-28 |access-date=2020-12-18 |url=https://www.krone.at/1911689 |newspaper=Krone Zeitung |language=de |archive-date=2020-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526200932/https://web.archive.org/web/20200526200932/https://www.krone.at/1911689 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.icrc.org/en/document/icrc-and-blue-shield-signed-memorandum-understanding |title=The ICRC and the Blue Shield signed a Memorandum of Understanding, 26 February 2020. |date=2020-02-26 |access-date=2020-12-18 |archive-date=2020-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322065528/https://web.archive.org/web/20200322065528/https://web.archive.org/web/20200322065528/https://www.icrc.org/en/document/icrc-and-blue-shield-signed-memorandum-understanding |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |author=Friedrich Schipper |title=Bildersturm: Die globalen Normen zum Schutz von Kulturgut greifen nicht |language=de |trans-title=The global norms for the protection of cultural property do not apply |newspaper=Der Standard |date=2015-03-06}}</ref> Shumë historianë janë përqendruar te këto hapësira të gjera kulturore dhe i kanë trajtuar qytetërimet si njësi të veçanta. Filozofi i fillimit të shekullit XX, {{ill|Oswald Spengler|en|Oswald Spengler}},<ref name="decline two">{{Cite book |last1=Spengler |first1=Oswald |title=The Decline Of The West |date=1928 |publisher=George Allen Unwin |location=London |volume=II: ''Perspectives of World History'' |translator-last=Atkinson |translator-first=Charles Francis |edition=Revised |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.284252/page/n481/mode/2up |language=en}}</ref> përdor fjalën gjermane ''Kultur'', «kulturë», për atë që shumëkush e quan «qytetërim». Spengleri besonte se kohezioni i një qytetërimi mbështetet te një simbol i vetëm themelor kulturor. Kulturat përjetojnë cikle lindjeje, jete, rënieje dhe vdekjeje, dhe shpesh zëvendësohen nga një kulturë e re e fuqishme, e formuar rreth një simboli të ri kulturor bindës. Spengleri pohon se qytetërimi shënon fillimin e rënies së kulturës, si «gjendjet më të jashtme dhe artificiale që është e aftë të arrijë një specie njerëzimi të zhvilluar».<ref name="decline two" /> Ky koncept i qytetërimit si «kulturë e bashkuar» ndikoi gjithashtu teoritë e historianit {{ill|Arnold J. Toynbee|en|Arnold J. Toynbee}} në mesin e shekullit XX. Toynbee shqyrtoi proceset e qytetërimit në veprën e tij shumëvëllimëshe ''{{ill|Një studim i historisë|en|A Study of History}}'', e cila gjurmonte ngritjen dhe, në shumicën e rasteve, rënien e 21 qytetërimeve dhe pesë «qytetërimeve të ndërprera». Sipas Toynbee-t, qytetërimet në përgjithësi binin dhe shembeshin për shkak se një «pakicë krijuese» nuk arrinte t’u përgjigjej disa sfidave të rëndësishme, për shkak të rënies morale ose fetare, dhe jo thjesht për shkaqe ekonomike ose mjedisore. {{ill|Samuel P. Huntington|en|Samuel P. Huntington}} e përkufizon qytetërimin si «grupimin më të lartë kulturor të njerëzve dhe nivelin më të gjerë të identitetit kulturor që mund të kenë njerëzit, përpara atij që i dallon ata nga speciet e tjera».<ref name="clash">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=LO4xG-bH1CQC&pg=PA43 |title=The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order |last=Huntington |first=Samuel P. |date=1997 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4165-6124-8 |page=43 |language=en |access-date=2015-06-20 |archive-date=2016-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230121309/https://books.google.com/books?id=LO4xG-bH1CQC&pg=PA43 |url-status=live}}</ref> == Sistemet komplekse == [[Skeda:Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|thumb|Paraqitje e medëve dhe [[Persët|persëve]] të bashkuar në [[ill|Apadanan]] e [[ill|Persepolisit]].]] Një grup tjetër teoricienësh, duke përdorur [[ill|teorinë e sistemeve]], e sheh një qytetërim si një [[ill|sistem kompleks]], domethënë si një strukturë përmes së cilës mund të analizohen një grup objektesh që veprojnë së bashku për të prodhuar një rezultat. Qytetërimet mund të shihen si rrjete qytetesh që dalin nga kulturat paraurbane dhe përcaktohen nga ndërveprimet ekonomike, politike, ushtarake, diplomatike, shoqërore dhe kulturore mes tyre. Çdo organizatë është një [[ill|sistem shoqëror kompleks]], ndërsa një qytetërim është një organizatë e madhe. Teoria e sistemeve ndihmon të shmangen analogjitë sipërfaqësore dhe çorientuese në studimin dhe përshkrimin e qytetërimeve. Teoricienët e sistemeve shqyrtojnë shumë lloje marrëdhëniesh mes qyteteve, përfshirë marrëdhëniet ekonomike, shkëmbimet kulturore dhe marrëdhëniet politike, diplomatike e ushtarake. Këto fusha shpesh shtrihen në shkallë të ndryshme. Për shembull, deri në shekullin XIX, rrjetet tregtare ishin shumë më të gjera se sferat kulturore ose politike. Rrugë të gjera tregtare, përfshirë [[Rruga e Mëndafshit|Rrugën e Mëndafshit]] nëpër [[Azia Qendrore|Azinë Qendrore]] dhe rrugët detare të [[Oqeani Indian|Oqeanit Indian]] që lidhnin [[Perandoria Romake|Perandorinë Romake]], [[Historia e Iranit|Persinë]], [[India|Indinë]] dhe [[Kina|Kinën]], ishin vendosur mirë 2.000 vjet më parë, kur këto qytetërime mezi kishin marrëdhënie politike, diplomatike, ushtarake ose kulturore të përbashkëta. Dëshmitë e para për një tregti të tillë në distanca të largëta vijnë nga [[Historia e lashtë|bota e lashtë]]. Për periudhën e Urukut, Guillermo Algaze ka argumentuar se marrëdhëniet tregtare lidhnin Egjiptin, Mesopotaminë, Iranin dhe Afganistanin.<ref>{{cite book|last=Algaze|first=Guillermo|title=The Uruk World System: The Dynamics of Expansion of Early Mesopotamian Civilization|edition=Second|year=2004|isbn=978-0-226-01382-4|language=en}}</ref> Thuhet se rrëshira e gjetur më vonë në Varrezën Mbretërore të Urit ishte tregtuar drejt veriut nga Mozambiku. Shumë teoricienë argumentojnë se e gjithë bota tashmë është integruar në një «[[ill|sistem botëror]]» të vetëm, proces i njohur si [[Globalizimi|globalizim]]. Qytetërime dhe shoqëri të ndryshme anembanë globit janë të ndërvarura në shumë mënyra nga ana ekonomike, politike e madje edhe kulturore. Ka debat rreth kohës kur nisi ky integrim dhe llojit të integrimit — kulturor, teknologjik, ekonomik, politik apo ushtarako-diplomatik — që shërben si treguesi kryesor për të përcaktuar shtrirjen e një qytetërimi. [[David Wilkinson (political scientist)|David Wilkinson]] ka propozuar se integrimi ekonomik dhe ushtarako-diplomatik i qytetërimeve të [[Mesopotamia|Mesopotamisë]] dhe [[Egjipti i Lashtë|Egjiptit të Lashtë]] solli krijimin e asaj që ai e quan «Qytetërimi Qendror», rreth vitit 1500 p.e.s.<ref>{{cite news|url=https://ojs.lib.byu.edu/spc/index.php/CCR/article/view/12262/12162|title=Central Civilization|last1=Wilkinson|first1=David|author-link1=David Wilkinson (political scientist)|journal=Comparative Civilizations Review|volume=17|date=Fall 1987|pages=31–59|access-date=2014-08-28|archive-date=2014-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151553/https://ojs.lib.byu.edu/spc/index.php/CCR/article/view/12262/12162|url-status=live|language=en}}</ref> Më vonë, Qytetërimi Qendror u zgjerua duke përfshirë të gjithë Lindjen e Mesme dhe Evropën, e më pas u shtri në shkallë globale përmes kolonizimit evropian, duke integruar Amerikën, Australinë, Kinën dhe Japoninë deri në shekullin XIX. Sipas Wilkinsonit, qytetërimet mund të jenë heterogjene nga ana kulturore, si Qytetërimi Qendror, ose homogjene, si qytetërimi japonez. Ajo që Huntington e quan «përplasja e qytetërimeve», Wilkinsoni mund ta përshkruajë si përplasje mes sferave kulturore brenda një qytetërimi të vetëm global. Të tjerë e shohin [[ill|lëvizjen kryqtare]] si hapin e parë drejt globalizimit. Pikëpamja më konvencionale është se rrjetet e shoqërive janë zgjeruar dhe tkurrur që nga [[Historia e lashtë|kohët e lashta]], dhe se ekonomia e kultura e sotme e globalizuar janë produkt i [[ill|kolonializmit evropian]] të kohëve të fundit.{{Citim i duhur|date=October 2015}} == Historia == {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Historia njerëzore|en|Human history}}}} Ideja e historisë njerëzore si varg qytetërimesh është krejtësisht moderne. Në Evropën e [[Epoka e Zbulimeve|Epokës së Zbulimeve]], [[ill|moderniteti]] në zhvillim u vu në kontrast të theksuar me fazat [[neoliti]]ke dhe [[mezoliti]]ke të kulturave të shumë popujve që evropianët hasën.<ref>{{Cite journal|last=Carneiro|first=Robert L.|date=1970-08-21|title=A Theory of the Origin of the State|url=http://72.52.202.216/~fenderse/Carneiro.htm|journal=Science|language=en|volume=169|issue=3947|pages=733–738|doi=10.1126/science.169.3947.733|pmid=17820299|bibcode=1970Sci...169..733C|s2cid=11536431|issn=0036-8075|access-date=2014-08-05|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530140606/http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly%26wood.htm|archive-date=2014-05-30|quote=Explicit theories of the origin of the state are relatively modern […] the age of exploration, by making Europeans aware that many peoples throughout the world lived, not in states, but in independent villages or tribes, made the state seem less natural, and thus more in need of explanation.|url-access=subscription}}</ref> Megjithatë, zhvillime të periudhës neolitike, si bujqësia dhe vendbanimet e përhershme, ishin thelbësore për formimin e koncepteve moderne të qytetërimit.<ref name="Eagly99">{{cite journal|author1=Eagly, Alice H.|author2=Wood, Wendy|date=June 1999|title=The Origins of Sex Differences in Human Behavior: Evolved Dispositions Versus Social Roles|url=http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly%26wood.htm|journal=American Psychologist|volume=54|issue=6|pages=408–423|doi=10.1037/0003-066x.54.6.408|archive-url=https://web.archive.org/web/20000817071347/http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly%26wood.htm|archive-date=2000-08-17|url-access=subscription|access-date=2023-09-01|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=BBC – History – Ancient History in depth: Overview: From Neolithic to Bronze Age, 8000–800 BC|url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/british_prehistory/overview_british_prehistory_01.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512115703/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/british_prehistory/overview_british_prehistory_01.shtml|archive-date=2021-05-12|access-date=2017-07-21|language=en}}</ref> === Komunitetet indigjene === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Popujt indigjenë|en|Indigenous peoples}}}} {{ill|Popujt aborigjenë dhe të ishujve të Ngushticës së Torresit|en|Indigenous Australians|lt=Popujt aborigjenë dhe të ishujve të Ngushticës së Torresit}} kanë jetuar në kontinentin australian për të paktën 65.000 vjet, duke përfaqësuar një nga kulturat e gjalla të vazhdueshme më të vjetra të dokumentuara në historinë njerëzore. Gjetjet arkeologjike në {{ill|Madjedbebe|en|Madjedbebe}} — një strehë shkëmbore prej ranori në {{ill|Tokën e Arnhem-it|en|Arnhem Land|lt=Tokën e Arnhem-it}}, pranë {{ill|Parkut Kombëtar Kakadu|en|Kakadu National Park|lt=Parkut Kombëtar Kakadu}} — përfshijnë gërmime ku u zbuluan sëpata guri të lëmuara, artefakte dhe okër reflektuese që datojnë nga prania njerëzore në këtë vend. [[Popujt indigjenë të Amerikës|Popujt amerindianë]] zhvilluan qendra urbane monumentale, sisteme të afta bujqësore (me misër dhe patate) dhe sisteme të sofistikuara të matjes së kohës, të bazuara në vëzhgime në terren. Austronesianët formuan një nga qytetërimet detare më të mëdha në historinë njerëzore, me origjinë nga Tajvani dhe bregdeti i jugut të Kinës kontinentale. Ata përparuan në ndërtimin e kanoeve me stabilizues anësorë e të katamaranëve, si dhe në lundrimin astronomik, dhe krijuan një shtrirje të paprecedentë që arrinte nga [[Madagaskari]] në perëndim deri te {{ill|Ishujt e Paqësorit|en|Pacific Islands}} në lindje. === Revolucioni urban === {{Hatnote|Artikulli kryesor: [[Revolucioni neolitik]]}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Neoliti|en|Neolithic}}, {{ill|Kalkoliti|en|Chalcolithic}}, [[Koha e bronzit]], {{ill|Djepi i qytetërimit|en|Cradle of civilization}}, {{ill|Qytetërimi klasik afrikan|en|Classical African civilization}} dhe {{ill|Qytetërimi i luginave lumore|en|River valley civilization}}}} {{ill|Kultura natufiane|en|Natufian culture}} në {{ill|Korridorin levantin|en|Levantine corridor}} përbën shembullin më të hershëm të një revolucioni neolitik, me dëshmi për kultivimin e drithërave që datojnë rreth {{Rreth|11.000}} p.e.s.<ref>{{Cite book|last1=Moore|first1=Andrew M. T.|last2=Hillman|first2=Gordon C.|last3=Legge|first3=Anthony J.|year=2000|title=Village on the Euphrates: From Foraging to Farming at Abu Hureyra|publisher=Oxford University Press|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hillman|first1=Gordon|last2=Hedges|first2=Robert|last3=Moore|first3=Andrew|last4=Colledge|first4=Susan|last5=Pettitt|first5=Paul|date=2016-07-27|title=New evidence of Lateglacial cereal cultivation at Abu Hureyra on the Euphrates|journal=Holocene|volume=11|issue=4|pages=383–393|language=en}}</ref> Teknologjia dhe mënyra e jetesës neolitike më të hershme u zhvilluan fillimisht në [[Azia Perëndimore|Azinë Perëndimore]] (për shembull, në [[Göbekli Tepe]], rreth vitit 9.130 p.e.s.), më pas në pellgjet e [[Lumi Huang He|Huang He-së]] dhe [[Lumi Jangce|Jangces]] në Kinë (për shembull, kulturat {{ill|Peiligang|en|Peiligang culture}} dhe Pengtoushan), dhe prej këtyre bërthamave u përhapën në të gjithë Euroazinë. {{ill|Jerikoja|en|Jericho}} në [[Bregu Perëndimor|Bregun Perëndimor]] konsiderohet qyteti më i vjetër në Tokë, me dëshmi arkeologjike për vendbanim të përhershëm që datojnë në vitin 9.000 p.e.s. [[Mesopotamia]] është vendi ku qytetërimet më të hershme u zhvilluan rreth 7.400 vjet më parë. Beverley Milton-Edwards e përshkruan këtë zonë si burim të «disa prej zhvillimeve më të rëndësishme në historinë njerëzore, përfshirë shpikjen e rrotës, ndërtimin e qyteteve më të hershme dhe zhvillimin e shkrimit kursive».<ref name="historyandpolicy">Krahaso: {{cite web|url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html|title=Iraq, past, present and future: a thoroughly-modern mandate?|last=Milton-Edwards|first=Beverley|date=May 2003|work=History & Policy|access-date=2010-12-09|location=United Kingdom|quote=The fertile land between the Tigris and the Euphrates has inspired some of the most important developments in human history including the invention of the wheel, the planting of the first cereal crops and the development of cursive script.|archive-url=https://web.archive.org/web/20101208112958/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html|archive-date=2010-12-08|url-status=dead|language=en}}</ref> «Revolucione neolitike» të ngjashme, para qytetërimit, nisën në mënyrë të pavarur edhe rreth vitit 7.000 p.e.s. në veriperëndim të [[Amerika Jugore|Amerikës Jugore]] ({{ill|Qytetërimi i Karal-Supes|en|Caral-Supe civilization}})<ref>{{Cite journal|last1=Haas|first1=Jonathan|last2=Creamer|first2=Winifred|last3=Ruiz|first3=Alvaro|date=December 2004|title=Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru|journal=Nature|volume=432|issue=7020|pages=1020–1023|doi=10.1038/nature03146|issn=0028-0836|pmid=15616561|bibcode=2004Natur.432.1020H|s2cid=4426545|language=en}}</ref> dhe në [[Mezoamerika]].<ref>{{Cite book|last1=Kennett|first1=Douglas J.|last2=Winterhalder|first2=Bruce|year=2006|title=Behavioral Ecology and the Transition to Agriculture|publisher=University of California Press|pages=121–|isbn=978-0-520-24647-8|language=en}}</ref> Zona e [[Deti i Zi|Detit të Zi]] shërbeu si djep i qytetërimit evropian. Vendi i {{ill|Solnitsatës|en|Solnitsata}} — një vendbanim parahistorik prej guri, i fortifikuar me {{ill|mur mbrojtës|en|Defensive wall}}, (një {{ill|protoqytet|en|proto-city}} parahistorik) i viteve 5.500–4.200 p.e.s. — besohet nga disa arkeologë se është qyteza më e vjetër e njohur në Evropën e sotme.<ref name="Maugh">{{cite news|title=Bulgarians find oldest European town, a salt production center|first=Thomas H.|last=Maugh II|url=https://www.latimes.com/science/la-xpm-2012-nov-01-la-sci-sn-oldest-european-town-20121101-story.html|newspaper=Los Angeles Times|date=2012-11-01|access-date=2012-11-01|archive-date=2019-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504234136/https://www.latimes.com/science/la-xpm-2012-nov-01-la-sci-sn-oldest-european-town-20121101-story.html|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{citation|editor-last1=Norman|editor-first1=Jeremy M.|title=The Earliest Prehistoric Town in Europe Circa 4700 to 4200 BCE|url=https://www.historyofinformation.com/|work=Jeremy Norman's History of Information: Exploring the History of Information and Media through Timelines|access-date=2023-09-19|archive-date=2012-07-02|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20120702232530/http://www.historyofinformation.com/expanded.php?category=Survival+of+Information#entry_3305|url-status=dead|language=en}}. Më parë në: ''Jeremy Norman's 'From Cave Paintings to the Internet': Chronological and Thematic Studies on the History of Information and Media''. (Regjistrim i arkivuar nga 2 korriku 2012)</ref><ref name="Squires">{{cite news|title=Archaeologists find Europe's most prehistoric town|first=Nick|last=Squires|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/bulgaria/9646541/Bulgaria-archaeologists-find-Europes-most-prehistoric-town-Provadia-Solnitsata.html|newspaper=The Daily Telegraph|date=2012-10-31|access-date=2012-11-01|quote=Archaeologists in Bulgaria believe they have discovered Europe's oldest prehistoric town, a settlement that was founded nearly 5,000 years before the birth of Christ […] The "town", known as Provadia-Solnitsata, was small by modern standards and would have had around 350 inhabitants.|archive-date=2012-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20121101020609/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/bulgaria/9646541/Bulgaria-archaeologists-find-Europes-most-prehistoric-town-Provadia-Solnitsata.html|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://naim.bg/contentFiles/ARH_2012_1_res1.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123192648/http://naim.bg/contentFiles/ARH_2012_1_res1.pdf|archive-date=2013-01-23|url-status=live|title=Salt, early complex society, urbanization: Provadia-Solnitsata (5500–4200 BC) (Abstract)|first=Vassil|last=Nikolov|publisher=[[Akademia Bullgare e Shkencave]]|access-date=2012-11-01|quote=Sipas kritereve të pranuara për atë periudhë, vendbanimi parahistorik i Provadia-Solnitsata-s mund të përkufizohet si një qytet parahistorik që ekzistonte në mesin dhe në gjysmën e dytë të mijëvjeçarit të 5-të p.e.s.|language=en}}</ref> <!-- Nga en.wiki: Artefaktet e para prej ari në botë shfaqen që në mijëvjeçarin e 4-t p.e.s., si ato të gjetura në një vendvarrim që daton nga viti 4569 deri më 4340 p.e.s. dhe në një nga vendet më të rëndësishme arkeologjike të parahistorisë botërore — [[Varna Necropolis|nekropolin e Varnës]], pranë liqenit të Varnës në [[Bullgaria|Bullgari]], që mendohet të jetë zbulimi më i hershëm i datuar me saktësi i artefakteve prej ari.<ref name="La Niece">{{cite book |last=La Niece |first=Susan (senior metallurgist in the British Museum Department of Conservation and Scientific Research) |url=https://books.google.com/books?id=oAfITjcHiZ0C |title=Gold |page=10 |publisher=Harvard University Press |access-date=2012-04-10 |isbn=978-0-674-03590-4 |date=2009 |language=en}}</ref> --> Ngjarja e thatësirës së 8,2 mijëvjeçarit dhe periudha e thatë midis fazave të lagështa e 5,9 mijëvjeçarit shkaktuan tharjen e rajoneve gjysmë të thata dhe përhapjen e gjerë të [[shkretëtira]]ve.<ref>De Meo, James (botimi i dytë), "Saharasia"</ref> Ky [[Ndryshimet klimatike|ndryshim klimatik]] ndryshoi raportin kosto-përfitim të dhunës endemike mes bashkësive, duke çuar në braktisjen e fshatrave pa mure dhe shfaqjen e qyteteve të rrethuara me mure, që disa i shohin si tipar të qytetërimeve të hershme.<ref>{{cite book |last1 = Frye |first1 = David |date = 2019-08-27 |orig-date = 2018 |chapter = Midwife to Civilization: Wall Builders at the Dawn of History: The Ancient Near East, 2500–500 BC |title = Walls: A History of Civilization in Blood and Brick |url = https://books.google.com/books?id=FiemDwAAQBAJ |edition = reprint |location = New York |publisher = Simon and Schuster |isbn = 978-1-5011-7271-7 |access-date = 2023-04-15 |archive-date = 2023-05-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230506015946/https://books.google.com/books?id=FiemDwAAQBAJ |url-status = live |language = en }}</ref> [[Skeda:Lascar Avenue of the Dead and the Pyramid of the Sun in the background (4566574277).jpg|thumb|Rrënojat e qytetit [[Mesoamerica|mesoamerikan]] të {{ill|Teotihuacan|en|Teotihuacan}}]] Ky «[[Revolucioni urban|revolucion urban]]» — term i futur nga Childe në vitet 1930 — nisi në mijëvjeçarin e 4-t p.e.s.<ref>{{cite book |last1 = Portugali |first1 = Juval |date = 2012-12-06 |orig-date = 2000 |chapter = Self-Organization and Urban Revolutions: From the Urban Revolution to La Revolution Urbaine |title = Self-Organization and the City |url = https://books.google.com/books?id=8ln9CAAAQBAJ |edition = reprint |location = Berlin |publisher = Springer Science & Business Media |page = 306 |isbn = 978-3-662-04099-7 |access-date = 2023-04-15 |quote = The urban revolution of 5500 years ago is at the very same time ''the rise of civilization''. […] there is general consensus among scientists about the overall picture of Childe's revolution as portrayed above […]. |archive-date = 2023-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230415045244/https://books.google.com/books?id=8ln9CAAAQBAJ |url-status = live |language = en }}</ref> dhe shënoi fillimin e grumbullimit të tepricave ekonomike të transferueshme, të cilat ndihmuan zhvillimin e ekonomive dhe qyteteve. Revolucionet urbane lidhen me monopolin shtetëror të dhunës, shfaqjen e një klase [[Luftëtari|luftëtarësh]] (ose ushtarësh) dhe të luftës së vazhdueshme ose të shpeshtë, zhvillimin e shpejtë të [[Hierarkia|hierarkive]] shoqërore dhe përdorimin e [[Kurbanimi njerëzor|flijimit njerëzor]].<ref>{{cite journal |last1=Childe |first1=V. Gordon |title=The Urban Revolution |journal=The Town Planning Review |year=1950 |volume=21 |issue=1 |pages=3–17 |doi=10.3828/tpr.21.1.k853061t614q42qh |s2cid=39517784 |issn=0041-0020 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |first1=Joseph |last1=Watts |first2=Oliver |last2=Sheehan |first3=Quentin D. |last3=Atkinson |first4=Joseph |last4=Bulbulia |first5=Russell D. |last5=Gray |title=Ritual human sacrifice promoted and sustained the evolution of stratified societies |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2016Natur.532..228W/abstract |journal=Nature |volume=532 |issue=7598 |pages=228–231 |date=2016-04-04 |access-date=2023-04-15 |doi=10.1038/nature17159 |pmid=27042932 |bibcode=2016Natur.532..228W |s2cid=4450246 |quote=We find strong support for models in which human sacrifice stabilizes social stratification once stratification has arisen, and promotes a shift to strictly inherited class systems. |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415143549/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2016Natur.532..228W/abstract |url-status=live |language=en }}</ref> Revolucioni urban i qytetëruar, nga ana e tij, varej nga zhvillimi i jetës së vendosur, [[zbutja]] e drithërave, bimëve dhe kafshëve, ndërtimi i monumenteve arkitekturore, qëndrueshmëria e [[Vendbanimi|vendbanimeve]], evolucioni i gjuhëve dhe zhvillimi i mënyrave të jetesës që lehtësonin ekonomitë e shkallës dhe grumbullimin e prodhimit të tepërt nga sektorë të caktuar shoqërorë. Kalimi nga «kulturat e ndërlikuara» te qytetërimet, megjithëse ende i debatueshëm, duket se lidhet me zhvillimin e strukturave shtetërore, ku pushteti u përqendrua më tej në duart e një [[Klasa sunduese|klase sunduese]] elitare,<ref>Carniero, R.L. (red.) (1967). ''The Evolution of Society: Selections from Herbert Spencer's Principles of Sociology'', (Chicago: University of Chicago Press), f. 32–47, 63–96, 153–165.</ref> e cila praktikonte flijimin njerëzor.<ref name="nature.com">{{cite journal |first1=Joseph |last1=Watts |first2=Oliver |last2=Sheehan |first3=Quentin D. |last3=Atkinson |first4=Joseph |last4=Bulbulia |first5=Russell D. |last5=Gray |title=Ritual human sacrifice promoted and sustained the evolution of stratified societies |journal=Nature |volume=532 |issue=7598 |pages=228–231 |date=2016-04-04 |doi=10.1038/nature17159 |pmid=27042932 |bibcode=2016Natur.532..228W |s2cid=4450246 |language=en}}</ref> Nga fundi i periudhës neolitike, qytetërime të ndryshme elitiste të [[Eneoliti (Periudha e bakrit)|eneolitit]] nisën të ngriheshin në «[[Djepi i qytetërimit|djepat]]» e qytetërimit, duke filluar rreth vitit 3600 p.e.s. në [[Mesopotamia|Mesopotami]] dhe duke u shtrirë më pas në [[Realm|mbretëri]] e [[Perandoria|perandori]] të mëdha gjatë [[Koha e bronzit|epokës së bronzit]] ([[Sumeri]]a, qytetërimi i Luginës së Indusit, qytetërimi cikladik, periudha e hershme dinastike e Egjiptit, [[Perandoria Akadiane]], Mbretëria e Vjetër e Egjiptit, Mbretëria e Kermës, [[Qytetërimi minoan]], Perandoria neosumeriane, [[Dinastia Xia]], [[Qytetërimi mikenas]], [[Dinastia Shang]], [[Asiria]], [[Babilonia]], Lagashi, Perandoria hitite, si dhe, në njëfarë mase, zgjerimet territoriale të elamitëve, [[Hurrianët|hurritëve]], fenikasve, amoritëve dhe [[Ebla|Eblës]]). Jashtë Botës së Vjetër, zhvillimi ndodhi në mënyrë të pavarur në Amerikat parakolumbiane. Urbanizimi në {{ill|qytetërimin e Karal-Supes|en|Caral-Supe civilization}} në atë që sot është bregdeti i Perusë nisi rreth vitit 3500 p.e.s.<ref>Mann, Charles C. (2006) [2005]. ''1491: New Revelations of the Americas Before Columbus''. Vintage Books. f. 199–212. {{ISBN|1-4000-3205-9}}. {{Cite book|language=en}}</ref> Në Amerikën e Veriut, qytetërimi olmec u shfaq rreth vitit 1200 p.e.s.; qyteti më i vjetër i njohur i qytetërimit maja, i vendosur në atë që sot është Guatemala, daton rreth vitit 750 p.e.s.<ref>Olmedo Vera, Bertina (1997). A. Arellano Hernández; et al. (red.). ''The Mayas of the Classic Period''. Mexico City, Mexico: Consejo Nacional para la Cultura y las Artes (CONACULTA). f. 26 {{ISBN|978-970-18-3005-5}}. {{Cite book|language=en}}</ref> Ndërsa [[Teotihuacan]]i (pranë [[Qyteti i Meksikës|Qytetit të Meksikës]] së sotëm) ishte një nga qytetet më të mëdha të botës në vitin 350 e.s., me rreth 125.000 banorë.<ref name=":3">{{Cite journal|last1= Sanders |first1= William T.|last2= Webster|first2= David|year= 1988|title= The Mesoamerican Urban Tradition|journal= American Anthropologist|volume=90|issue=3|pages=521–546|issn=0002-7294|jstor=678222|doi=10.1525/aa.1988.90.3.02a00010|language=en}}</ref> === Epoka aksiale === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Epoka aksiale|en|Axial Age}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Epoka e hekurit|en|Iron Age}} · {{ill|Historia e lashtë|en|Ancient History}} · [[Lashtësia klasike]] · {{ill|Filozofia e lashtë greke|en|Ancient Greek philosophy}} · {{ill|Filozofia e lashtë romake|en|Ancient Roman philosophy}} · {{ill|Judaizmi|en|Judaism}} · {{ill|Zoroastrizmi|en|Zoroastrianism}} · {{ill|Hinduizmi|en|Hinduism}} · {{ill|Krishterimi|en|Christianity}} · {{ill|Islami|en|Islam}} · {{ill|Budizmi|en|Buddhism}} · {{ill|Xhainizmi|en|Jainism}} · {{ill|Konfucianizmi|en|Confucianism}} · {{ill|Taoizmi|en|Taoism}}}} Kolapsi i epokës së bronzit u pasua nga epoka e hekurit rreth vitit 1200 p.e.s., gjatë së cilës u shfaqën një numër qytetërimesh të reja. Kjo kulmoi me një periudhë nga shekulli VIII deri në shekullin III p.e.s., të cilën [[Karl Jaspers]] e quajti epoka aksiale. Ajo paraqitet si një fazë e rëndësishme kalimtare drejt [[Lashtësia klasike|lashtësisë klasike]] dhe, rrjedhimisht, drejt qytetërimit perëndimor, si dhe drejt epokave klasike në rajone të tjera të Euroazisë dhe Afrikës.<ref>{{cite book|title=The Passion of the Western Mind: Understanding the Ideas that Have Shaped Our World View|last=Tarnas|first=Richard|publisher=Ballantine Books|year=1993|language=en}}</ref> === Epoka postklasike === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia postklasike|en|Post-classical history}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Antikiteti i vonë|en|Late Antiquity}} · [[Mesjeta]] · {{ill|Rilindja|en|Renaissance}} · {{ill|Epoka e zbulimeve|en|Age of Discovery}}}} Rënia e autoritetit të centralizuar mesdhetar, e cila shkaktoi rënien e [[Perandoria Romake Perëndimore|Perandorisë Romake Perëndimore]], u pasua nga periudha postklasike, gjatë së cilës bota kaloi drejt rrjeteve të reja shoqërore. Kjo periudhë u karakterizua nga një riorganizim i madh global, nga shndërrimi dhe zhvillimi i disa qytetërimeve ekzistuese, si dhe nga shfaqja dhe ngritja e disa të tjerëve. Ajo zgjati nga shekulli V deri në shekullin XV, afërsisht njëkohësisht me Mesjetën në Perëndim, dhe hodhi themelet e botës moderne. === Moderniteti === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Moderniteti|en|Modernity}} · {{ill|Epoka moderne|en|Modern Era}} · {{ill|Periudha e hershme moderne|en|Early Modern Period}} · {{ill|Periudha e vonë moderne|en|Late Modern Period}} · {{ill|Historia bashkëkohore|en|Contemporary history}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: [[Kultura]] · {{ill|Grupet kryesore fetare|en|Major religious groups}} · {{ill|Gjuha botërore|en|World language}} · {{ill|Përplasja e qytetërimeve|en|Clash of Civilizations}} · {{ill|Divergjenca e Madhe|en|Great Divergence}} · {{ill|Epoka e lundrimit|en|Age of Sail}}}} Një kalim i rëndësishëm shoqëror dhe kulturor drejt modernitetit filloi rreth vitit 1500 e.s. në [[Evropa Perëndimore|Evropën Perëndimore]]. Gjatë periudhës që pasoi, qasje të reja ndaj [[Shkenca|shkencës]], [[Teknologjia|teknologjisë]], [[Shkenca ekonomike|ekonomisë]], [[Feja|fesë]], [[Shkenca ushtarake|shkencës ushtarake]], [[Diplomacia|diplomacisë]], [[Politika|politikës]] dhe [[ligji]]t, si edhe në disa fusha të tjera, u përhapën me shpejtësi në mbarë botën, duke përfshirë qytetërimet e mëparshme në shoqërinë industriale dhe atë postindustriale të ditëve të sotme.<ref name="nature.com" /><ref>{{cite book|title=Civilization|last=Ferguson|first=Niall|author-link=Niall Ferguson|year=2011|language=en}}</ref> Gjatë kësaj periudhe u zhvilluan shtetet kombëtare të centralizuara dhe u globalizuan shoqëritë. == Rënia e qytetërimeve == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kolapsi shoqëror|en|Societal collapse}}}} [[Skeda:Invasions of the Roman Empire 1.png|thumb|upright=1.5|[[Periudha e Migrimeve|Pushtimet barbare]] luajtën rol të rëndësishëm në rënien e [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]].]] Tradicionalisht, qytetërimet mendohet se marrin fund në njërën nga dy mënyrat: ose përfshihen në një qytetërim tjetër që po zgjerohet (për shembull, Egjipti i Lashtë u përfshi në qytetërimet helenistike greke e, më pas, romake), ose shemben dhe kthehen në një mënyrë më të thjeshtë jetese, siç ndodh në të ashtuquajturat epoka të errëta.<ref>{{cite book |last1=Toynbee |first1=Arnold |title=A Study Of History |date=1946 |publisher=Oxford University Press |location=London |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.241704/page/n3/mode/2up |author-link=Arnold J. Toynbee |language=en}}</ref> Janë paraqitur shumë shpjegime për shembjen e qytetërimeve. Disa përqendrohen te shembujt historikë, ndërsa të tjerat te teoria e përgjithshme. * Veprat e [[Ibn Halduni]]t dhe sidomos ''Mukadima'' e tij ndikuan në teoritë mbi analizën, rritjen dhe rënien e qytetërimit islam.<ref>Massimo Campanini (2005), [https://books.google.com/books?id=5DoasQxzvNQC&pg=PA75 ''Studies on Ibn Khaldûn''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190828221632/https://books.google.com/books?id=5DoasQxzvNQC&pg=PA75 |date=28 August 2019 }}, Polimetrica s.a.s., p. 75</ref> Ai sugjeroi se pushtimet e përsëritura nga popujt nomadë dhe zhvillimi i kufizuar mund të çonin në shembjen shoqërore. * Vepra e [[Edward Gibbon]]it, ''The Decline and Fall of the Roman Empire'', është një analizë e njohur dhe e hollësishme e rënies së qytetërimit romak. Gibboni sugjeroi se akti përfundimtar i shembjes së Romës ishte rënia e [[Kostandinopoja|Kostandinopojës]] në duart e [[Turqit osmanë|turqve osmanë]] më 1453 e.s. Sipas Gibbonit: «Rënia e Romës ishte pasoja e natyrshme dhe e pashmangshme e madhështisë së tepruar. Begatia e piqte farën e kalbjes; shkaqet e shkatërrimit shtoheshin bashkë me shtrirjen e pushtimeve; dhe, sapo koha ose rastësia t’i hiqte mbështetëset artificiale, ndërtesa madhështore dorëzohej nën peshën e vet. Rrëfimi i shkatërrimit është i thjeshtë dhe i qartë; dhe, në vend që të pyesim pse u shkatërrua Perandoria Romake, duhet të habitemi që ajo mbijetoi kaq gjatë».<ref>Gibbon, ''Decline and Fall of the Roman Empire'', 2nd ed., vol. 4, ed. by J. B. Bury (London, 1909), pp.&nbsp;173–174. Chapter XXXVIII: Reign Of Clovis. Part VI. General Observations On The Fall Of The Roman Empire In The West.</ref> * Në veprën e tij ''Historia e Romës'', [[Theodor Mommsen]] sugjeroi se Roma u shemb bashkë me rënien e [[Perandoria Romake Perëndimore|Perandorisë Romake Perëndimore]] më 476 e.s. Ai gjithashtu prirej drejt një analogjie biologjike, duke folur për «zanafillën», «rritjen», «pleqërinë», «shembjen» dhe «kalbjen». * Në veprën ''Decline of the West'', [[Oswald Spengler]]i hodhi poshtë ndarjen kronologjike të [[Françesko Petrarka|Petrarkës]] dhe sugjeroi se kishte pasur vetëm tetë «qytetërime të pjekura». Sipas tij, kulturat në rritje priren të zhvillohen në qytetërime imperialiste, të cilat zgjerohen e, përfundimisht, shemben; format demokratike të qeverisjes u hapin rrugën [[Plutokracia|plutokracisë]] dhe, më pas, [[imperializmi]]t. * Në veprën e tij {{ill|Një studim i historisë|en|A Study of History}}, {{ill|Arnold J. Toynbee|en|Arnold J. Toynbee}} sugjeroi se kishte pasur shumë më tepër qytetërime, përfshirë një numër të vogël qytetërimesh të ndërprera para kohe, dhe se të gjitha qytetërimet priren të kalojnë nëpër ciklin e përshkruar nga Mommsen. Rënia e një qytetërimi ndodhte kur një {{ill|Elita|en|Elite|lt=elitë}} kulturore shndërrohej në elitë {{ill|Parazitizmi|en|Parasitism|lt=parazitare}}, duke çuar në ngritjen e proletariateve të brendshme dhe të jashtme. * Në veprën ''The Collapse of Complex Societies'', {{ill|Joseph Tainter|en|Joseph Tainter}} sugjeroi se kompleksiteti sjell {{ill|Pakësimi i rendimenteve|en|Diminishing returns|lt=rendimente në rënie}}. Për këtë arsye, kur shtetet arrijnë kompleksitetin maksimal të përballueshëm, ato bien nëse rritjet e mëtejshme sjellin humbje në vend të përfitimeve. Sipas Tainterit, Roma e arriti këtë pikë në shekullin II e.s. * Në librin e tij të vitit 2005 {{ill|Shembja: Si zgjedhin shoqëritë të dështojnë ose të kenë sukses|en|Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed}}, {{ill|Jared Diamond|en|Jared Diamond}} rendit pesë shkaqe kryesore për shembjen e 41 kulturave të studiuara: dëmtimi i mjedisit, si {{ill|Shpyllëzimi|en|Deforestation}} dhe {{ill|Erozioni i tokës|en|Soil erosion|lt=erozioni i tokës}}; Ndryshimi i klimës; varësia nga [[Tregtia ndërkombëtare|tregtia në distanca të largëta]] për burimet e nevojshme; rritja e dhunës së brendshme dhe të jashtme, si lufta ose pushtimi; dhe përgjigjet shoqërore ndaj problemeve të brendshme e mjedisore. * {{ill|Peter Turchin|en|Peter Turchin}} në veprën e tij ''Historical Dynamics'', si edhe [[Andrej Korotajev]] e të tjerë në ''Introduction to Social Macrodynamics, Secular Cycles, and Millennial Trends'', paraqesin disa modele matematikore që përshkruajnë shembjen e qytetërimeve agrare. Për shembull, logjika bazë e modelit «fiskalo-demografik» të Turchinit mund të përvijohet kështu: në fazën fillestare të një cikli sociodemografik vërehen nivele relativisht të larta të prodhimit dhe konsumit për frymë, çka sjell jo vetëm ritme relativisht të larta të [[Rritja e popullsisë|rritjes së popullsisë]], por edhe ritme relativisht të larta të prodhimit të tepricës. Si rrjedhojë, gjatë kësaj faze popullsia mund të paguajë taksa pa vështirësi të mëdha; taksat mblidhen relativisht lehtë dhe rritja e popullsisë shoqërohet me rritjen e të ardhurave shtetërore. Në fazën e ndërmjetme, rritja e popullsisë çon në uljen e prodhimit dhe konsumit për frymë. Mbledhja e taksave bëhet gjithnjë e më e vështirë dhe të ardhurat shtetërore ndalojnë së rrituri, ndërkohë që shpenzimet e shtetit shtohen për shkak të rritjes së popullsisë që ai kontrollon. Si pasojë, gjatë kësaj faze shteti fillon të përballet me probleme të konsiderueshme fiskale. Në fazat përfundimtare para shembjes, mbipopullimi shkakton ulje të mëtejshme të prodhimit për frymë; prodhimi i tepricës bie akoma më shumë dhe të ardhurat shtetërore zvogëlohen, por shtetit i duhen gjithnjë e më shumë burime për të kontrolluar popullsinë në rritje, ndonëse me ritme gjithnjë e më të ulëta. Në fund, kjo çon në zi buke, epidemi, shpërbërje të shtetit dhe kolaps demografik e qytetërimor.<ref>Peter Turchin. ''Historical Dynamics''. [[Princeton University Press]], 2003:121–127</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.academia.edu/22215616 |title=Secular Cycles and Millennial Trends. Moscow: Russian Academy of Sciences, 2006 |access-date=6 January 2020 |archive-date=18 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918112553/http://www.academia.edu/22215616/Introduction_to_Social_Macrodynamics_Secular_Cycles_and_Millennial_Trends |url-status=live |language=en }}</ref> * {{ill|Peter Heather|en|Peter Heather}} argumenton në librin e tij ''The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians''<ref>{{cite book|author=Peter J. Heather|title=The Fall Of The Roman Empire: A New History Of Rome And The Barbarians|url=https://books.google.com/books?id=wCOJfTB7HtgC|access-date=22 June 2012|date= 2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-515954-7|archive-date=19 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619073911/http://books.google.com/books?id=wCOJfTB7HtgC|url-status=live|language=en}}</ref> se ky qytetërim nuk mori fund për arsye morale apo ekonomike, por sepse shekuj të tërë kontaktesh me barbarët përtej kufirit krijuan vetë shkakun e rënies së tij: i bënë ata kundërshtarë më të sofistikuar dhe më të rrezikshëm. Fakti që Romës i nevojiteshin të ardhura gjithnjë e më të mëdha për të pajisur e ripajisur ushtritë, të cilat për herë të parë po mposhteshin vazhdimisht në fushëbetejë, çoi në copëtimin e Perandorisë. Ndonëse ky argument lidhet posaçërisht me Romën, ai mund të zbatohet edhe për Perandorinë aziatike të egjiptianëve, për dinastitë [[Dinastia Han|Han]] dhe [[Dinastia Tang|Tang]] të Kinës, për [[Abasitët|Kalifatin Abasid]] dhe për të tjera. * Në librin e tij ''The Fall of Rome and the End of Civilization'',<ref>{{cite book|author=Bryan Ward-Perkins|title=The Fall of Rome: And the End of Civilization|url=https://archive.org/details/fallofromeendofc00ward|url-access=registration|access-date=22 June 2012|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280728-1|language=en}}</ref> {{ill|Bryan Ward-Perkins|en|Bryan Ward-Perkins}} argumenton, duke u mbështetur kryesisht në dëshmi arkeologjike, se shembja e qytetërimit romak në Evropën Perëndimore pati pasoja të dëmshme për standardin e jetesës së popullsisë. Kjo bie ndesh me mendimin e disa historianëve, të cilët i minimizojnë pasojat. Shembja e një shoqërie të ndërlikuar bëri që edhe hidraulika bazë për elitën të zhdukej nga kontinenti për 1.000 vjet. Pasoja të ngjashme janë hamendësuar për [[Epoka e errët greke|epokën e errët]] pas [[Kolapsi i epokës së bronzit|kolapsit të epokës së bronzit]] në Mesdheun Lindor, për shembjen e [[Qytetërimi Maja|Majave]], në [[Ishulli i Pashkëve|Ishullin e Pashkëve]] dhe gjetkë. * {{ill|Arthur Demarest|en|Arthur Demarest}} argumenton në veprën ''Ancient Maya: The Rise and Fall of a Rainforest Civilization'',<ref>{{Cite book |isbn=978-0-521-53390-4 |title=Ancient Maya: The Rise and Fall of a Rainforest Civilization |last1=Demarest |first1=Arthur |date=9 December 2004|publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref> duke u mbështetur në një qasje gjithëpërfshirëse ndaj dëshmive më të fundit nga arkeologjia, {{ill|Paleoekologjia|en|Paleoecology|lt=paleoekologjia}} dhe epigrafia, se asnjë shpjegim i vetëm nuk mjafton. Sipas tij, një varg ngjarjesh të çrregullta e të ndërlikuara, përfshirë humbjen e pjellorisë së tokës, thatësirën dhe rritjen e dhunës së brendshme e të jashtme, çuan në shpërbërjen e oborreve mbretërore maja dhe nisën një spirale rënieje e kalbjeje. Ai argumenton se shembja e Majave përmban mësime për qytetërimin e sotëm. * Së fundmi, Jeffrey A. McNeely ka sugjeruar se «shqyrtimi i dëshmive historike tregon se qytetërimet e së kaluarës priren t’i kenë shfrytëzuar së tepërmi pyjet e tyre dhe se ky keqpërdorim i burimeve të rëndësishme ka qenë një faktor domethënës në rënien e shoqërive që i kanë shfrytëzuar së tepërmi».<ref>McNeely, Jeffrey A. (1994) "Lessons of the past: Forests and Biodiversity" (Vol 3, No 1 1994. ''Biodiversity and Conservation'')</ref> * [[Thomas Homer-Dixon]] shqyrton rënien e [[EROEI|kthimit të energjisë nga investimet]]. Raporti midis energjisë së shpenzuar dhe energjisë së përftuar është thelbësor për të kufizuar mbijetesën e qytetërimeve. Sipas tij, shkalla e kompleksitetit shoqëror lidhet ngushtë me sasinë e energjisë së disponueshme që mundësojnë sistemet mjedisore, ekonomike dhe teknologjike. Kur kjo sasi bie, qytetërimet duhet të gjejnë burime të reja energjie ose të shemben.<ref>{{Cite web |url=http://www.theupsideofdown.com/ |title=''The Upside of Down: Catastrophe, Creativity, and the Renewal of Civilization'' |access-date=17 April 2015 |archive-date=12 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012070649/http://www.theupsideofdown.com/ |url-status=live |language=en}}</ref> * Në veprën e tij «Mbi shumësinë e qytetërimeve», [[Feliks Koneczny]] e quan studimin e tij shkencën mbi qytetërimet. Ai pohon se qytetërimet nuk bien ngaqë janë të detyruara të bien ose sepse kanë një jetëgjatësi ciklike a «biologjike»; ende ekzistojnë dy qytetërime të lashta — brahmano-hindu dhe kinez — që nuk duken të gatshme të bien së shpejti. Koneczny pretendonte se qytetërimet nuk mund të përzihen në hibride: kur një qytetërimi inferior i jepen të drejta të barabarta brenda një qytetërimi shumë të zhvilluar, qytetërimi inferior do ta mposhtë qytetërimin shumë të zhvilluar. Një prej pretendimeve të Koneczny-t në studimin e tij mbi qytetërimet është se «njeriu nuk mund të qytetërohet në dy ose më shumë mënyra» pa rënë në atë që ai e quan «gjendje të paqytetëruar» (si në abnormal). Ai gjithashtu pohonte se, kur dy ose më shumë qytetërime bashkëjetojnë dhe mbeten të gjalla, ato do të përplasen në mënyrë ekzistenciale, duke i imponuar njëri-tjetrit «metodën e vet të organizimit të jetës shoqërore». Përvetësimi i «metodës së organizimit të jetës shoqërore» të huaj që përbën një qytetërim dhe dhënia e të drejtave të barabarta asaj sjell një proces kalbjeje dhe shpërbërjeje.<ref>Koneczny, Feliks (1962) ''On the Plurality of Civilizations'', Posthumous English translation by Polonica Publications, London {{ASIN|B0000CLABJ}}. Originally published in Polish, ''O Wielości Cywilizacyj'', Gebethner & Wolff, Kraków 1935.</ref> == E ardhmja == {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Rreziku global katastrofik|en|Global catastrophic risk}}}} [[Skeda:Clash of Civilizations mapn2.png|thumb|Hartë e botës me qytetërimet kryesore, sipas hipotezës politike ''[[Përplasja e Qytetërimeve]]'' të [[Samuel Huntington]]it|upright=1.5]] Sipas politologut [[Samuel Huntington]]it, shekulli XXI do të karakterizohet nga një [[Përplasja e Qytetërimeve|përplasje qytetërimesh]],<ref name="clash" /> e cila, sipas tij, do të zëvendësojë konfliktet ndërmjet [[Shteti kombëtar|shteteve kombëtare]] dhe ideologjive, të cilat ishin të përhapura në shekujt XIX dhe XX. Megjithatë, këtë pikëpamje e kanë kundërshtuar fuqishëm të tjerë, si {{ill|Edward Said|en|Edward Said}}, {{ill|Muhammed Asadi|en|Muhammed Asadi}} dhe [[Amartya Sen]]i.<ref>{{Cite web|url=http://www.selvesandothers.org/article15618.html |title=A Critique of Huntington's ''Clash of Civilizations'' |last=Asadi |first=Muhammed |date=22 January 2007 |website=Selves and Others |access-date=2009-01-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426042806/http://www.selvesandothers.org/article15618.html |archive-date=2009-04-26 |language=en}}</ref> [[Ronald Inglehart]]i dhe [[Pippa Norris]] kanë argumentuar se «përplasja e vërtetë e qytetërimeve» ndërmjet botës myslimane dhe Perëndimit shkaktohet nga refuzimi prej myslimanëve i vlerave seksuale më liberale të Perëndimit, e jo nga ndryshimi i ideologjive politike. Megjithatë, ata vërejnë se kjo mungesë tolerance ka gjasa të çojë përfundimisht në refuzimin e demokracisë (së vërtetë).<ref>{{Cite web|url=http://www.globalpolicy.org/globaliz/cultural/2003/0304clash.htm|title=The True Clash of Civilizations|last=Inglehart|first=Ronald|author2=Pippa Norris|date=March–April 2003|website=Global Policy Forum|access-date=2009-01-23|archive-date=2019-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120003015/http://www.globalpolicy.org/globaliz/cultural/2003/0304clash.htm|url-status=live|language=en}}</ref> Në veprën ''Identity and Violence'', Seni vë në pikëpyetje nëse njerëzit duhen ndarë sipas vijave të një «qytetërimi» të supozuar, të përcaktuar vetëm nga feja dhe kultura. Ai argumenton se kjo shpërfill identitetet e tjera të shumta që përbëjnë njerëzit dhe çon në përqendrim te dallimet. Historiani i kulturës {{ill|Morris Berman|en|Morris Berman}} argumenton në veprën ''Dark Ages America: the End of Empire'' se në Shtetet e Bashkuara korporative dhe konsumeriste, pikërisht faktorët që dikur e çuan vendin drejt madhështisë—individualizmi ekstrem, zgjerimi territorial dhe ekonomik dhe ndjekja e pasurisë materiale—e kanë shtyrë atë përtej një pragu kritik, përtej të cilit shembja është e pashmangshme. Duke e lidhur politikisht këtë gjendje me tejkalimin e kufijve dhe me shterimin e mjedisit e polarizimin e pasurisë ndërmjet të pasurve dhe të varfërve, ai arrin në përfundimin se sistemi i tanishëm po shkon me shpejtësi drejt një gjendjeje ku vazhdimi i tij, i rënduar nga deficite të mëdha dhe një ekonomi e zbrazët, është fizikisht, shoqërisht, ekonomikisht dhe politikisht i pamundur.<ref>Berman, Morris (2007), ''Dark Ages America: the End of Empire'' (W.W. Norton)</ref> Ndonëse e zhvilluar shumë më gjerësisht, teza e Bermanit ngjason në disa aspekte me atë të urbanistes [[Jane Jacobs]], e cila argumenton se pesë shtyllat e kulturës së Shteteve të Bashkuara janë në rënie të rëndë: bashkësia dhe familja; arsimi i lartë; ushtrimi efektiv i shkencës; [[taksimi]] dhe qeverisja; si dhe vetërregullimi i profesioneve të arsimuara. Sipas Jacobsit, gërryerja e këtyre shtyllave lidhet me probleme shoqërore si kriza mjedisore, racizmi dhe hendeku në rritje ndërmjet të pasurve dhe të varfërve.<ref>{{Cite book |last1=Jacobs |first1=Jane |author1-link=Jane Jacobs |title=Dark Age Ahead |date=2005 |publisher=Vintage; Random House |isbn=978-1-4000-7670-3 |edition=Illustrated |language=en}}</ref> Kritiku i kulturës dhe shkrimtari {{ill|Derrick Jensen|en|Derrick Jensen (activist)}} argumenton se qytetërimi modern është i orientuar drejt sundimit të mjedisit dhe të vetë njerëzimit, në një mënyrë thelbësisht të dëmshme, të paqëndrueshme dhe vetëshkatërruese.<ref>Jensen, Derrick (2006), ''Endgame: The Problem of Civilization'', Vol 1 & Vol 2 (Seven Stories Press)</ref> Duke e mbrojtur përkufizimin e tij si nga ana gjuhësore, ashtu edhe historikisht, ai e përkufizon qytetërimin si «një kulturë... që njëkohësisht çon në rritjen e qyteteve dhe lind prej saj», ku «qytetet» përkufizohen si «njerëz që jetojnë pak a shumë përgjithmonë në një vend të vetëm, në dendësi aq të madhe sa nevojitet importimi i rregullt i ushqimit dhe i nevojave të tjera jetësore».<ref>Jensen, Derrick (2006), ''Endgame: The Problem of Civilization'', Vol 1 (Seven Stories Press), p. 17</ref> Sipas tij, nevoja e qytetërimeve për të importuar gjithnjë e më shumë burime vjen nga mbishfrytëzimi dhe pakësimi i burimeve të tyre vendore. Prandaj, argumenton ai, qytetërimet në thelb përvetësojnë politika imperialiste dhe ekspansioniste dhe, për t'i ruajtur ato, kultura e mënyra jetese shumë të militarizuara, të strukturuara në mënyrë hierarkike dhe të bazuara te shtrëngimi. [[Shkalla Kardashev]] i klasifikon qytetërimet sipas nivelit të përparimit teknologjik, të matur posaçërisht me sasinë e energjisë që një qytetërim mund të shfrytëzojë. Shkalla është vetëm hipotetike, por e vendos konsumin e energjisë në një perspektivë kozmike. Ajo parashikon qytetërime shumë më të përparuara teknologjikisht se çdo qytetërim që njihet se ekziston sot.<ref>{{Cite web |title=Kardashev scale {{!}} Origin, Definition, Applications, Variations, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/Kardashev-scale |access-date=2026-06-29 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> Një pikëpamje alternative sugjeron se ideja e Kardashevit për rritjen e vazhdueshme të konsumit të energjisë mund të pasqyrojë vetë një fazë relativisht të pagdhendur të zhvillimit tonë teknologjik, e jo një parim universal. Përkundrazi, qytetërimi i së ardhmes do të karakterizohet nga minimalizmi teknologjik, ku një shoqëri shumë e përparuar synon të maksimizojë efektivitetin duke minimizuar përdorimin e energjisë. Në vend që të ndjekë nivele gjithnjë e më të larta të konsumit të energjisë, një qytetërim i tillë mund të përqendrohet te optimizimi, efikasiteti dhe miniaturizimi ekstrem. Zotërimi i inxhinierisë në shkallë kuantike mund t'i lejojë të kryejë funksione komplekse me sasi të papërfillshme energjie. Një shoqëri teknologjike mjaftueshëm e përparuar mund të zgjedhë gjithashtu t'i ndajë sistemet e saj teknologjike nga mjedisi përreth. E parë nga largësitë ndëryjore, një botë e tillë mund të duket e paprekur—me një biosferë natyrore të lulëzuar dhe me pak ose aspak gjurmë të dukshme të industrisë apo të ndërhyrjeve artificiale.<ref>{{Cite journal |last=Vinn |first=Olev |date=2025-12-29 |title=Technological Signatures of Super Civilizations: Gargantuan Structures and Enormous Energies or "Invisibility" Due to Low Energy Solutions to Complex Problems and Quantum Engineering |url=https://cosmosandhistory.org/index.php/journal/article/view/1265 |journal=Cosmos and History |language=en |volume=21 |pages=366–372}}</ref> == Qytetërimet jo njerëzore == Konsensusi aktual shkencor është se njerëzit janë e vetmja specie shtazore që ka evoluar në Tokë me aftësinë njohëse për të krijuar qytetërime. Megjithatë, një eksperiment i fundit mendimor, [[hipoteza siluriane]], shqyrton nëse «do të ishte e mundur të zbulohej një qytetërim industrial në të dhënat gjeologjike», duke pasur parasysh mungesën e të dhënave gjeologjike për epokat para [[Kuaternari]]t.<ref>Schmidt, Gavin A.; Frank, Adam (10 April 2018). "The Silurian Hypothesis: Would it be possible to detect an industrial civilization in the geological record?". [https://arxiv.org/abs/1804.03748 arXiv:1804.03748] [astro-ph.EP].</ref> Astronomët hamendësojnë për ekzistencën e qytetërimeve jashtëtokësore inteligjente që komunikojnë, brenda dhe përtej galaktikës Rruga e Qumështit, zakonisht duke përdorur variante të [[Ekuacioni Drejk|ekuacionit të Drejkut]].<ref name="APJ-20200615">{{Cite journal |last1=Westby |first1=Tom |last2=Conselice |first2=Christopher J. |title=The Astrobiological Copernican Weak and Strong Limits for Intelligent Life |journal=The Astrophysical Journal |date=2020-06-15 |volume=896 |issue=1 |page=58 |doi=10.3847/1538-4357/ab8225 |arxiv=2004.03968 |bibcode=2020ApJ...896...58W |s2cid=215415788 |doi-access=free |language=en}}</ref> Ata kryejnë [[Kërkimi për inteligjencë jashtëtokësore|kërkime për inteligjenca të tilla]], si për shembull kërkime për gjurmë teknologjike të quajtura «{{ill|nënshkrime teknologjike|en|technosignature}}».<ref name="10.1016/j.actaastro.2021.02.029">{{Cite journal |title=Concepts for future missions to search for technosignatures |journal=Acta Astronautica |date=2021-05-01 |volume=182 |pages=446–453 |doi=10.1016/j.actaastro.2021.02.029 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S009457652100103X |access-date=2021-04-17 |arxiv=2103.01536 |language=en |issn=0094-5765 |last1=Socas-Navarro |first1=Hector |last2=Haqq-Misra |first2=Jacob |last3=Wright |first3=Jason T. |last4=Kopparapu |first4=Ravi |last5=Benford |first5=James |last6=Davis |first6=Ross |author7=TechnoClimes 2020 workshop participants |bibcode=2021AcAau.182..446S |s2cid=232092198 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417112403/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S009457652100103X |url-status=live}}</ref> Fusha e propozuar proto-shkencore «{{ill|ksenoarkeologjia|en|xenoarchaeology}}» merret me studimin e mbetjeve të objekteve të qytetërimeve jo njerëzore, me qëllim rindërtimin dhe interpretimin e jetës së dikurshme të shoqërive jashtëtokësore nëse ato zbulohen dhe konfirmohen shkencërisht.<ref>{{Cite journal |last1=McGee |first1=Ben W. |title=A call for proactive xenoarchaeological guidelines – Scientific, policy and socio-political considerations |journal=Space Policy |date=2010-11-01 |volume=26 |issue=4 |pages=209–213 |doi=10.1016/j.spacepol.2010.08.003 |bibcode=2010SpPol..26..209M |language=en |issn=0265-9646}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=McGee |first1=B. W. |title=Archaeology and Planetary Science: Entering a New Era of Interdisciplinary Research |journal=AGU Fall Meeting Abstracts |date=2007-12-01 |volume=2007 |pages=41A–0203 |bibcode=2007AGUFM.P41A0203M |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007AGUFM.P41A0203M/abstract |access-date=2021-11-11 |archive-date=2021-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111012142/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/20211111012142/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007AGUFM.P41A0203M/abstract |url-status=live |language=en}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Antropocentrizmi|en|Anthropocentrism}} * {{ill|Mjedisi i ndërtuar|en|Built environment}} * [[Shoqëria civile]] * {{ill|Qytetërim-shtet|en|Civilization state}} * [[Kolonia]] * {{ill|Inteligjenca kulturore|en|Cultural intelligence}} * {{ill|Shpikja kulturore|en|Cultural invention}} * [[Historia e arteve]] * {{ill|Historia e komunikimit|en|History of communication}} * [[Inteligjencia]] * {{ill|Komunikimi ndërkulturor|en|Intercultural communication}} * ''{{ill|Modus vivendi|en|Modus vivendi}}'' * [[Shoqërizimi]] * {{ill|Evolucioni sociokulturor|en|Sociocultural evolution}} * {{ill|Sistemi sociokulturor|en|Sociocultural system}} * {{ill|Formimi i shtetit|en|State formation}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist}} == Bibliografia == {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last= Ankerl |first= Guy |title= Global communication without universal civilization |orig-year= 2000 |series= INU societal research |volume= 1: Coexisting contemporary civilizations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western |publisher= INU Press |location= Geneva |isbn= 978-2-88155-004-1 |year= 2000 |language=en}} * {{cite book | last = Brinton | first = Crane | year = 1984 | title = A History of Civilization: Prehistory to 1715 | url = https://archive.org/details/historyofciviliz02brin | edition = 6th | publisher = Prentice Hall | location = Englewood Cliffs, N.J. | isbn = 978-0-13-389866-8|display-authors=etal|language=en}} * {{cite book | last = Casson | first = Lionel | year = 1994 | title = Ships and Seafaring in Ancient Times | publisher = British Museum Press | location = London | isbn = 978-0-7141-1735-5|language=en}} * {{cite book | last = Chisholm | first = Jane |author2=Anne Millard | year = 1991 | title = Early Civilization | others = illus. Ian Jackson | publisher = Usborne | location = London | isbn = 978-1-58086-022-2|language=en}} * {{cite book | last = Collcutt | first = Martin | author2 = Marius Jansen | author3 = Isao Kumakura | year = 1988 | title = Cultural Atlas of Japan | publisher = Facts on File | location = New York | isbn = 978-0-8160-1927-4 | url = https://archive.org/details/culturalatlasofj00mart | author2-link = Marius Jansen |language=en}} * {{cite book | last = Drews | first = Robert | year = 1993 | title = The End of the Bronze Age: Changes in Warfare and the Catastrophe ca. 1200 B.C | publisher = Princeton University Press | location = Princeton | isbn = 978-0-691-04811-6|language=en}} * {{cite book | last = Edey | first = Maitland A. | year = 1974 | title = The Sea Traders | publisher = Time-Life Books | location = New York | isbn = 978-0-7054-0060-2 | url = https://archive.org/details/seatraders00edey |language=en}} * ''The influence of commerce on civilization''. * {{cite book | last = Fairservis | first = Walter A. Jr. | year = 1975 | title = The Threshold of Civilization: An Experiment in Prehistory | publisher = Scribner | location = New York | isbn = 978-0-684-12775-0 | url = https://archive.org/details/thresholdofcivil00fair |language=en}} * {{cite book | last = Fernández-Armesto | first = Felipe | year = 2000 | title = Civilizations | publisher = Macmillan | location = London | isbn = 978-0-333-90171-7|language=en}} * {{cite book | last = Ferrill | first = Arther | year = 1985 | title = The Origins of War: From the Stone Age to Alexander the Great | publisher = Thames and Hudson | location = New York | isbn = 978-0-500-25093-8|language=en}} * {{cite book | last = Fitzgerald | first = C.P. | year = 1969 | title = The Horizon History of China | publisher = American Heritage | location = New York | isbn = 978-0-8281-0005-2 | url = https://archive.org/details/horizonhistoryof00fitz |language=en}} * {{cite book | last = Fuller | first = J.F.C. | year = 1954–1957 | title = A Military History of the Western World | url = https://archive.org/details/militaryhistoryo01full | url-access = registration | others = 3 vols. | publisher = Funk & Wagnalls | location = New York|language=en}} *# ''From the Earliest Times to the Battle of Lepanto''. {{ISBN|0-306-80304-6}} (1987 reprint). *# ''From the Defeat of the Spanish Armada to the Battle of Waterloo''. {{ISBN|0-306-80305-4}} (1987 reprint). *# ''From the American Civil War to the End of World War II''. {{ISBN|0-306-80306-2}} (1987 reprint). * {{cite book | last = Gowlett | first = John | year = 1984 | title = Ascent to Civilization | publisher = Collins | location = London | isbn = 978-0-00-217090-1|language=en}} * {{cite book | last = Hawkes | first = Jacquetta | year = 1968 | title = Dawn of the Gods | publisher = Chatto & Windus | location = London | isbn = 978-0-7011-1332-2|language=en}} * {{cite book | last = Hawkes | first = Jacquetta | author2 = David Trump | orig-year = 1976 | year = 1993 | title = The Atlas of Early Man | publisher = Dorling Kindersley | location = London | isbn = 978-0-312-09746-2 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/atlasofearlyman0000hawk |language=en}} * {{cite book | last = Hicks | first = Jim | year = 1974 | title = The Empire Builders | url = https://archive.org/details/empirebuilders00hick | url-access = registration | publisher = Time-Life Books | location = New York|language=en}} * {{cite book | last = Hicks | first = Jim | year = 1975 | title = The Persians | publisher = Time-Life Books | location = New York|language=en}} * {{cite book | last = Johnson | first = Paul | year = 1987 | title = A History of the Jews | publisher = Weidenfeld and Nicolson | location = London | isbn = 978-0-297-79091-4|language=en}} * {{cite book | last = Jensen | first = Derrick | year = 2006 | title = Endgame | publisher = Seven Stories Press | location = New York | isbn = 978-1-58322-730-5|language=en}} * {{cite book | last = Keppie | first = Lawrence | year = 1984 | title = The Making of the Roman Army: From Republic to Empire | publisher = Barnes & Noble | location = Totowa, N.J. | isbn = 978-0-389-20447-3|language=en}} * [[Andrej Korotajev|Korotayev, Andrey]], ''World Religions and Social Evolution of the Old World Oikumene Civilizations: A Cross-Cultural Perspective''. Lewiston, New York: Edwin Mellen Press, 2004. {{ISBN|0-7734-6310-0}} * Kradin, Nikolay. Archaeological Criteria of Civilization. ''Social Evolution & History'', Vol. 5, No 1 (2006): 89–108. {{ISSN|1681-4363}}. * {{cite book | last = Lansing | first = Elizabeth | year = 1971 | title = The Sumerians: Inventors and Builders | publisher = McGraw-Hill | location = New York | isbn = 978-0-07-036357-1 | url = https://archive.org/details/sumeriansinvento00lans |language=en}} * {{cite book | last = Lee | first = Ki-Baik | year = 1984 | title = A New History of Korea | others = trans. Edward W. Wagner, with Edward J. Shultz | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge | isbn = 978-0-674-61575-5 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/newhistoryofkore0000leek |language=en}} * {{cite book |last1=Morris |first1=Ian |title=The Measure of Civilization: how Social Development Decides the Fate of Nations |date=2013 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-15568-5|language=en}} * {{cite book | last = Nahm | first = Andrew C. | year = 1983 | title = A Panorama of 5000 Years: Korean History | publisher = Hollym International | location = Elizabeth, N.J. | isbn = 978-0-930878-23-8|language=en}} * {{cite book | last = Oliphant | first = Margaret | year = 1992 | title = The Atlas of the Ancient World: Charting the Great Civilizations of the Past | publisher = Ebury | location = London | isbn = 978-0-09-177040-2|language=en}} * {{cite book | last = Rogerson | first = John | year = 1985 | title = Atlas of the Bible | publisher = Infobase Publishing | location = New York | isbn = 978-0-8160-1206-0 | url = https://archive.org/details/warmovies00garl |language=en}} * {{cite book | last = Sandall | first = Roger | year = 2001 | title = The Culture Cult: Designer Tribalism and Other Essays | publisher = Westview | location = Boulder, Colo. | isbn = 978-0-8133-3863-7 | url = https://archive.org/details/culturecultdesig00sand_0 |language=en}} * {{cite book | last = Sansom | first = George | year = 1958 | title = A History of Japan: To 1334 | url = https://archive.org/details/historyofjapanto00sans | url-access = registration | publisher = Stanford University Press | location = Stanford | isbn = 978-0-8047-0523-3|language=en}} * {{cite book | last = Southworth | first = John Van Duyn | year = 1968 | title = The Ancient Fleets: The Story of Naval Warfare Under Oars, 2600 B.C.–1597 A.D. | publisher = Twayne | location = New York|language=en}} * {{cite book | last = Thomas | first = Hugh | author-link = Hugh Thomas (historian) | year = 1981 | title = An Unfinished History of the World | edition = rev. | publisher = Pan | location = London | isbn = 978-0-330-26458-7|language=en}} * {{cite book |last1 =Cotterell |first1 =Yong Yap|first2=Arthur|last2=Cotterell | year = 1975 | title = The Early Civilization of China| publisher = Putnam | location = New York | isbn = 978-0-399-11595-0|language=en}} * {{cite book|doi=10.1057/9781403938404|title=International Relations and the Philosophy of History|year=2003|last1=Yurdusev|first1=A. Nuri|isbn=978-1-349-40304-2|language=en}} {{Refend}} == Lexim i mëtejshëm == * [[John Gribbin|Gribbin, John]], [https://www.scientificamerican.com/article/are-humans-alone-in-the-milky-way/ "Alone in the Milky Way: Why We Are Probably the Only Intelligent Life in the Galaxy"], ''Scientific American'', vëll. 319, nr. 3 (shtator 2018), f. 94–99. Gribbin argumenton se jeta ka shumë gjasa të ekzistojë gjetkë në galaktikë, por se një qytetërim tjetër teknologjik ka pak gjasa të ekzistojë sot. Këto konsiderata sugjerojnë se jemi unikë jo vetëm në planetin tonë, por në të gjithë Rrugën e Qumështit. Nëse planeti ynë është kaq i veçantë, bëhet edhe më e rëndësishme ta ruajmë këtë botë unike për veten, pasardhësit tanë dhe krijesat e shumta që e quajnë Tokën shtëpi (f. 99). == Lidhje të jashtme == {{WikiQuote}} {{Wiktionary kuti}} * [https://www.bbc.co.uk/religion/tools/civilisations/ BBC mbi qytetërimin] * [https://web.archive.org/web/20231204235822/https://historyten.com/ancient-civilization/oldest-civilizations-of-all-time/ Dhjetë qytetërimet më të vjetra] {{Authority control}} [[Kategoria:Qytetërime| ]] [[Kategoria:Shoqëria]] [[Kategoria:Kategoritë antropologjike të popujve]] [[Kategoria:Antropologji kulturore]] [[Kategoria:Gjeografi kulturore]] [[Kategoria:Histori kulturore]] [[Kategoria:Teori lineare]] 5z7stnfsp29b1e0klrwzsi889wazzm3 0 119372 3060414 2945556 2026-10-29T18:07:26Z ~2026-57742-29 195144 /* Klima */ 3060414 wikitext text/x-wiki '''Malet Urale''', ose shkurt Uralet, janë një varg malor që shkon përafërsisht nga veriu në jug nëpër [[Rusia|Rusinë]] perëndimore, nga brigjet e [[Oqeani Arktik|Oqeanit Arktik]] në [[Lumi i Uralit|Lumin Ural]] dhe në veri-perëndim të [[Kazakistani|Kazakistanit]]. Ana lindore e tyre zakonisht konsiderohet kufiri natyror i [[Evropa|Evropës]] dhe [[Azia|Azisë]]. Vargu malor shtrihet në 2,500 kilometra duke kaluar përmes [[Tundra|tundrës]] Arktike në veri dhe përmes peizazheve të pyllëzuara dhe gjysmë të shkretëtirës në jug.<ref>{{Cite web|date=2015-12-20|title=The Ural Mountains|url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/87198/the-ural-mountains|access-date=2022-12-02|website=earthobservatory.nasa.gov|language=en}}</ref> Ishulli Vajgaç dhe ishujt e Novja Zemlja formojnë vazhdimin e mëtejshëm të zinxhirit në veri të [[Arktiku|Arktikut]]. Malet shtrihen brenda rajonit Ural dhe në mënyrë të konsiderueshme mbivendosen me distriktin Ural Federal dhe rajonin Ural ekonomik. Uralet Qendrore përmbajnë depozita të rëndësishme mineralesh dhe metalesh, si [[hekuri]], [[bakri]], [[kromi]], [[nikeli]], [[qymyri]] dhe [[nafta]], dhe që nga shekulli i 18-të kanë qenë bazë e madhe minerale e [[Rusia|Rusisë]]<ref>{{Cite web|date=2015-12-20|title=The Ural Mountains|url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/87198/the-ural-mountains|access-date=2022-12-02|website=earthobservatory.nasa.gov|language=en}}</ref> e që edhe në ditët e sotme është një nga rajonet më të industrializuara të [[Rusia|Rusisë]], veçanërisht rreth qyteteve të Perm, Cheliabinsk, Ekaterinburg dhe Magnitogorsk.<ref>{{Cite web|title=Geography of the Soviet Union: Ural Mountains|url=https://www.ctevans.net/Nvcc/HIS241/Notes/Geography/Urals.html|access-date=2022-12-10|website=www.ctevans.net}}</ref> Maja më e lartë është [[Narodnaja]] me 1895 m lartësi mbidetare<ref>{{Cite web|url=https://www.peakbagger.com/range.aspx?rid=371|title=Prepolar Urals|website=Peakbagger.com|publisher=www.Peakbagger.com}}</ref>. == Klima == Malet Urale kanë një [[Klima kontinentale|klimë kontinentale]], të karakterizuar nga ekstreme të temperaturës që bëhen gjithnjë e më të dukshme si nga veriu në jug ashtu edhe nga perëndimi në lindje.<ref>{{Cite web|title=Ural Mountains - Climate {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Ural-Mountains/Climate|access-date=2022-12-02|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> [[Skeda:Ural Mountains Iremel mnt (31809155520).jpg|parapamje|230x230px|Malet Urale gjatë dimrit]] Zonat në perëndim janë 1-2 gradë Celsius më të ngrohta në dimër se zonat lindore sepse zonat perëndimore ngrohen nga erërat e [[Oqeani Atlantik|Atlantikut]], ndërsa shpatet lindore ftohen nga masat ajrore të [[Siberia|Siberisë]]. Gjithashtu, për të njëjtat arsye zonat perëndimore marrin më shumë reshje se në lindje, pasi malet në perëndim bllokojnë retë nga [[Oqeani Atlantik]], gjë që ulë reshjet në lindje të maleve Urale. Nivelet më të larta të reshjeve janë në Uralet Veriore, me reshjet maksimale që ndodhin në muajt e verës. Dimri në Urale është i thatë për shkak të Lartësisë Siberiane.<ref>{{Cite web|title=Ural Mountains - Border Of Europe And Asia (Complete Guide)|url=https://www.mountainiq.com/asia/ural-mountains/|access-date=2022-12-02|website=Mountain IQ|language=en-US}}</ref> Temperaturat mesatare të janarit në zonat perëndimore variojnë nga -20 gradë Celsius në Uralet Polare në -15 gradë Celsius në Uralet Jugore, dhe temperaturat përkatëse të korrikut janë 10 gradë Celsius (Uralet Polare) dhe 20 gradë Celsius (Uralet Jugore).<ref>{{Cite web|title=Ural Mountains - Border Of Europe And Asia (Complete Guide)|url=https://www.mountainiq.com/asia/ural-mountains/|access-date=2022-12-02|website=Mountain IQ|language=en-US}}</ref> == Referime == <references /> rntm64h8dypm7ttxj8zappobraq0hy7 0 149266 3060377 3006560 2026-10-29T15:47:51Z ~2026-57727-54 195140 /* Feja */ 3060377 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Yun Chi-ho | office = Anëtar i [[Dhoma e Fisnikëve (Japoni)|Dhomës së Fisnikëve]] | term_start = 3 prill 1945 | term_end = 6 dhjetor 1945 | birth_date = [[26 dhjetor]] [[1864]] | birth_place = [[Asan]], [[Chungcheong së Jugut]], [[Koreja]] | death_date = [[9 dhjetor]] [[1945]] | death_place = [[Gaeseong]], [[Gyeonggi]], [[Koreja]] | father = [[Yun Ung-nyeol]] | alma_mater = [[Universiteti Vanderbilt]], [[Universiteti Emory]] | occupation = Aktivist rezistence, jurist, edukator, mendimtar, politikan | spouse = Lady Kang, Ma Ae-bang, Baik Mae-ryo }} '''Yun Chi-ho'''(korea:윤치호;尹致昊) lindi më [[26 dhjetor]] [[1864]] në [[Asan]] mbi Inn në [[Koreja e Jugut|Koresë së Jugut]] ; vdiq më [[9 dhjetor]] [[1945]] në [[Gaeseong]], ishte aktivistë të rezistencës, politikanët, edukatorët, dhe mendimtarët e Koresë. pseudonimi ishte '''Jwaong'''(좌옹;佐翁). Xhaxhai i [[Yun Bo-seon]], 4 i [[presidenti i Koresë së Jugut]]. == Shih edhe == * [[Yun Bo-seon]] * [[Yun Chi-young]] == Burimet == <references/> == Feja == {{Commonskat|Yun Chi-ho|{{PAGENAME}}}} * Emory University, [https://archive.today/20120713042211/http://marbl.library.emory.edu/findingaids/content.php?id=yun754_100767 Yun Ch'i-ho papers, 1883-1943] (English) * [https://web.archive.org/web/20121018070518/http://openlibrary.org/books/OL2903362M/The_collected_letters_of_Yun_Tchi_Ho The collected letters of Yun Tchi Ho] (English) * [http://findingaids.library.emory.edu/documents/yun754/ Yun Ch‘i-ho papers, 1883-1943] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116111353/http://findingaids.library.emory.edu/documents/yun754/ |date=16 janar 2014 }} Emory University (English) * [https://www.familyclix.com/ Yun Chi-ho] (Koresë) * [http://koreandb.nate.com/history/people/detail?sn=451 Yun Chi-ho]{{Lidhje e vdekur}}{{Lidhje e thyer}} (Koresë) [[Kategoria:Lindje 1864]] [[Kategoria:Vdekje 1945]] [[Kategoria:Kore Jugore]] [[Kategoria:Aktivistë të rezistencës Koresë]] [[Kategoria:Politikanë Koresë]] [[Kategoria:Vetëvrasje]] emln97bb332lc1969t173x5bclacv0q 0 149486 3060498 3045833 2026-10-30T03:06:01Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060498 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = Salvador Dalí | image = Salvador Dalí 1939.jpg | caption = Dalí në 1939 | birth_name = Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí Doménech{{efn|name=name}} | birth_date = {{birth date|1904|05|01|df=yes}} | birth_place = [[Figueres]], [[Kataloni]], Spanjë | death_date = {{death date and age|23|01|1989|01|05|1904}} | death_place = Figueres, Kataloni, Spanjë | movement = [[Kubizmi]], [[Dadaizmi]], [[Surrealizmi]] | spouse = {{marriage|[[Gala Dalí]]|1934|1982|end=died}} | known_for = Pikturë, vizatim, fotografi, skulptura, shkrim, filma dhe bizhuteri }} '''Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, Markezi i parë Dalí i Pubol'''{{efn|name=name|Emri i Dalísë dalloi përgjatë jetës së tij. Emri zyrtar i lindjes u regjistrua si ''Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí Doménech''. Emrat e tij ishin në spanjisht dhe mbiemrat e tij të [[Kastilianizimi|kastilianizuar]] edhe pse lindi në [[Kataloni]], pasi [[Historia e Katalonishtes|gjuha katalane u ndalua nga aktet zyrtare]] gjatë asaj kohe. Emri i tij i plotë në katalonisht është ''Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech''. Në 1977 emrat katalonë u legalizuan, dhe ai adoptoi formën e njësuar (emri i pagëzuar në spanjisht, mbiemrat në katalonisht). Kjo formë dhe format puro spanjolle dhe katalane mund të shihen në shtyp deri sot.}} (11 maj 1904—23 janar 1989), njohur si '''Salvador Dalí''', ishte piktor i shquar spanjoll-katalunas surrealist, i lindur në Figueres, [[Spanja|Spanjë]]. Dali ishte një piktor i aftë, i njohur për imazhet e mrekullueshme edhe të çuditshme në punën e tij surrealiste. Aftësitë e tij punues i atribuohen mjeshtërve të [[Renesansa|Renesansës]].<ref>{{cite web|url=http://www.artcyclopedia.com/feature-2005-03.html|last=Phelan|first=Joseph|title=The Salvador Dalí Show|publisher=Artcyclopedia.com|accessdate=22 gusht 2010}}</ref><ref name="Dali">{{cite book|last=Dalí|first=Salvador|year=2000|url=http://books.google.com/books?id=on_YUj9IP8UC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Dalí: 16 Art Stickers|publisher=Courier Dover Publications|isbn=0-486-41074-9|language=en}}</ref> Vepra e tij më e mirë është ''[[:en: The Persistence of Memory|Vazhdimësia e Kujtesës]]'', e përfunduar në gusht 1931. Puna artistike e Dalit përfshin filmin, skulpturën dhe fotografinë në bashkëpunim me një gamë të artistëve në një shumëllojshmëri të medieve. Dali ia atribuon "dashurinë mbi gjithçka, pasionin për luks dhe dashurinë ndaj rrobave orientale" racës arabe,<ref>{{cite book|author=Ian Gibson|title=The Shameful Life of Salvador Dalí|year=1997|publisher=W. W. Norton & Company|url=http://www.nytimes.com/books/first/g/gibson-dali.html|language=en}} Gibson zbuloi se "Dalí" (dhe variantet e shumta të tij) është një mbiemër jashtëzakonisht i zakonshëm në vendet arabe si [[Maroku]], Tunizia, [[Algjeria]] ose [[Egjipti]]. Nga ana tjetër, gjithashtu sipas Gibsonit, familja e nënës së Dalit, Domènech i Barcelonës, kishte rrënjë hebraike.</ref> duke sqaruar se paraardhësit e tij ishin nga [[Mursi (popull)|Mursët]]. Dali kishte një imagjinatë të zhvilluar dhe po ashtu kënaqej duke përfshirë sjellje të pazakonshme dhe madhështore. Mënyra e tij e çuditshme e sjelljes dhe veprimet publike tërhoqën më shumë vëmendje sesa veprat e tij të artit, duke i tronditur ata që e çmonin veprën e tij dhe duke nxitur acarim të kritikëve të tij.<ref>{{cite web|last=Saladyga|first=Stephen Francis|url=http://purple.niagara.edu/jlittle/lamplighter/saladyga.htm|title=The Mindset of Salvador Dalí|archive-url=https://web.archive.org/web/20060906040713/http://purple.niagara.edu/jlittle/lamplighter/saladyga.htm|archive-date=6 shtator 2006|publisher=lamplighter (Niagara University)|volume=1|issue=3|date=verë 2006|language=en|access-date=22 korrik 2006}}</ref> ==Biografia == ===Fëmijëria=== [[File:Familia Dalí (h 1910).jpg|thumb|Familja e Dalit në vitin 1910: nga lart majtas, tezja Maria Teresa, nëna, babai, Salvador Dalí, tezja Catherine (më vonë gruaja e dytë e babait të tij), motra Ana Maria dhe gjyshja Ana]] Salvador Domingo Felipe Jacinto Dali i Domenech u lind më 11 maj 1904,<ref>Birth certificate and {{cite web|url=http://www.salvadordalimuseum.org/history/biography.html|title=Dalí Biography|publisher=Dalí Museum|work=Dalí Museum|accessdate=24 gusht 2008|archive-date=27 gusht 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080827090340/http://www.salvadordalimuseum.org/history/biography.html|language=en|url-status=dead}}</ref> në qytetin e [[Figueres]]it, në regjionin Emporda, në kufi me [[Franca|Francës]] në Kataluni, [[Spanja|Spanjë]].<ref>Dalí, ''[[The Secret Life of Salvador Dalí]]'', 1948, London: Vision Press, p.33</ref> Vëllai i madh i Dalit, i quajtur po ashtu Salvador (i lindur më 12 tetor 1901), vdiq nga diarreja në vitin 1903. Babai i tij, Salvador Dali i Cusi, ishte një avokat i klasit mesatar dhe noter,<ref name="Llongueras">Llongueras, Lluís. (2004) ''Dalí'', Ediciones B – Mexico. ISBN 84-666-1343-9.</ref> i cili ndikim të madh kishte nga gruaja e tij, Felipa Domenech Ferrés, e cila po ashtu inkurajoi përpjekjet artistike të djalit të saj.<ref name="Rojas">Rojas, Carlos. ''[http://books.google.com/books?id=MWF5s2yfFqwC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Salvador Dalí, Or the Art of Spitting on Your Mother's Portrait]'', Penn State Press (1993). ISBN 0-271-00842-3.</ref> Kur Dali ishte pesë vjeçar, u dërgua te varri i vëllait të tij dhe atij i thanë se ishte rimishërim i vëllait të tij,<ref name="sina">[http://edu.sina.com.cn/en/2004-06-17/22707.html Salvador Dalí]. ''[[SINA.com]]''. Retrieved on July 31, 2006.</ref> koncept të cilin ai e besoi.<ref>[http://www.astrodatabank.com/NM/DaliSalvador.htm Salvador Dalí biography] on astrodatabank.com. Retrieved September 30, 2006.</ref> Për vëllanë e tij, Dali the "... ne ngjanim me njëri-tjetrin si dy pika uji, por kemi pasur reflektime të ndryshme".<ref name="Dalí, Secret Life, p.2">Dalí, Secret Life, p.2</ref> Ai "mbase mund të ketë qenë versioni i parë i imi po ai konceptonte shumë absoluten".<ref name="Dalí, Secret Life, p.2"/> Figura e vëllait të tij të ndjerë do të ngulitet edhe në punën e tij të mëvonshme, shembull konkret ''Portrait of My Dead Brother'' 1963, (Portreti i Vëllait Tim të Ndjerë). Dali pati edhe një motër, Ana Maria, e cila ishte tri vjet më e re.<ref name="Llongueras" /> Në vitin 1949, ajo publikoi një libër mbi vëllain e saj, ''Dali As Seen By His Sister ''(Dali në syrin e motrës së tij).<ref>{{cite web|url=http://www.artelino.com/articles/dali.asp|title=Dalí Biography 1904–1989 – Part Two|publisher=artelino.com|accessdate=30 shtator 2006|archive-date=25 tetor 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061025082142/http://www.artelino.com/articles/dali.asp|url-status=dead}}</ref> Shokët e tij të fëmijërisë ishin lojtarët e ardhshëm të [[Barcelona FC|Barcelonës]] si [[:en: Emilio Sagi Liñán|Sagibarba]] dhe [[:en:Josep Samitier|Samitieri]]. Gjatë pushimeve të tij turistike në Kataluni, treshja luajti futboll. Dali shkoi në Shkollën e Artit. Në 1916, ai gjithashtu zbuloi vizatimin modern në një pushim veror në [[:en: Cadaqués|Kadakues]] me familjen e [[:en:Ramon Pichot|Piçotit]], artist lokal që bënte udhëtime vazhdimisht në [[Paris]].<ref name="Llongueras" /> Vitin tjetër, babai i Dalit organizoi një ekspozitë me vizatimet në dru të familjes së tyre. Ai e pati ekspozitën e parë publike në '''Teatrin Komunal''' të Figueresit në vitin 1919. Në shkurt të vitit 1921, nëna e Dalit vdes nga kanceri në gji. Dali ishte vetëm 16 vjeç; më vonë ai tha për vdekjen e nënës "ishte goditja më e rëndë në jetën time. Unë e adhuroja atë...".<ref>Dalí, Secret Life, pp.152–153</ref> Pas vdekjes së saj, babai i Dalit u martua me motrën e gruas së tij të ndjerë. Dali ishte kundër kësaj martese sepse ai kishte një dashuri të madhe dhe respekt për tezen e tij.<ref name="Llongueras" /> ===Madridi dhe Parisi=== [[File:Man Ray Salvador Dali.jpg|thumb|left|Sytë e egër antik të Dalit (majtas) dhe shoku i tij [[surrealism|surrealist]] artisti [[:en:Man Ray|Man Ray]] në Paris me 16 qershor 1934]] Më 1922, Dali u zhvendos në [[:en: Residencia de Estudiantes|Konviktin e Studentëve]] në [[Madridi|Madrid]]<ref name="Llongueras" /> dhe studioi në [[:en: Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Akademinë e Arteve të Bukura të San Fernandos]]. Ai ishte i gjatë 1.72 metra.<ref>As listed in [http://www.gaudiclub.com/esp/e_links/dali/2004mar18_1.asp his prison record of 1924], aged 20. However, his hairdresser and biographer, Luis Llongueras, states Dalí was {{height|m=1.74|precision=4}} tall.</ref> Dali tërhoqi vëmendjen si njeri i çuditshëm dhe [[:en:Dandy|me kujdes të tepruar]]. Ai kishte flokë të gjatë dhe xhaketë, çorape dhe kilota të gjata të stilit anglez të fundshekullit të XIX. Në Konvikt ai u bë shok i ngusht me [[:en: José Bello|Bellon]], [[:en: Luis Buñuel|Bunuelin]] dhe [[:en: Federico García Lorca|Lorkën]]. Shoqëria me Lorkën ishte e fortë për shkak të pasioneve të njëjta<ref>For more in-depth information about the Lorca-Dalí connection see ''Lorca-Dalí: el amor que no pudo ser'' and ''The Shameful Life of Salvador Dalí'', both by [[Ian Gibson (author)|Ian Gibson]].</ref> por Dali refuzoi pikëpamjet seksuale të poetit.<ref name="conversations">Bosquet, Alain, ''[http://www.ubu.com/historical/dali/dali_conversations.pdf Conversations with Dalí]'', 1969. p. 19–20. (PDF format) (of García Lorca) 'S.D.:He was homosexual, as everyone knows, and madly in love with me. He tried to screw me twice .... I was extremely annoyed, because I wasn’t homosexual, and I wasn’t interested in giving in. Besides, it hurts. So nothing came of it. But I felt awfully flattered vis-à-vis the prestige. Deep down I felt that he was a great poet and that I owe him a tiny bit of the Divine Dalí's asshole. He eventually bagged a young girl, and she replaced me in the sacrifice. Failing to get me to put my ass at his disposal, he swore that the girl's sacrifice was matched by his own: it was the first time he had ever slept with a woman.'</ref> Sidoqoftë, ishin punimet e tij, në të cilat eksperimentonte kubizmin, ato që e bënë atë të dallohej nga studentët e tjerë. Informacionet e vetme për kubizmin ai i merrte nga artikujt e revistave dhe katalogu që ia dha Piçoti, pasi që nuk kishte asnjë artist kubist në Madrid në atë kohë. Në vitin 1924, akoma i panjohur Salvador Dali ilustroi një libër për herë të parë. Ishte publikimi i një poeme katalunase ''Les bruixes de Llers'' (Shtrigat e Llersit) nga shoku i tij, poeti [[:en: Carles Fages de Climent|Fagesi]]. Dali po ashtu eksperimentoi me [[:en:Dada|Dadizmin]], e cila do të ndikojë në gjithë punën e tij të mëtejshme. Dali u dëbua nga Akademia në vitin 1926, pak para provimeve përfundimtare kur ai u akuzua për organizimin e një trazire.<ref name="olga">[http://www.abcgallery.com/D/dali/dalibio.html Salvador Dalí: Olga's Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413060418/http://www.abcgallery.com/D/dali/dalibio.html |date=13 prill 2016 }} . Retrieved on July 22, 2006.</ref> Aftësitë e tij pikturuese shfaqen më së mirë në veprën realistiket [[:en: The Basket of Bread|Shporta e Bukës]], e pikturuar në vitin 1926.<ref>{{cite web|url=http://www.dali-gallery.com/html/galleries/painting05.htm|title=Paintings Gallery No.&nbsp;5|publisher=Dali-gallery.com|accessdate=22 gusht 2010|archive-date=27 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100827234135/http://www.dali-gallery.com/html/galleries/painting05.htm|url-status=dead}}</ref> Në po të njëjtin vit, ai bëri vizitën e parë në Paris, ku u taku me [[Pablo Pikaso|Pikason]], i cili ishte i respektuari i Dalit të ri. Pikaso veçse kishte dëgjuar fjalë të mira për Dalin nga [[:en: Joan Miró|Miro]]. Pasi zbuloi stilin e tij vetjak, për disa vite në vazhdim, Dali punoi disa vepra të ndikuara shumë nga Pikaso dhe Miro. Disa motive në punën e Dalit ekzistonin qysh në vitet e njëzeta. Dali gllabëronte ndikime nga shumë stile të artit, duke filluar nga ai akademik klasik e deri te gradat më të larta.<ref>Hodge, Nicola, and Libby Anson. ''The A–Z of Art: The World's Greatest and Most Popular Artists and Their Works''. California: Thunder Bay Press, 1996. [https://ucmshare.ucmerced.edu/docushare/dsweb/Get/Document-94961/Dali+Salvador.doc Online citation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921144258/https://ucmshare.ucmerced.edu/docushare/dsweb/Get/Document-94961/Dali+Salvador.doc |date=21 shtator 2006 }} .</ref> Ndikimi i tij klasik vjen nga [[:en: Raphael|Rafaeli]], [[:en: Bronzino|Bronzini]], [[:en: Francisco de Zurbarán|Zubarani]], [[:en: Johannes Vermeer|Vermeri]] dhe [[:en: Diego Velázquez|Velazkuezi]].<ref>{{cite web|url=http://www.artcyclopedia.com/feature-2005-03.html|title=Phelan, Joseph|publisher=Artcyclopedia.com|accessdate=22 gusht 2010}}</ref> Ai përdorte të dy teknikat, klasike dhe moderne, nganjëherë në punime të ndara e nganjëherë të kombinuara. Ekspedita e punë së tij në [[Barcelona|Barcelonë]] ngjalli vëmendje të përzier nga lavdërimet dhe mëdyshjet e kritikëve të tij. Dali mbante mustaqe të mëdha, i frymëzuar nga piktori i madh spanjoll i shekullit të XVII, [[:en: Diego Velázquez|Velazkuezi]]. Mustaqet u bënë ikonë dhe tipar dallues i paraqitjeve të tij gjatë gjithë jetës. ===1929 deri në Luftën e Dytë Botërore=== Më 1929, Dali bashkëpunoi me [[:en:Luis Buñuel|Bunuelin]] në një film të shkurtër ''Un Chien Andalou'' (Një Qen Andaluzian). Kontributi i tij më i madh ishte në skriptet e filmit. Më vonë ai tha se kishte luajtur një rol të rëndësishëm në xhirimin e projektit por kjo nuk është provuar nga llogaritë bashkëkohore.<ref>{{cite web|last=Koller|first=Michael|url=http://archive.sensesofcinema.com/contents/cteq/01/12/chien.html|title=Un Chien Andalou|language=fr|website=Senses of Cinema|date=janar 2001|access-date=26 korrik 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20101225061923/http://archive.sensesofcinema.com/contents/cteq/01/12/chien.html|archive-date=25 dhjetor 2010}}</ref> Po ashtu, në gusht të vitit 1929, Dali takoi inspirimin e tij të përjetshëm dhe muzën e tij parësore, gruan e ardhshme të tij [[:en: Gala Dalí|Galën]],<ref name="unbound">Shelley, Landry. [http://www.tcnj.edu/~unbound/spring2005/articles/a2 "Dalí Wows Crowd in Philadelphia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108082607/http://www.tcnj.edu/~unbound/spring2005/articles/a2|date=8 nëntor 2017}}. ''Unbound'' ([[The College of New Jersey]]) Spring 2005. Retrieved on July 22, 2006.</ref> e njohur më herët si Elena Ivanovna Diakonova. Ajo ishte emigrante ruse. Po këtë vit, Dali pati një ekspozitë profesionale dhe të rëndësishme dhe zyrtarisht iu bashkua grupit surrealist në [[Paris]]. Puna e tij u ndikua jashtëzakonisht shumë nga surrealizmi për dy vite. Surrealistët e përshëndetën atë që Dali e quajti metodë paranojave-kritike e qasjes në nënndërgjegje për krijimtari të madhe artistike.<ref name="Llongueras" /><ref name="Rojas" /> Ndërkohë, lidhja e Dalit me babin e tij ishte afër shkëputjes. Don Salvador Dali i Cusi hapur e kundërshtonte lidhjen e djalit të tij me Galën dhe e pa surrealizmin si ndikim të keq në moralin e djalit të tij. Kashta e fundit u prish kur Don Salvadori lexoi në një gazetë në Barcelonë se djali i tij kishte hapur një ekspozitë në Paris të quajtur ''Sacred Heart of Jesus Christ'' (Zemra e Shenjtë e Jezu Krishtit), me një mbishkrim provokues "''Nganjëherë, unë pështyj për zbavitje në portretin e nënës sime''".<ref name="isbn0-571-19380-3">{{cite book|author=Gibson, Ian|title=The Shameful Life of Salvador Dalí|publisher=Faber and Faber|location=London|year=1997|pages=238–9|isbn=0-571-19380-3}}</ref> I nëpërkëmbur, Don Salvadori kërkoi që djali i tij të kthehej mbrapsht. Dali refuzoi, ndoshta nga frika e përjashtimit nga grupi surrealist. I ati e nxori me dhunë nga shtëpia më 28 dhjetor 1929. Babai i tregoi se ai është i përjashtuar dhe ai nuk do të shkelë më në [[:en: Cadaqués|Kadakues]]. Verën tjetër, Dali dhe Gala morën me qera një kabinë të vogël peshkatarësh afër [[:en:Port Lligat|Portit Lligat]]. Ai e bleu atë vend dhe për disa vite e zmadhoi, duke ndërtuar vila përgjatë detit. Babai i Dalit përfundimisht pendohet dhe e pranon shoqëruesen e djalit të tij.<ref name="GalaGSDF">{{cite web|title=Gala Biography|url=http://www.salvador-dali.org/dali/en_biografia-gala.html|work=Dalí|publisher=Gala-Salvador Dalí Foundation|accessdate=27 maj 2012|archive-date=26 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120626181620/http://www.salvador-dali.org/dali/en_biografia-gala.html|url-status=dead}}</ref> Më 1931, Dali pikturoi një nga veprat më të famshme [[:en: The Persistence of Memory|Vazhdimësia e Kujtesës]],<ref>[http://www.salvadordalimuseum.org/education/documents/clocking_in.pdf Clocking in with Salvador Dalí: Salvador Dalí's Melting Watches] (PDF) from the Salvador Dalí Museum. Retrieved on August 19, 2006.</ref> e cila përfshinte imazhe surrealiste, si për shembull orët e shkrira. Interpretimi i përgjithshëm i punimit është se orët e shkrira janë refuzim i supozimit se koha është e ngurtë ose e përcaktuar. Kjo ide mbështetet nga imazhe të tjera në figurë siç janë zgjerimi i peizazhit dhe ora tjetër duke u gllabëruar nga milingonat.<ref name="Conquete">Salvador Dalí, {{lang|fr|''La Conquête de l'irrationnel''}} (Paris: Éditions surréalistes, 1935), p. 25.</ref> Dali dhe Gala, bashkëjetuan që nga viti 1929 dhe u martuan më 1934 në një ceremoni të vogël familjare.<ref>''Carré d'Art'', [[Jean-Pierre Thiollet]], Paris, Anagramme, 2008, p. 212</ref> Në vitin 1958, u martuan me ceremoni fetare. Si frymëzim i punës së tij, Gala merr rolin e menaxheres së biznesit të Dalit. Gala toleronte lidhjet e tjera të Dalit duke supozuar se e ka vendin primar te ai. Dali vazhdonte të pikturonte imazhe të atyre të dyve dhe duke e adhuruar muzën e tij. Marrëdhënia e tij e tensionuar, komplekse dhe e paqartë që zgjati për rreth 50 vite, më vonë do të bëhet subjekt i operat "''Jo, Dali''" nga kompozitori katalan Xavier Benguerel.<ref name="Opera">{{cite web|last=Amengual|first=Margalida|title=An opera on the relationship between Salvador Dalí and Gala arrives at Barcelona’s Liceu|url=http://www.catalannewsagency.com/news/culture/opera-relationship-between-salvador-dal%C3%AD-and-gala-arrives-barcelona’s-liceu|work=Catalan News Agency (CNA)|publisher=Intracatalònia, SA|accessdate=27 maj 2012|date=17 tetor 2011}}</ref> Dali u prezantua në [[SHBA]] nga tregtari i artit [[:en:Julien Levy|Llevi]] në vitin 1934. Ekspozita e Dalit në [[New York]] përfshin ''Vazhdimësinë e Kujtesës'', e cila krijoi ndjesi të menjëhershme. [[:en:Social Register|Social Register]] organizoi diçka enkas për të, duke ia përhapur punimet, kauzë kjo që u quajt "''Dali Ball''". Ai paraqitej me çantë të qelqit në gjoks, e cila i ngjante një sutjene.<ref>Current Biography 1940, pp219–220</ref> Në po atë vit, Dali dhe Gala morën pjesë në një ballo me maska në Nju Jork, e organizuar për ta nga [[:en: Caresse Crosby|Krosbi]]. Për kostume ata veshën si [[:en:Lindbergh baby|bebja Lindberg]] dhe [[:en: Richard Hauptmann|kidnapuesi]] i saj. Trazira në shtypi rezultoi aq e madhe sa që Dali kërkoi falje. Kur u kthye në Paris, surrealistët e përballën atë më këtë kërkimfalje si një akt surrealist.<ref>Luis Buñuel, ''My Last Sigh: The Autobiography of Luis Buñuel'', Vintage 1984. ISBN 0-8166-4387-3</ref> Kur kryesia e artistëve surrealist filloi të lidhej shumë me politiken e majtë, Dali mbajti pozicione të paqarta mbi temën e marrëdhënieve në mes të politikës dhe artit. Udhëheqësi surrealist [[:en: André Breton|Bretoni]] e akuzoi Dalin për mbrojtjen e "të resë" dhe "joracionales" në "fenomenin Hitler", por Dali shpejt e hodhi poshtë këtë akuzë duke thënë "Nuk jam hitlerian as në fakt as në qëllim".<ref>Greeley, Robin Adèle (2006). ''[http://books.google.com/books?id=2w1QddhP56wC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Surrealism and the Spanish Civil War]'', Yale University Press. p. 81. ISBN 0-300-11295-5.</ref> Dali këmbëngulte se surrealizmi duhet të ekzistojnë në kontekst apolitik dhe refuzonte ta denonconte shprehimisht [[fashizmin]]. Ndër faktorët e tjerë, kjo e vendosi atë në konflikte me kolegët e tjerë. Më vonë, në vitin 1934, Dalit iu bë një gjyq, ku ai zyrtarisht u dëbua nga grupi surrealist. Ndaj kësaj Dali u përgjigj: "Në vetvete unë jam surrealist".<ref name="olga" /><ref name="unbound" /> Në vitin 1936, Dali mori pjesë në [[:en: London International Surrealist Exhibition|Ekspeditën Ndërkombëtare Surrealiste në Londër]].<ref>Jackaman, Rob. (1989) ''[http://books.google.com/books?id=DV9_6DAOSscC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false The Course of English Surrealist Poetry Since the 1930s]'', Edwin Mellen Press. ISBN 0-88946-932-6.</ref> Fjalimi i tij, i titulluar Fantômes paranoiaques authentiques (Fantazmat paranoike autotktone) , është realizuar me një kostum zhytjeje veshur dhe me helmet në të. Ai shkoi atje me një [[:en:Cue stick|shkop bilardoje]] dhe një [[:en: Borzoi|qen rus]] dhe helmetën në kokë. Ai këtë e komentoi me fjalët: "Doja vetëm të tregoja se isha ‘zhytur thellë’ brenda mendjes së njeriut".<ref>Current Biography 1940, p219</ref> Po ashtu, në vitin 1936, në premierën e shfaqjes së filmit të [[:en: Joseph Cornell|Kornellit]], {{Interlanguage link|''Rose Hobart''|en|Rose Hobart (film)}}, në Galerinë "Julien Levy" në New York, Dali u bë i famshëm për një tjetër incident. Programi i Levi për filma të shkurtër surrealist ishte në të njëjtën kohë me ekspozitën e parë surrealiste në [[:en:Museum of Modern Art|Muzeun e Arteve Moderne]], që shfaqet punën e Dalit. Dali ishte në shfaqje të filmit por në gjysmë të filmit ai trokiti me zemërim në projektor. "Ideja ime për film është pikërisht që të paguhet ai që ka punuar për të", tha ai. "Unë si kam thënë kurrë askujt por kjo do të thotë se ai e ka vjedhur filmin". Versionet e reja të akuzës së Dalit paraqiten në formë të "Ai e vodhi atë nga nënvetëdija ime" ose edhe "Ai e vodhi ëndrrën time".<ref>{{cite web|url=http://andel.home.mindspring.com/cornell_notes.htm|title=Program Notes by Andy Ditzler (2005) and Deborah Solomon, ',Utopia Parkway:The Life of Joseph Cornell (New York: Farrar, Straus, and Giroux, 2003)|publisher=Andel.home.mindspring.com|accessdate=22 gusht 2010|archive-date=8 prill 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050408200021/http://andel.home.mindspring.com/cornell_notes.htm|url-status=dead}}</ref> Në këtë periudhë, shefi kryesor i Dalit në Londër ishte pasaniku [[:en:Edward James|Eduard Xhejms]]. Ai e ndihmoi shitjen e shumë veprave të Dalit dhe e ndihmoi atë financiarisht për dy vite. Ata po ashtu bashkëpunuan në dy veprat më të vlefshme të lëvizjes surrealiste: [[:en: Lobster Telephone|Telefoni Akrep]] dhe [[:en: Mae West Lips Sofa|Mae West Lips Sofa]]. Ndërkohë, [[Spanja]] po shkonte drejt luftës civile (1936 – 1939), me ç’rast shumë artistë e lanë vendin. Në vitin 1938, Dali u takua me [[:en:Sigmund Freud|Frojdin]] nëpërmjet [[:en:Stefan Zweig|Cjangut]]. Më vonë, në shtator të vitit 1938, Salvador Dali u ftua nga [[:en: Coco Chanel|Coco Chanel]] në shtëpinë e saj "La Pausa" në [[:en: Roquebrune-Cap-Martin|Rokubrune]] në [[:en: French Riviera|Rivierën Franceze]]. Aty vizatoi disa piktura që më vonë i ekspozoi në Galerinë Gjulien Levi në [[New York]].<ref>''Salvador Dalí Exhibition'', Exhibition Catalogue – February 16 through May 15, 2005</ref><ref>{{Cite web|url=http://philadelphia.about.com/od/salvador_dali/a/salvador_dali_a.htm|title=Kopje e arkivuar|url-status=dead|access-date=28 mars 2014|archive-date=7 korrik 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707075359/http://philadelphia.about.com/od/salvador_dali/a/salvador_dali_a.htm}}</ref> Në fund të shekullit XX, "La Pausa" pjesërisht iu dha [[:en:Dallas Museum of Art|Muzeut të Artit të Dallasit]].<ref>{{cite book|title=Impressionist paintings, drawings, and sculpture from the Wendy and Emery Reeves Collection|url=https://archive.org/details/impressionistpai0000bret|first=Richard R.|last=Bretell|year=1995|publisher=Dallas Museum of Art|isbn=978-0-936227-15-3}}</ref> Po ashtu, në vitin 1938, Dali e shfaqi publikisht veprën ''Rainy Taxi ''(Taksi i shiut), punim tre dimensional, që bazohej në automobilat aktual me dy manekine në të. Së pari u ekspozua në Galerinë Beaux-Arts në Paris si pjesë e [[:en: Exposition Internationale du Surréalisme|Ekspeditës Ndërkombëtare të Surrealizmit]], e organizuar nga [[:en: André Breton|Bretoni]] dhe [[:en: Paul Éluard|Eluardi]]. Ekspozita u dizajnua nga artisti [[:en: Marcel Duchamp|Marsel Duçampi]], i cili pati edhe rolin e nikoqirit.<ref>{{Cite web|url=http://www.salvador-dali.org/dali/en_biografia.html|title=''Salvador Dalí''. Gala-Salvador Dalí Foundation. Retrieved 2011-06-07|url-status=dead|access-date=28 mars 2014|archive-date=6 nëntor 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061106020704/http://www.salvador-dali.org/dali/en_biografia.html}}</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=lPN0xxpA6OsC&pg=RA1-PA27 J. Herbert, ''Paris 1937: Worlds on Exhibition'' (Ithaca: Cornell University Press, 1998)] ISBN 0-8014-3494-7</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=nDJL4MwVK10C&pg=PA130 A. Cohen-Solal, ''Leo and His Circle: The Life of Leo Castelli'' (New York: Alfred A. Knopf, 2010)] ISBN 978-1-4000-4427-6</ref> Në [[:en: 1939 New York World's Fair|Ekspozitën e Nju Jorkut]], Dali prezantoi veprën e tij surrealiste ''Dream of Venus'' (Ëndrra e Venerës), e cila u vendos në Amusements Area (pjesën zbativëse) të ekspozitës. Aty u paraqiten skulptura të çuditshme, statuja dhe modele nudo me "kostume" të bëra nga ushqimi i freskët i detit. Ngjarja u fotografua nga [[:en: Horst P. Horst|Horsti]], [[:en: George Platt Lynes|Llajnsi]] dhe [[:en: Murray Korman|Kormani]].<ref name="DrmVns" /> Në vitin 1939, Bretoni ia dha Dalit nofkën nënçmuese ''Avida Dollars'' që mund të përkthehet si "i etur për dollarë". Kjo paraqiste një referim ironik për rritjen e reklamave të punës së Dalit dhe perceptimit se Dali ka kërkuar vetë-përforcim me famë dhe pasuri. Që nga kjo kohë, disa surrealist flasin për Dalin në kohë të shkuar, sikur ai të kishte vdekur. Lëvizja surrealiste dhe anëtarët e saj (si për shembull [[:en:Ted Joans|Ted Gjoans]] vazhdojnë të paraqesin polemika të ashpra kundër Dalit gjatë kohës sa është gjallë e edhe pas vdekjes së tij.<ref name="artcyclopedia">[http://www.artcyclopedia.com/artists/dali_salvador.html Artcyclopedia: Salvador Dalí]. Retrieved September 4, 2006.</ref> ===Lufta e Dytë Botërore === Në vitin 1940, kur Evropa gjendej në luftë, Dali dhe Gala u kthyen në [[SHBA]] ku jetuan për tetë vite. Ata arritën të iknin sepse më 20 qershor 1940 atyre iu dha vizat [[:en:Aristides de Sousa Mendes|Mendesi]], konsulli portugez në Bordeaux të Francës. Shkuarja e Dalit në [[New York]] ishte një nga katalizatorët që ndikuan në zhvillimin e atij qyteti si qendër e artit botëror në vitet e pasluftës.<ref>{{Cite web|url=http://sousamendesfoundation.org/dali/|title=Kopje e arkivuar|url-status=dead|access-date=28 mars 2014|archive-date=2 nëntor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102223907/http://sousamendesfoundation.org/dali/}}</ref> Dali dhe Gala kaluan përmes [[Portugalia|Portugalisë]] dhe pastaj lundruan nga [[Lisbona]] në New York në gusht të vitit 1940. Pas kësaj, Dali iu rikthye praktikimit të fesë katolike. "Gjatë kësaj periudhe, Dali nuk ndaloi së shkruari" thonë Robert dhe Nikolas Desqarnes.<ref name="Descharnes (1993) p. 35.">Descharnes, Robert and Nicolas. ''Salvador Dalí''. New York: Konecky & Konecky, 1993. p. 35.</ref> Në vitin 1941, Dali punoi skicën e skenarit të filmit ''Moontide'' (Batica e Hënës) për [[:en:Jean Gabin|Gabinin]]. Më 1942, ai publikoi autobiografinë e vet, [[:en:The Secret Life of Salvador Dali|Jeta Sekrete e Salvador Dalit]]. Ai shkroi një katalog për ekspozitat e tij, ngjashëm me atë të Galerisë Knoedler në New York në vitin 1943. Aty ai sulmoi disa teknika që përdoren shpesh nga surrealistët duke shpallur "Surrealizmi ka shërbyer për vërtetimin e shterpësisë dhe përpjekjet për automatizim kanë shkuar aq larg sa kanë çuar në një sistem totalitar. ...dembelizmi i sotëm dhe mungesa totale e teknikës kanë arritur krizën e tyre në kuptimin psikologjik të përdorimit të kolegjit." Ai po ashtu shkroi një novelë, të publikuar në vitin 1944, për një sallon mode të automobilave. Kjo rezultoi me vizatimin e Edwin Cox-it në gazetën [[:en:The Miami Herald|Lajmëtari i Majamit]], ku përshkruhet Dali duke veshur një automobil si fustan mbrëmjeje.<ref name="Descharnes (1993) p. 35."/> Po ashtu, në biografinë e tij, Dali foli për ndarjen e tij me [[:en: Luis Buñuel|Bunuelin]] sepse ai ky i fundit ishte komunist dhe ateist. Bunueli u pushua nga pozita e tij në [[:en:Museum of Modern Art|Muzeumin e Artit Modern]]. Më 1982, në autobiografinë e tij ''Mon Dernier Soupir'' (Psherëtima Ime e Fundit), Bunueli shkroi se ai refuzoi kërkesën e Dalit për pajtim.<ref>Luis Buñuel, ''My Last Sigh: The Autobiography of Luis Buñuel'' (Vintage, 1984) ISBN 0-8166-4387-3</ref> Një frat italian, Gabriele Maria Berardi, tha se kishte performuar ekzorcizmin të Dali në kohën që ai ishte në Francë në vitin 1947.<ref name="exorcist-gift">[http://www.cathnews.com/news/510/72.php Dalí's gift to exorcist uncovered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011193554/http://cathnews.com/news/510/72.php |date=11 tetor 2007 }} ''Catholic News'', October 14, 2005.</ref> Në vitin 2005, skulptura e'' Krishtin në Kryq'', u gjet në pasurinë e fratit. Kjo u shpjegua si dhuratë në shenjë mirënjohjeje nga Dali për shkak të punës së ekzorcizmit. Dy ekspertë spanjollë të artit konfirmuan se ka arsye të mjaftueshme që të bëjnë të besosh se skulptura u punua nga Dali.<ref name="exorcist-gift"/> ===Vitet e mëpastajme në Spanjë=== [[File:Dali Allan Warren.jpg|thumb|left|Dalí në 1972]] Në vazhdim, pas viteve 1949, Dali kaloi vitet e mbetura në Spanjë. Pranimi i tij ndaj diktaturës së Frankos u dënua rëndë nga artistët e tjerë të cilët qëndruan në ekzil. Në vitin 1959, Andrea Bretoni organizoi një ekspozitë të quajtur ''Homage to Surrealism ''(Homazhe Surrealizmit), në festim të katërdhjetë vjetorit të surrealizmit, që përmbante punime të Dalit, [[:en: Joan Miró|Miros]], [[:en: Enrique Tábara|Tabarës]] dhe [[:en:Eugenio Granell|Granellit]]. Bretonët luftuan me forcë për mos përfshirjen e veprës ''Sistine Madonna'' të Dalit në Ekspozitën Ndërkombëtare Surrealiste në New York, vitin pasues.<ref name="lopez">López, Ignacio Javier. ''The Old Age of William Tell (A study of Buñuel's ''Tristana'')''. ''[[MLN]]'' 116 (2001): 295–314.</ref> Në fund të karrierës së tij, Dali nuk e kufizoi vetën por eksperimentoi me shumë novela dhe procese të pazakonshme: ai punoi një vepër [[:en:Bulletism|bulletiste]].<ref name="bp">[http://www.bonjourparis.com/Articles/Museums_and_Sights/The_Phantasmagoric_Universe_%E2%80%94_Espace_Dal%C3%AD_%C3%80_Montmartre/ The Phantasmagoric Universe—Espace Dalí À Montmartre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060528084739/http://www.bonjourparis.com/Articles/Museums_and_Sights/The_Phantasmagoric_Universe_%E2%80%94_Espace_Dal%C3%AD_%C3%80_Montmartre/ |date=28 maj 2006 }} . {{lang|fr|''Bonjour Paris''}}. Retrieved on August 22, 2006.</ref> Shumica e punës së tij kishte të bënte me iluzione optike, hapësira negative, lojëra fjalësh dhe efekte të tjera vizuale. Ai po ashtu eksperimentoi me [[:en: Pointillism|pointilizmin]], duke zmadhuar një gjysmë toni (gjë që më vonë do ta përdorë [[:en: Roy Lichtenstein|Roy Lichtenstein]]) dhe duke përdorur imazhe stereoskopike.<ref name="Optical">{{cite book|last=Ades|first=Dawn|title=Dalí's optical illusions : [Wadsworth Atheneum Museum of Art, January 21 - March 26, 2000 : Hirshhorn Museum and Sculpture Garden, April 19 - June 18, 2000 ; Scottish National Gallery of Modern Art, July 25 - October 1, 2000]|url=https://archive.org/details/dalisopticalillu0000dali|year=2000|publisher=Yale Univ. Press|location=New Haven CT|isbn=978-0300081770}}</ref> Ai ishte ndër artistët e parë që paraqitën [[:en:Holography|holografinë]] si subjekt kryesor.<ref name="holo">[http://www.holophile.com/history.htm The History and Development of Holography]. ''Holophile''. Retrieved on August 22, 2006.</ref> Në vitet e mëvonshme, artistët e rinj si [[:en:Andy Warhol|Andi Uaroll]] shprehen se Dali ka një ndikim në [[:en:Pop art|artin pop]].<ref name="warhol">[http://www.carnegiemuseums.org/cmag/bk_issue/1998/mayjun/feat2.htm Hello, Dalí] . ''Carnegie Magazine''. Retrieved on August 22, 2006.</ref> Dali kishte interesim edhe për shkencën dhe matematiken. Kjo manifestohet në shumë piktura, të vetvete të ’50-ta, në të cilat ai paraqiti format e brinjëve të rinoqerontit. Duke u bazuar tek Dali, brinjët e rinoqerontit paraqesin gjeometri hyjnore sepse ato rriten në [[:en:Logarithmic spiral|spirale logaritmike]]. Ai po ashtu e paraqiti rinoqerontin në veprën [[:en:Virgin Mary|Virgjëresha Mari]]<ref>Elliott H. King in Dawn Ades (ed.), ''Dalí'', Bompiani Arte, Milan, 2004, p. 456.</ref> pasi rinoqeronti paraqet virgjërinë. Dali ishte i fascinuar nga ADN-ja dhe teserakti (kub 4 dimensional); një shpalosje e një hiperkubi është paraqitur në pikturën [[:en: Crucifixion (Corpus Hypercubus)|Corpus Hypercubus]]. Dali instaloi një dysheme prej xhami në dhomën afër studios së tij. Kjo i ndihmoi atij në studimin e perspektivës, nga lart dhe nga poshtë, duke përfshirë figura dramatike në pikturat e tij.<ref name="GlassFloor">{{cite book|last=Ades|first=Dawn|url=https://archive.org/details/dalisopticalillu0000dali|title=Dalí's optical illusions : [Wadsworth Atheneum Museum of Art, January 21 - March 26, 2000 : Hirshhorn Museum and Sculpture Garden, April 19 - June 18, 2000 ; Scottish National Gallery of Modern Art, July 25 - October 1, 2000]|publisher=Yale Univ. Press|year=2000|isbn=978-0300081770|location=New Haven CT|pages=[https://archive.org/details/dalisopticalillu0000dali/page/17 17]–18|language=en|ref=none}}</ref> Ai e përdori këtë dhomë edhe si pjesë zbavitëse për mysafirët dhe vizitorët në shtëpinë dhe studion e tij. Vitet e pasluftës të Dalit karakterizohen nga teknika të ndryshme dhe interes në efekte optike, shkencë dhe fe. Ai u bë një katolik i devotshëm, ndërkohë që frymëzohej nga ngjarjet në [[Hiroshima|Hiroshimë]] dhe vizatoi periudhën atomike. Prandaj Dali e quan këtë periudhë "Mistika Nukleare". Në veprat si [[:en: The Madonna of Port Lligat|''Madona e Portit Liga'']] (versioni i parë) (1949) dhe ''Corpus Hypercubus'' (1954), Dali sintetizoi ikonografinë e krishterë me imazhe të shpërbërjes materiale i frymëzuar nga fizika bërthamore.<ref>[http://www.arton5th.com/Dali/bio.html Salvador Dalí Bio, Art on 5th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060504050531/http://www.arton5th.com/Dali/bio.html |date=4 maj 2006 }}. Retrieved July 22, 2006.</ref> Mistika e tij nukleare përfshinte pjesë të rëndësishme si [[:en: La Gare de Perpignan|''Stacioni i Trenit Perpignan'']] (1965) dhe [[:en: The Hallucinogenic Toreador|''en: The Hallucinogenic Toreador'']] (1968- 1970). Në vitin 1960, Dali filloi punën në Teatro Museo ([[:en:Dalí Theatre and Museum|Muzeu dhe Teatri i Dalit]]) në qytetin e tij në Figueres; ky ishte projekti i tij më i madh dhe gjëja kryesore ku ai u fokusua gjatë vitit 1974. Ai vazhdoi të punoi deri në mes të viteve të ’80-ta. Më 1968, Dali xhiroi një reklamë televizive humoristike për kompaninë e çokollatave Lanvin.<ref name="Augustin">[http://ehotelier.com/browse/news_item.php?id=P12135 Salvador Dalí at Le Meurice Paris and St Regis in New York] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011211226/http://ehotelier.com/browse/news_item.php?id=P12135 |date=11 tetor 2007 }} Andreas Augustin, ehotelier.com, 2007</ref> Në këtë ai reklamoi në frëngjisht "''Je suis fou du chocolat Lanvin!''" (Unë jam i çmendur për çokollatat Lanvin!). në vitin 1969 ai dizajnoi logon e [[:en:Chupa Chups|Chupa Chups-ave]] dhe më vonë dizajnimin e fushatës reklamuese për [[:en: Eurovision Song Contest 1969|Eurovizionin]]. Pastaj krijoi edhe një skulpturë të madhe që qëndroi në teatrin e Madridit. Në programin televiziv "Dirty Dali: A Private View" e transmetuar në [[:en: Channel 4|Kanalin 4]] më 3 qershor 2007, kritiku i artit [[:en:Brian Sewell|Brajan Seuelli]] përshkroi njohjen e tij me Dalin në fund të viteve të ’60-ta, që përfshinte figurën e Krishtit në një pozicion të vështirë pa pantallona dhe duke u masturbuar për Dalin.<ref>{{cite web|url=http://living.scotsman.com/index.cfm?id=869862007|title=Scotsman review of Dirty Dalí|work=The Scotsman|location=UK|accessdate=22 gusht 2010}}</ref><ref>[http://www.thisislondon.co.uk/arts/article-23398918-details/The+Dali+I+knew/article.do The Dali I knew] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707184041/http://www.thisislondon.co.uk/arts/article-23398918-details/The+Dali+I+knew/article.do |date=7 korrik 2007 }} By Brian Sewell, thisislondon.co.uk</ref> ===Vitet e fundit=== [[File:Salvador Dali Crypt in Figueres.jpg|thumb|Dhoma e nëndheshme e Dalit në [[:en:Dalí Theatre and Museum|Teatri dhe Muzeu Dali]] në [[Figueres]] tregon emrin e tij]] Në vitin 1980, në moshën 76 vjeçare, shëndeti i Dalit mori një kthesë katastrofike. Dora e tij dridhej tmerrësisht shumë për shkak të simptomës [[:en: Parkinson's disease|Parkinson]]. Gruaja e tij, Gala, thuhet se ishte duke i dhënë dozë të rrezikshme që do t’ia dëmtonte sistemin nervor, duke shkaktuar një fund të parakohshëm të kapaciteti të tij artistik.<ref>Ian Gibson (1997). ''The Shameful Life of Salvador Dalí''. W. W. Norton & Company.</ref> Në vitin 1982, [[:en:Juan Carlos I of Spain|Mbreti Karlosi I i Spanjës]] ia dha Dalit titullin "Marqués de Dalí de Púbol" (Markezi Dali i Pubolit), duke iu referuar vendit ku ai jetoi.<ref name="Marquis title">[http://www.heraldaria.com/phorum/read.php?f=1&i=25695&t=25695 Excerpts from the BOE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105053225/http://www.heraldaria.com/phorum/read.php?f=1&i=25695&t=25695 |date=5 janar 2012 }} – Website Heráldica y Genealogía Hispana</ref><ref>[http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?id=BOE-A-1989-4234 Dalí as "Marqués de Dalí de Púbol"] – Boletín Oficial del Estado, the official gazette of the Spanish government</ref> Në shikim të parë titulli ishte i trashëguar, por më kërkesë të Dalit u ndryshua vetëm në vitin 1983.<ref name="Marquis title" /> Për të shprehur mirënjohje për këtë, Dali më vonë ia dha mbretit një punim (''Head of Europa'' (Koka e Evropës), e cila do të jetë vepra finale e Dalit), kur ai e vizitoi Dalin në shtratin e vdekjes. Gala vdiq më 10 qershor 1982, në moshën 87 vjeçare. Pas vdekjes së saj, Dali humbi dëshirën për të jetuar. Ai me qëllim e dehidratoi vetveten, ka mundësi në përpjekje për vetëvrasje, me pretendimet që deklaronin se ai ishte përpjekur për ta vënë veten në një gjendje të pezulluar pasi ai kishte lexuar se disa mikroorganizma mund ta bënin këtë. Ai u zhvendos nga Figueresi në [[:en: Castle of Púbol|kështjellën e Pubolit]], të cilën ai e kishte blerë për Galën dhe kishte qenë vendqëndrim gjatë vdekjes së saj. Më 1984, një zjarr ra në dhomën e tij të fjetjes<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9905E1DB1038F932A3575AC0A962948260 "Dalí Resting at Castle After Injury in Fire"]. ''[[The New York Times]]''. September 1, 1984. Retrieved July 22, 2006.</ref> në rrethana të paqarta. Ka mundësi të ketë qenë përpjekje për vetëvrasje nga vetë Dali ose thjeshtë një neglizhim në stafi i tij.<ref name="olga" /> Dali u shpëtua nga shoku dhe bashkëpunëtori i tij [[:en:Robert Descharnes|Desqarnesi]]<ref>[http://www.lefigaro.fr/culture/2014/02/18/03004-20140218ARTFIG00206-deces-de-robert-descharnes-l-homme-qui-avait-sauve-salvador-dal.php Décès de Robert Descharnes, l'homme qui avait sauvé Salvador Dalí] {{fr icon}}</ref> dhe u kthye në Figueres, ku një grup i tij i shokëve, përkrahësve dhe artistëve adhurues të tij e panë se ai po jetonte rehat në [[:en: Dalí Theatre and Museum|Teatrin-Muze]]. Ka pasur akuza se Dali u detyrua nga kujdestarët e tij të nënshkruante fleta boshe që më vonë, edhe pas vdekjes së tij, të shiteshin si piktura origjinale.<ref name="scandal">{{cite book|title=The Dalí Scandal: An Investigation|url=https://archive.org/details/daliscandalinv00roge|author=Mark Rogerson|isbn=0-575-03786-5|publisher=Victor Gollancz|year=1989}}</ref> Si rezultat, tregtarët e artit u bë dyshues ndaj veprave të mëvonshme të Dalit. Në nëntor të vitit 1988, Dali u shtrua në spital për shkak të problemeve me zemrën; atij iu vendos një stimulues kardiak. Më 5 dhjetor 1988 atë e vizitoi Mbreti Gjuan Karlosi, i cili tha se gjithmonë kishte qenë përkrahës serioz i Dalit.<ref>Etherington-Smith, Meredith [http://books.google.com/books?id=soncxLrkYX0C&dq The Persistence of Memory: A Biography of Dalí]{{Lidhje e vdekur}} p. 411, 1995 Da Capo Press, ISBN 0-306-80662-2</ref> Më 23 janar 1989, gjatë kohës kur po luante pjesa e preferuar e tij [[:en: Tristan und Isolde|Tristan und Isolde]], ai vdiq. Ai u varros në një dhomë të nëndheshme të Teatrit-Muze në Figueres. Kjo gjendet afër kishës Shën Pere ku Salvador Dali u pagëzua, bëri kungimin e parë dhe funeralin, dhe është vetëm tri blloqe larg shtëpisë ku lindi.<ref>Etherington -Smith, Meredith [http://books.google.com/books?id=soncxLrkYX0C&dq The Persistence of Memory: A Biography of Dalí]{{Lidhje e vdekur}} pp. xxiv, 411–412, 1995 Da Capo Press, ISBN 0-306-80662-2</ref> Fondacioni Gala-Salvador Dali vepron si pjesë e pasurisë së tyre.<ref>http://www.salvador-dali.org/en_index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625173816/http://www.salvador-dali.org/en_index.html |date=25 qershor 2014 }} | The Gala-Salvador Dalí Foundation website</ref> Të drejtat autoriale të këtij fondacioni i takojnë [[:en:Artists Rights Society|Shoqërisë së të Drejtave të Artistëve]].<ref>http://arsny.com/requested.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206001342/http://www.arsny.com/requested.html |date=6 shkurt 2015 }} | Most frequently requested artists list of the Artists Rights Society</ref> Në vitin 2002, kjo shoqëri kërkoi nga [[Google]] që ta përshtatin logon e saj në mënyrë që të përkujtohet Dali, duke pretenduar se një pjesë e veprave të tij të artit janë përdor pa leje. Google përmbushi kërkesën e tyre por mohoi se ka pasur shkelje të të drejtave autoriale. ==Simbolizmi== Dali përfshiu mjaft simbolizëm në veprën e tij. Për shembull, vula "orët e shkrira" që paraqitet te ''Vazhdimësia e Kujtesës'' përshtatet me teorinë e [[Ajnshtajni]]t se koha është relative dhe e pandreqshme.<ref name="Conquete" /> Ideja e orëve simbolike i erdhi Dalit në një ditë të nxehtë gushti kur ai ia kishte ngulur sytë një cope djathi [[:en: Camembert|Kamembert]].<ref>Salvador Dalí, ''The Secret Life of Salvador Dalí'' (New York: Dial Press, 1942), p. 317.</ref> Elefanti është po ashtu imazh që paraqitet në punimet e Dalit. Për herë në parë u paraqit në vitin 1944 në punimin [[:en: Dream Caused by the Flight of a Bee Around a Pomegranate a Second Before Awakening|''Dream Caused by the Flight of a Bee Around a Pomegranate a Second Before Awakening'']]. Elefantët, të frymëzuar nga skulptura e [[:en: Gian Lorenzo Bernini|Berninit]] në [[Romë]] që paraqet elefantë që mbajnë një obelisk të vjetër,<ref>Michael Taylor in Dawn Ades (ed.), ''Dalí'' (Milan: Bompiani, 2004), p. 342</ref> janë portretizuar "me këmbë të gjata,të bashkuara dhe pothuajse të padukshme" me një obelisk të mbështetur në ta.<ref name="countycollection">[http://www.countyhallgallery.com/education/dali_collection.htm Dalí Universe Collection] . ''County Hall Gallery''. Retrieved on July 28, 2006.</ref> Shoqëruar me imazhin e këmbëve të brishta, të vëna në dukje për ngjyrimin e tyre mashkullore, krijojnë një ndjenjë të fantazmës së vërtetë. "Elefanti është një shtrembërim në hapësirë", sqaron një analist, "këmbët e holla paraqesin kontrastin në mes të idesë së peshës dhe strukturës".<ref name="countycollection" /> "Bëj piktura që më bëjnë mua të vdes i kënaqur, unë jam duke krijuar në mënyrë natyrale, pa shqetësimin më të vogël estetik, jam duke krijuar gjëra që më frymëzojnë dhe jam duke u munduar t’i vizatoj ato sinqerisht." – Salvador Dali, në Dawn Ades, "Dali dhe Surrealizmi". Veza është po ashtu një figurë karakteristike. Vezët simbolizojnë shpresën dhe dashurinë;<ref name="symb">[http://www.countyhallgallery.com/education/dali_symbols.htm "Salvador Dalí's symbolism"] . ''County Hall Gallery''. Retrieved on July 28, 2006</ref> ato paraqiten te [[:en: The Great Masturbator|''Mastrubuesi i Madh'']] dhe [[:en: Metamorphosis of Narcissus|''Metamorfoza e Narcisit'']]. Kjo e fundit simbolizon gjithashtu vdekjen dhe ngurtësimin. Kafshë të tjera përbëjnë punimet e tij: milingonat paraqesin vdekjen, shkatërrimin si dhe dëshirën e madhe seksuale; kërmilli është i lidhur me kokën e njeriut (ai pa një kërmill në biçikletën e Frojdit kur shkoi për ta takuar për herë të parë); dhe karkalecat janë simbol i mbeturinave dhe frikës.<ref name="symb" /> ===Shkenca=== Nëse i referohemi Dalit, në kuadër të shkencës ka terme të magjepsjes së tij me ndryshimin e paradigmës, të cilat shoqëruan lindjen e mekanikës kuantike. I frymëzuar nga [[:en: Uncertainty principe|ekuacioni]] i [[:en: Werner Heisenberg|Hajsbergut]], në vitin 1958 ai shkroi "''Anti-Matter Manifesto''": "Në periudhën surrealiste, unë doja të krijoja një ikonografi të botës së brendshme dhe botën e mrekullueshme të babait tij Frojdit. Sot, bota e jashtme ka kapërcyer nga psikologjia në fizikë. Babai im sot është Dr. Hajsberg".<ref name="triangle">[http://www.thetriangle.org/media/storage/paper689/news/2005/04/29/Entertainment/Dali-Explorations.Into.The.Domain.Of.Science-944328.shtml?norewrite200608080502&sourcedomain=www.thetriangle.org Dalí: Explorations into the domain of science] {{Webarchive|url=https://archive.today/20071011075752/http://media.www.thetriangle.org/media/storage/paper689/news/2005/04/29/Entertainment/Dali-Explorations.Into.The.Domain.Of.Science-944328.shtml?norewrite200608080502&sourcedomain=www.thetriangle.org |date=11 tetor 2007 }} . ''The Triangle Online''. Retrieved August 8, 2006.</ref> Me këtë respekt,'' [[:en: The Disintegration of the Persistence of Memory|Shpërbërja e Vazhdimësisë së Kujtesës]],'' e shfaqur në vitin 1954, ai kthehet pas te Vazhdimësia e Kujtesës dhe përmbledh aty njohuritë e veta mbi shkencën e re.<ref name="triangle" /> ==Përpjekjet jashtë pikturës== Dali ishte artist me dhunti të shumta. Disa nga veprat e tij më të famshme janë skulpturat dhe objektet e tjera dhe po ashtu njihet për kontributin e tij në teatër, modë, fotografi dhe në fusha të tjera. ===Skulpturat dhe objektet e tjera=== [[File:Hommage à Newton.jpg|thumb|''Homazhe Njutonit'' (1985). Signed and numbered cast no. 5/8. Bronze with dark patina. Size: 388 x 210 x 133cm. [[UOB Plaza]], [[Singapore]]. Homazhet e Dalit për [[:en:Isaac Newton|Isak Njutonin]], me një trung dhe zemër të hapur që tregon zemërbutësinë dhe me një kokë të hapur që nënkupton syçeltësinë - dy veti të rëndësishme për zhvillimin e shkencës dhe për arrtijet e njeriut]] Dy nga objektet më të popullarizuara të lëvizjes surrealiste ishin [[:en: Lobster Telephone|''Lobster Telephone'']] dhe [[:en: Mae West Lips Sofa|''Mae West Lips Sofa'']], të punuara nga Dali në vitin 1936, respektivisht 1937. Shefi dhe artisti surrealist [[:en:Edward James|Xhejms]] porositi të dyja këto nga Dali; Xhejms ka trashëguar një pasuri të madhe angleze në [[:en: West Dean, West Sussex|West Dean, West Sussex]] kur ai ishte 5 vjeçar dhe ishte njëri nga mbështetësit kryesor të surrealizmit në vitet e ’30-ta.<ref name="natgalaust">[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=2607 Lobster telephone] . ''National Gallery of Australia''. Retrieved on August 4, 2006.</ref> "Akrepat dhe telefonat kishin ngjyrime të forta seksuale për Dalin", shkruan në titullin e "Lobster Telephone" në [[:en:Tate Gallery|Galerinë Tate]], "dhe ai vizatoi një analogji të afërt në mes të seksit dhe ushqimit."<ref name="tate">[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=2988 Tate Collection | Lobster Telephone by Salvador Dalí] . ''Tate Online''. Retrieved on August 4, 2006.</ref> Telefoni ishte funksional, dhe Xhejmsi bleu katër prej tyre nga Dali për të zëvendësuar telefonat në shtëpinë e tij. Njëri gjendet në Galerinë Tate sot, e dyta mund të gjendet në Muzeun Gjerman të Telefonëve në [[Frankfurt]], i treti i takon Fondacionit Eduard Xhejms dhe i katërti është në [[:en: National Gallery of Australia|Galerinë Kombëtare të Australisë]].<ref name="natgalaust" /> Druri dhe sateni ''Mae West Lips Sofa'' u formuan pas buzëve të aktores [[:en:Mae West|Mae West]], e cila e magjepsi Dalin.<ref name="unbound" /> Uest ishte gjithashtu subjekt i pikturës ''The Face of Mae West'' të cilën Dali e pikturoi në vitin 1935. ''Mae West Lips Sofa'' gjendet në Muzeun Brington dhe Hove në [[Angli]]. Në mes të viteve 1941 – 1970, Dali krijoi një ansambël prej 39 xhevahiresh. Gurët janë të ndërlikuar dhe disa përmbajnë pjesë të lëvizshme. Guri më i njohur është ''The Royal Heart'' (Zemra e Artë), e ndërtuar nga ari dhe 46 rubinë, 42 diamante dhe 4 emeralda, të vendosura në formë të një zemre të vërtetë. Dali vetë këtë e komentoi si "Pa audiencë, pa spektatorë, këta gurë nuk do ta përmbushin funksionin për të cilin janë këtu. Pra, shikuesi është artisti i fundit."<ref>Owen Cheatham Foundation. ''Dali, a study of his art-in-jewels: the collection of the Owen Cheatham Foundation''. New York: New York Graphic Society. 1959. p. 14.</ref> Koleksioni Dali Joies (Gurët e Dalit) mund të shihen në Teatër-Muzeun e Dalit në Figueres, ku është një ekspeditë e përhershme. Dali more një goditje në dizajnin industrial në vitet ’70 me 500 pjesë të pasura Suomi nga [[:en: Timo Sarpaneva|Timo Sarpaneva]] me të cilat Dali dekoroi Studio Linie për porcelan-punuesin gjerman, Rosenthal.<ref>{{cite journal|title=Faenza-Goldmedaille für SUOMI|journal=Artis|year=1976|author=Anon.|volume=29|pages=8|issn=0004-3842}}</ref> ===Teatri dhe filmi=== Në fushën e teatrit, Dali shkroi skenarin e pjesës romantike [[:en:Mariana Pineda|Mariana Pineda]] për [[:en: Federico García Lorca|Federiko Lorka]] në vitin 1927.<ref>[http://www.kirjasto.sci.fi/fglorca.htm Federico García Lorca] . ''Pegásos''. Retrieved on August 8, 2006.</ref> Për [[:en: Bacchanale|Baçanelin]] (1939), balet me muzikë të [[:en: Richard Wagner|Uangerit]] (1845) opera [[:en: Tannhäuser (opera)|Tannhäuser]], Dali dizajnoi dhe shkroi tekstin që përdoret në të.<ref name="designws">[http://www.designws.com/pagina/1dalieng.htm Dalí Rotterdam Museum Boijmans]. ''Paris Contemporary Designs''. Retrieved on August 8, 2006.</ref> Bacchanale u përcjell me dizajne nga ''Labyrinth ''në vitin 1941 dhe'' [[:en: The Three-Cornered Hat|The Three-Cornered Hat]]'' në 1949.<ref>[http://www.marquette.edu/haggerty/exhibitions/past/dalihat.html Past Exhibitions]. ''Haggerty Museum of Art''. Retrieved August 8, 2006.</ref> Dali u interesua për filmin që kur ishte i ri; ai shkonte në teatër pothuajse çdo të Diel. Ai ishte pjesë e kohës kur filmat e heshtur shikoheshin shumë dhe vizatimet në mesin e filmit bëheshin të famshme. Ai besonte se ka dy dimensione në teoritë e filmit dhe kinemasë: "gjërat vetë", fakte që janë prezentë në botën e kamerës; dhe "imagjinata fotografike", mënyra sesi kamera e shfaq pamjen dhe sa kreative dhe imagjinare duke ajo.<ref>"Dali & Film" Edt. Gale, Matthew. Salvador Dalí Museum Inc. St Petersburg, Florida. 2007.</ref> Dali ishte aktiv para ose pas skenës në botën e filmi. Ky njihet si bashkëkrijues i filmit surrealist të Bunuelit, [[:en: Un Chien Andalou|Një Qen Andaluzian]], film artistik francez 17-minutash e bashkëshkruar nga Bunueli, i cili kujtohet gjerësisht për skenën grafike hapëse ku paraqitet heqja e kokërdhokut të syrit të një njeriu. Ky film njihet si pavarësia e Dalit në botën e filmit. ''Një Qen Andaluzian'' ishte rruga e Dalit për të krijuar ngjarje nga ëndrrat në botën e vërtetë. Imazhet do të ndryshojnë dhe shkenca do të transformohet, shikuesi vendoset para një pamje krejt të ndryshme nga pamja e mëparshme. Filmi i dytë i Bunuelit, me titull [[:en: L'Age d'Or|Koha e Artë]], u shfaq në Studio 28 në Paris në vitin 1930. ''Koha e Artë'' u ndalua për disa vite pasi fashistët dhe grupet semitike vendosën një bombë me erë të keqe dhe me ngjyrë, në masën e popullit në teatrin e Parisit ku po jepej filmi.<ref>[http://hcl.harvard.edu/hfa/films/2000novdec/bunuel.html "L'Âge d'Or (The Golden Age)"] Harvard Film Archive. 2006. April 10, 2008.</ref> Vetitë negative të shoqërisë ndikuan në suksesin tregtar të veprave të Dalit, por kjo nuk e demotivoi Dalin. Të dy filmat patë një ndikim të jashtëzakonshëm në pavarësimin e filmave të lëvizjes surrealiste. "Nëse ''Një Qen Andaluzian'' qëndron si rekordi i aventurave surrealiste në sferën e të pandërgjegjshmëve, ''Koha e Artë'' është shprehja më e mprehtë dhe e paepur e qëllimit revolucionar të saj".<ref>Short, Robert. "The Age of Gold: Surrealist Cinema, Persistence of Vision" Vol. 3, 2002.</ref> Dali punoi me prodhues filmash të famshëm, si [[:en: Alfred Hitchcock|Alfred Hitchcock]]. Më i njohuri nga projektet e tij filmike është [[:en:Dream sequence|sekuenca e ëndrrës]] në filmin [[:en:Spellbound (1945 film)|Spellbound]] të Hitchcockut, i cili futet në temat e psikanalizës. Hitchcockut i duhej një kualitet surreal në filmin e tij, e cila merret me idenë se një përvojë e shtypur mund të shkaktojë drejtpërdrejtë një neurozë, dhe ai e dinte se puna e Dalit do ta ndihmonte në krijimin e një atmosfereje të tillë në film. Ai po ashtu punoi në dokumentarin e quajtur ''Chaos and Creation'' (Kaosi dhe Krijimi), i cili ka shumë referenca në të që ndihmojnë për të parë vizionin e Dalit në të vërtetë. Dali punoi edhe në [[:en:Walt Disney|Walt Disney]] në një film të shkurtër [[:en:Destino|Destino]]. E përfunduar në vitin 2003 nga Baker Bloodworth dhe nipi i Waltit [[:en:Roy E. Disney|Roy E. Disney]], ai përfshinë imazhe surrealiste në figura të çuditshme që fluturojnë dhe që ecin përreth. Ai bazohet në këngën e tekstshkruesit meksikan Armando Dominguez me të njëjtin titull. Kur Disney u pajtua me Dalin për prodhimin e filmit në 1946, ata nuk ishin plotësisht të përgatitur. Për tetë muaj, ata punuan vazhdimisht, derisa filluan të kenë probleme financiar. Sidoqoftë, ai përfundoi 48 vjet më vonë dhe u shfaq nëpër festivale të ndryshme të filmit. Filmi përfshin punën e Dalit në bashkëveprim me karakteret e animuara të Disney-it. Dali kompletoi vetëm një film në jetën e tij, ''Impressions of Upper Mongolia'' (Përshtypjet e Monoglisë së Empërme) 1975, ku ai tregon një ngjarje për ekspeditën në kërkim të [[:en: Psilocybin mushroom|kërpudhës]] gjigante. Imazhet u bazuan në njollat mikroskopike të urinës në brezin e një stilolapsi ku Dali kishte urinuar për disa javë.<ref>Elliott H. King, [http://www.kamera.co.uk/article.php/895 ''Dalí, Surrealism and Cinema''], Kamera Books 2007, p. 169.</ref> ===Moda dhe fotografia=== [[File:Salvador Dali A (Dali Atomicus) 09633u.jpg|thumb|''Dali Atomicus'', foto nga [[:en:Philippe Halsman|Filip Hallsman]] (1948), e treguar para se të hiqen nga imazhet telat mbështetës]] Dali ndërtoi një repertor në biznesin e modës dhe fotografisë. Kompania e tij me dizajneren italiane [[:en: Elsa Schiaparelli|Elsa Schiaparelli]] ishte e mirënjohur, kur Dali porositi që të prodhonin një fustan të bardhë me një akrep në të. Dali ishte i përfshirë në krijimin e dizajneve të tjera të tekstilit dhe në shishet e parfumeve. Në vitin 1950, Dali krijoi një "kostum për vitin 2045" me [[:en:Christian Dior|Diorin]].<ref name="designws" /> Fotografët me të cilët ai bashkëpunoi përfshijnë [[:en: Man Ray|Man Ray]]-in, [[:en: Brassaï|Brazain]], [[:en: Cecil Beaton|Bitonin]] dhe [[:en: Philippe Halsman|Halsmanin]]. Me Man Ray-in dhe Brazain, Dali fotografoi natyrën; me të tjerët ai hulumtoi një sërë temash të panjohura, përfshirë serinë Dalí Atomica (1948) – i frymëzuar në piktura e tij Leda Atomica – që në një prej fotografive thotë "një piktor këmbalec, tri mave, një kovë me ujë dhe vetë Dali duke fluturuar".<ref name="designws" /> Një nga veprat më joortodokse të Dalit ka qenë [[:en:Persona|persona]]. Në një klub nate në Francë në vitin 1965, Dali takoi [[:en:Amanda Lear|Learin]], një modele, atëherë e njohur si Peki D’Oslo.<ref name="Prose">Prose, Francine. (2000) ''[http://books.google.com/books?id=0rJ2EPVYbFUC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false The Lives of the Muses: Nine Women and the Artists they Inspired]''. Harper Perennial. ISBN 0-06-055525-4.</ref> Leari u bë muza e tij,<ref name="Prose" /> më vonë shkroi mbi aferën e tyre në veprën ''My Life With Dali'' (Jeta Ime Me Dalin) 1986.<ref name="Lear">Lear, Amanda. (1986) ''My Life with Dalí''. Beaufort Books. ISBN 0-8253-0373-7.</ref> E transformuar nga gjinia mashkullore, më i madh-se-jeta Lear, Dali organizoi suksesin e saj nga bota e modelimit në botën e muzikës, duke e këshilluar atë në vetëprezantim dhe duke e ndihmuar në zbulimin e çështjeve misterioze për origjinën e saj. Bazuar të Leari, ajo dhe Dali ishin të bashkuar në një "martesë shpirtërore" në një maje të një mali të shkretë.<ref name="Muses">Prose, ''The Lives of the Muses''.</ref> Ajo ishte referuar si "Frankenstein" i Dalit,<ref name="Lozano">Lozano, Carlos. (2000) ''Sex, Surrealism, Dalí, and Me''. Razor Books Ltd. ISBN 0-9538205-0-5.</ref> dhe disa vëzhgues besojnë se emri i Learit ishte një lojë fjalësh të një thënieje franceze "L’Amant Dali" ose "E dashura e Dalit". Leari zuri vendin e muzës së mëparshme, [[:en: Ultra Violet (Isabelle Collin Dufresne)|Ultra Violet (Isabelle Collin Dufresne)]], e cila u largua nga Dali për t’iu bashkuar studios [[:en:The Factory|The Factory]] të [[:en:Andy Warhol|Uarollit]].<ref name="Etherington-Smith">Etherington-Smith, Meredith. (1995) ''The Persistence of Memory: A Biography of Dalí''. Da Capo Press. ISBN 0-306-80662-2.</ref> Të dy ish-praktikantët do të shkojnë për të promovuar suksesin në karrierat e tyre në art. Më 10 prill 2005, ato iu bashkuan në "''Reminiscences of Dalí: A Conversation with Friends of the Artist''" (Kujtimet e Dalit| Një bisedë me miqtë e artistit), si pjesë e simpoziumit "''The Dali Renaissace''" (Rilindja e Dalit) për një retrospektivë në [[:en: Philadelphia Museum of Art|Muzeun e Artit në Filadelfia]].<ref name="PMADali">{{cite web|url=http://www.philamuseum.org/micro_sites/exhibitions/dali/downloads/symposium.pdf|title=(Symposium announcement)|work=The Dalí Renaissance: An international symposium|publisher=Philadelphia Museum of Art|accessdate=24 maj 2012|date=10–11 prill 2005|archive-date=14 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114033703/http://www.philamuseum.org/micro_sites/exhibitions/dali/downloads/symposium.pdf|url-status=dead}}</ref> Bisedat e tyre u regjistruan në 236 faqe të katalogut të ekspozitës "''The Dalí Renaissance: New Perspectives on His Life and Art after 1940''" (Rilindja e Dalit: Perspektivat e reja në Jetën e tij dhe në Art pas vitit 1940).<ref name="Taylor">{{cite book|last=Taylor|first=Michael R.|title=The Dalí renaissance : new perspectives on his life and art after 1940 : an international symposium|year=2008|publisher=Philadelphia Museum of Art, distributed by Yale University Press|location=New Haven, Conn.|isbn=9780300136470|url=http://www.philamuseum.org/publications/377-1-31012.html|access-date=28 mars 2014|archive-date=29 tetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029134142/https://www.philamuseum.org/publications/377-1-31012.html|url-status=dead}}</ref> ===Arkitektura=== [[File:Dali museum.jpg|thumb|[[:en:Dalí Theatre and Museum|Teatri dhe Muzeu Dali]] në [[Figueres]] ku po ashtu gjendet varri i tij]] Veprat arkitekturore përfshijnë shtëpinë e tij në [[:en:Port Lligat|Portin Lligat]] në afërsi të [[:en: Cadaqués|Kadakuezit]], e ngjashme me Teatër-Muzeun në Figueres. Puna kryesore jashtë Spanjës ishte ''Dream of Venus'' (Ëndrra e Venerës) e vendosur në pavijonin surrealist në [[New York]], që përbëhet nga një numër skulpturash dhe statujash të pazakonshme, duke përfshirë momente jetësore që paraqiten si statuja.<ref name="DrmVns">{{cite book|last=Schaffner|first=Ingrid|title=Salvador Dalí's "Dream of Venus" : the surrealist funhouse from the 1939 World's Fair|year=2002|publisher=Princeton Architectural Press|location=New York, NY|isbn=978-1568983592|edition=1.}}</ref> ===Veprat letrare=== Nën kurajën e poetit [[:en: Federico García Lorca|Federico García Lorca]] Dali iu qas karrierës letrare përmes "novelave të pastra". Në veprën ''Hidden Faces'' (Fytyrat e Fshehura), 1944, Dali përshkroi, në terma të qarta, intrigat dhe aferat e dashurisë së një grupi të verbërish, aristokratik, të cilët me luksin e tyre dhe stilin madhështor të jetës, simbolizojnë rënien e viteve të ’30-ta. Comte de Grainsalles dhe Solange de Cleda ndjekën një aferë të pakëndshme dashurie, por transaksionet pronësore, trazirat politike, martesa e tij me një grua tjetër dhe përgjegjësitë e saj si pronare tokash dhe grua që merret me biznes, i përzunë ata. Ajo vendoset në mënyra të ndryshme në Paris, në Francën rurale, Kazablanka në Afrikën e Veriut dhe në Palm Springs në SHBA. Personazhet dytësore përfshijnë plakën e ve Barbara Rogers, vajzën e saj biseksuale Veronica, të dashurën e Veronikës, Betken, dhe Babën, pilot i shëmtuar luftues i SHBA-ve. Novela përfundon në fund të [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]].<ref>Salvador Dali: ''Hidden faces'': London: Owen: 1973</ref> Veprat e tjera letrare janë: [[:en:The Secret Life of Salvador Dalí|''Jeta sekrete e Salvador Dalit'']]'' ''(1942), "''Ditari i Gjeniut''" (1952-63), dhe "''Po: Revolucioni Paranoik Kritik''" (1927-33). ===Arti grafik=== Dali punoi gjerësisht në artin grafik, duke prodhuar disa gravura dhe litografi (shkrime në gurë). Gjatë fillimeve të para, puna e tij është e barabartë me pikturat e tij sa i përket cilësisë, por më vonë ai i shet të drejtat e imazheve pa marrë asnjë përfitim. Në këtë mënyrë, një numër i madh i punimeve malco u prodhuan gjatë viteve të ’80-ta dhe ’90-ta, duke krijuar një dyshim në treg për veprat e tij. ===Reklamat=== Pasi shkoi në SHBA, Dali u angazhua në vetëpromovim. Përderisa shumë nga marifetet e tij shiheshin si groteske nga kritikët e artit, më vonë u interpretuan si shfaqje. Statusi i tij si artist ekstravagant u përdor nga disa kompani për reklama si ajo e çokollatave Lanvin<ref name="Augustin"/> dhe "Nëse e merrni, lëreni!" për [[:en:Braniff International Airways|Aeroportin Ndërkombëtar të Branifit]]<ref name="Namath">''Namath: A Biography'', [[Mark Kriegel]] [http://books.google.com/books?id=YNosf2VbwVsC&lpg=PA290-IA16&ots=_CLapgFfFm&pg=PA290-IA16#v=onepage page 290]</ref> dhe [[:en: Iberia (airline)|Iberia Airlines]]. ==Politika dhe personaliteti== [[File:Salvador Dali NYWTS.jpg|thumb|right|Dalí në vitet e '60-ta duke u zbavitur me mustaqes e tij të shkëlqyera. I fotografuar duke mbajtur leopardin e tij.]] Politika luajti një rol të rëndësishëm në shfaqjen e Salvador Dalit si artist. Në rini, ai mbështeti edhe anarkizmin dhe komunizmin, dhe përmes shkrimeve të tij tregonte anekdota mbi deklaratat politike radikale më shumë për të shokuar lexuesit sesa nga ndonjë bindje e thellë. Kjo ishte në përputhje me besnikërinë e Dalit nga lëvizjes [[:en:Dada|Dada]]. Me kalimin e kohës, bindjet e tij politike ndërruan, veçanërisht kur lëvizja surrealist u transformua nën udhëheqjen e autorit [[:en: Leon Trotsky|trotskist]], [[:en: André Breton|Andrea Bretonit]], i cili thuhet se e nxori Dalin në gjyqin surrealist për politikat e tij. Në librin e tij ''Dali by Dali ''(Dali nga Dali), të vitit 1970, Dali deklaroi se ai ishte edhe anarkist edhe monarkist. Më shpërthimin e [[:en:Spanish Civil War|Luftës Civile në Spanjë]] (1936-1939), Dali u largua nga luftimet dhe refuzoi të bashkohej me ndonjërin grup. Ai e bëri të njëjtën gjë gjatë Luftës së Dytë Botërore (1939-1945), gjë për të cilën ai u kritikua shumë; [[:en:George Orwell|Oruelli]] e akuzoi atë për "ikës si një mi sa herë që Franca është në rrezik" pasi Dali kishte punë të suksesshme në Francë gjatë viteve të paraluftës. "Kur Lufta Evropiane u afrua ai kishte vetëm një preokupim: si ta gjej një vend që ka kuzhina të mira dhe nga i cili ai mund të ikë shpejt nëse rreziku afrohet", tha Oruelli.<ref name="orwell">Orwell, George [http://theorwellprize.co.uk/george-orwell/by-orwell/essays-and-other-works/benefit-of-clergy-some-notes-on-salvador-dali/ "Benefit of Clergy: Some Notes on Salvador Dalí"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421185848/http://theorwellprize.co.uk/george-orwell/by-orwell/essays-and-other-works/benefit-of-clergy-some-notes-on-salvador-dali/ |date=21 prill 2016 }} . theorwellprize.co.uk. Retrieved February 24, 2012.</ref> Në rishikimin e autobiografisë së Dalit në vitin 1944, Oruelli shkroi "Dikush duhet të jetë në gjendje të mbajë në kokë në të njëjtën kohë dy fakte që Dali është një piktor i mirë dhe një qenie e neveritshme njerëzore".<ref name="orwell"/> Pas kthimit në Kataluni pas Luftës së Dytë Botërore, Dali u afrua me regjimin autoritar të [[:en:Francisco Franco|Frankos]]. Disa nga deklaratat e Dalit ishin mbështetëse, duke e përgëzuar Frankon për veprimet e tij me qëllim të "pastrimit të Spanjës nga forcat shkatërruese".<ref name="navarro">Navarro, Vicente, PhD [http://www.counterpunch.org/navarro12062003.html "The Jackboot of Dada: Salvador Dalí, Fascist"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411161227/https://www.counterpunch.org/navarro12062003.html |date=11 prill 2008 }} . ''Counterpunch''. December 6, 2003. Retrieved July 22, 2006.</ref> Dali iu kthye besimit katolik dhe gjithnjë e më shumë bëhej fetar, mbase për shkak të referimeve të mizorive republikane gjatë Luftës Civile.<ref>{{cite web|url=http://libro.uca.edu/payne2/payne26.htm|title=Payne, Stanley G. THE A History of Spain and Portugal, Vol. 2, Ch. 26, p. 648–651 (Print Edition: University of Wisconsin Press, 1973) (LIBRARY OF IBERIAN RESOURCES ONLINE Accessed May 15, 2007)|publisher=Libro.uca.edu|accessdate=22 gusht 2010}}</ref><ref>De la Cueva, Julio, "Religious Persecution, Anticlerical Tradition and Revolution: On Atrocities against the Clergy during the Spanish Civil War", ''Journal of Contemporary History'', Vol XXXIII – 3, 1998.</ref> Dali i dërgoi telegrame Frankos ku e lavdëronte atë për nënshkrimin e ekzekutimit për të burgosurit.<ref name="navarro" /> Ai po ashtu e takoi Frankon personalisht,<ref>{{Cite web|url=http://www.andrewcusack.com/2005/07/25/fun-with-franco/|title=Salvador Dalí pictured with Francisco Franco|url-status=dead|access-date=28 mars 2014|archive-date=26 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326113041/http://www.andrewcusack.com/2005/07/25/fun-with-franco/}}</ref> dhe vizatoi një portret të mbesës së tij. Një herë ai dërgoi një telegraf ku lavdëronte Kondukatorin, udhëheqësin komunist rumun [[:en: Nicolae Ceaușescu|Nikola Çausheskin]]. Gazeta ditore rumune [[:en: Scînteia|Scînteia]] e publikoi atë pa dyshuar në aspektin tallës të tij. Një nga pak copat e mundshme të mosbindjes së hapur të Dalit ishte lavdërimi i tij i vazhdueshëm i Federico Garcia Lorkës edhe në vitet kur vepra e Lorkës u ndalua.<ref name="conversations"/> Dali, njeri impresionues, që mbante gjithmonë një pelerinë të gjatë, shkop, shprehje fodulle, dhe mustaqe që i rriteshin gjithnjë e më shumë, ishte i famshëm për thënien e tij "''çdo mëngjes pas zgjimit, unë përjetoi një kënaqësi supreme: ndjenjën e të qenit Salvador Dali''".<ref name="smithsonian">[http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2005/april/dali.php?page=3 The Surreal World of Salvador Dalí]. ''Smithsonian Magazine.'' 2005. Retrieved August 31, 2006.</ref> Kur ishin të rinj, zonja [[:en:Cher|Cher]] dhe burri i saj [[:en:Sonny Bono|Sonny Bono]] shkuan në një festë në shtëpinë e Dalit në New York dhe u ndanë të tronditur kur Qeri u ul në një vibrator seksual në formë të një karrikeje. Në vitet e ’60-ta, ai ia dha aktores [[:en:Mia Farrow|Mia Farrow]] një mi të vdekur në shishe, vizatim me dorë, për të cilin nëna e saj, aktorja [[:en: Maureen O'Sullivan|Maureen O'Sullivan]] kërkoi largimin nga shtëpia.<ref>[http://lidogallery.wordpress.com/2012/03/23/salvador-dali-mia-farrow-a-surreal-friendship/ Dali and Mia Farrow a Surreal Fiendship]</ref> Në vitet e tij të mëvonshme, kur ishte ende përkrahës i katolicizmit romak, Dali pohoi se ishte agnostik.<ref>{{cite book|title=Salvador Dalí, 1904-1989|url=https://archive.org/details/salvadordal190410000unse|year=1994|publisher=Benedikt Taschen|isbn=9783822802984|author=Robert Descharnes, Gilles Néret|accessdate=11 gusht 2012|page=[https://archive.org/details/salvadordal190410000unse/page/166 166]|quote=Dali, dualist as ever in his approach, was now claiming to be both an agnostic and a Roman Catholic.}}</ref> Kur jepte autografe për adhuruesit, Dali gjithmonë mbante stilolapsat e tyre. Salvador Dali shpesh udhëtonte me [[:en:Ocelot|leopardin e vogël]], Babou, madje edhe në linjën luksoze oqeanike [[:en: SS France|SS France]].<ref>http://thewebsiteofeverything.com/animals/mammals/Carnivora/Felidae/Leopardus/Leopardus-pardalis.html</ref> Ai njihej edhe për shmangien e tarifave në restorante përmes vizatimeve nëpër tiketa. Sipas teorisë së tij, restoranti kurrë nuk do të donte të holla kur kishte një vepër të tillë arti dhe zakonisht kishte të drejtë.<ref>{{Cite web|title=Kopje e arkivuar|url=http://www.artexpertswebsite.com/pages/artists/super_dali_mysteries.php|access-date=28 mars 2014|archive-date=12 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140512222138/http://www.artexpertswebsite.com/pages/artists/super_dali_mysteries.php|url-status=dead}}</ref> Përveç lojërave të fjalëve vizuale, Dali ndante kënaqësinë edhe në lojërat e fjalëve verbale dhe aluzioneve të panjohura. Ai nganjëherë fliste duke kombinuar frëngjishten, spanjishte, katalunishten dhe anglishten gjë që po aq zbativëse sa misterioze. Kur u intervistua nga [[:en: Mike Wallace|Mike Wallace]] për emisionin [[:en: 60 Minutes|60 Minuta]], Dali i referohej vetvetes me vetën e tretë dhe i tha Wallace-it të tronditur se duke marrë parasysh një realitet ai nuk besonte në vdekjen e vet.<ref>{{cite web|url=http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/dali_salvador_t.html|title=Salvador Dali - The Mike Wallace interview - transcript|date=1958-04-19|accessdate=2012-12-06|work=[[Harry Ransom Center]]|publisher=[[University of Texas at Austin]]|archive-date=4 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004223401/http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/dali_salvador_t.html|url-status=dead}}</ref> Gjatë një paraqitjeje tjetër televizive, në [[:en:The Tonight Show|The Tonight Show]], Dali mori me vete një lëkurë rinoqeronti dhe nuk pranoi të ulej mbi ndonjë gjë tjetër. Në fund të viteve të ’50-ta në shfaqjen [[:en:W hat’s My Line?|W hat’s My Line?]], ai ishte i ftuari misterioz dhe nënshkroi tabelën me bojë të bardhë të trashë.<ref>[http://www.retronaut.co/2011/07/whats-my-line-featuring-salvador-dali/ Dali on Whats my Line]</ref> ==Trashëgimia kulturore == Salvador Dali citohet si frymëzimi kryesor i artistëve modern si [[:en: Damien Hirst|Damien Hirsti]], [[:en:Noel Fielding|Noel Fillding]], [[:en: Jeff Koons|Xhef Kuns]] dhe për shumicën e artistëve modern surrealist. Mustaqet e tij të famshme, maniake, e bënë atë një [[:en: Cultural ison|ikonë kulture]] të çuditshme dhe surreale. Ai u portretizua në filmin [[:en: Little Ashes|Pak Hi]] nga [[:en:Robert Pattinson|Robert Patinsoni]] dhë në [[:en: Midnight in Paris|Mesnatë në Paris]] nga [[:en: Adrien Brody|Adrien Brodi]]. Ai u parodizua në skeçet e vizatimit si "Salvadori Budalla" në [[:en: Captain Kangaroo|Kapiten Kenguri]] (luajtur nga Cosmo Allegretti) dhe në [[:en: Sesame Street|Rruga Sezam]] me nofkën "Salvador Dada" (luajtur nga [[:en:Jim Henson|Gjim Henson]]). ==Veprat e zgjedhura== Dali punoi mbi 1500 punime në karrierën e tij,<ref>{{cite web|title=The Salvador Dalí Online Exhibit|work=MicroVision|url=http://www.daliweb.tampa.fl.us/collection.htm|accessdate=13 qershor 2006}}</ref> duke përfshirë ilustrimin e librave, litografit, dizajnet për teatër dhe kostumet, një numër të madh të vizatimeve, skulpturat, dhe projekte të tjera të ndryshme, përfshirë filmin e animuar të Diznejit. Ai po ashtu bashkëpunoi me drejtorin Jack Bond në vitin 1955 për krijimin e filmit ''Dali in New York'' (Dali në Nju Jork). Më poshtë është një mostër kronologjike e punimeve të tij së bashku me disa shënime për to.<ref name="Dali" /> Në biografinë e Carlos Lozanos "''Sex, Surrealism, Dali, and Me''" e bërë në bashkëpunim me [[:en:Clifford Thurlow|Kliford Thurlou]], Lozano bën të qartë se Dali kurrë nuk ndaloi së qeni surrealist. Ashtu siç Dali tha për veten e tij "ndryshimi i vetëm në mes meje dhe surrealistëve është se unë jam surrealist".<ref name="artcyclopedia" /> *1910 ''[[:en:Landscape Near Figueras|Landscape Near Figueras]]'' *1913 ''[[:en:Vilabertran (Dalí)|Vilabertin]]'' *1916 ''Fiesta in Figueras'' (filluar më 1914) *1917 ''View of Cadaqués with Shadow of Mount Pani'' *1918 ''Crepuscular Old Man'' (filluar më 1917) *1919 ''Port of Cadaqués (Night)'' (filluar më1918) dhe ''Self-portrait in the Studio'' *1920 ''The Artist's Father at Llane Beach'' dhe ''View of Portdogué (Port Aluger)'' *1921 ''The Garden of Llaner (Cadaqués)'' (filluar më 1920) dhe ''Self-portrait'' *1922 ''[[:en:Cabaret Scene|Cabaret Scene]]'' dhe ''Night Walking Dreams'' *1923 ''Self Portrait with L'Humanite'' dhe ''[[:en:Cubist Self Portrait|Cubist Self Portrait]] with La Publicitat'' *1924 ''Still Life (Syphon and Bottle of Rum)'' (për [[:en:García Lorca|Gracia Lorca]]) dhe ''Portrait of [[:en:Luis Buñuel|Luis Bunueli]]'' *1925 ''Large Harlequin and Small Bottle of Rum'' dhe seritë e bukura të motrës Anna Maria, më e njohura ''Figure at a Window'' *1926 ''[[:en:The Basket of Bread|The Basket of Bread]]'' dhe ''Girl from Figueres'' *1927 ''Composition with Three Figures (Neo-Cubist Academy)'' dhe ''Honey is Sëeeter than Blood'' (vepra e parë e rëndësishme surrealiste) *1929 {{lang|fr|''[[:en:Un Chien Andalou|Un Chien Andalou]]''}} (''An Andalusian Dog'') film në bashkëpunim me [[:en:Luis Buñuel|Bunuelin]], ''[[:en:The Lugubrious Game|The Lugubrious Game]]'', ''[[:en:The Great Masturbator|The Great Masturbator]]'', ''[[:en:The First Days of Spring|The First Days of Spring]]'', dhe ''The Profanation of the Host'' *1930 {{lang|fr|''[[:en:L'Age d'Or|L'Age d'Or]]''}} (''The Golden Age'') film në bashkëpunim me [[:en:Luis Buñuel|Bunuelin]] *1931 ''[[:en:The Persistence of Memory|The Persistence of Memory]]'' (puna me e rëndësishme e tij që përfshin orët e shkrira), ''The Old Age of William Tell'', dhe ''William Tell and [[:en:Gradiva|Gradiva]]'' *1932 ''The Spectre of Sex Appeal'', ''The Birth of Liquid Desires'', ''Anthropomorphic Bread'', dhe ''Fried Eggs on the Plate without the Plate''. ''The Invisible Man'' (filluar më 1929) *1933 ''Retrospective Bust of a Woman'' ([[:en:collage|kolazh]] i përzier) dhe ''Portrait of Gala With Two Lamb Chops Balanced on Her Shoulder'', ''Gala in the Window'' *1934 ''[[:en:The Ghost of Vermeer of Delft Which Can Be Used As a Table|The Ghost of Vermeer of Delft Which Can Be Used As a Table]]'' dhe ''A Sense of Speed'' *1935 ''Archaeological Reminiscence of Millet's Angelus'' dhe ''The Face of [[:en:Mae West|Mae West]]'' *1936 ''Autumn Cannibalism'', ''[[:en:Lobster Telephone|Lobster Telephone]]'', ''[[:en:Soft Construction with Boiled Beans (Premonition of Civil War)|Soft Construction with Boiled Beans (Premonition of Civil War)]]'' dhe dy libra të titulluar ''[[:en:Morphological Echo|Morphological Echo]]'' (i pari i shkruar më 1934) *1937 ''[[:en:Metamorphosis of Narcissus|Metamorphosis of Narcissus]]'', ''[[:en:Swans Reflecting Elephants|Swans Reflecting Elephants]]'', ''[[:en:The Burning Giraffe|The Burning Giraffe]]'', ''Sleep'', ''The Enigma of Hitler'', ''[[:en:Mae West Lips Sofa|Mae West Lips Sofa]]'' dhe ''Cannibalism in Autumn'' *1938 ''The Sublime Moment'' dhe ''[[:en:Apparition of Face and Fruit Dish on a Beach|Apparition of Face and Fruit Dish on a Beach]]'' *1939 ''[[:en:Shirley Temple, The Youngest, Most Sacred Monster of the Cinema in Her Time|Shirley Temple, The Youngest, Most Sacred Monster of the Cinema in Her Time]]'' *1940 ''[[:en:Slave Market with the Disappearing Bust of Voltaire|Slave Market with the Disappearing Bust of Voltaire]]'', ''[[:en:The Face of War|The Face of War]]'' *1941 ''Honey is Sweeter than Blood'' *1943 ''The Poetry of America'' and ''[[:en:Geopoliticus Child Watching the Birth of the New Man|Geopoliticus Child Watching the Birth of the New Man]]'' *1944 ''Galarina'' dhe ''[[:en:Dream Caused by the Flight of a Bee Around a Pomegranate a Second Before Awakening|Dream Caused by the Flight of a Bee Around a Pomegranate a Second Before Awakening]]'' *1944–48 ''Hidden Faces'', novelë *1945, ''[[:en:Basket of Bread|Basket of Bread—Rather Death than Shame]]'' dhe ''Fountain of Milk Flowing Uselessly on Three Shoes''; po ashtu këtë vit, Dalí bashkëpunoi me [[:en:Alfred Hitchcock|Alfred Hitchcock]] në filmin ''[[:en:Spellbound (1945 film)|Spellbound]]'' *1946 ''[[:en:The Temptation of St. Anthony by Salvador Dali|The Temptation of St. Anthony by Salvador Dali]]'' *1948 ''Les Elephants'' *1949 ''[[:en:Leda Atomica|Leda Atomica]]'' dhe ''[[:en:The Madonna of Port Lligat|The Madonna of Port Lligat]]''. Dalí kthehet në Kaliforni këtë vit *1951 ''[[:en:Christ of Saint John of the Cross|Christ of Saint John of the Cross]]'' dhe ''Exploding Raphaelesque Head'' *1951 [[:en:Katharine Cornell|en:Katharine Cornell]], portret i aktores së famshme *1952 ''[[:en:Galatea of the Spheres|Galatea of the Spheres]]'' *1954 ''[[:en:The Disintegration of the Persistence of Memory|The Disintegration of the Persistence of Memory]]'' (filluar në 1952), ''[[:en:Crucifixion (Corpus Hypercubus)|Crucifixion (Corpus Hypercubus)]]'' dhe ''[[:en:Young Virgin Auto-Sodomized by the Horns of Her Own Chastity|Young Virgin Auto-Sodomized by the Horns of Her Oën Chastity]]'' *1955 ''[[:en:The Sacrament of the Last Supper|The Sacrament of the Last Supper]]'', ''Lonesome Echo'', regjistrimi i kopertinës së albumit për [[:en:Jackie Gleason|Jackie Gleason]] *1956 ''[[:en:Still Life Moving Fast|Still Life Moving Fast]]'', ''Rinoceronte vestido con puntillas'' *1957 ''[[:en:Santiago el Grande|Santiago el Grande]]'' vaj në pëlhurë në ekran të përhershëm në Galerinë e Artit Beaverbrook në Fredericton, NB, Canada *1958 ''The Meditative Rose'' *1959 ''[[:en:The Discovery of America by Christopher Columbus|The Discovery of America by Christopher Columbus]]'' *1960 ''Composición Numérica (de fond préparatoire inachevé)]'' *1960 Dali filloi punën në [[:en:Dalí Theatre and Museum|Teatro-Museo Gala Salvador Dalí]] dhe ''Portrait of [[:en:Juan de Pareja|Juan de Pareja]], the Assistant to Velázquez'' *1963–1964 ''They Will All Come from Saba'' një punim me ngjyra të ujit në Muzeun e Dalit në Shën Petersburg *1965 Dalí dhuron punimin për burgun [[:en:Rikers Island|Rikers Island]] në New York. Vizatimi u vendos në dhomën e ngrënies nga viti 1965 deri në 1981<ref name="jail">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/2812683.stm|title=Dalí picture sprung from jail|publisher=BBC|date=2 mars 2003}}</ref> *1965 ''Dalí in New York'' *1967 ''[[:en:Tuna Fishing|Tuna Fishing]]'' *1969 [[:en:Chupa Chups|Chupa Chups]] logo *1969 ''Improvisation on a Sunday Afternoon'', bashkëpunimi televiziv me rok grupin britanez [[:en:Nirvana (UK band)|Nirvana]]{{citation needed|date=maj 2013}} *1970 ''[[:en:The Hallucinogenic Toreador|The Hallucinogenic Toreador]]'', i fituar në vitin 1969 nga [[:en:A. Reynolds Morse & Eleanor R. Morse|A. Reynolds Morse & Eleanor R. Morse]] para se të kompletohej {{citation needed|date=maj 2013}} *1972 ''[[:en:La Toile Daligram|La Toile Daligram]]'', ''[[:en:Helena Devlin Diakonoff - dit., GALA|Helena Devulina Diakanoff – dit., GALA]]'' *1973 "Le Diners De Gala", një libër kuzhine i ilustruar *1976 ''[[:en:Gala Contemplating the Mediterranean Sea|Gala Contemplating the Mediterranean Sea]]'' *1977 ''Dalí's Hand Drawing Back the Golden Fleece in the Form of a Cloud to Show Gala Completely Nude, Very Far Away Behind the Sun'' ([[:en:Stereoscopy|stereoscopical]] pair of paintings) *1983 Dalí përfundon veprën e tij të fundit, ''[[:en:The Swallow's Tail|The Swallow's Tail]]'' '''Pas vdekjes''' *2003 {{lang|es|''[[:en:Destino|Destino]]''}}, shfaqja e filmit të punuar në bashkëpunim me [[:en:Walt Disney|Walt Disney]]. Prodhimi filloi në vitin 1945 {{lang|es|''Destino''}}. Koleksioni më i madh i veprave të Dalit gjendet në Teatër-Muzeun në Figueres, Kataluni, e ndjekur nga [[:en: Salvador Dali Museum|Muzeu Salvador Dali]] në [[:en: St. Petersburg, Florida|Shën Petersburg, Floridë]], që përmban edhe koleksionin [[:en: A. Reynolds and Eleanor R. Morse|A. Rejnold dhe E. R. Morsi]]. Aty ka mbi 1500 vepra nga Dali. Koleksione të tjera të rëndësishme gjenden në [[:en: Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía|Muzeun Reina Sofia]] në [[Madridi|Madrid]] dhe Galeria Salvador Dali në [[:en: Pacific Palisades, Los Angeles|Pacific Palisades, Los Angeles]], [[Kalifornia|Kaliforni]]. Koleksion të madh të vizatimeve dhe skulpturave kanë [[:en:Espace Dalí|Zbuloje Dalin]] në Montmartre, Paris dhe [[:en: Dalí Universe|Universi Dali]] në Londër, Andli. Një vend i pashpresë për punën e Dalit ishin në burgu [[:en: Rikers Island|Rikers Island]] në Nju Jork; një skicë e kryqëzimit që ai ia dhuroi burgut e gjend në dhomën e ngrënies për 16 vjet derisa u zhvendos në hollin e burgut për ruajtje. Ironisht, vizatimi u vodh në mars të vitit 2003 dhe nuk u gjet më.<ref name="jail" /> ==Muzetë Dali dhe ekspozitat e përhershme== *[[:en:Dalí Theatre and Museum|Dalí Theatre and Museum]] – [[Figueres]], [[:en:Catalonia|Kataluni]], [[Spanja|Spanjë]] *[[:en:Portlligat Museum-House|Salvador Dalí House-Museum]] - [[:en:Port Lligat|Porti Lligat]], [[:en:Catalonia|Kataluni]], [[Spanja|Spanjë]] *[[:en:Castle of Púbol|Gala Dalí House-Museum]] - [[:en:Púbol|Pubol]], [[:en:Catalonia|Kataluni]], [[Spanja|Spanjë]] *[[:en:Salvador Dali Museum|Muzeu Salvador Dali]] – [[:en:St Petersburg, Florida|Shën Petersburg, Floridë]], [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|SHBA]] *[[:en:Dalí Universe|Universi Dali]] – [[Venecia]], [[Itali]] *[[:en:Espace Dalí|Zbuloje Dalin]] – [[Paris]], [[Franca|Francë]] *[http://www.daliberlin.de/en Dalí], ekspozitë e përhershme - [[Berlini|Berlin]], [[Gjermania|Gjermani]] ==Ekspozitat kryesore të përkohshme== <!-- Reference the exhibition catalog and/or exhibition website, if possible --> *''The Dalí Renaissance: New Perspectives on His Life and Art after 1940'' (2005) [[:en:Philadelphia Museum of Art|Muzeu i Artit Filadelfia]]<ref name="Taylor"/> ==Galeria== <gallery> File:Dalí. Gala.JPG|''Gala in the Window'' (1933)<br />[[:en:Marbella|Marbella]] File:Salvador Dali The Rainbow 1972.jpg|''The Rainbow'' (1972), [[:en:M.T. Abraham Foundation|M.T. Abraham Foundation]] File:Dalí.Rinoceronte.JPG|''Rinoceronte vestido con puntillas'' (1956)<br />[[:en:Puerto José Banús|Puerto José Banús]] File:Plaza de Dalí (Madrid) 08.jpg|''Plaza de Dalí'' (''Dalí Square''), [[Madrid]] File:Dalí.Perseo.JPG|''Perseo'' (''[[Perseus]]'') <br />[[:en:Marbella|Marbella]] File:Children-at-Dali-exibition.jpg|Children at Dalí exhibition in [[:en:Sakıp Sabancı Museum|Sakıp Sabancı Museum]], [[Stambolli|Stamboll]] </gallery> ==Shiko edhe == *[http://www.artchive.com/artchive/D/dali.html#images Një listë e imazheve të Salvador Dalisë në internet] == Shënime == {{notelist}} == Referime == {{reflist|colwidth=30em}} == Lexim i mëtutjeshëm == *Linde Sabler. "Dalí". London: Haus Publishing, 2004 (paperback, ISBN 978-1-904341-75-8). *[https://web.archive.org/web/20131203083758/http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/dali_salvador.html Salvador Dali] intervistuar nga [[Mike Wallace (journalist)|Mike Wallace]] në ''The Mike Wallace Interview'' April 19, 1958 ==Lidhje të jashtme== ;Biografia dhe të rejat *[http://www.smh.com.au/articles/2003/07/04/1057179156682.html Dalí's surreal wind-powered organ lacks only a rhinoceros] *[http://www.ubu.com/sound/dali.html UbuWeb: Salvador Dalí]—Interview and bank advertisement. *[http://www.ina.fr/recherche/recherche?search=dali&vue=Video Salvador Dalí in the INA Archives] – A collection of interviews and footage of Dalí in the French television * [Sex, Surrealism, Dalí and Me, biography of Carlos Lozano, Muse and lover of Salvador Dalí, by Clifford Thurlow.] ;Lidhje të tjera * [http://www.lletra.net/en/author/salvador-dali Literary news about Salvador Dalí in Lletra, Catalan literature online at the Open University of Catalonia.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019200501/http://www.lletra.net/en/author/salvador-dali |date=19 tetor 2016 }} * [http://www.doubletakeart.com/cgi-bin/dtg/dtg.psearch?name=Salvador+Dali&a1=00133 The Image Library of prints by Salvador Dali] *[http://www.robertwhitakerphotography.com Robert Whitaker, Photographer, took many great images of Dali] *[http://www.firstthings.com/onthesquare/?p=922 Article on Dalí's religious faith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214000006/http://www.firstthings.com/onthesquare/?p=922 |date=14 shkurt 2008 }} *[http://www.daliphoto.com The Salvador Dalí photo library 60.000 photos] *[http://tesla.liketelevision.com/liketelevision/tuner.php?channel=1099&format=movie&theme=guide Watch Un Chien Andalou] at LikeTelevision *[http://www.salvador-dali.org/en_index.html Gala-Salvador Dalí Foundation English language site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625173816/http://www.salvador-dali.org/en_index.html |date=25 qershor 2014 }} *[http://www.thedali.org St. Petersburg Dalí Museum] *Kurutz, Steven, [http://blogs.wsj.com/speakeasy/2011/01/11/hello-dali-surrealist-museum-becomes-a-reality/ "Hello, Dali: Surrealist Museum Becomes a Reality"], ''The Wall Street Journal'' Speakeasy blog, January 11, 2011, 4:46&nbsp;pm ET. Interview with [[:en:St. Petersburg|St. Petersburg]] ([[:en:Florida|FL]]) museum director Dr. Hank Hine about new building. *[https://web.archive.org/web/20080130143238/http://sapiens.ya.com/fagesdecliment/subpages/gibson1.htm "The shameful life of Salvador Dalí" (the witches of Llers)"]. *[http://www.salvador-dali.org/serveis/ced/articles/en_article6.html Dalí and Fages: "that intelligent and most cordial of collaborations"] *[https://web.archive.org/web/20140802155436/http://www.salvadorbrand.com/Salvador-Brand/the-lithograph.html "El Triomf I el Rodoli de la Gala I en Dali" ] *[http://www.bernardewell.com/2012/04/not-by-dali/ "Not by Dali -- blog post by art appraiser and Dali expert Bernard Ewell"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512225048/http://www.bernardewell.com/2012/04/not-by-dali/ |date=12 maj 2014 }} ;Ekspozitat *[https://web.archive.org/web/20111119072916/http://www.daliparis.com/]—The unique permanent exhibition in France (Museum & Dalí Fine Art Galleries) *[http://www.tate.org.uk/modern/exhibitions/daliandfilm/default.shtm Dalí & Film – Tate Modern, London] *[http://www.dali-interart.be/ Museum-Gallery Xpo: Salvador Dalí, Marquis de Púbol] in Bruges *[http://www.moma.org/calendar/events.php?id=9709&ref=calendar Museum of Modern Art] *[http://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=salvador+dali&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500009365 Union List of Artist Names, Getty Vocabularies.] ULAN Full Record Display for Salvador Dalí. Getty Vocabulary Program, Getty Research Institute. Los Angeles, California. [[Kategoria:Surrealizëm]] [[Kategoria:Aktorë spanjollë]] [[Kategoria:Piktorë spanjollë]] [[Kategoria:Shkrimtarë spanjollë]] [[Kategoria:Skulptorë spanjollë]] [[Kategoria:Lindje 1904]] [[Kategoria:Vdekje 1989]] [[Kategoria:Numër lidhjesh të shabllonit të lidhjeve ndërgjuhësore]] 2hjpjpy8k1dpox7hq658fj7pqc92dl1 0 152325 3060568 2947477 2026-10-30T11:29:10Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 0 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 1 #IABot (v2.0.9.6) 3060568 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Tim Cahill | image = [[Skeda:Tim Cahill-31.03.09.jpg|200px]] | image_size = 200px | caption = Cahill me [[Kombëtarja australiane e futbollit|Australinë]] në vitin 2009 | alt = | fullname = Timothy Filiga Cahill<ref name="Squad List">{{cite web|title=Squad List|url=http://www.the-afc.com/en/asian-qualifiers/2010-fifa-world-cup-schedule-results?view=teamdetails&compID=16&roundID=166&groupID=170&teamID=92&id=0|publisher=Asian Football Confederation|accessdate=14 qershor 2010|archive-date=30 janar 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130145443/http://www.the-afc.com/en/asian-qualifiers/2010-fifa-world-cup-schedule-results?view=teamdetails&compID=16&roundID=166&groupID=170&teamID=92&id=0|url-status=dead}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|6|12|1979|df=y}} | birth_place = [[Sydney]], [[Australia|Australi]] | height = {{convert|178|cm|ftin|abbr=on}}<ref>{{cite web|title=Tim Cahill|url=http://www.footballaustralia.com.au/socceroos/players/Tim-Cahill/346|work=Socceroos|publisher=[[Football Federation Australia]]|accessdate=15 janar 2014|archive-date=22 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022223229/http://www.footballaustralia.com.au/socceroos/players/Tim-Cahill/346|url-status=dead}}</ref> | position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]] / [[Mesfushori|Mesfushor Sulmues]] | currentclub = [[Melbourne City FC|Melbourne City]] | clubnumber = 17 | youthyears1 = 1995–1997 |youthclubs1 = [[Sydney Olympic FC|Sydney Olympic]] | youthyears2 = 1997 |youthclubs2 = [[Sydney United 58 FC|Sydney United]] | youthyears3 = 1997–1998 |youthclubs3 = [[Millwall F.C.|Millwall]] | years1 = 1998–2004 |clubs1 = [[Millwall F.C.|Millwall]] |caps1 = 217 |goals1 = 52 | years2 = 2004–2012 |clubs2 = [[Everton F.C.|Everton]] |caps2 = 226 |goals2 = 56 |clubs3 = [[New York Red Bulls]] | years3 = 2012–2014 | caps3 = 62 | goals3 = 14 | years4 = 2015–2016 | clubs4 = [[Shanghai Greenland Shenhua F.C.|Shanghai Shenhua]] | caps4 = 28 | goals4 = 11 | years5 = 2016 | clubs5 = [[Hangzhou Greentown F.C.|Hangzhou Greentown]] | caps5 = 17 | goals5 = 4 | years6 = 2016– | clubs6 = [[Melbourne City FC|Melbourne City]] | caps6 = 11 | goals6 = 5 | years7 = 2018 | clubs7 = [[Millwall F.C.|Millwall]] | caps7 = 10 | goals7 = 0 | years8 = 2018–2019 | clubs8 = [[Jamshedpur FC|Jamshedpur]] | caps8 = 11 | goals8 = 2 | totalcaps = 599 | totalgoals= 150 | nationalyears1 = 1994 |nationalteam1 = [[Kombëtarja samoane nën-20 e futbollit|Samoa U20]]<ref>{{cite news|title=Cahill ponders court action|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2002/1820871.stm|work=BBC Sport|date=14 shkurt 2002|accessdate=1 korrik 2014}}</ref> | nationalcaps1 = 2 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2004 |nationalteam2 = [[Kombëtarja australiane nën-23 e futbollit|Australia U23]] | nationalcaps2 = 3 |nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2004– |nationalteam3 = [[Kombëtarja australiane e futbollit|Australia]] | nationalcaps3 = 108 |nationalgoals3 = 50 }} '''Timothy Filiga "Tim" Cahill''' (lindur më 6 dhjetor 1979) është një ish-futbollist australian i cili luajti për herë të fundit për [[Jamshedpur FC]] në [[Superliga indiane]] dhe për [[Kombëtarja australiane e futbollit|kombëtaren australiane]]. Në kombëtaren australiane, ai ishte golashënuesi më i mirë i të gjitha kohërave duke shënuar 50 gola në 108 paraqitja mes vitit 2004 dhe 2008. Përpara se të bashkohej me New York, ai ka luajtur futboll në Europë me klubet angleze [[Millwall F.C.|Millwall]] dhe [[Everton F.C.|Everton]]. Një mesfushor i gjithanshëm, Cahill është bërë i njohur për "forcën në duelet ajërore dhe gjuajtjet e tij direkte dhe të forta, gjithashtu edhe për vrapimet e tij të shpejta në zonën e penalltisë.<ref>{{cite web|last=McCarthy|first=Kyle|title=McCarthy's Musings: Tim Cahill, New York seal move in short order to bolster Red Bulls' MLS Cup hopes|url=http://sports.yahoo.com/news/mccarthys-musings-tim-cahill-york-205500681--mls.html|publisher=Goal.com|accessdate=31 korrik 2012|archive-date=22 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022173056/http://sports.yahoo.com/news/mccarthys-musings-tim-cahill-york-205500681--mls.html|url-status=dead}}</ref> Cahill ishte bërë një nga futbollistët me profilin më të mirë të [[Konfederata futbollistike e Azisë|konfederatës aziatike]], duke luajtur 71 ndeshje dhe shënuar 34 gola. Ai shënoi golin e parë të Australisë në një [[FIFA Kupa e Botës|Kupë Bote]], gjithashtu është futbollisti australian me më shumë gola në Kupat e Botës, me pesë.<ref>{{cite web|url=http://www.smh.com.au/fifa-world-cup-2014/australia-2014/tim-cahills-world-cup-goal-for-the-ages-20140619-zsedg.html|title=Tim Cahill's World Cup goal for the ages|date=19 qershor 2014|accessdate=19 qershor 2014}}</ref> Në vitin 2007, ai u bë lojtari i parë australian që shënon në [[AFC Kupa Aziatike|Kupën Aziatike]]. Cahill njihet për aftësinëe tij në duelet ajërore, ku shumicën e golave të tij i ka shënuar me kokë. == Jeta e hershme == Cahill ka lindur në [[Sydney]], [[Australia|Australi]] nga një baba [[Anglezët|anglez]] me orgjinë [[Irlanda|irlandeze]] dhe nga një mama [[Samoa|samoane]],<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/executive-style/culture/shooting-star-tim-cahill/2009/04/02/1238261697726.html|title=Shooting star: Tim Cahill|work=The Sydney Morning Herald|accessdate=2 prill 2009}}</ref><ref>{{Cite news|last=Collins|first=Pádraig|title=Ireland’s loss is Socceroos’ gain with Cahill|newspaper=Irish Echo|location=Australia|date=10 qershor 2010|url=http://www.irishecho.com.au/tag/tim-cahill|accessdate=14 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227174223/http://www.irishecho.com.au/tag/tim-cahill|archive-date=27 dhjetor 2010|url-status=dead}}</ref> dhe ishte i inkurajuar për të luajtur badminton. Si i ri, Cahill luajti futboll për Police Boys Club, Marrickville Football Club dhe Plumpton/Oakhurst Soccer Club. Ai ndoqi shkollat publike Bexley North, Annandale North, [[Shkolla e Mesme Tempe|shkollën e mesme Tempe]] dhe [[Shkolla e Mesme Kingsgrove North|shkollën e mesme Kingsgrove North]]. Ai është vëllai i futbollistit dhe kapitenit të Samoas [[Chris Cahill]].<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/news/Soccer/Brothers-in-arms/2004/11/27/1101495458292.html?from=moreStories|title=Brothers in arms|location=Melbourne|work=The Age|accessdate=28 nëntor 2004}}</ref> Ai ka tre kushurinj që janë lojtar profesionist në regbi; [[Ben Roberts (liga regbi)|Ben Roberts]] (New Zealand Rugby League), [[Joe Stanley]], [[Jeremy Stanley]] (New Zealand Rugby Union), sëbashku me dy nipa që gjithashtu janë janë lojtarë profesionist në regbi [[Chase Stanley]], [[Kyle Stanley (liga regbi)|Kyle Stanley]] dhe Sam Stanley (Saracens & England U20), [[Mike Stanley]] (Saracens & England U20), [[Benson Stanley]] dhe [[Winston Stanley (regbist australian)|Winston Stanley]] (të dy Auckland & New Zealand). ==Karriera me klube== ===Millwall=== Në vitin 1997, Cahill pyeti prindërit e tij për të udhëtuar për në [[Anglia|Angli]] për të luajtur futboll profesionsit. Ai jetoi në [[Grays, Essex]] me familjen e tij deri ditën kur ai u morr nga [[Millwall F.C.|Millwall]] si transferim i lirë nga [[Sydney United 58 FC|Sydney United]]. Cahill bëri debutimin e tij me klubin më 2 maj 1998 kundër [[Bournemouth F.C.|Bournemouth]] në [[The Den]], ku Millwall humbi me rezultatin 2–1. Ai ishte pjesë e skuadrës Millwall që fitoi kampionatin e [[Football League Divizioni i Dytë]] me rekord pikësh 93 në sezonin [[2000–01 në futbollin Anglez|2000–01]]. Ai gjithashtu luajti në dy gjysmë–finale të play-off me klubin në [[2000 Football League play-offs#Divizioni i Dytë|2000]] dhe [[2002 Football League play-offs#Divizioni i Parë|2002]]. Cahill ishte një pjesë e rëndësishme e skuadrës duke i udhëhequr ata deri në finalen e [[Finalja e FA Cup 2004|FA Cup]] për herë të parë në historinë e klubit, duke shënuar golin e fitores në gjysmë–finale kundër [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]], duke siguruar edhe një vend në [[UEFA Liga e Evropës|Kupën UEFA]] në vazhdim. Ai mori më shumë se 100,000 mijë vota në një sondazh për të fituar çmimin FA Cup "Lojtari i Raundit" për performancën e tij gjatë gjysëm–finales.<ref>{{cite news|url=http://www.thefa.com/TheFACup/TheFACup/NewsAndFeatures/Postings/2004/04/FACup_POTR_SF_Cahill.htm|title=Cahill's boost to Lions|location=Anglia|accessdate=1 korrik 2014}}</ref> Ndeshja e fundit me klubin ishte finalja kundër [[Manchester United F.C.|Manchester United]], ku Millwall humbi 3–0. Cahill bëri gjithsej 249 paraqitje në të gjitha kompedicionet me ''The Lions'' duke shënuar 56 gola.<ref>{{Cite news|title=Tim Cahill – Soccerbase|newspaper=Soccerbase|date=20 tetor 2010|url=http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=10738|accessdate=1 korrik 2014|archive-date=22 maj 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522131426/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=10738|url-status=dead}}</ref> ===Everton=== [[Skeda:Tim Cahill.png|thumb|right|130px|Tim Cahill duke luajtur për Everton më 15 dhjetor 2007.]] Përpara fillimit të [[2004–05 FA Premier League|sezonit 2004–05]], Cahill u transferua te [[Everton F.C.|Everton]] për 1,5 milion [[Paund sterlina|£]],<ref name="Cahill signs for Everton">{{cite web|url=http://www.evertonfc.com/news/archive/cahill-signs-in.html|title=Cahill signs for Everton|trans-title=Cahill firmos për Evertonin|publisher=Everton|accessdate=2 korrik 2014|archive-date=20 dhjetor 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220043804/http://www.evertonfc.com/news/archive/cahill-signs-in.html|url-status=dead}}</ref> pasi rivalët e Millwall, [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]], ndaluan negociatat për blerjen e sulmuesit australian,<ref>{{Cite news|title=Cash row hits Cahill move|newspaper=BBC|location=Angli|date=10 korrik 2004|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/crystal_palace/3876783.stm|accessdate=2 korrik 2014}}</ref> Në sezonin e tij të parë, ai ishte golashënuesi më i mirë i klubit dhe u shpall "Lojtari i Sezonit" nga tifozët.<ref name="efcprofile">{{cite web|url=http://www.evertonfc.com/player-profile/tim-cahill|title=Players:Squad Profiles: Tim Cahill|publisher=[[Everton F.C.]]|accessdate=17 mars 2009|archive-date=22 maj 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522222523/http://www.evertonfc.com/player-profile/tim-cahill|url-status=dead}}</ref> Përpara fillimit të [[2005–06 FA Premier League|sezonit 2005–06]], kontrata e Cahill kishte një pikë që nënvizonte se nqs ai do të dallohej në sezonin e tij të parë, rroga e tij do të rritej sipas ndikimit që ai kishte patur në atë sezon.<ref>{{cite news|url=http://www.evertonfc.com/news/archive/cahill-pens-new-deal.html|title=CAHILL PENS NEW DEAL|trans-title=Cahill firmos kontratën e re|first=Mark|last=Rowan|publisher=[[Everton F.C.]]|date=8 gusht 2005|accessdate=17 mars 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071015082810/http://www.evertonfc.com/news/archive/cahill-pens-new-deal.html|archive-date=15 tetor 2007|url-status=dead}}</ref> Ndeshja e raundit të tretë të [[FA Cup]] kundër ish skuadrës së tij Millwall luajtur në [[The Den]] solli një barazim. Më pas Cahill shënoi golin e fitores në ndeshjen e kthimit në [[Goodison Park]], por nuk e festoi golin, duke thënë: "Unë vendosa të mos festoja por vetëm të bëja nderimet e mija klubin që më dha fillimin e karrierës. Te festoja do të ishte një goditje në dhëmbë, kjo është e gjitha për respekt.".<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=355629&&cc=5739|title=Cahill spares a thought for Lions as Everton progress|trans-title=Cahill ruan një mendin për Luanët me Evertonin që avancon|date=19 janar 2006|work=[[ESPN]]|accessdate=17 mars 2009|archive-date=24 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024131040/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=355629&&cc=5739|url-status=dead}}</ref> Në tetor 2006, Cahill ishte në listën e 50 lojtarëve që ishin nominuar për të fituar [[Topi i artë|Topin e artë]], duke u bërë lojtari i parë i Everton pas 18 vitesh që nominohet për të fituar një çmim të tillë.<ref>{{cite news|url=http://www.liverpooldailypost.co.uk/sport/2006/10/17/cahill-is-shortlisted-for-ballon-d-or-64375-17944991/|title=Cahill is shortlisted for Ballon d'Or|trans-title=Cahill listohet për Topin e artë|publisher=Liverpool Daily Post|date=17 tetor 2006|accessdate=2 korrik 2014}}</ref> Ai humbi shumicën e ndeshjeve në sezonin 2006–07 për shkak dëmtimesh në gjurin dhe këmbën e tij, por rinovoi kontartën e tij me pesë vite të tjera në fund të sezonit. Ai u rikthye nga dëmtimi në gjysmën e parë të sezonit 2007–08, duke qënë i gatshëm për ndeshjen e parë të klubit në [[UEFA Liga e Evropës|Kupën UEFA]], një ndeshje në shtëpi kundër skuadrës [[Greqia|greke]] [[Larissa F.C.|Larissa]] më 25 tetor 2007; ai shënoi golin e parë të ndeshjes në minutën e 14të duke kontribuar në fitoren 3–1.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=230370&cc=3436|title=Everton 3–1 Larissa: Cahill's fairytale return|trans-title=Everton 3–1 Larissa: Përralla e Cahill rikthehet|date=25 tetor 2007|publisher=[[ESPN]]|accessdate=2 korrik 2014|archive-date=24 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024131106/http://soccernet.espn.go.com/report?id=230370&cc=3436|url-status=dead}}</ref> Goli i tij i fitores në kohën shtesë në ndeshjen kundër [[Luton Town F.C.|Luton Town]] më 31 tetor në [[Football League Cup|Kupën e Ligës]], e dërgoi Evertonin në çerek-finale të një kupe për herë të parë pas pesë vitesh. Paraqitja e tij e 100të me Evertonin erdhi në barazimin 1–1 kundër Sunderland.<ref>{{cite web|url=http://www.foxsports.com.au/story/0,8659,23361059-23215,00.html|title=Cahill's ton up for Toffees|publisher=Foxsports.com|accessdate=2 korrik 2014}}</ref> Për shkak të dëmtimeve të katër sulmuesve të skuadrës, Cahill u vendos në rolin e sulmuesit gjatë muajit dhjetor 2008. Në atë rol, ai shënoi një gol të vonshëm barazimin 1–1 në [[Merseyside Derby]],<ref>{{cite web|url=http://www.foxsports.com.au/story/0,8659,24936584-29437,00.html|title=Tim Cahill scores late to give Everton 1–1 draw with Liverpool|trans-title=Tim Cahill shënon vonë për t'i dhënë Evertonit barazimin 1–1 me Liverpoolin|publisher=Foxsports.com|accessdate=2 korrik 2014}}</ref> duke u bërë lojtari i parë që pas [[Dixie Dean]] që shënon në tre derbi të luajtura në [[Anfield]].<ref>{{cite web|url=http://www.evertonfc.com/news/archive/cahill-dedicates-goal.html|title=Cahill Dedicates Goal|publisher=Everton.com|accessdate=2 korrik 2014|archive-date=29 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029221519/http://www.evertonfc.com/news/archive/cahill-dedicates-goal.html|url-status=dead}}</ref> Goli i tij i 100të i karrierës erdhi në barazimin 1–1 kundër [[Arsenal F.C.|Arsenalit]] në [[Goodison Park|Goodison]] më 28 janar 2009.<ref>{{cite web|url=http://www.evertonfc.com/match/report/0809/everton-v-arsenal.html?t=2|title=Everton 1–1 Arsenal|publisher=Everton.com|accessdate=2 korrik 2014|archive-date=29 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029225531/http://www.evertonfc.com/match/report/0809/everton-v-arsenal.html?t=2|url-status=dead}}</ref> Më 15 shkurt, ai shënoi golin e tretë në fitoren 3–1 kundër [[Aston Villa F.C.|Aston Villës]] dhe ja dedikoi golin viktimave të djegjeve në Victoria.<ref>{{cite web|url=http://www.evertonfc.com/news/archive/blues-duo-miss-toon-trip.html|title=Blues Duo Miss Toon Trip|publisher=Everton.com|accessdate=2 korrik 2014|archive-date=29 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029233247/http://www.evertonfc.com/news/archive/blues-duo-miss-toon-trip.html|url-status=dead}}</ref> Gjatë pjesës së dytë të sezonit 2008–09, Cahill u përdor më shumë si "njeriu i shërbimeve" për shkak të dëmtimeve të organizatorit [[Mikel Arteta]] dhe sulmuesve [[Victor Anichebe]] dhe [[Yakubu Aiyegbeni|Yakubu]] si edhe disa lojtarëve të tjerë kyç. Për shkak se [[Phil Neville]] pësoi një dëmtim në ligamentet e gjurit në fillim të sezonit 2009–10, Cahill u emërua [[Kapiteni (futboll)|kapiteni]] zëvëndësues i Everton. Më vonë në atë sezon ai shënoi golin e tij të 50 për skuadrën në humbjen 3–1 kundër [[Carlisle United F.C.|Carlisle United]] në raundin e tretë të FA Cup. Tifozët e Evertonit i vendosën pesudonimin ""[[Tiny Tim (Një këngë krishtlindje)|Tiny Tim]]" pasi ai i ngjante karakterit [[Charles Dickens]].<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/Football/Tiny-Tims-giant-leap/2005/04/01/1112302235084.html|title=Sydney Herald talks about Cahill|trans-title=Sydney Herald flet rreth Cahill|work=The Sydney Morning Herald|accessdate=2 prill 2005}}</ref> Ai ka bërë një festim në flamurin e kornerit. Ky festim shfaq Cahillim që bën sikur i gjuan flamurit gjatë kohës që vendos simbolin e Everon në mes të dhëmbëve të tij; ky festim u pa për herë të parë në [[2005–06 FA Premier League|sezonin 2005–06]]. Më 2 mars 2008, Cahill shënoi gol në fitoren 3–1 në shtëpi kundër [[Portsmouth F.C.|Portsmouth]] dhe festoi sikur ishte i pangosur. Ky festim i ishte referuar burgosjes së vëllait të tij, Sean; më vonë Cahill kërkoi falje.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/e/everton/7274812.stm|title=Cahill says sorry for celebration|trans-title=Cahill kërkon falje për festimin|publisher=BBC Sport|date=4 mars 2008|accessdate=4 mars 2008}}</ref> Cahill ja dedikoi golin e fitores në ndeshjen e [[2009–10 UEFA Liga e Evropës|Ligës së Evropës]] kundër [[FC BATE|BATE Borisov]] për viktimat e tsunamit në Samoa.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/e/everton/8286216.stm|title=Cahill dedicates winner to Samoa|trans-title=Cahill i dedikon golin e fitores Samoas|publisher=BBC Sport|date=1 tetor 2009|accessdate=1 tetor 2009}}</ref> Cahill shënoi dy gola kundër [[Aston Villa F.C.|Aston Villës]] më 14 prill 2010 të dy me kokë duke arritur në kuotën e nëntë golave në sezon të gjitha të shënuar me kokë. Tre ditë më vonë kundër [[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn]], Cahill shënoi golin e fitores në minutën e 90të, për t'i dhënë Evertonit fitoren 3–2. Ky ishte goli i tij i dhjetë i sezonit i pari që nga dhjetor 2008 që shënon me këmbë. Cahill tashmë kishte shënuar më shumë se gjysmën e golave në karrierë me kokë. Cahill bëri paraqitjen e 200të me klubin më 25 prill 2010 në fitoren 2–1 kundër Fulham dhe firmosi një kontratë të re katër-vjeçare muajin tjetër.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/e/everton/8689215.stm|title=Tim Cahill signs new four-year deal with Everton|trans-title=Tim Cahill firmos një kontratë të re katër-vjeçare me Evertonin|publisher=BBC Sport|date=18 maj 2010|accessdate=11 prill 2011}}</ref> Ai shënoi golin e pestë në [[Merseyside derby]] në fitoren 2–0 kundër Liverpool në tetor 2010<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en-gb/match/46063/everton-vs-liverpool/report|title=Everton 2–0 Liverpool: Pressure mounts on Roy Hodgson as Tim Cahill and Mikel Arteta goals seal Merseyside derby win|publisher=Goal.com|date=17 tetor 2010|accessdate=2 korrik 2014|archive-date=11 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111214215/http://www.goal.com/en-gb/match/46063/everton-vs-liverpool/report|url-status=dead}}</ref> dhe më pas golin e tij të 50të në [[Premier League]] një muaj më vonë në një ndeshje kundër [[Blackpool F.C.|Blackpool]].<ref>{{cite news|url=http://www.blackpoolcitizen.co.uk/uk_national_sport/8622318.Cahill_records_50th_goal_in_draw/|title=Cahill records 50th goal in draw|agency=Press Association|work=Blackpool Citizen|date=6 nëntor 2010|accessdate=11 prill 2011|archive-date=23 korrik 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723032500/http://www.blackpoolcitizen.co.uk/uk_national_sport/8622318.Cahill_records_50th_goal_in_draw/|url-status=dead}}</ref> Sulmuesi australian pësoi një dëmtim në këmbë gjatë [[2011 Kupa Aziatike|2011 Kupës Aziatike]] gjë që e reduktoi numrin e paraqitjeve të tij në vetëm nëntë – tetë ndeshje në ligë dhe vetëm një në FA Cup. Gjithashtu Cahill ka vendosur rekord për numrin e Golave me kokë pasi ai ka shënuar 31 nga 54 golat e tij në Premier League me kokë. Pas pjesmarrjes së tij në Kupën Aziatike, Cahill pati periudhën më të gjatë të mos shënimit të golit. Ai shënoi golin e fundit në ligë në dhjetor 2010 në ndeshjen jashtë fushe kundër Manchester City dhe qëndroi të gjithë vitin 2011 pa shënuar.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/7943781/Manchester-City-1-Everton-2-match-report.html|title=Manchester City 1 Everton 2: match report|publisher=[[The Daily Telegraph]]|language=en|author=Henry Winter|location=Londër|date=20 dhjetor 2010|accessdate=1 janar 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eplindex.com/west-brom-everton-match-preview/|title=West Brom v Everton: Stats Match Preview|publisher=eplindex.com|accessdate=1 janar 2012}}</ref> Rekordi i tij negativ zgjati 34 ndeshje, por më në fund ai e gjeti rrugën e rrjetës duke shënuar në barazimin 1–1 kundër [[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn Rovers]] në janar 2012.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/16559898.stm|title=Everton 1 – 1 Blackburn|publisher=[[BBC Sport]]|date=21 janar 2012|accessdate=21 janar 2012}}</ref> Më 13 maj 2012, gjatë ndeshjes së fundit të sezonit të Everton kundër [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] at Goodison Park, Cahill u nxorr jashtë për sjellje të dhunshme pas mbarimit të ndeshjes për shkak të grindjes me [[Yohan Cabaye]]. Cahill reagoi ashpër nga Cabaye i cili kishte shtyrë një djal të topave gjatë ndeshjes, por që më vonë i kishte kërkuar falje.<ref>{{cite web|last=Tipping|first=Mark|title=Tim Cahill Sees Red Over Ballboy Row|url=http://au.fourfourtwo.com/news/239757,tim-cahill-sees-red-over-ballboy-row.aspx|work=Australian FourFourTwo|accessdate=15 gusht 2012|archive-date=30 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120630140301/http://au.fourfourtwo.com/news/239757,tim-cahill-sees-red-over-ballboy-row.aspx|url-status=dead}}</ref> Pas 8 vitesh me Everton, Cahill falenderoi klubin dhe tifozët duke thënë: "Unë dua t'i falenderoj të gjithë te Everton, nga klubi e deri te të gjithë tifozët e jashtëzakonshëm. Ka qënë një privilegj që të jem lojtari i Everton për tetë vite dhe ka qënë një vendim shumë i vështirë që të largohem. Unë gjithmon do t'a mbështes Evertonin dhe i uroj klubit më të mirën në të ardhmen."<ref>{{cite web|url=http://www.premierleague.com/en-gb/kids/news/tim-cahill-leaving-everton-for-new-york.html|title=Everton to say goodbye to Tim Cahill|trans-title=Everton do t'i thotë lamtumirë Tim Cahill|publisher=Premier League|language=en|accessdate=2 korrik 2014|archive-date=29 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529211048/http://www.premierleague.com/en-gb/kids/news/tim-cahill-leaving-everton-for-new-york.html|url-status=dead}}</ref> ===New York Red Bulls=== [[Skeda:Tim Cahill talks to Mike Petke.jpg|thumb|right|Cahill me New York Red Bulls në Maj 2013]] Në korrik 2013, Cahill firmsoi me [[New York Red Bulls]] i [[Major League Soccer]] për shumën e 1 milion [[Paund sterlina|£]]<ref>{{cite web|title=New York Signs Midfielder Tim Cahill as a Designated Player|url=http://www.newyorkredbulls.com/news/2012/07/new-york-signs-midfielder-tim-cahill-designated-player|work=New York Red Bulls|publisher=MLS|accessdate=26 korrik 2012|archive-date=27 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120727045527/http://www.newyorkredbulls.com/news/2012/07/new-york-signs-midfielder-tim-cahill-designated-player|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Everton's Tim Cahill completes New York Red Bulls move|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18963044|work=BBC Sport|publisher=British Broadcasting Corporation|date=26 korrik 2012|accessdate=27 korrik 2012}}</ref>. Ai bëri debutimin e tij në MLS kundër [[Houston Dynamo]] muajin tjetër. Më 19 Maj 2013, Cahill shënoi një gol i cili rezultoi goli i fitores në minutën e 91 në fitoren 1–0 kundër [[Los Angeles Galaxy]]<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/football/2012/aug/04/mls-houston-dynamo-new-york-red-bulls-live|title=Houston Dynamo 2–0 New York Red Bulls – as it happened|work=The Guardian|date=4 gusht 2012|accessdate=6 gusht 2012|author=Parker, Graham}}</ref> Më 20 tetor 2013, Cahill vendosi një rekord të ri për golin më të shpejtë në MLS pasi ai shënoi pas shtatë sekondash në fitoren 3–0 kundër [[Houston Dynamo]]<ref>{{cite web|title=Tim Cahill scores in 7 seconds to break MLS' quickest-goal record|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/10/tim-cahill-scores-mls-quickest-goal-record-new-york-houston-dynamo.html|work=inside World Soccer|accessdate=21 tetor 2013}}</ref>. ==Karriera ndërkombëtare== ===Samoa=== ====1994 OFC Kampionati U–20==== Pavarësisht se kishte lindur në [[Sydney]], Cahill jetoi në [[Samoa]] për tre vite përpara se të rikthehej në Australi si fëmijë. [[Federata Samoane e Futbollit]] e ftoi Cahill për të luajtur me Saman në 1994 OFC Kampionatin U–20. Fituesit e kompedicionit do të merrnin pjesë [[FIFA U–20 Kupa e Botës]]. Cahill bëri debutimin e tij me skuadrën U–20 në moshën 14 vjeçare.<ref name="smaoa">{{cite web|url=http://www.footballnews.com.au/profile.php?id=8|title=Profiles&nbsp;— Tim Cahill|publisher=Football News|date=17 mars 2006|accessdate=2 korrik 2014|archive-date=22 shkurt 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222215848/http://www.footballnews.com.au/profile.php?id=8|url-status=dead}}</ref> Cahill më vonë tha: "Ata më pyetën nqs do të merrja pjesë, edhe pse isha vetëm 14 vjeç në atë kohë dhe ishte një turnament U–20. Unë e pashë Samoan thjesht si një vend për të shkuar me pushime, sepse gjyshja ime në atë kohë ishte e sëmurë. Ishte një shanc për të shkuar mbrapa dhe për t'a parë atë me samoanët që ishin të gjatshëm që të paguanin të gjithë shpenzimet për mua, akomodimin dhe shpenzimet e jetesës. Unë nuk mund të kujdesesha shumë për të luajtur me t'a. Ishte një turnament meshkujsh dhe unë kurr nuk pranova të luajë."<ref name="standard">{{cite web|last=Curtis|first=Adrian|title=I will take FIFA to court, vows Cahill|url=http://www.standard.co.uk/sport/i-will-take-fifa-to-court-vows-cahill-6302076.html|publisher=London Standard|accessdate=18 shkurt 2013|date=14 shkurt 2002}}</ref> Ai bëri debutimin e tij për Samoan në humbjen 3–0 kundër Zerlandës së Re duke hyrë në fushë si zëvëndësues. Ai luajti edhe kundër Vanuatu në një humbje tjetër 3–0. Ai luajti me vëllain e tij Sean, i cili ishte një portier. Vëllai i tij i ri [[Chris Cahill|Chris]] më vonë u bë kapiten i skuadrës. Pas kësaj, Cahill nuk e përfaqsoi kurrë Samoan. ; Ndryshimi i kombësisë Në vitin 2002, ish trajneri i Cahill te [[Millwall F.C.]] dhe trajneri i asaj kohe i [[Kombëtarja irlandeze e futbollit|Irlandës]] , [[Mick McCarthy]], i ofroi Cahill për të luajtur me Irlandën në [[2002 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2002]]. Cahill ka gjyshërit nga Irlanda dhe McCarthy shpresonte se Cahill do të ishte i interesuar.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2002/1820871.stm|publisher=BBC News|title=Cahill ponders court action|date=14 shkurt 2002|accessdate=25 maj 2010}}</ref> Megjithatë Cahill nuk ishte në gjëndje të luante me t'a pasi kishte bërë paraqitje për Samoan. [[FIFA]] ndryshoi rregullat e kombësisë në vitin 2004, duke i lejuar lojtarët dhe atyre në nivelet e të rinjëve për të zgjedhur kombëtaret e tyre, që do të thotë se Cahill ishte në gjëndje për të luajtur me Anglinë, Irlandën, Australinë dhe Samoan. Ai zgjodhi të përfaqsojë vendin e lindjes. ===Australia=== Cahill bëri debutimin e tij me [[Kombëtarja australiane e futbollit|Australinë]] në një ndeshje miqësore kundër [[Kombëtarja afrikano jugore e futbollit|Afrikës së Jugut]] më 30 mars 2004 në [[Loftus Road]], [[Londra|Londër]].<ref>{{cite web|title=BBC Sport match report Australia 1–0 South Africa|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/africa/3584479.stm|work=BBC Sport|publisher=BBC Sport|accessdate=2 korrik 2014}}</ref> Ai më pas mori pjesë në [[2004 Lojërat Olimpike Verore]].<ref>{{cite web|title=Cahill called to Olympics|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/e/everton/3930479.stm|work=BBC Sport|publisher=BBC Sport|accessdate=2 korrik 2014}}</ref> ====2004 OFC Kupa e Kombeve==== Cahill bëri debutimin e tij kompetitiv në [[2004 OFC Kupa e Kombeve|2004 OFC Kupën e Kombeve]]. Ai e përfundoi kompedicioni i golashënuesi i dytë më i mirë me gjashtë gola, dhe ishte golashënuesi më i mirë në raundin final. Australia arriti të fitojë turnamentin për herë të katërt në historinë e tyre. Australia barazoi me [[Kombëtarja uruguajiane e futbollit|Uruguajin]] në ndeshjen fazës finale play-off për kualifikueset e [[2006 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2006]]. Cahill luajti në ndeshje duke ndihmuar Austrlinë që të mposhte Uruguajin me penallti 4–2 dhe të kualifikohej për herë të dytë në një [[FIFA Kupa e Botës|Kupë Bote]].<ref>{{cite web|title=From the Terraces: It's Us Against The World|url=http://www.homepagedaily.com/Pages/article8947-from-the-terraces-its-us-against-the-world--by-jay-nair.aspx|work=Jay Nair|publisher=homepagedaily.com|accessdate=29 prill 2013|archive-date=25 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025083100/http://homepagedaily.com/Pages/article8947-from-the-terraces-its-us-against-the-world--by-jay-nair.aspx|url-status=dead}}</ref> ====Lojërat Olimpike 2004==== Cahill ndihmoi Australinë për të arritur në çerek–finale në [[Futbolli në 2004 Lojërat Olimpike Verore – turnamenti i meshkujve|turnamentin e meshkujve]] në 2004 Lojërat Olimpike Verore. Ai e shënoi golin e vetëm në këtë kompedicion në fitoren 5–1 kundër Serbisë. Australia u eleminua nga kompedicioni pas humbjes 1–0 kundër Iranit. Pas paraqitjeve të tij të mira në 2004 OFC Kupën e Kombeve dhe Lojërave Olimpike 2004, ai u shpall [[Futbollisti Oqeanik i Vitit]] për vitin 2004. ====2005 FIFA Kupa e Konfederatave==== [[Frank Farina]] e përfshiu Cahill në listën e lojtarëve të ftuar për të përfaqsuar Australinë në [[2005 FIFA Kupa e Konfederatave|Kupën e Konfederatave 2005]]. Megjithatë ky turnamen nuk solli sukses për Socceroos pasi ata u eleminuan që në fazën e grupeve pas humbjeve 4–3 kundër [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermanisë]], 4–2 [[Kombëtarja argjentinase e futbollit|Argjentinës]] dhe 2–0 kundër [[Kombëtarja tuniziane e futbollit|Tunizisë]]. Cahill luajti në të tre ndeshjet, ku dy i nisi si titullar dhe 1 si zëvëndësues. ====2006 FIFA Kupa e Botës==== Cahill luajti me Australinë në [[2006 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2006]], dhe në ndeshjen hapëse të Australisë kundër [[Kombëtarja japoneze e futbollit|Japonisë]], ai bë australiani i parë që shënon gol në një Kupë Bote.<ref>{{cite web|title=Australia 3–1 Japan|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4852706.stm|work=BBC Sport|publisher=BBC Sport|accessdate=3 korrik 2014}}</ref> Ai më pas shënoi të dytin në të njëjtën ndeshjen, gjë që bëri që të shpallej lojtari i ndeshjes duke vendosur një tjetër rekord pasi u bë lojtari i parë australian që shpallej lojtari i ndeshjes. Cahill gjithashtu luajti në ndeshjen tjetër të grupit kundër [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilit]], ku Australia humbi<ref>{{cite web|title=Brazil 2–0 Australia|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4853210.stm|work=BBC Sport|publisher=BBC Sport|accessdate=3 korrik 2014}}</ref> dhe në barazimin kundër [[Kombëtarja kroate e futbollit|Kroacisë]].<ref>{{cite web|title=Croatia 2–2 Australia|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4853428.stm|work=BBC Sport|publisher=BBC Sport|accessdate=3 korrik 2014}}</ref> Cahill gjithashtu luajti në ndeshjen e raundit të 16-tave kundër [[Kombëtarja italiane e futbollit|Italisë]], e cila në fund do të fitonte ndeshjen.<ref>{{cite web|title=Italy 1–0 Australia|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4991534.stm|work=BBC Sport|publisher=BBC Sport|accessdate=3 korrik 2014}}</ref> ====2007 Kupa Aziatike==== Cahill ishte në skuadrën që arriti në çerek–finale të [[2007 AFC Kupa Aziatike|Kupës Aziatike 2007]]. Ai ai u rikuperua nga dëmtimi, Cahill u përdor si zëvëndësues gjatë gjithë turnamentit. Ai shënoi golin e parë dhe të vetëm të tij në këtë turnament në barazimin 1–1 kundër Omanit. ====2010 FIFA Kupa e Botës==== Cahill ishte një nga pikat kryesore të Australisë në kualifikueset e [[2010 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2010]] duke shënuar gola vendimtar në ndeshjet kundër [[Kombëtarja katarase e futbollit|Katarit]] dhe [[Kombëtarja japoneze e futbollit|Japonisë]]. Në këtë kohë, ish trajneri australian [[Rale Rasic]] e përshkroi Cahillin si lojtarin më të mirë australian të të gjithë kohërave që ai kishte parë.<ref>{{cite news|url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24512434-5003460,00.html|title=Tim Cahill rated 'the greatest Socceroo'|author=Rale Rasic, Ray Gatt|work=The Australian|accessdate=18 tetor 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021094545/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24512434-5003460,00.html|archive-date=21 tetor 2008|url-status=dead}}</ref> Pavarësisht shqetësimeve të hershëm për dëmtime,<ref>{{cite news|url=http://www.myfootballnews.co.uk/news_jump.html?player_id=939&story=76425|title=Cahill concern for Socceroos|work=Football365|accessdate=3 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004233258/http://www.myfootballnews.co.uk/news_jump.html?player_id=939&story=76425|archive-date=4 tetor 2011|url-status=dead}}</ref> Cahill luajti në ndeshjen e parë të Australisë në [[2010 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2010]] kundër [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermanisë]] ku ai mori një karton direkt të kuq në minutën e 56të,<ref>{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/sport/world-cup-2010/red-card-destroys-aussie-hopes/story-fn4l4sip-1225879266725|title=Red card for Tim Cahill destroys Aussie hopes against Germany|author=David Lewis|work=The Australian|accessdate=3 korrik 2014}} {{Lidhje e vdekur}}</ref> që do të thoshte se ai do të humbiste ndeshjen e dytë në grup kundër [[Kombëtarja ganeze e futbollit|Ganës]] në Rustenburg.<ref>{{cite web|url=http://www.worldcup.soccerway.com/page/NewsDetail/0,,12953~2073021,00.html|title=Cahill to miss one match|trans-title=Cahill do të humbasi një ndeshje|publisher=Soccerway|language=en|date=17 qershor 2010|accessdate=17 qershor 2010|archive-date=16 korrik 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716101633/http://www.worldcup.soccerway.com/page/NewsDetail/0,,12953~2073021,00.html|url-status=dead}}</ref> Kartoni i kuq erdhi si pasojë e një ndërhyrje nga mbrapa kundër mesfushorit [[Bastian Schweinsteiger]] Cahill luajti në ndeshjen e fundit të grupit kundër [[Kombëtarja serbe e futbollit|Serbisë]] ku ai shënoi në minutën e 69të.<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/world-cup/cahill-and-holman-sink-serbia-but-battling-socceroos-are-forced-out-on-goal-difference-2008953.html|title=Cahill and Holman sink Serbia but battling Socceroos are forced out on goal difference|author=Gordon Tynan|work=The Independent|accessdate=3 korrik 2014|archive-date=22 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122184925/https://www.independent.co.uk/sport/football/international/cahill-and-holman-sink-serbia-but-battling-socceroos-are-forced-out-on-goal-difference-2008953.html|url-status=dead}}</ref> Pas turnamentit, Cahill numëronte tre gola në Kupën e Botës, gjë që është një rekord kombëtarë. ====2011 Kupa Aziatike==== Cahill u emërua në listën e 23 lojtarëve të thirrur për të përfaqsuar Australinë në [[2011 AFC Kupa Aziatike|Kupën Aziatike 2011]]. Socceroos bënë një nisje fantastike duke mposhtur me rezultatin 4–0 [[Kombëtarja indiane e futbollit|Indisë]], me Cahill që shënoi dy herë. [[Finalja e 2011 ACF Kupa Aziatike|Finalja]] u luajt ndërmjet [[Kombëtarja japoneze e futbollit|Japonisë]] dhe Australisë, me australianët që dominuan shumicën e ndeshjes por në fund u mposhtën me rezultatin 1–0 nga një gol i shënuar nga [[Tadanari Lee]] në minutën e 109të.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/8290841/Australia-0-Japan-1-aet-match-report.html|title=Australia 0–1 Japan (AET)|date=29 janar 2011|work=Daily Telegraph|accessdate=2 shkurt 2011|location=Londër}}</ref> ====2014 FIFA Kupa e Botës==== Cahill shënoi tre gola gjatë kualifikueseve të [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2014]] me Australianë që u kualifikua për në një Kupë Botë për herë të tretë rresht.<ref>{{cite news|url=http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/asia/statistics/topscorers.html|title=Top scorers|accessdate=7 mars 2014|work=FIFA|archive-date=7 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307170204/http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/asia/statistics/topscorers.html|url-status=dead}}</ref> Më 5 mars 2014, në një ndeshje miqësore parapërgatitore kundër [[Kombëtarja ekuadoriane e futbollit|Ekuadorit]], Cahill u bë golashënuesi më i mirë të gjitha kohërave me 31 gola pas dy golave të shënuar në humbjen 4–3.<ref>{{cite news|url=http://www.heraldsun.com.au/sport/football/tim-cahill-becomes-australias-alltime-leading-goalscorer-after-early-header-against-ecuador/story-fni2wcjl-1226846614528|title=Tim Cahill becomes Australia’s all-time leading goalscorer after early header against Ecuador|accessdate=6 mars 2014|work=Herald Sun}}</ref> Cahill shënoi golin e vetëm të Australisë në ndeshjen e parë të Socceros kundër [[Kombëtarja kiliane e futbollit|Kilit]] më 13 qershor 2014.<ref>{{cite news|url=https://www.fifa.com/worldcup/news/sanchez-stars-as-chile-overcome-australia-2369732|title=Sanchez stars as Chile overcome Australia|trans-title=Sanchez shkëlqen me Kilin që kalon Australinë|publisher=FIFA|language=en|date=14 qershor 2014|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=21 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621221245/https://www.fifa.com/worldcup/news/sanchez-stars-as-chile-overcome-australia-2369732|url-status=dead}}</ref> Ai i'u bashkua lojtarëve hollandezë [[Robin van Persie]] dhe [[Arjen Robben]] dhe amerikanit [[Clint Dempsey]] si lojtarët e vetëm që kanë shënuar në [[FIFA Kupa e Botës|Kupat e Botës]] [[2006 FIFA Kupa e Botës|2006]], [[2010 FIFA Kupa e Botës|2010]] dhe [[2014 FIFA Kupa e Botës|2014]].<ref>{{cite news|url=http://m.mlssoccer.com/worldcup/2014/news/article/2014/06/13/world-cup-new-york-red-bulls-tim-cahill-outstanding-australia-give-chile-all|title=New York Red Bulls' Tim Cahill "outstanding" as Australia push Chile to the limit|accessdate=13 qershor 2014|work=MLS Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714210252/http://m.mlssoccer.com/worldcup/2014/news/article/2014/06/13/world-cup-new-york-red-bulls-tim-cahill-outstanding-australia-give-chile-all|archive-date=14 korrik 2014|url-status=dead}}</ref> Më 19 qershor, Cahill shënoi golin e parë të Australisë në humbjen 3–2 kundër [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holandës]]; një finalizim që u konsiderua nga specialistët si më i miri i shënuar ndonjëherë në një Kupë Bote.<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en/match/australia-vs-netherlands/1220078/report?ICID=MP_MS_5|title=Australia 2–3 Netherlands|publisher=Goal.com|language=en|date=18 qershor 2014|accessdate=18 qershor 2014}}</ref> Megjithatë pas shënimit të golit ai shkaktoi faull te [[Bruno Martins Indi]] në minutën e 43të, duke bërë që ai të merrte kartonin e dytë të verdhë duke bërë që ai të humbiste ndeshjen e tretë në grup kundër kampionëve në fuqi të [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]].<ref name="Cahill-van Persie suspensions">{{cite web|url=http://www.espnfc.com/fifa-world-cup/story/1891504/robin-van-persie-and-tim-cahill-earn-suspensions|title=Van Persie and Cahill earn suspensions|trans-title=Van Persie dhe Cahill marrin pezullime|publisher=[[ESPN FC]]|language=en|date=18 qershor 2014|accessdate=18 qershor 2014}}</ref> Ai e mbylli turnamentin me dy gola në dy ndeshje kurse Socceros përfunduan Grupin B me tre humbje në tre ndeshje. ==Jeta personale== [[Skeda:Tim Cahill in his Bugatti Veyron.jpg|djathtas|parapamje|Cahill në [[Lamborghini Gallardo]]n e tij]] Cahill u përfshi në krijimin e dy akademive futbolli në vitin 2009, një me bazë në [[Wollongong]], Australia me partneritet me Wollongong [[Police and Community Youth Club]]<ref>{{cite web|url=http://www.illawarramercury.com.au/news/local/sport/soccer/cahill-toasts-the-coast/1336838.aspx|title=Cahill toasts the coast|accessdate=2 nëntor 2008|publisher=Illawarra Mercury|date=13 tetor 2008}}</ref> dhe një një tjetër me partneritet me 'Elite Sporting Academy' në [[Dubai]].<ref>{{cite web|url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data/sports/2008/October/sports_October324.xml&section=sports|title=Elite Sports Academy to Help Young Football and Rugby Players, says Cahill|accessdate=2 nëntor 2008|publisher=Khaleej Times|date=15 tetor 2008|archive-date=20 dhjetor 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220044656/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data%2Fsports%2F2008%2FOctober%2Fsports_October324.xml&section=sports|url-status=dead}}</ref> Cahill është i martuar me Rebekah Greenhill, ata janë të martuar që nga viti 2010. Çifti bëri ceremoninë e tyre Las Vegas gjatë rrugës për në [[Sydney]]. Çifti ka katër fëmijë Kyah (djal, lindur në 2003), Shae (djal, lindur në 2005), Sienna (vajzë, lindur në 2007), dhe më i riu (djal, lindur më 2 shtator 2012).<ref>{{cite web|url=http://www.evertonfc.com/news/archive/2012/02/11/moyes-joy-for-cahills|title=EMoyes Joy For Cahills / News Archive / News / evertonfc.com - The Official Website of Everton Football Club|accessdate=3 korrik 2014|publisher=Everton FC|archive-date=26 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826120841/http://www.evertonfc.com/news/archive/2012/02/11/moyes-joy-for-cahills|url-status=dead}}</ref> Që nga viti 2010, ata kanë shtëpi në Sydney, Florida dhe Angli.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/sport/confidential/tim-cahill-nets-the-love-of-his-life/story-e6freye0-1225867913337|title=Tim Cahill nets the love of his life|accessdate=18 maj 2010|publisher=Jabberwacky|date=3 gusht 2012}}</ref> Cahill është i përfshirë thellë në bamirësinë e fëmijëve në organizatën [[UNICEF]].<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/football_focus/7703096.stm|title=Tim Cahill Interview|accessdate=2 nëntor 2008|publisher=BBC.co.uk|date=1 nëntor 2008}}</ref> ==Statistikat e karrierës== ===Klubet=== ''Redaktuar më 3 korrik 2014''<ref>{{cite news|url=http://www.transfermarkt.co.uk/tim-cahill/profil/spieler/13556|title=Tim Cahill - player profile|accessdate=3 korrik 2014|work=Transfermarkt}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.evertonfc.com/player-profile/tim-cahill|title=Tim Cahill|accessdate=3 korrik 2014|work=Everton|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522222523/http://www.evertonfc.com/player-profile/tim-cahill|archive-date=22 maj 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://uk.eurosport.yahoo.com/football/players/tim-cahill/|title=Tim Cahill|accessdate=3 korrik 2014|work=Eurosport}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! rowspan="2" |Klubi !rowspan=2|Sezoni !colspan=3|Liga !colspan=3|[[FA Cup]] !colspan=3|[[Football League Cup|Kupa e Ligës]] !colspan=3|[[UEFA|Europa]] !colspan=3|Tjetër<ref>Përfshirë kompedicionet e tjera si [[Football League Trophy]] dhe [[Football League play-offs]]</ref> !colspan=3|Gjithsej |- !Ndeshje!!Gola!!Assista!!Ndeshje!!Gola!!Assista!!Ndeshje!!Gola!!Assista!!Ndeshje!!Gola!!Assista!!Ndeshje!!Gola!!Assista!!Ndeshje!!Gola!!Assista |- |rowspan=8|[[Millwall F.C.|Millwall]] |[[1997–98 Football League#Divizioni i Parë|1997–98]] |1||0||0||0||0||0||0||0||0||colspan=3|–||0||0||0||1||0||0 |- |[[1998–99 Football League#Divizioni i Parë|1998–99]] |36||6||5||0||0||0||1||0||0||colspan=3|–||4||0||1||41||6||6 |- |[[Sezoni 1999–2000 i Millwall F.C.|1999–2000]] |45||12||8||1||0||0||2||0||0||colspan=3|–||3||0||1||51||12||9 |- |[[2000–01 Football League#Divizioni i Parë|2000–01]] |41||9||5||2||0||1||4||1||0||colspan=3|–||1||0||0||48||10||6 |- |[[2001–02 Football League#Divizioni i Parë|2001–02]] |43||13||13||2||0||0||2||0||1||colspan=3|–||2||0||0||49||13||14 |- |[[2002–03 Football League Divizioni i Parë|2002–03]] |11||3||1||0||0||0||0||0||0||colspan=3|–||0||0||0||11||3||1 |- |[[Sezoni 2003–04 i Millwall F.C.|2003–04]] |40||9||5||7||3||2||1||0||0||colspan=3|–||0||0||0||48||12||7 |- !Total !217!!52!!37!!12!!3!!3!!10!!1!!1!!colspan=3|–!!10!!0!!2!!249!!56!!43 |- |rowspan=9|[[Everton F.C.|Everton]] |[[Sezoni 2004–05 i Everton F.C.|2004–05]] |33||11||4||2||1||0||3||0||1||colspan=3|–||colspan=3|–||38||12||5 |- |[[Sezoni 2005–06 i Everton F.C.|2005–06]] |32||6||3||3||1||0||0||0||0||4||1||2||colspan=3|–||39||8||5 |- |[[Sezoni 2006–07 i Everton F.C.|2006–07]] |18||5||3||0||0||0||3||2||1||colspan=3|–||colspan=3|–||21||7||4 |- |[[Sezoni 2007–08 i Everton F.C.|2007–08]] |18||7||3||0||0||0||4||1||0||6||2||1||colspan=3|–||28||10||4 |- |[[Sezoni 2008–09 i Everton F.C.|2008–09]] |30||8||5||7||1||2||1||0||0||2||0||0||colspan=3|–||40||9||7 |- |[[Sezoni 2009–10 i Everton F.C.|2009–10]] |33||8||5||2||1||0||1||0||0||7||1||1||colspan=3|–||43||10||6 |- |[[Sezoni 2010–11 i Everton F.C.|2010–11]] |27||9||4||1||0||0||0||0||0||colspan=3|–||colspan=3|–||28||9||4 |- |[[Sezoni 2011–12 i Everton F.C.|2011–12]] |35||2||2||4||1||1||2||0||0||colspan=3|–||colspan=3|–||41||3||3 |- ! Total !226!!56!!29!!19!!5!!3!!14!!3!!2!!19!!4!!4!!0!!0!!0!!278!!68!!38 |- !Klubi !Sezoni !colspan=3|Liga !colspan=3|[[US Open Cup]] !colspan=3|[[MLS Cup|League Cup]] !colspan=3|[[CONCACAF Champions League|Amerika e Veriut]] !colspan=3|Other !colspan=3|Total |- |rowspan=3|[[New York Red Bulls]]||[[Sezoni 2012 i New York Red Bulls|2012]]||12||1||3||0||0||0||2||0||0||colspan=3|–||0||0||0||14||1||3 |- |[[Sezoni 2013 i New York Red Bulls|2013]]||27||11||5||0||0||0||2||1||1||colspan=3|–||0||0||0||29||12||6 |- ! Total !39!!12!!8!!0!!0!!0!!4!!1!!1!!colspan=3|–!!0!!0!!0!!43!!13!!9 |- !colspan=2|Karriera në total total !482!!120!!75!!31!!8!!6!!28!!5!!4!!19!!4!!4!!10!!0!!2!!570!!137!!90 |} ===Kombëtarja=== <ref>{{cite news|url=http://www.national-football-teams.com/player/451/Tim_Cahill.html|title=Tim Cahill|accessdate=3 korrik 2014|work=National Football Teams}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=3 | [[Kombëtarja australiane e futbollit|Kombëtarja Australiane]] |- !Viti!!Ndsh!!Gola |- |- |2004||5||7 |- |2005||9||1 |- |2006||8||3 |- |2007||5||1 |- |2008||3||2 |- |2009||7||5 |- |2010||9||2 |- |2011||9||3 |- |2012||5||2 |- |2013||2||2 |- |2014||10||6 |- !Gjithsej||71||34 |} ====Golat me kombëtaren==== :Golat dhe rezultatet me kombëtaren {| class="wikitable" style=font-size:90% |- ! # !! Data !! Vendi !! Kundërshtari !! Goli !! Rezultati !! Kompedicioni |- | 1 || rowspan=2|31 maj 2004 || rowspan=2|[[Stadiumi Hindmarsh]], [[Adelaide]], Australi || rowspan=2|{{flagicon|Tahiti}} [[Kombëtarja tahitiane e futbollit|Tahiti]] || '''1'''–0 || rowspan=2|9–0 || rowspan=2|[[2004 OFC Kupa e Kombeve]] |- | 2 || '''4'''–0 |- | 3 || rowspan=3|2 qershor 2004 || rowspan=3|[[Marden Sports Complex]], [[Adelaide]], Australi || rowspan=3|{{flamuri|Fixhi}} [[Kombëtarja fixhiane e futbollit|Fixhi]] || '''1'''–1 || rowspan=3|6–1 || rowspan=3|[[2004 OFC Kupa e Kombeve]] |- | 4 || '''4'''–1 |- | 5 || '''5'''–1 |- | 6 || 6 qershor 2004 || [[Stadiumi Hindmarsh]], [[Adelaide]], Australi || {{flamuri|Ishujt Solomon}} Ishujt Solomon || '''1'''–1 || 2–2 || [[2004 OFC Kupa e Kombeve]] |- | 7 || 16 nëntor 2004 || [[Craven Cottage]], [[Londër]], [[Angli]] || {{flamuri|Norvegjia}} [[Kombëtarja norvegjeze e futbollit|Norvegjia]] || '''2'''–1 || 2–2 || Ndeshje Miqësore |- | 8 || 3 shtator 2005 || [[Sydney Football Stadium]], [[Sydney]], Australi || {{flamuri|Ishujt Solomon}} Ishujt Solomon || '''4'''–0 || 7–0 || Kualifikueset e [[2006 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2006]] |- | 9 || 4 qershor 2006 || [[Feijenoord Stadion]], [[Rotterdam]], [[Hollanda|Holland]] || {{flamuri|Holanda}} [[Kombëtarja hollandeze e futbollit|Hollanda]] || '''1'''–1 || 1–1 || Ndeshje Miqësore |- | 10 || rowspan=2|12 qershor 2006 || rowspan=2|[[Fritz Walter Stadion]], [[Kaiserslautern]], [[Gjermania|Gjermani]] || rowspan=2|{{flamuri|Japonia}} [[Kombëtarja japoneze e futbollit|Japonia]] || '''1'''–1 || rowspan=2|3–1 || rowspan=2|[[2006 FIFA Kupa e Botës#Grupi F|2006 FIFA Kupa e Botës]] |- | 11 || '''2'''–1 |- | 12 || 8 korrik 2007 || [[Rajamangala National Stadium]], [[Bangkok, Tajlanda]], [[Tajlanda|Tajland]] || {{flagicon|Oman}} Omani || '''1'''–1 || 1–1 || [[2007 AFC Kupa Aziatike|2007 Kupa Aziatike]] |- | 13 || 6 Shkurt 2008 || [[Telstra Dome]], [[Melbourne]], Australi || {{flamuri|Katari}} [[Kombëtarja katarase e futbollit|Katari]] || '''2'''–0 || 3–0 || Kualifikueset e [[2010 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2010]] |- | 14 || 15 tetor 2008 || [[Stadiumi Suncorp]], [[Brisbane]], Australi || {{flamuri|Katari}} [[Kombëtarja katarase e futbollit|Katari]] || '''1'''–0 || 4–0 || Kualifikueset e [[2010 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2010]] |- | 15 || rowspan=2|17 qershor 2009 || rowspan=2|[[Melbourne Cricket Ground]], [[Melbourne]], Australi || rowspan=2|{{flamuri|Japonia}} [[Kombëtarja japoneze e futbollit|Japonia]] || '''1'''–1 || rowspan=2|2–1 || rowspan=2|Kualifikueset e [[2010 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2010]] |- | 16 || '''2'''–1 |- | 17 || rowspan=2|12 gusht 2009 || rowspan=2|[[Thomond Park]], [[Limerick]], [[Irlanda|Irland]] || rowspan=2|{{flamuri|Irlanda}} [[Kombëtarja irlandeze e futbollit|Irlanda]] || '''1'''–0 || rowspan=2|3–0 || rowspan=2|Ndeshje Miqësore |- | 18 || '''2'''–0 |- | 19 || 14 tetor 2009 || [[Docklands Stadium|Etihad Stadium]], [[Melbourne]], Australi || {{flagicon|Oman}} Omani || '''1'''–0 || 1–0 || Kualifikueset e 2011 Kupës Aziatike |- | 20 || 5 qershor 2010 || [[Stadiumi Ruimsig]], [[Roodepoort, Gauteng|Roodepoort]], [[Republika Jugafrikane|Afrika e Jugut]] || {{flamuri|SHBA}} [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shba]] || '''1'''–1 || 1–3 || Ndeshje Miqësore |- | 21 || 23 qershor 2010 || [[Mbombela Stadium]], [[Nelspruit]], [[Republika Jugafrikane|Afrika e Jugut]] || {{flamuri|Serbia}} [[Kombëtarja serbe e futbollit|Serbia]] || '''1'''–0 || 2–1 || [[2010 FIFA Kupa e Botës#Grupi D|2010 FIFA Kupa e Botës]] |- | 22 || rowspan=2|11 janar 2011 || rowspan=2|[[Stadiumi Jassim Bin Hamad]], [[Doha]], [[Katari|Katar]] || rowspan=2|{{flamuri|India}} [[Kombëtarja indiane e futbollit|India]] || '''1'''–0 || rowspan=2|4–0 || rowspan=2|[[2011 AFC Kupa Aziatike|2011 Kupa Aziatike]] |- | 23 || '''4'''–0 |- | 24 || 11 gusht 2011 || [[Stadiumi Cardiff City]], [[Cardiff]], [[Uellsi|Uells]] || {{flamuri|Uellsi}} [[Kombëtarja uellsiane e futbollit|Uellsi]] || '''2'''–1 || 2–1 || Ndeshje Miqësore |- | 25 || 6 shtator 2012 || [[Saida International Stadium]], [[Sidon]], [[Lebanon]] || {{flagicon|Lebanon}} [[Kombëtarja lebanonase e futbollit|Lebanoni]] || '''1'''–0 || 3–0 || Ndeshje Miqësore |- | 26 || 16 tetor 2012 || [[Grand Hamad Stadium]], [[Doha]], [[Katari|Katar]] || {{flamuri|Iraku}} [[Kombëtarja irakiane e futbollit|Iraku]] || '''1'''–1 || 2–1 || Kualifikueset e [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2014]] |- | 27 || 26 mars 2013 || [[Stadiumi Australia]], [[Sydney]], Australi || {{flagicon|Oman}} Omani || '''1'''–2 || 2–2 || Kualifikueset e [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2014]] |- | 28 || 11 qershor 2013 || [[Stadiumi Docklands]], [[Melbourne]], Australi || {{flagicon|Jordan}} Jordani || '''2'''–0 || 4–0 || Kualifikueset e [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2014]] |- | 29 || 19 nëntor 2013 || [[Sydney Football Stadium]], [[Sydney]], Australi || {{flamuri|Kosta Rika}} [[Kombëtarja kosta rikane e futbollit|Kosta Rika]] || '''1'''–0 || 1–0 || Ndeshje Miqësore |- | 30 || rowspan=2|5 mars 2014 || rowspan=2|[[The Den]], [[Londër]], [[Angli]] || rowspan=2|{{flamuri|Ekuadori}} [[Kombëtarja ekuadoriane e futbollit|Ekuadori]] || '''1'''–0 || rowspan=2|3–4 || rowspan=2|Ndeshje Miqësore |- | 31 || '''3'''–0 |- | 32 || 26 maj 2014 || [[Stadiumi Australia]], [[Sydney]], Australi || {{flamuri|Afrika e Jugut}} [[Kombëtarja afrikano jugore e futbollit|Afrika e Jugut]] || '''1'''–1 || 1–1 || Ndeshje Miqësore |- | 33 || 13 qershor 2014 || [[Arena Pantanal]], [[Cuiabá]], Brazil || {{flamuri|Kili}} [[Kombëtarja kiliane e futbollit|Kili]] || '''1'''–2 || 1–3 || [[2014 FIFA Kupa e Botës]] |- | 34 || 18 qershor 2014 || [[Estádio Beira-Rio]], [[Porto Alegre]], Brazil || {{flamuri|Holanda}} [[Kombëtarja hollandeze e futbollit|Hollanda]] || '''1'''–1 || 2–3 || [[2014 FIFA Kupa e Botës]] |} == Trofe == ===Klube=== Millwall *[[Football League Divizioni i Dytë]] (1): [[2000–01 Football League#Divizioni i Dytë|2000–01]] *[[FA Cup]] Finalist: [[2003–04 FA Cup|2003–04]] ;New York Red Bulls *[[MLS Supporter's Shield]] (1): [[Sezoni 2013 i New York Red Bulls|2013]] ;Everton *[[FA Cup]] Finalist: [[2008–09 FA Cup|2008–09]] ===Kombëtarja=== ;Australia *[[OFC Kupa e Kombeve]] (1): [[2004 OFC Kupa e Kombeve|2004]] ===Personale=== *[[PFA Skuadra e Vitit|PFA Skuadra e Vitit e Divizionit të Parë]]: [[PFA Skuadra e Vitit#Divizoni i 3|2003–04]]<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/3628905.stm|title=Henry retains PFA crown|trans-title=Henry mbron kurorën e PFA|publisher=BBC Sport|language=en|accessdate=3 korrik 2014}}</ref> *[[Futbollisti i Vitit i Oqeanisë]]: 2004<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/ocpoy04.html|title=Oceanian Player of the Year 2004|trans-title=Futbollisti i Vitit i Qeanisë 2004|publisher=RSSSF|language=en|accessdate=3 korrik 2014}}</ref> *[[Everton F.C.|Lojtari i Sezonit i Evertonit]]: [[Sezoni 2004–05 i Everton F.C.|2004–05]]<ref>{{cite news|url=http://www.timcahill.com/About-Tim/Career-statistics.html|title=Career Statistics|trans-title=Statistikat e karrierës|publisher=Tim Cahill|language=en|accessdate=3 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201205130/http://www.timcahill.com/About-Tim/Career-statistics.html|archive-date=1 dhjetor 2010|url-status=dead}}</ref> *[[Lista e rekordeve dhe statistikave të Everton F.C.#Evertonfc.com çmimet e lojtarçve|Lojtari i Sezonit i Evertonit nga Tifozët]]: [[Sezoni 2004–05 i Everton F.C.|2004–05]] *[[PFA Futbollisti i Vitit#Çmimi Futbollisti i Vitit|Futbollsiti i Vitit i Shoqatës Profesionale të Futbollit Australian]]: 2008–09<ref>{{cite web|url=http://www.pfa.net.au/index.php?id=169&no_cache=1&sword_list|title=Professional Footballers Australia: PFA Awards|trans-title=Shoqata Profesionale e Futbollistëve Austrlian: Çmimet PFA|website=pfa.net.au|language=en|accessdate=3 korrik 2014}}</ref> *[[MLS Best XI]]: [[Sezoni 2013 i Major League Soccer|2013]] ===Rekorde=== *[[Kombëtarja australiane e futbollit|Australiani]] i parë që shënon në [[FIFA Kupa e Botës|FIFA Kupën e Botës]]<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4852706.stm|title=Australia 3–1 Japan|trans-title=Australia 3–1 Japonia|publisher=BBC Sport|language=en|accessdate=3 korrik 2014}}</ref> *[[Kombëtarja australiane e futbollit|Australiani]] i parë që shënon në [[ACF Kupa Aziatike|AFC Kupën Aziatike]]<ref>{{cite news|url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/players/player=213001/index.html|title=Tim Cahill|publisher=FIFA|language=en|accessdate=3 korrik 2014|archive-date=12 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112133740/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/players/player=213001/index.html|url-status=dead}}</ref> *Australiani me më shumë gola në FIFA Kupën e Botës: 5 gola *Një nga dy lojtarët (sëbashku me [[Dixie Dean]] në vitin 1931) që shënon në tre derbi Merseyside të ndyshëm kundër Liverpoolit në [[Anfield]].<ref>{{cite news|url=http://www.epltalk.com/david-moyes-best-signings-for-everton-15616|title=David Moyes' Best Signings for Everton|trans-title=Blerjet më të mira të David Moyes për Evertonin|publisher=EPL Talk|language=en|accessdate=3 korrik 2014|archive-date=1 tetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001074525/http://www.epltalk.com/david-moyes-best-signings-for-everton-15616|url-status=dead}}</ref> *Golashënuesi më i mirë në historinë e Australisë: 50 gola *Lojtari me më shumë gola për Evertonin në derbin e Merseyside kundër [[Liverpool F.C.|Liverpoolit]] në periudhën pas-luftës<ref>{{cite web|url=http://www.evertonfc.com/news/archive/2010/10/19/tim-makes-history|title=Tim Makes History|trans-title=Tim bën historinë|publisher=Everton F.C.|language=en|accessdate=3 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029210026/http://www.evertonfc.com/news/archive/2010/10/19/tim-makes-history|archive-date=29 tetor 2013|url-status=dead}}</ref> *Lojtari që ka shënuar golin më të shpejtë në historinë e [[Major League Soccer]]: 7 sekonda kundër [[Houston Dynamo]], 20 tetor 2013<ref>{{cite web|url=http://www.smh.com.au/sport/soccer/tim-cahill-scores-fastest-goal-in-mls-history-20131021-2vvmz.html|title=Tim Cahill scores fastest goal in MLS history|trans-title=Tim Cahill shënon golin më të shpejtë në historinë e MLS|publisher=The Sydney Morning Herald|language=en|accessdate=3 korrik 2014}}</ref> == Shiko gjithashtu == * ''[[Tim Cahill: The Unseen Journey]]'' == Referime == {{reflist|colwidth=30em}} <references/> == Lidhje të jashtme == {{commons category|Tim Cahill}} *[https://web.archive.org/web/20101003010710/http://www.timcahill.com/ Uebfaqja zyrtar] *[http://www.mlssoccer.com/players/tim-cahill Profili i lojtarit te MLS] *[https://web.archive.org/web/20090522222523/http://www.evertonfc.com/player-profile/tim-cahill Profili i Tim Cahill] tej uebfaqja zyrtare e Everton *[http://www.national-football-teams.com/player/451/Tim_Cahill.html Profili tek National Football Teams] *[http://www.football-lineups.com/footballer/1006/ Tim Cahill Tactical Profili] tek football-lineups.com *[http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=213001/ Profili tek FIFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709020554/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=213001/ |date=9 korrik 2014 }} *[http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=10738 Profili dhe statistikat tek Soccerbase] *[http://www.imdb.com/name/nm2169232/ Cahill] [[Kategoria:Lindje 1979]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë australianë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren australiane]] [[Kategoria:Futbollistë në Millwall F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në Everton F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në New York Red Bulls]] [[Kategoria:Futbollistë në Shanghai Shenhua F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në Zhejiang Greentown F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në Melbourne City FC]] [[Kategoria:Futbollistë në Jamshedpur FC]] [[Kategoria:Futbollistë në Premier League]] [[Kategoria:Futbollistë në Football League Championship]] [[Kategoria:Futbollistë në Major League Soccer]] [[Kategoria:Futbollistë në Superligën Kineze]] [[Kategoria:Futbollistë në A-League]] [[Kategoria:Futbollistë në Superligën Indiane]] [[Kategoria:Futbollistë në 2006 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në 2010 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në 2014 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në 2018 FIFA Kupën e Botës]] emanfhg6y40mqy4vr515rop94gpn2sv 0 156340 3060349 3060288 2026-10-29T11:59:29Z Sadsadas 51943 /* 2015–2017: Zhvillimi në një lojtar të klasit botëror */ 3060349 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Antoine Griezmann | image = [[Skeda:Antoine Griezmann 2012 Levante.jpg|220px]] | image_size = 220px | caption = Griezmann duke luajtur me [[Real Sociedad]] në vitin 2012 | fullname = Antoine Griezmann | birth_date = {{birth date and age|21|3|1993|df=y}} | birth_place = [[Mâcon]], Francë | height = 1.76 m | currentclub = [[Orlando City SC|Orlando City]] | clubnumber = 17 | position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]] | youthyears1 = 1997–1999 | youthclubs1 = EC Mâcon | youthyears2 = 1999–2005 | youthclubs2 = UF Mâconnais | youthyears3 = 2005–2009 | youthclubs3 = [[Real Sociedad]] | years1 = 2009–2014 | clubs1 = [[Real Sociedad]] | caps1 = 180 | goals1 = 46 | years2 = 2014–2019 | clubs2 = [[Atlético Madrid]] | caps2 = 180 | goals2 = 94 | years3 = 2019–2022 | clubs3 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps3 = 74 | goals3 = 22 | years4 = 2021–2022 | clubs4 = → [[Atlético Madrid]] (huazim) | caps4 = 34 | goals4 = 5 | years5 = 2022–2026 | clubs5 = [[Atlético Madrid]] | caps5 = 135 | goals5 = 44 | years6 = 2026– | clubs6 = [[Orlando City SC|Orlando City]] | caps6 = 15 | goals6 = 13 | nationalyears1 = 2010 | nationalteam1 = [[Kombëtarja franceze nën-19 e futbollit|Franca U19]] | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 3 | nationalyears2 = 2011 | nationalteam2 = [[Kombëtarja franceze nën-20 e futbollit|Franca U20]] | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2010–2012 | nationalteam3 = [[Kombëtarja franceze nën-21 e futbollit|Franca U21]] | nationalcaps3 = 10 | nationalgoals3 = 3 | nationalyears4 = 2014–2024 | nationalteam4 = [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]] | nationalcaps4 = 137 | nationalgoals4 = 44 | pcupdate = 25 tetor 2026 }} '''Antoine Griezmann''' (<small>Frëngjisht</small>: [[Gjuha franceze|[ɑ̃.twan ɡʁizman]]]; lindur më [[21 mars]] [[1991]]) është një [[futbolli]]st profesionist francez i cili luan si [[Mesfushori|mesfushor-sulmues]] për klubin amerikan [[Orlando City SC|Orlando City]]. Ai konsiderohet një nga lojtarët më të mirë të gjeneratës së tij dhe njihet kryesisht për shkathtësinë, inteligjencën, lojën në sulm dhe lojën pa top. Ai filloi karrierën e tij te [[Real Sociedad]], ku shpenzoi pesë sezone përpara se të transferohej te Atlético për 30 milion € dhe më pas te Barcelona për 120 milion €. Griezmann ka qënë nje lojtar shum i jasgzakonshem [[Kombëtarja franceze U–21 e futbollit|kombëtares të të rinjëve të Francës]], duke luajtur me nivelet [[Kombëtarja franceze U–19 e futbollit|nën-19]], [[Kombëtarja franceze nën-20 e futbollit|nën-20]] dhe [[Kombëtarja franceze U–21 e futbollit|nën-21]].<ref name ="griezmann_poach">{{cite news|title=Antoine Griezmann Segunda Liga's emerging talent|trans-title=Talenti në dalje Antoine Griezmann në Segunda Liga|url=http://www.newsoftheworld.co.uk/sport/784594/ONE-TO-POACH-Antoine-Griezmann.html|work=News of The World|language=en|date=15 prill 2010|accessdate=27 qershor 2010}}</ref> Në vitin 2010, ai ishte pjesë i skuadrës që fitoi [[2010 UEFA Kampionati Europian nën-19 i Futbollit|2010 UEFA Kampionatin Europian nën-19 të Futbollit]] që u zhvillua pikërisht në Francë. Ai bëri debutimin e tij me [[Kombëtarja franceze e futbollit|kombëtaren franceze]] në vitin 2014 dhe u zgjodh në edicionin e [[2014 FIFA Kupa e Botës|atij viti]] të [[FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës]]. ==Jeta e hershme== {{Quote box|width=27%|align=djathtas|quote="Më ka pëlqyer Beckham shumë. Ai ishte idhulli im. Ja pse vishja fanella me mëngë të gjata me nr. 7. Ai kishte shumë klas brënda dhe jashtë fushe. Kjo më pëlqente te ai. Askush nuk e kishte këmbën e majtë të tij.”|source=Griezmann për idhullin e tij, [[David Beckham]].<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/griezmann-beckham-eshte-idoli-im/|title=Griezmann: Beckham është idoli im|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=21 gusht 2016|accessdate=21 shkurt 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sport.albeu.com/sport/griezmann-beckham-sht-idhulli-im/256390/|title=Griezmann: Beckham është idhulli im|publisher=Sport.albeu.com|language=sq|date=21 gusht 2016|accessdate=21 shkurt 2019|archive-date=29 tetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029134239/http://sport.albeu.com/sport/griezmann-beckham-sht-idhulli-im/256390/|url-status=dead}}</ref>}} Griezmann ka lindur në komunën [[Mâcon]] të qarkut [[Saône-et-Loire]]. Babai i tij Alain, ishte një këshilltar i qytetit,<ref name="mais"/> dhe familja e tij i ka rrënjet nga [[Münster, Hesse|Münster]], Gjermani;<ref>{{Cite web|url=https://www.rfgenealogie.com/s-informer/infos/celebrites/aux-origines-de-payet-giroud-et-griezmann|title=Aux origines de Payet, Giroud et Griezmann|trans-title=Origjina e Payet, Grioud dhe Griezmann|website=La revue française de Généalogie|language=fr|accessdate=18 shkurt 2018}}</ref> kjo mbështetet edhe nga mbiemri gjerman.<ref name="tema">{{cite news|url=http://www.gazetatema.net/2016/07/10/profil-antoine-griezmann-gjithcka-duhet-te-dini-mbi-yllin-qe-po-shkelqen-ne-euro-2016/|title=PROFIL/ Antoine Griezmann: Gjithçka duhet të dini mbi yllin që po shkëlqen në Euro 2016|publisher=Gazeta Tema|language=sq|date=10 korrik 2016|accessdate=21 shkurt 2019}}</ref> Mamaja e tij Isabelle, një ish pastruese spitali, ka origjinë portugeze, kurse babai i saj Amaro Lopes ka qënë një ish futbollist që ka luajtur për [[F.C. Paços de Ferreira|Paços de Ferreira]].<ref name="tema"/><ref name="mais">{{cite news|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/reportagem/benfica-at-madrid/a-heranca-portuguesa-de-griezmann-antoine-lopes-griezmann|title=A herança portuguesa de Griezmann, Antoine 'Lopes' Griezmann|trans-title=Origjina portugeze e Griezmann, Antoine 'Lopes' Griezmann|website=Maisfutebol|language=pt|author=Vítor Hugo Alvarenga|date=28 shtator 2015|accessdate=5 korrik 2016}}</ref> Amaro Lopes erdhi në Francë me gruan e tij Carolina për të punuar në ndërtim në vitin 1957, ku Isabelle lindi, dhe vdiq në vitin 1992 ku nipi i tij ishte ende foshnje.<ref name="mais"/> Si fëmijë, Griezmann zakonisht i kalonte pushimet verore në [[Paços de Ferreira]] të Portugalisë.<ref name="mais"/> Griezmann e nisi karrierën me klubin lokal të qytetit të lindjes UF Mâcon.<ref name ="griezmann_career">{{cite web|url=http://www.fff.fr/selections/m19ans/actualite/533899.shtml|title=Griezmann: "Un rêve de porter le maillot bleu"|trans-title=Griezmann: "Është një ëndërr të vesh fanellën blu"|publisher=[[Federata Franceze e Futbollit]]|language=fr|date=25 qershor 2010|accessdate=27 qershor 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100629223639/http://www.fff.fr/selections/m19ans/actualite/533899.shtml|archivedate=29 qershor 2010}}</ref> Gjatë kohës që ishte atje, ai bëri disa prova me klube profesioniste me qëllim për të fituar në vënd në njërën prej akademive të tyre, por u refuzua për shkak të përmasave të tij dhe trupit të lehtë.<ref name ="griezmann_career" /> Në vitin 2005, gjatë kohës që ishte në provë te [[Montpellier HSC|Montpellier]], Griezmann luajti në një miqësore kundër akademisë së të rinjëve të [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] në Paris, duke i lënë mbresa shumë klubeve, përfshirë edhe klubin spanjoll [[Real Sociedad]], që kishte dëruar disa zbulues talentesh. Pas ndeshjes, zyrtarët e klubit i ofruan atij një provë një-javore në [[San Sebastián]], të cilën ai e pranoi, Atij më vonë ju ofrua edhe një javë e dytë qëndrimi në klub. Klubi më pas telefonoi prindërit e tij dhe i ofroi zyrtarisht një kontratë të rinjsh. Prindërit e Griezmann fillimisht ngurruan që të lejonin djalin e tyre të zhvendosej në Spanjë, por më pas ndërruan mëndje pasi morën siguri.<ref name ="griezmann_career" /><ref>{{cite web|url=http://real-sociedad.diariovasco.com/noticias/2009-10-01/antoine-lloraba-principio-estuvo-20091001.html|title=Antoine lloraba al principio y estuvo tres veces a punto de irse|trans-title=Antoine qau në fillim dhe ishte gati për t'u larguar tre herë|newspaper=[[El Diario Vasco]]|language=es|date=1 tetor 2009|accessdate=19 korrik 2017|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111608/http://real-sociedad.diariovasco.com/noticias/2009-10-01/antoine-lloraba-principio-estuvo-20091001.html|url-status=dead}}</ref> ==Karriera me klube== ===Real Sociedad=== ====Vitet e para==== Kur arriti për herë të parë në Real Sociedad, Griezmann u paraqit me skautin francez të klubit ndërsa ndiqte shkollën përtej kufirit në [[Bayonne]], duke u stërvitur në mbrëmjet në selinë e klubit në [[San Sebastián]].<ref name ="griezmann_career"/> Griezmann qëndroi në akademi për katër vite dhe u thirr në ekipin e parë nga trajneri [[Martín Lasarte]] në verën e vitit 2009 për fazën parasezonale para nisjes së sezonit 2009–10. Ai shënoi pesë gola në katër ndeshje miqësore dhe u thirr për ekip për ndeshjen hapëse të sezonit, duke përfituar edhe nga dëmtimet në repartin e sulmit. Kjo ishte një gjë e pazakontë pasi Griezmann ende nuk kishte debutuar me ekipin rezervë.<ref name ="griezmann_career"/> ====2009–2011: Debutimi me ekipin e parë==== Griezmann bëri debutimin e tij si profesionist më 2 shtator 2009 në ndeshjen e [[Copa del Rey|Kupës së Mbretit]] kundër [[Rayo Vallecano]]s, duke hyrë si zëvëndësues në minutën e 77të.<ref>{{cite web|url=http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=060302|title=La Real, apeada de la Copa (0–2)|publisher=Real Sociedad|language=es|date=2 shtator 2009|access-date=27 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100829030943/http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=060302|archive-date=29 gusht 2010|url-status=live}}</ref> Katër ditë më vonë, Griezmann luajti ndeshjen e parë në kampionat kundër [[Real Murcia C.F.|Real Murcias]]. Më 27 shtator, ai luajti ndeshjen e parë si titullar si dhe shënoi golin e parë si profesionist në fitoren 2–0 kundër [[S.D. Huesca|Huescas]].<ref>{{cite web|url=http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=060108&jornada=102589|title=La Real vence y convence (2–0)|publisher=Real Sociedad|language=es|date=27 shtator 2009|access-date=27 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715170052/http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=060108&jornada=102589|archive-date=15 korrik 2011|url-status=live}}</ref> Dy javë më vonë, Griezmann shënoi golin e dytë të fitores 2–0 kundër [[U.D. Salamanca|Salamancës]].<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=277042&cc=5901|title=Real Sociedad 2–0 U.D. Salamanca|publisher=ESPN FC|language=en|date=11 tetor 2009|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025191024/http://www.espnfc.com/match?id=277042&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Në nëntor, ai shënoi në ndeshjet kundër [[Hércules CF|Hércules]] dhe [[Recreativo de Huelva|Huelvës]].<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=277213&cc=5901|title=Hercules 5–1 Real Sociedad|publisher=ESPN FC|language=en|date=1 nëntor 2009|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190710/http://www.espnfc.com/match?id=277213&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=277147&cc=5901|title=Real Sociedad 1–0 Recreativo Huelva|publisher=ESPN FC|language=en|date=7 nëntor 2009|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025191315/http://www.espnfc.com/match?id=277147&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Me vazhdimin e sezonit, Griezmann vazhdoi të luante rregullisht në formacion, duke shënuar në ndeshjet kundër [[Cádiz CF|Cádizit]] dhe [[CD Numancia|Numancias]], të dyja të fituara.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=276992&cc=5901|title=Real Sociedad 4–1 Cádiz|publisher=ESPN FC|language=en|date=9 janar 2010|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190921/http://www.espnfc.com/match?id=276992&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=276999&cc=5901|title=Real Sociedad 2–1 Numancia|publisher=ESPN FC|language=en|date=7 mars 2010|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190742/http://www.espnfc.com/match?id=276999&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Real Sociedadi e mbylli kampionatin në vendin e parë dhe siguroi ngjitjen në [[La Liga]] për sezonin e ardhshëm.<ref>{{cite news|url=http://uk.eurosport.yahoo.com/13062010/58/la-liga-real-sociedad-win-promotion.html|title=Real Sociedad win promotion|website=Yahoo Sport|language=en|date=13 qershor 2010|access-date=22 mars 2011|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915124629/http://uk.eurosport.yahoo.com/13062010/58/la-liga-real-sociedad-win-promotion.html|archive-date=15 shtator 2012|url-status=live}}</ref> Më 8 prill 2010, Griezmann firmosi një marrëveshje të re pesë-vjeçare me klubin. Kjo ishte kontrata e tij e parë si profesionist, e cila përfshinte një klauzolë lirimi 30 milion €.<ref>{{cite web|url=http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=110100&id=108343|title=Comunicado Oficial: Griezmann renueva su contrato con la Real|publisher=Real Sociedad|language=es|date=8 prill 2010|access-date=27 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620192558/http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=110100&id=108343|archive-date=20 qershor 2010|url-status=live}}</ref> Gjatë kësaj kohe, për të kishte interes nga disa klube franceze, veçanërisht [[Olympique Lyonnais|Lyoni]].<ref>{{cite news|url=http://www.tribalfootball.com/how-real-sociedad-managed-land-griezmann-ahead-lyon-auxerre-357751|title=How Real Sociedad managed to land Griezmann ahead of Lyon, Auxerre|website=Tribal Football|language=en|date=10 prill 2010|access-date=27 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007201638/http://www.tribalfootball.com/how-real-sociedad-managed-land-griezmann-ahead-lyon-auxerre-357751|archive-date=7 tetor 2009}}</ref> Ai bëri debutimin e tij në La Liga më 29 gusht në suksesin 1–0 kundër [[Villarreal CF|Villarrealit]] në javën e dytë të sezonit. Në intervistën pas ndeshjes, ai deklaroi se debutimi i tij "ishte një ëndërr fëmijërie e bërë realitet".<ref>{{cite news|url=http://real-sociedad.diariovasco.com/noticias/2010-09-02/griezmann-disfruto-como-nino-20100902.html|title=Griezmann disfrutó como un niño|newspaper=El Diario Vasco|language=es|date=2 shtator 2010|access-date=3 shtator 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905095255/http://real-sociedad.diariovasco.com/noticias/2010-09-02/griezmann-disfruto-como-nino-20100902.html|archive-date=5 shtator 2010|url-status=live}}</ref> Goli i tij i parë në elitën e futbollit spanjoll erdhi më 25 tetor në fitoren 3–0 kundër [[Deportivo de La Coruña|Deportivo La Coruñës]].<ref>{{cite news|url=https://www.lequipe.fr/Football/breves2010/20101025_232456_griezmann-conduit-la-sociedad.html|title=Griezmann conduit la Sociedad|newspaper=L'Équipe|language=fr|date=25 tetor 2010|access-date=8 nëntor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101028104905/http://www.lequipe.fr/Football/breves2010/20101025_232456_griezmann-conduit-la-sociedad.html|archive-date=28 tetor 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.lequipe.fr/Football/breves2010/20101026_174516_griezmann-avait-prepare-son-coup.html|title=Griezmann avait préparé son coup|newspaper=L'Équipe|language=fr|date=26 tetor 2010|access-date=8 nëntor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029024948/http://www.lequipe.fr/Football/breves2010/20101026_174516_griezmann-avait-prepare-son-coup.html|archive-date=29 tetor 2010}}</ref> Ai gjithashtu shënoi në javën pasardhëse kundër [[Málaga CF|Málagës]].<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=302122&cc=5901|title=Sociedad prosper at Malaga|publisher=ESPN FC|language=en|date=31 tetor 2010|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190826/http://www.espnfc.com/report?id=302122&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Më 14 nëntor, Griezmann shënoi golin e vetëm të ekipit në humbjen 2–1 kundër Hércules.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=302080&cc=5901|title=Duo on song for Hercules|publisher=ESPN FC|language=en|date=14 nëntor 2010|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190924/http://www.espnfc.com/report?id=302080&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Ai e nisi vitin e ri 2011 duke shënuar në fitoren 4–0 kundër [[Getafe CF|Getafes]] më 15 janar.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=301936&cc=5901|title=Four-star Sociedad batter Getafe|publisher=ESPN FC|language=en|date=15 janar 2011|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025191014/http://www.espnfc.com/report?id=301936&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Pas kësaj, ai qëndroi pa shënuar për nëntë ndeshje: ai u zhbllokua më 20 mars duke shënuar në humbjen 2–1 kundër [[Racing de Santander|Racing Santander]].<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=302037&cc=5901|title=Giovani strike sinks Sociedad|publisher=ESPN FC|language=en|date=20 mars 2011|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025191337/http://www.espnfc.com/report?id=302037&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Griezmann e mbylli sezonin 2010–11 me 7 gola në 37 ndeshje në La Liga. ====2011–2014: Suksesi vetjak, vitet si protagonist==== Griezmann mungoi në ndeshjen e parë të sezonit 2011–12. Ai u rikthye për ndeshjen e dytë kundër [[FC Barcelona|Barcelonës]], duke shënuar një nga golat e barazimit 2–2 në shtëpi.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=324005&cc=5901 |title=Sociedad peg Barca back|publisher=ESPN FC|language=en|date=10 shtator 2011|access-date=14 shtator 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190845/http://www.espnfc.com/report?id=324005&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Ai e mbylli këtë sezon me 7 gola në 35 ndeshje në La Liga. Më 1 qershor 2013, në ndeshjen e fundit të kampionatit për sezonin 2012–13, Griezmann shënoi golin e vetëm të fitores kundër Deportivo La Coruñës, duke i siguruar ekipit kualifikimin në [[UEFA Liga e Kampionëve|UEFA Ligën e Kampionëve]] për herë të parë që nga sezoni 2003–04.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?gameId=348170|title=Sociedad send Deportivo down|publisher=ESPN FC|language=en|date=1 qershor 2013|access-date=1 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115144108/http://www.espnfc.com/report?gameId=348170|archive-date=15 nëntor 2017|url-status=live}}</ref> Më 20 gusht 2013, Griezmann shënoi me një gjuajtje në ajër kundër Lyonit në Francë në fazën play-off të Ligës së Kampionëve. Real Sociedadi fitoi me rezultatin e përgjithshëm 4–0 dhe u kualifikua në fazën e grupeve.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/020c-0e85bae2ccc6-afad2215d5fb-1000--real-s-stylish-return-leaves-lyon-reeling/|title=Real's stylish return leaves Lyon reeling|publisher=UEFA|language=en|author=Martyn Hindley|date=20 gusht 2013|access-date=22 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20251207024655/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/020c-0e85bae2ccc6-afad2215d5fb-1000--real-s-stylish-return-leaves-lyon-reeling/|archive-date=7 dhjetor 2025|url-status=live}}</ref> Në kampionat, Griezmann arriti të shënonte 16 gola, duke u dalluar me paraqitjet e tij: ai shënoi 8 gola në muajt tetor dhe nëntor. Në janar 2014, ai shënoi në derbin bask kundër [[Athletic Bilbao]]s, duke ndihmuar Sociedadin të fitonte 2–0.<ref>{{cite web|url=http://www.insidespanishfootball.com/93246/real-sociedad-2-0-athletic-club-bilbao-griezmann-wonder-goal-seals-basque-derby-win/|archive-date=2 shkurt 2017|title=Real Sociedad 2–0 Athletic Club Bilbao: Griezmann wonder-goal seals Basque derby win|website=Inside Spanish Football|language=en|author=Tre Atkinson|date=5 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202003553/http://www.insidespanishfootball.com/93246/real-sociedad-2-0-athletic-club-bilbao-griezmann-wonder-goal-seals-basque-derby-win/|access-date=2 shkurt 2017}}</ref> Ai e mbylli sezonin me 20 gola në të gjitha kompeticionet. ===Atlético Madrid=== ====2014–2015: Sezoni i parë në kryeqytet==== Më 28 korrik 2014, [[Atlético Madrid]]i siguroi kartonin e Griezmann duke paguar klauzolën e lirimit prej 30 milion €.<ref>{{cite web|url=http://en.atleticodemadrid.com/noticias/agreement-with-real-sociedad-for-the-transfer-of-griezmann|title=Agreement with Real Sociedad for the transfer of Griezmann|publisher=Atlético Madrid|language=en|date=28 korrik 2014|access-date=2 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155214/https://en.atleticodemadrid.com/noticias/agreement-with-real-sociedad-for-the-transfer-of-griezmann|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Atlético Madrid deal for Antoine Griezmann announced|url=http://as.com/diarioas/2014/07/28/english/1406542239_945649.html|newspaper=Diario AS|language=en|date=28 korrik 2014|access-date=28 korrik 2014|archive-date=29 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729202547/http://as.com/diarioas/2014/07/28/english/1406542239_945649.html|url-status=dead}}</ref> Ai kaloi vizitat mjeksore dhe firmosi një kontratë gjashtë-vjeçare.<ref>{{cite web|url=http://en.atleticodemadrid.com/noticias/welcome-griezmann|title=Welcome, Griezmann!|publisher=Atlético Madrid|language=en|date=29 korrik 2014|access-date=2 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155207/https://en.atleticodemadrid.com/noticias/welcome-griezmann|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.atleticodemadrid.com/jugadores/antoine-griezmann-2017-2018-2|title=Griezmann|publisher=Atlético Madrid|language=en|access-date=2 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825235356/https://en.atleticodemadrid.com/jugadores/antoine-griezmann-2017-2018-2|archive-date=25 gusht 2023|url-status=live}}</ref> Griezmann bëri debutimin e tij me klubin më 19 gusht në ndeshjen e parë të [[Supercopa de España|Superkupës së Spanjës]] kundër [[Real Madrid C.F.|Real Madridit]], duke zëvëndësuar [[Saúl Ñíguez]] në minutën e 57të.<ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/football/live/match/325067/report|title=Spanish Super Copa: Real Madrid and Atletico draw 1–1 in first leg|publisher=Sky Sports|language=en|date=19 gusht 2014|access-date=20 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821063355/http://www1.skysports.com/football/live/match/325067/report|archive-date=21 gusht 2014|url-status=live}}</ref> Ai shënoi golin e parë me klubin më 17 shtator në humbjen 3–2 kundër [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] në fazën e grupeve të Ligës së Kampionëve.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2014315--olympiacos-vs-atleti/|title=Olympiacos stun Atlético in five-goal thriller|publisher=UEFA|language=en|date=17 shtator 2014|access-date=12 nëntor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20260606082757/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2014315--olympiacos-vs-atleti/|archive-date=6 qershor 2026|url-status=live}}</ref> Golat e tij të parë në kampionat erdhën më 1 nëntor në fitoren 4–2 kundër [[Córdoba C.F.|Córdobës]].<ref>{{cite web|url=https://uk.soccerway.com/matches/2014/11/01/spain/primera-division/club-atletico-de-madrid/cordoba-cf/1821517/|title=Atlético Madrid vs. Córdoba 4–2|publisher=Soccerway|language=en|access-date=2 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204164243/https://uk.soccerway.com/matches/2014/11/01/spain/primera-division/club-atletico-de-madrid/cordoba-cf/1821517/|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Më 21 dhjetor, Griezmann shënoi tregolëshin e parë në karrierë në fitoren 4–1 kundër Athletic Bilbaos.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/30483807|title=Athletic Bilbao 1–4 Atletico Madrid|publisher=BBC Sport|language=en|date=21 dhjetor 2014|access-date=21 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204160738/https://www.bbc.co.uk/sport/football/30483807|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Në janar, ai u shpall fituesi i çmimit [[Lojtari i Muajit në La Liga]], pavarësisht se luajti në vetëm tre nga pesë ndeshjet e ekipit.<ref name="lfp january">{{cite web|title=Antoine Griezmann, Liga BBVA player of the month for January|url=http://www.laliga.es/en/news/antoine-griezmann-liga-bbva-player-of-the-month-for-january|publisher=Liga de Fútbol Profesional|language=en|date=5 shkurt 2015|access-date=5 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305214323/http://www.laliga.es/en/news/antoine-griezmann-liga-bbva-player-of-the-month-for-january|archive-date=5 mars 2016}}</ref> Më 7 prill 2015, Griezmann shënoi kundër ish ekipit të tij Real Sociedad dhe refuzoi të festonte në shenjë respekti.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report?gameId=402336|title=Atletico Madrid beat Real Sociedad to keep pressure on leaders|publisher=ESPN FC|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818200616/https://www.espn.com/soccer/report?gameId=402336|archive-date=18 gusht 2020}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=PopTD88sN5g Resumen de Atlético de Madrid (2–0) Real Sociedad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627095849/https://www.youtube.com/watch?v=PopTD88sN5g&gl=US&hl=en |date=27 qershor 2020 }}, Kanali zyrtar i [[La Liga|La Ligës]] në YouTube (në spanjisht), 7 prill 2015</ref> Dy javë më pas, ai shënoi dy gola në suksesin 3–0 kundër [[Elche CF|Elches]], duke arritur në kuotën e 22 golave në kampionat. Ai kaloi [[Karim Benzema]]n si lojtari francez me më shumë gola në një sezon të La Ligës.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=esp/news/newsid=2240639.html|archive-url=https://archive.today/20150429143747/http://www.uefa.com/memberassociations/association=esp/news/newsid=2240639.html|url-status=dead|archive-date=29 prill 2015|title=Griezmann makes French history at Atlético|publisher=UEFA|language=en|date=27 prill 2015|access-date=29 prill 2015}}</ref> Griezmann e mbylli kampionatin me 22 gola në 37 ndeshje; ai ishte lojtari i vetëm i ekipit që u zgjodh në Ekipin e Vitit të La Ligës, duke u rreshtuar në sulm krah [[Cristiano Ronaldo]]s dhe [[Lionel Messi]]t.<ref name="laliga 2015">{{cite web|url=http://www.laliga.es/en/news/the-201415-liga-bbva-ideal-xi|title=The 2014/15 Liga BBVA Ideal XI|publisher=Liga de Fútbol Profesional|language=en|date=15 qershor 2015|access-date=13 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915085526/http://www.laliga.es/en/news/the-201415-liga-bbva-ideal-xi|archive-date=15 shtator 2018}}</ref> ====2015–2017: Zhvillimi në një lojtar të klasit botëror==== Griezmann e nisi sezonin e ri 2015–16 duke shënuar golin e vetëm të ndeshjes hapëse kundër ekipit të sapongjitur në elitë [[U.D. Las Palmas|Las Palmas]].<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/34011857|title=Atletico Madrid 1–0 Las Palmas|publisher=BBC Sport|language=en|date=22 gusht 2015|access-date=23 gusht 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155209/https://www.bbc.co.uk/sport/football/34011857|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Më 15 shtator, ai shënoi të dy golat a fitores kundër [[Galatasaray S.K.|Galatasarayt]] në ndeshjen e parë në grupet e Ligës së Kampionëve.<ref>{{cite web|author=Vetin Cem Yilmaz|title=Griezmann leads Atlético to Galatasaray win |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0225-0e91ab22443e-d1ad9f7ce2fd-1000--griezmann-leads-atletico-to-galatasaray-win/|access-date=13 tetor 2015|publisher=UEFA|language=en|date=15 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910054022/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0225-0e91ab22443e-d1ad9f7ce2fd-1000--griezmann-leads-atletico-to-galatasaray-win/|archive-date=10 shtator 2025|url-status=live}}</ref> Një javë më vonë, goli i tij i dha një tjetër fitore Atléticos në takimin kundër Getafes; kjo fitore i dërgoi kryeqytetasit në krye të La Ligës.<ref>{{cite news|author1=Joseph Walker|title=Antoine Griezmann superb as Atletico Madrid beat Getafe, go top of La Liga|url=http://www.espnfc.co.uk/club/atletico-madrid/1068/blog/post/2625734/antoine-griezmann-superb-as-atletico-madrid-beat-getafe|access-date=13 tetor 2015|publisher=ESPN FC|language=en|date=22 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151008091459/http://www.espnfc.co.uk/club/atletico-madrid/1068/blog/post/2625734/antoine-griezmann-superb-as-atletico-madrid-beat-getafe|archive-date=8 tetor 2015|url-status=live}}</ref> Më 18 tetor, në rikthimin e tij në [[San Sebastián]], Griezmann shënoi me parrabël në minutën e 9të dhe sërisht nuk festoi ndaj ish ekipit të tij Real Sociedad; Atlético fitoi me rezultatin 2–0.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=N0GsjZ7HbAo Resumen de Real Sociedad (0–2) Atlético de Madrid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627095907/https://www.youtube.com/watch?v=N0GsjZ7HbAo&gl=US&hl=en |date=27 qershor 2020 }}, Kanali zyrtar i [[La Liga|La Ligës]] në YouTube (në spanjisht), 18 tetor 2015</ref> Më 27 shkurt 2016, Griezmann shënoi golin e vetëm në derbin kundër Real Madridit.<ref>{{cite news|author1=Sid Lowe|title=Atlético Madrid wreck Real title hopes through Antoine Griezmann|url=https://www.theguardian.com/football/2016/feb/27/real-madrid-atletico-madrid-la-liga-match-report|access-date=27 shkurt 2016|newspaper=The Guardian|language=en|location=Londër|date=27 shkurt 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155207/https://www.theguardian.com/football/2016/feb/27/real-madrid-atletico-madrid-la-liga-match-report|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Më 13 prill, ai shënoi të dy golat e fitores 2–0 në shtëpi kundër Barcelonës në ndeshjen e kthimit çerek-finale të Ligës së Kampionëve; ky rezultat eliminoi Barcelonën, kampion në fuqi, nga kompeticioni.<ref>{{cite news|author1=Sid Lowe|title=Atlético Madrid's Antoine Griezmann sends Barcelona crashing out|url=https://www.theguardian.com/football/2016/apr/13/atletico-madrid-barcelona-champions-league-match-report|access-date=13 prill 2016|newspaper=The Guardian|language=en|location=Londër|date=13 prill 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155216/https://www.theguardian.com/football/2016/apr/13/atletico-madrid-barcelona-champions-league-match-report|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Në ndeshjen e dytë gjysëm-finale kundër [[FC Bayern München|Bayern München]] në [[Allianz Arena]], Griezmann shënoi golin vendimtar që kualifikoi ''Los Colchoneros'' në finale.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/bayern-munich-vs-atletico-madrid-match-report-antoine-griezmann-scores-vital-away-goal-as-visitors-a7012171.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220507/https://www.independent.co.uk/sport/football/european/bayern-munich-vs-atletico-madrid-match-report-antoine-griezmann-scores-vital-away-goal-as-visitors-a7012171.html|archive-date=7 maj 2022|url-access=subscription |url-status=live|title=Bayern Munich vs Atletico Madrid match report: Antoine Griezmann scores vital away goal as visitors shock Bayern|newspaper=The Independent|language=en|date=3 maj 2016|access-date=22 janar 2017}}</ref> Në finalen e luajtur në [[San Siro]], Griezmann goditi traversën me penallti në fillimin e pjesës së dytë. Koha e rregullt dhe shtesa u mbyllën në barazim 1–1, duke e dërguar ndeshjen në gjuajtjet e penalltive, aty ku Griezmann shënoi në tentativën e tij, por Atlético u mposht 5–3. Më 23 qershor 2016, Griezmann rinovoi kontratën e tij me klubin deri në vitin 2021. Më 1 nëntor, ai shënoi dy gola kundër ekipit rus [[FC Rostov|Rostov]] (përfshirë një gol në minutën e 93të) duke i dhënë Atléticos fitoren dhe kualifikimin në raundin e 16-tave dy ndeshje para përfundimit të grupeve. Më 2 dhjetor, ai u rendit i treti në garën për [[Topi i artë|Topin e Artë]] mbrapa Lionel Messit dhe fituesit Cristiano Ronaldo. Më 22 prill 2017, Griezmann shënoi golin e tij të 100të në La Liga në suksesin minimal kundër [[RCD Espanyol|Espanyolit]], duke u bërë francezi i dytë pas Benzemas që e arrin këtë shifër. Griezmann e mbylli sezonin me 26 gola në 53 ndeshje në të gjitha kompeticionet. Pas një tjetër sezoni pa trofe për Atléticon, media filloi të spekullonte për një transferim të mundshëm të francezit te [[Manchester United F.C.|Manchester United]]. Megjithatë, ai e rinovoi sërisht kontratën në përfundim të sezonit. Klauzola e tij e lirimit u bë 100 milion €. ====2017–2018: Triumfi në Ligën e Evropës==== == Referime == <references/> {{Skuadra FC Barcelona}} {{DEFAULTSORT:Griezmann, Antoine}} [[Kategoria:Lindje 1991]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë francezë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren franceze]] [[Kategoria:Futbollistë në Real Sociedad]] [[Kategoria:Futbollistë në Atlético Madrid]] [[Kategoria:Futbollistë në Segunda División]] [[Kategoria:Futbollistë në La Liga]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2014]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2016]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2018]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2020]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2022]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2024]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të FIFA Kupës së Botës]] dhvvxhjfuw1tpm8m1wk7pdjx0n4bph7 3060494 3060349 2026-10-30T01:31:13Z Sadsadas 51943 /* 2015–2017: Zhvillimi në një lojtar të klasit botëror */ 3060494 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Antoine Griezmann | image = [[Skeda:Antoine Griezmann 2012 Levante.jpg|220px]] | image_size = 220px | caption = Griezmann duke luajtur me [[Real Sociedad]] në vitin 2012 | fullname = Antoine Griezmann | birth_date = {{birth date and age|21|3|1993|df=y}} | birth_place = [[Mâcon]], Francë | height = 1.76 m | currentclub = [[Orlando City SC|Orlando City]] | clubnumber = 17 | position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]] | youthyears1 = 1997–1999 | youthclubs1 = EC Mâcon | youthyears2 = 1999–2005 | youthclubs2 = UF Mâconnais | youthyears3 = 2005–2009 | youthclubs3 = [[Real Sociedad]] | years1 = 2009–2014 | clubs1 = [[Real Sociedad]] | caps1 = 180 | goals1 = 46 | years2 = 2014–2019 | clubs2 = [[Atlético Madrid]] | caps2 = 180 | goals2 = 94 | years3 = 2019–2022 | clubs3 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps3 = 74 | goals3 = 22 | years4 = 2021–2022 | clubs4 = → [[Atlético Madrid]] (huazim) | caps4 = 34 | goals4 = 5 | years5 = 2022–2026 | clubs5 = [[Atlético Madrid]] | caps5 = 135 | goals5 = 44 | years6 = 2026– | clubs6 = [[Orlando City SC|Orlando City]] | caps6 = 15 | goals6 = 13 | nationalyears1 = 2010 | nationalteam1 = [[Kombëtarja franceze nën-19 e futbollit|Franca U19]] | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 3 | nationalyears2 = 2011 | nationalteam2 = [[Kombëtarja franceze nën-20 e futbollit|Franca U20]] | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2010–2012 | nationalteam3 = [[Kombëtarja franceze nën-21 e futbollit|Franca U21]] | nationalcaps3 = 10 | nationalgoals3 = 3 | nationalyears4 = 2014–2024 | nationalteam4 = [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]] | nationalcaps4 = 137 | nationalgoals4 = 44 | pcupdate = 25 tetor 2026 }} '''Antoine Griezmann''' (<small>Frëngjisht</small>: [[Gjuha franceze|[ɑ̃.twan ɡʁizman]]]; lindur më [[21 mars]] [[1991]]) është një [[futbolli]]st profesionist francez i cili luan si [[Mesfushori|mesfushor-sulmues]] për klubin amerikan [[Orlando City SC|Orlando City]]. Ai konsiderohet një nga lojtarët më të mirë të gjeneratës së tij dhe njihet kryesisht për shkathtësinë, inteligjencën, lojën në sulm dhe lojën pa top. Ai filloi karrierën e tij te [[Real Sociedad]], ku shpenzoi pesë sezone përpara se të transferohej te Atlético për 30 milion € dhe më pas te Barcelona për 120 milion €. Griezmann ka qënë nje lojtar shum i jasgzakonshem [[Kombëtarja franceze U–21 e futbollit|kombëtares të të rinjëve të Francës]], duke luajtur me nivelet [[Kombëtarja franceze U–19 e futbollit|nën-19]], [[Kombëtarja franceze nën-20 e futbollit|nën-20]] dhe [[Kombëtarja franceze U–21 e futbollit|nën-21]].<ref name ="griezmann_poach">{{cite news|title=Antoine Griezmann Segunda Liga's emerging talent|trans-title=Talenti në dalje Antoine Griezmann në Segunda Liga|url=http://www.newsoftheworld.co.uk/sport/784594/ONE-TO-POACH-Antoine-Griezmann.html|work=News of The World|language=en|date=15 prill 2010|accessdate=27 qershor 2010}}</ref> Në vitin 2010, ai ishte pjesë i skuadrës që fitoi [[2010 UEFA Kampionati Europian nën-19 i Futbollit|2010 UEFA Kampionatin Europian nën-19 të Futbollit]] që u zhvillua pikërisht në Francë. Ai bëri debutimin e tij me [[Kombëtarja franceze e futbollit|kombëtaren franceze]] në vitin 2014 dhe u zgjodh në edicionin e [[2014 FIFA Kupa e Botës|atij viti]] të [[FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës]]. ==Jeta e hershme== {{Quote box|width=27%|align=djathtas|quote="Më ka pëlqyer Beckham shumë. Ai ishte idhulli im. Ja pse vishja fanella me mëngë të gjata me nr. 7. Ai kishte shumë klas brënda dhe jashtë fushe. Kjo më pëlqente te ai. Askush nuk e kishte këmbën e majtë të tij.”|source=Griezmann për idhullin e tij, [[David Beckham]].<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/griezmann-beckham-eshte-idoli-im/|title=Griezmann: Beckham është idoli im|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=21 gusht 2016|accessdate=21 shkurt 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sport.albeu.com/sport/griezmann-beckham-sht-idhulli-im/256390/|title=Griezmann: Beckham është idhulli im|publisher=Sport.albeu.com|language=sq|date=21 gusht 2016|accessdate=21 shkurt 2019|archive-date=29 tetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029134239/http://sport.albeu.com/sport/griezmann-beckham-sht-idhulli-im/256390/|url-status=dead}}</ref>}} Griezmann ka lindur në komunën [[Mâcon]] të qarkut [[Saône-et-Loire]]. Babai i tij Alain, ishte një këshilltar i qytetit,<ref name="mais"/> dhe familja e tij i ka rrënjet nga [[Münster, Hesse|Münster]], Gjermani;<ref>{{Cite web|url=https://www.rfgenealogie.com/s-informer/infos/celebrites/aux-origines-de-payet-giroud-et-griezmann|title=Aux origines de Payet, Giroud et Griezmann|trans-title=Origjina e Payet, Grioud dhe Griezmann|website=La revue française de Généalogie|language=fr|accessdate=18 shkurt 2018}}</ref> kjo mbështetet edhe nga mbiemri gjerman.<ref name="tema">{{cite news|url=http://www.gazetatema.net/2016/07/10/profil-antoine-griezmann-gjithcka-duhet-te-dini-mbi-yllin-qe-po-shkelqen-ne-euro-2016/|title=PROFIL/ Antoine Griezmann: Gjithçka duhet të dini mbi yllin që po shkëlqen në Euro 2016|publisher=Gazeta Tema|language=sq|date=10 korrik 2016|accessdate=21 shkurt 2019}}</ref> Mamaja e tij Isabelle, një ish pastruese spitali, ka origjinë portugeze, kurse babai i saj Amaro Lopes ka qënë një ish futbollist që ka luajtur për [[F.C. Paços de Ferreira|Paços de Ferreira]].<ref name="tema"/><ref name="mais">{{cite news|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/reportagem/benfica-at-madrid/a-heranca-portuguesa-de-griezmann-antoine-lopes-griezmann|title=A herança portuguesa de Griezmann, Antoine 'Lopes' Griezmann|trans-title=Origjina portugeze e Griezmann, Antoine 'Lopes' Griezmann|website=Maisfutebol|language=pt|author=Vítor Hugo Alvarenga|date=28 shtator 2015|accessdate=5 korrik 2016}}</ref> Amaro Lopes erdhi në Francë me gruan e tij Carolina për të punuar në ndërtim në vitin 1957, ku Isabelle lindi, dhe vdiq në vitin 1992 ku nipi i tij ishte ende foshnje.<ref name="mais"/> Si fëmijë, Griezmann zakonisht i kalonte pushimet verore në [[Paços de Ferreira]] të Portugalisë.<ref name="mais"/> Griezmann e nisi karrierën me klubin lokal të qytetit të lindjes UF Mâcon.<ref name ="griezmann_career">{{cite web|url=http://www.fff.fr/selections/m19ans/actualite/533899.shtml|title=Griezmann: "Un rêve de porter le maillot bleu"|trans-title=Griezmann: "Është një ëndërr të vesh fanellën blu"|publisher=[[Federata Franceze e Futbollit]]|language=fr|date=25 qershor 2010|accessdate=27 qershor 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100629223639/http://www.fff.fr/selections/m19ans/actualite/533899.shtml|archivedate=29 qershor 2010}}</ref> Gjatë kohës që ishte atje, ai bëri disa prova me klube profesioniste me qëllim për të fituar në vënd në njërën prej akademive të tyre, por u refuzua për shkak të përmasave të tij dhe trupit të lehtë.<ref name ="griezmann_career" /> Në vitin 2005, gjatë kohës që ishte në provë te [[Montpellier HSC|Montpellier]], Griezmann luajti në një miqësore kundër akademisë së të rinjëve të [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] në Paris, duke i lënë mbresa shumë klubeve, përfshirë edhe klubin spanjoll [[Real Sociedad]], që kishte dëruar disa zbulues talentesh. Pas ndeshjes, zyrtarët e klubit i ofruan atij një provë një-javore në [[San Sebastián]], të cilën ai e pranoi, Atij më vonë ju ofrua edhe një javë e dytë qëndrimi në klub. Klubi më pas telefonoi prindërit e tij dhe i ofroi zyrtarisht një kontratë të rinjsh. Prindërit e Griezmann fillimisht ngurruan që të lejonin djalin e tyre të zhvendosej në Spanjë, por më pas ndërruan mëndje pasi morën siguri.<ref name ="griezmann_career" /><ref>{{cite web|url=http://real-sociedad.diariovasco.com/noticias/2009-10-01/antoine-lloraba-principio-estuvo-20091001.html|title=Antoine lloraba al principio y estuvo tres veces a punto de irse|trans-title=Antoine qau në fillim dhe ishte gati për t'u larguar tre herë|newspaper=[[El Diario Vasco]]|language=es|date=1 tetor 2009|accessdate=19 korrik 2017|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111608/http://real-sociedad.diariovasco.com/noticias/2009-10-01/antoine-lloraba-principio-estuvo-20091001.html|url-status=dead}}</ref> ==Karriera me klube== ===Real Sociedad=== ====Vitet e para==== Kur arriti për herë të parë në Real Sociedad, Griezmann u paraqit me skautin francez të klubit ndërsa ndiqte shkollën përtej kufirit në [[Bayonne]], duke u stërvitur në mbrëmjet në selinë e klubit në [[San Sebastián]].<ref name ="griezmann_career"/> Griezmann qëndroi në akademi për katër vite dhe u thirr në ekipin e parë nga trajneri [[Martín Lasarte]] në verën e vitit 2009 për fazën parasezonale para nisjes së sezonit 2009–10. Ai shënoi pesë gola në katër ndeshje miqësore dhe u thirr për ekip për ndeshjen hapëse të sezonit, duke përfituar edhe nga dëmtimet në repartin e sulmit. Kjo ishte një gjë e pazakontë pasi Griezmann ende nuk kishte debutuar me ekipin rezervë.<ref name ="griezmann_career"/> ====2009–2011: Debutimi me ekipin e parë==== Griezmann bëri debutimin e tij si profesionist më 2 shtator 2009 në ndeshjen e [[Copa del Rey|Kupës së Mbretit]] kundër [[Rayo Vallecano]]s, duke hyrë si zëvëndësues në minutën e 77të.<ref>{{cite web|url=http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=060302|title=La Real, apeada de la Copa (0–2)|publisher=Real Sociedad|language=es|date=2 shtator 2009|access-date=27 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100829030943/http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=060302|archive-date=29 gusht 2010|url-status=live}}</ref> Katër ditë më vonë, Griezmann luajti ndeshjen e parë në kampionat kundër [[Real Murcia C.F.|Real Murcias]]. Më 27 shtator, ai luajti ndeshjen e parë si titullar si dhe shënoi golin e parë si profesionist në fitoren 2–0 kundër [[S.D. Huesca|Huescas]].<ref>{{cite web|url=http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=060108&jornada=102589|title=La Real vence y convence (2–0)|publisher=Real Sociedad|language=es|date=27 shtator 2009|access-date=27 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715170052/http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=060108&jornada=102589|archive-date=15 korrik 2011|url-status=live}}</ref> Dy javë më vonë, Griezmann shënoi golin e dytë të fitores 2–0 kundër [[U.D. Salamanca|Salamancës]].<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=277042&cc=5901|title=Real Sociedad 2–0 U.D. Salamanca|publisher=ESPN FC|language=en|date=11 tetor 2009|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025191024/http://www.espnfc.com/match?id=277042&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Në nëntor, ai shënoi në ndeshjet kundër [[Hércules CF|Hércules]] dhe [[Recreativo de Huelva|Huelvës]].<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=277213&cc=5901|title=Hercules 5–1 Real Sociedad|publisher=ESPN FC|language=en|date=1 nëntor 2009|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190710/http://www.espnfc.com/match?id=277213&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=277147&cc=5901|title=Real Sociedad 1–0 Recreativo Huelva|publisher=ESPN FC|language=en|date=7 nëntor 2009|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025191315/http://www.espnfc.com/match?id=277147&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Me vazhdimin e sezonit, Griezmann vazhdoi të luante rregullisht në formacion, duke shënuar në ndeshjet kundër [[Cádiz CF|Cádizit]] dhe [[CD Numancia|Numancias]], të dyja të fituara.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=276992&cc=5901|title=Real Sociedad 4–1 Cádiz|publisher=ESPN FC|language=en|date=9 janar 2010|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190921/http://www.espnfc.com/match?id=276992&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=276999&cc=5901|title=Real Sociedad 2–1 Numancia|publisher=ESPN FC|language=en|date=7 mars 2010|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190742/http://www.espnfc.com/match?id=276999&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Real Sociedadi e mbylli kampionatin në vendin e parë dhe siguroi ngjitjen në [[La Liga]] për sezonin e ardhshëm.<ref>{{cite news|url=http://uk.eurosport.yahoo.com/13062010/58/la-liga-real-sociedad-win-promotion.html|title=Real Sociedad win promotion|website=Yahoo Sport|language=en|date=13 qershor 2010|access-date=22 mars 2011|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915124629/http://uk.eurosport.yahoo.com/13062010/58/la-liga-real-sociedad-win-promotion.html|archive-date=15 shtator 2012|url-status=live}}</ref> Më 8 prill 2010, Griezmann firmosi një marrëveshje të re pesë-vjeçare me klubin. Kjo ishte kontrata e tij e parë si profesionist, e cila përfshinte një klauzolë lirimi 30 milion €.<ref>{{cite web|url=http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=110100&id=108343|title=Comunicado Oficial: Griezmann renueva su contrato con la Real|publisher=Real Sociedad|language=es|date=8 prill 2010|access-date=27 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620192558/http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=110100&id=108343|archive-date=20 qershor 2010|url-status=live}}</ref> Gjatë kësaj kohe, për të kishte interes nga disa klube franceze, veçanërisht [[Olympique Lyonnais|Lyoni]].<ref>{{cite news|url=http://www.tribalfootball.com/how-real-sociedad-managed-land-griezmann-ahead-lyon-auxerre-357751|title=How Real Sociedad managed to land Griezmann ahead of Lyon, Auxerre|website=Tribal Football|language=en|date=10 prill 2010|access-date=27 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007201638/http://www.tribalfootball.com/how-real-sociedad-managed-land-griezmann-ahead-lyon-auxerre-357751|archive-date=7 tetor 2009}}</ref> Ai bëri debutimin e tij në La Liga më 29 gusht në suksesin 1–0 kundër [[Villarreal CF|Villarrealit]] në javën e dytë të sezonit. Në intervistën pas ndeshjes, ai deklaroi se debutimi i tij "ishte një ëndërr fëmijërie e bërë realitet".<ref>{{cite news|url=http://real-sociedad.diariovasco.com/noticias/2010-09-02/griezmann-disfruto-como-nino-20100902.html|title=Griezmann disfrutó como un niño|newspaper=El Diario Vasco|language=es|date=2 shtator 2010|access-date=3 shtator 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905095255/http://real-sociedad.diariovasco.com/noticias/2010-09-02/griezmann-disfruto-como-nino-20100902.html|archive-date=5 shtator 2010|url-status=live}}</ref> Goli i tij i parë në elitën e futbollit spanjoll erdhi më 25 tetor në fitoren 3–0 kundër [[Deportivo de La Coruña|Deportivo La Coruñës]].<ref>{{cite news|url=https://www.lequipe.fr/Football/breves2010/20101025_232456_griezmann-conduit-la-sociedad.html|title=Griezmann conduit la Sociedad|newspaper=L'Équipe|language=fr|date=25 tetor 2010|access-date=8 nëntor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101028104905/http://www.lequipe.fr/Football/breves2010/20101025_232456_griezmann-conduit-la-sociedad.html|archive-date=28 tetor 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.lequipe.fr/Football/breves2010/20101026_174516_griezmann-avait-prepare-son-coup.html|title=Griezmann avait préparé son coup|newspaper=L'Équipe|language=fr|date=26 tetor 2010|access-date=8 nëntor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029024948/http://www.lequipe.fr/Football/breves2010/20101026_174516_griezmann-avait-prepare-son-coup.html|archive-date=29 tetor 2010}}</ref> Ai gjithashtu shënoi në javën pasardhëse kundër [[Málaga CF|Málagës]].<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=302122&cc=5901|title=Sociedad prosper at Malaga|publisher=ESPN FC|language=en|date=31 tetor 2010|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190826/http://www.espnfc.com/report?id=302122&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Më 14 nëntor, Griezmann shënoi golin e vetëm të ekipit në humbjen 2–1 kundër Hércules.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=302080&cc=5901|title=Duo on song for Hercules|publisher=ESPN FC|language=en|date=14 nëntor 2010|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190924/http://www.espnfc.com/report?id=302080&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Ai e nisi vitin e ri 2011 duke shënuar në fitoren 4–0 kundër [[Getafe CF|Getafes]] më 15 janar.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=301936&cc=5901|title=Four-star Sociedad batter Getafe|publisher=ESPN FC|language=en|date=15 janar 2011|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025191014/http://www.espnfc.com/report?id=301936&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Pas kësaj, ai qëndroi pa shënuar për nëntë ndeshje: ai u zhbllokua më 20 mars duke shënuar në humbjen 2–1 kundër [[Racing de Santander|Racing Santander]].<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=302037&cc=5901|title=Giovani strike sinks Sociedad|publisher=ESPN FC|language=en|date=20 mars 2011|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025191337/http://www.espnfc.com/report?id=302037&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Griezmann e mbylli sezonin 2010–11 me 7 gola në 37 ndeshje në La Liga. ====2011–2014: Suksesi vetjak, vitet si protagonist==== Griezmann mungoi në ndeshjen e parë të sezonit 2011–12. Ai u rikthye për ndeshjen e dytë kundër [[FC Barcelona|Barcelonës]], duke shënuar një nga golat e barazimit 2–2 në shtëpi.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=324005&cc=5901 |title=Sociedad peg Barca back|publisher=ESPN FC|language=en|date=10 shtator 2011|access-date=14 shtator 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190845/http://www.espnfc.com/report?id=324005&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Ai e mbylli këtë sezon me 7 gola në 35 ndeshje në La Liga. Më 1 qershor 2013, në ndeshjen e fundit të kampionatit për sezonin 2012–13, Griezmann shënoi golin e vetëm të fitores kundër Deportivo La Coruñës, duke i siguruar ekipit kualifikimin në [[UEFA Liga e Kampionëve|UEFA Ligën e Kampionëve]] për herë të parë që nga sezoni 2003–04.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?gameId=348170|title=Sociedad send Deportivo down|publisher=ESPN FC|language=en|date=1 qershor 2013|access-date=1 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115144108/http://www.espnfc.com/report?gameId=348170|archive-date=15 nëntor 2017|url-status=live}}</ref> Më 20 gusht 2013, Griezmann shënoi me një gjuajtje në ajër kundër Lyonit në Francë në fazën play-off të Ligës së Kampionëve. Real Sociedadi fitoi me rezultatin e përgjithshëm 4–0 dhe u kualifikua në fazën e grupeve.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/020c-0e85bae2ccc6-afad2215d5fb-1000--real-s-stylish-return-leaves-lyon-reeling/|title=Real's stylish return leaves Lyon reeling|publisher=UEFA|language=en|author=Martyn Hindley|date=20 gusht 2013|access-date=22 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20251207024655/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/020c-0e85bae2ccc6-afad2215d5fb-1000--real-s-stylish-return-leaves-lyon-reeling/|archive-date=7 dhjetor 2025|url-status=live}}</ref> Në kampionat, Griezmann arriti të shënonte 16 gola, duke u dalluar me paraqitjet e tij: ai shënoi 8 gola në muajt tetor dhe nëntor. Në janar 2014, ai shënoi në derbin bask kundër [[Athletic Bilbao]]s, duke ndihmuar Sociedadin të fitonte 2–0.<ref>{{cite web|url=http://www.insidespanishfootball.com/93246/real-sociedad-2-0-athletic-club-bilbao-griezmann-wonder-goal-seals-basque-derby-win/|archive-date=2 shkurt 2017|title=Real Sociedad 2–0 Athletic Club Bilbao: Griezmann wonder-goal seals Basque derby win|website=Inside Spanish Football|language=en|author=Tre Atkinson|date=5 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202003553/http://www.insidespanishfootball.com/93246/real-sociedad-2-0-athletic-club-bilbao-griezmann-wonder-goal-seals-basque-derby-win/|access-date=2 shkurt 2017}}</ref> Ai e mbylli sezonin me 20 gola në të gjitha kompeticionet. ===Atlético Madrid=== ====2014–2015: Sezoni i parë në kryeqytet==== Më 28 korrik 2014, [[Atlético Madrid]]i siguroi kartonin e Griezmann duke paguar klauzolën e lirimit prej 30 milion €.<ref>{{cite web|url=http://en.atleticodemadrid.com/noticias/agreement-with-real-sociedad-for-the-transfer-of-griezmann|title=Agreement with Real Sociedad for the transfer of Griezmann|publisher=Atlético Madrid|language=en|date=28 korrik 2014|access-date=2 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155214/https://en.atleticodemadrid.com/noticias/agreement-with-real-sociedad-for-the-transfer-of-griezmann|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Atlético Madrid deal for Antoine Griezmann announced|url=http://as.com/diarioas/2014/07/28/english/1406542239_945649.html|newspaper=Diario AS|language=en|date=28 korrik 2014|access-date=28 korrik 2014|archive-date=29 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729202547/http://as.com/diarioas/2014/07/28/english/1406542239_945649.html|url-status=dead}}</ref> Ai kaloi vizitat mjeksore dhe firmosi një kontratë gjashtë-vjeçare.<ref>{{cite web|url=http://en.atleticodemadrid.com/noticias/welcome-griezmann|title=Welcome, Griezmann!|publisher=Atlético Madrid|language=en|date=29 korrik 2014|access-date=2 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155207/https://en.atleticodemadrid.com/noticias/welcome-griezmann|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.atleticodemadrid.com/jugadores/antoine-griezmann-2017-2018-2|title=Griezmann|publisher=Atlético Madrid|language=en|access-date=2 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825235356/https://en.atleticodemadrid.com/jugadores/antoine-griezmann-2017-2018-2|archive-date=25 gusht 2023|url-status=live}}</ref> Griezmann bëri debutimin e tij me klubin më 19 gusht në ndeshjen e parë të [[Supercopa de España|Superkupës së Spanjës]] kundër [[Real Madrid C.F.|Real Madridit]], duke zëvëndësuar [[Saúl Ñíguez]] në minutën e 57të.<ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/football/live/match/325067/report|title=Spanish Super Copa: Real Madrid and Atletico draw 1–1 in first leg|publisher=Sky Sports|language=en|date=19 gusht 2014|access-date=20 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821063355/http://www1.skysports.com/football/live/match/325067/report|archive-date=21 gusht 2014|url-status=live}}</ref> Ai shënoi golin e parë me klubin më 17 shtator në humbjen 3–2 kundër [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] në fazën e grupeve të Ligës së Kampionëve.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2014315--olympiacos-vs-atleti/|title=Olympiacos stun Atlético in five-goal thriller|publisher=UEFA|language=en|date=17 shtator 2014|access-date=12 nëntor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20260606082757/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2014315--olympiacos-vs-atleti/|archive-date=6 qershor 2026|url-status=live}}</ref> Golat e tij të parë në kampionat erdhën më 1 nëntor në fitoren 4–2 kundër [[Córdoba C.F.|Córdobës]].<ref>{{cite web|url=https://uk.soccerway.com/matches/2014/11/01/spain/primera-division/club-atletico-de-madrid/cordoba-cf/1821517/|title=Atlético Madrid vs. Córdoba 4–2|publisher=Soccerway|language=en|access-date=2 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204164243/https://uk.soccerway.com/matches/2014/11/01/spain/primera-division/club-atletico-de-madrid/cordoba-cf/1821517/|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Më 21 dhjetor, Griezmann shënoi tregolëshin e parë në karrierë në fitoren 4–1 kundër Athletic Bilbaos.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/30483807|title=Athletic Bilbao 1–4 Atletico Madrid|publisher=BBC Sport|language=en|date=21 dhjetor 2014|access-date=21 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204160738/https://www.bbc.co.uk/sport/football/30483807|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Në janar, ai u shpall fituesi i çmimit [[Lojtari i Muajit në La Liga]], pavarësisht se luajti në vetëm tre nga pesë ndeshjet e ekipit.<ref name="lfp january">{{cite web|title=Antoine Griezmann, Liga BBVA player of the month for January|url=http://www.laliga.es/en/news/antoine-griezmann-liga-bbva-player-of-the-month-for-january|publisher=Liga de Fútbol Profesional|language=en|date=5 shkurt 2015|access-date=5 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305214323/http://www.laliga.es/en/news/antoine-griezmann-liga-bbva-player-of-the-month-for-january|archive-date=5 mars 2016}}</ref> Më 7 prill 2015, Griezmann shënoi kundër ish ekipit të tij Real Sociedad dhe refuzoi të festonte në shenjë respekti.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report?gameId=402336|title=Atletico Madrid beat Real Sociedad to keep pressure on leaders|publisher=ESPN FC|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818200616/https://www.espn.com/soccer/report?gameId=402336|archive-date=18 gusht 2020}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=PopTD88sN5g Resumen de Atlético de Madrid (2–0) Real Sociedad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627095849/https://www.youtube.com/watch?v=PopTD88sN5g&gl=US&hl=en |date=27 qershor 2020 }}, Kanali zyrtar i [[La Liga|La Ligës]] në YouTube (në spanjisht), 7 prill 2015</ref> Dy javë më pas, ai shënoi dy gola në suksesin 3–0 kundër [[Elche CF|Elches]], duke arritur në kuotën e 22 golave në kampionat. Ai kaloi [[Karim Benzema]]n si lojtari francez me më shumë gola në një sezon të La Ligës.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=esp/news/newsid=2240639.html|archive-url=https://archive.today/20150429143747/http://www.uefa.com/memberassociations/association=esp/news/newsid=2240639.html|url-status=dead|archive-date=29 prill 2015|title=Griezmann makes French history at Atlético|publisher=UEFA|language=en|date=27 prill 2015|access-date=29 prill 2015}}</ref> Griezmann e mbylli kampionatin me 22 gola në 37 ndeshje; ai ishte lojtari i vetëm i ekipit që u zgjodh në Ekipin e Vitit të La Ligës, duke u rreshtuar në sulm krah [[Cristiano Ronaldo]]s dhe [[Lionel Messi]]t.<ref name="laliga 2015">{{cite web|url=http://www.laliga.es/en/news/the-201415-liga-bbva-ideal-xi|title=The 2014/15 Liga BBVA Ideal XI|publisher=Liga de Fútbol Profesional|language=en|date=15 qershor 2015|access-date=13 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915085526/http://www.laliga.es/en/news/the-201415-liga-bbva-ideal-xi|archive-date=15 shtator 2018}}</ref> ====2015–2017: Zhvillimi në një lojtar të klasit botëror==== Griezmann e nisi sezonin e ri 2015–16 duke shënuar golin e vetëm të ndeshjes hapëse kundër ekipit të sapongjitur në elitë [[U.D. Las Palmas|Las Palmas]].<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/34011857|title=Atletico Madrid 1–0 Las Palmas|publisher=BBC Sport|language=en|date=22 gusht 2015|access-date=23 gusht 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155209/https://www.bbc.co.uk/sport/football/34011857|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Më 15 shtator, ai shënoi të dy golat a fitores kundër [[Galatasaray S.K.|Galatasarayt]] në ndeshjen e parë në grupet e Ligës së Kampionëve.<ref>{{cite web|author=Vetin Cem Yilmaz|title=Griezmann leads Atlético to Galatasaray win |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0225-0e91ab22443e-d1ad9f7ce2fd-1000--griezmann-leads-atletico-to-galatasaray-win/|access-date=13 tetor 2015|publisher=UEFA|language=en|date=15 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910054022/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0225-0e91ab22443e-d1ad9f7ce2fd-1000--griezmann-leads-atletico-to-galatasaray-win/|archive-date=10 shtator 2025|url-status=live}}</ref> Një javë më vonë, goli i tij i dha një tjetër fitore Atléticos në takimin kundër Getafes; kjo fitore i dërgoi kryeqytetasit në krye të La Ligës.<ref>{{cite news|author1=Joseph Walker|title=Antoine Griezmann superb as Atletico Madrid beat Getafe, go top of La Liga|url=http://www.espnfc.co.uk/club/atletico-madrid/1068/blog/post/2625734/antoine-griezmann-superb-as-atletico-madrid-beat-getafe|access-date=13 tetor 2015|publisher=ESPN FC|language=en|date=22 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151008091459/http://www.espnfc.co.uk/club/atletico-madrid/1068/blog/post/2625734/antoine-griezmann-superb-as-atletico-madrid-beat-getafe|archive-date=8 tetor 2015|url-status=live}}</ref> Më 18 tetor, në rikthimin e tij në [[San Sebastián]], Griezmann shënoi me parrabël në minutën e 9të dhe sërisht nuk festoi ndaj ish ekipit të tij Real Sociedad; Atlético fitoi me rezultatin 2–0.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=N0GsjZ7HbAo Resumen de Real Sociedad (0–2) Atlético de Madrid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627095907/https://www.youtube.com/watch?v=N0GsjZ7HbAo&gl=US&hl=en |date=27 qershor 2020 }}, Kanali zyrtar i [[La Liga|La Ligës]] në YouTube (në spanjisht), 18 tetor 2015</ref> Më 27 shkurt 2016, Griezmann shënoi golin e vetëm në derbin kundër Real Madridit.<ref>{{cite news|author1=Sid Lowe|title=Atlético Madrid wreck Real title hopes through Antoine Griezmann|url=https://www.theguardian.com/football/2016/feb/27/real-madrid-atletico-madrid-la-liga-match-report|access-date=27 shkurt 2016|newspaper=The Guardian|language=en|location=Londër|date=27 shkurt 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155207/https://www.theguardian.com/football/2016/feb/27/real-madrid-atletico-madrid-la-liga-match-report|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Më 13 prill, ai shënoi të dy golat e fitores 2–0 në shtëpi kundër Barcelonës në ndeshjen e kthimit çerek-finale të Ligës së Kampionëve; ky rezultat eliminoi Barcelonën, kampion në fuqi, nga kompeticioni.<ref>{{cite news|author1=Sid Lowe|title=Atlético Madrid's Antoine Griezmann sends Barcelona crashing out|url=https://www.theguardian.com/football/2016/apr/13/atletico-madrid-barcelona-champions-league-match-report|access-date=13 prill 2016|newspaper=The Guardian|language=en|location=Londër|date=13 prill 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155216/https://www.theguardian.com/football/2016/apr/13/atletico-madrid-barcelona-champions-league-match-report|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Në ndeshjen e dytë gjysëm-finale kundër [[FC Bayern München|Bayern München]] në [[Allianz Arena]], Griezmann shënoi golin vendimtar që kualifikoi ''Los Colchoneros'' në finale.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/bayern-munich-vs-atletico-madrid-match-report-antoine-griezmann-scores-vital-away-goal-as-visitors-a7012171.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220507/https://www.independent.co.uk/sport/football/european/bayern-munich-vs-atletico-madrid-match-report-antoine-griezmann-scores-vital-away-goal-as-visitors-a7012171.html|archive-date=7 maj 2022|url-access=subscription |url-status=live|title=Bayern Munich vs Atletico Madrid match report: Antoine Griezmann scores vital away goal as visitors shock Bayern|newspaper=The Independent|language=en|date=3 maj 2016|access-date=22 janar 2017}}</ref> Në finalen e luajtur në [[San Siro]], Griezmann goditi traversën me penallti në fillimin e pjesës së dytë. Koha e rregullt dhe shtesa u mbyllën në barazim 1–1, duke e dërguar ndeshjen në gjuajtjet e penalltive, aty ku Griezmann shënoi në tentativën e tij, por Atlético u mposht 5–3.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/022d-0e957c5979eb-37493cb53cd0-1000--spot-on-real-madrid-defeat-atletico-in-final-again/|title=Spot-on Real Madrid defeat Atlético in final again|publisher=UEFA|language=en|date=28 maj 2016|access-date=30 maj 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110225552/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2016/matches/round=2000638/match=2015789/postmatch/report/index.html|archive-date=10 janar 2018|url-status=live}}</ref> Më 23 qershor 2016, Griezmann rinovoi kontratën e tij me klubin deri në vitin 2021. Më 1 nëntor, ai shënoi dy gola kundër ekipit rus [[FC Rostov|Rostov]] (përfshirë një gol në minutën e 93të) duke i dhënë Atléticos fitoren dhe kualifikimin në raundin e 16-tave dy ndeshje para përfundimit të grupeve.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0233-0e9593b22f86-6b1d9d2c266f-1000--arsenal-paris-atletico-bayern-go-through/|title=Arsenal, Paris, Atlético, Bayern go through|publisher=UEFA|language=en|date=1 nëntor 2016|access-date=22 mars 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250729040205/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0233-0e9593b22f86-6b1d9d2c266f-1000--arsenal-paris-atletico-bayern-go-through/|archive-date=29 korrik 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2019336--atleti-vs-rostov/|title=Atlético Madrid's vs FC Rostov match summary|publisher=UEFA|language=en|author1=Joseph Walker|author2=Richard Van Poortvliet|date=1 nëntor 2016|access-date=22 mars 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251114093820/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2019336--atleti-vs-rostov/|archive-date=14 nëntor 2025|url-status=live}}</ref> Më 2 dhjetor, ai u rendit i treti në garën për [[Topi i artë|Topin e Artë]] mbrapa Lionel Messit dhe fituesit Cristiano Ronaldo. Më 22 prill 2017, Griezmann shënoi golin e tij të 100të në La Liga në suksesin minimal kundër [[RCD Espanyol|Espanyolit]], duke u bërë francezi i dytë pas Benzemas që e arrin këtë shifër. Griezmann e mbylli sezonin me 26 gola në 53 ndeshje në të gjitha kompeticionet. Pas një tjetër sezoni pa trofe për Atléticon, media filloi të spekullonte për një transferim të mundshëm të francezit te [[Manchester United F.C.|Manchester United]]. Megjithatë, ai e rinovoi sërisht kontratën në përfundim të sezonit. Klauzola e tij e lirimit u bë 100 milion €. ====2017–2018: Triumfi në Ligën e Evropës==== == Referime == <references/> {{Skuadra FC Barcelona}} {{DEFAULTSORT:Griezmann, Antoine}} [[Kategoria:Lindje 1991]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë francezë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren franceze]] [[Kategoria:Futbollistë në Real Sociedad]] [[Kategoria:Futbollistë në Atlético Madrid]] [[Kategoria:Futbollistë në Segunda División]] [[Kategoria:Futbollistë në La Liga]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2014]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2016]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2018]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2020]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2022]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2024]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të FIFA Kupës së Botës]] rs2wez7jnevc7y4j961pmhv48nk9ubj 3060495 3060494 2026-10-30T01:37:15Z Sadsadas 51943 /* 2015–2017: Zhvillimi në një lojtar të klasit botëror */ 3060495 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Antoine Griezmann | image = [[Skeda:Antoine Griezmann 2012 Levante.jpg|220px]] | image_size = 220px | caption = Griezmann duke luajtur me [[Real Sociedad]] në vitin 2012 | fullname = Antoine Griezmann | birth_date = {{birth date and age|21|3|1993|df=y}} | birth_place = [[Mâcon]], Francë | height = 1.76 m | currentclub = [[Orlando City SC|Orlando City]] | clubnumber = 17 | position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]] | youthyears1 = 1997–1999 | youthclubs1 = EC Mâcon | youthyears2 = 1999–2005 | youthclubs2 = UF Mâconnais | youthyears3 = 2005–2009 | youthclubs3 = [[Real Sociedad]] | years1 = 2009–2014 | clubs1 = [[Real Sociedad]] | caps1 = 180 | goals1 = 46 | years2 = 2014–2019 | clubs2 = [[Atlético Madrid]] | caps2 = 180 | goals2 = 94 | years3 = 2019–2022 | clubs3 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps3 = 74 | goals3 = 22 | years4 = 2021–2022 | clubs4 = → [[Atlético Madrid]] (huazim) | caps4 = 34 | goals4 = 5 | years5 = 2022–2026 | clubs5 = [[Atlético Madrid]] | caps5 = 135 | goals5 = 44 | years6 = 2026– | clubs6 = [[Orlando City SC|Orlando City]] | caps6 = 15 | goals6 = 13 | nationalyears1 = 2010 | nationalteam1 = [[Kombëtarja franceze nën-19 e futbollit|Franca U19]] | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 3 | nationalyears2 = 2011 | nationalteam2 = [[Kombëtarja franceze nën-20 e futbollit|Franca U20]] | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2010–2012 | nationalteam3 = [[Kombëtarja franceze nën-21 e futbollit|Franca U21]] | nationalcaps3 = 10 | nationalgoals3 = 3 | nationalyears4 = 2014–2024 | nationalteam4 = [[Kombëtarja franceze e futbollit|Franca]] | nationalcaps4 = 137 | nationalgoals4 = 44 | pcupdate = 25 tetor 2026 }} '''Antoine Griezmann''' (<small>Frëngjisht</small>: [[Gjuha franceze|[ɑ̃.twan ɡʁizman]]]; lindur më [[21 mars]] [[1991]]) është një [[futbolli]]st profesionist francez i cili luan si [[Mesfushori|mesfushor-sulmues]] për klubin amerikan [[Orlando City SC|Orlando City]]. Ai konsiderohet një nga lojtarët më të mirë të gjeneratës së tij dhe njihet kryesisht për shkathtësinë, inteligjencën, lojën në sulm dhe lojën pa top. Ai filloi karrierën e tij te [[Real Sociedad]], ku shpenzoi pesë sezone përpara se të transferohej te Atlético për 30 milion € dhe më pas te Barcelona për 120 milion €. Griezmann ka qënë nje lojtar shum i jasgzakonshem [[Kombëtarja franceze U–21 e futbollit|kombëtares të të rinjëve të Francës]], duke luajtur me nivelet [[Kombëtarja franceze U–19 e futbollit|nën-19]], [[Kombëtarja franceze nën-20 e futbollit|nën-20]] dhe [[Kombëtarja franceze U–21 e futbollit|nën-21]].<ref name ="griezmann_poach">{{cite news|title=Antoine Griezmann Segunda Liga's emerging talent|trans-title=Talenti në dalje Antoine Griezmann në Segunda Liga|url=http://www.newsoftheworld.co.uk/sport/784594/ONE-TO-POACH-Antoine-Griezmann.html|work=News of The World|language=en|date=15 prill 2010|accessdate=27 qershor 2010}}</ref> Në vitin 2010, ai ishte pjesë i skuadrës që fitoi [[2010 UEFA Kampionati Europian nën-19 i Futbollit|2010 UEFA Kampionatin Europian nën-19 të Futbollit]] që u zhvillua pikërisht në Francë. Ai bëri debutimin e tij me [[Kombëtarja franceze e futbollit|kombëtaren franceze]] në vitin 2014 dhe u zgjodh në edicionin e [[2014 FIFA Kupa e Botës|atij viti]] të [[FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës]]. ==Jeta e hershme== {{Quote box|width=27%|align=djathtas|quote="Më ka pëlqyer Beckham shumë. Ai ishte idhulli im. Ja pse vishja fanella me mëngë të gjata me nr. 7. Ai kishte shumë klas brënda dhe jashtë fushe. Kjo më pëlqente te ai. Askush nuk e kishte këmbën e majtë të tij.”|source=Griezmann për idhullin e tij, [[David Beckham]].<ref>{{cite web|url=https://telegrafi.com/griezmann-beckham-eshte-idoli-im/|title=Griezmann: Beckham është idoli im|publisher=Telegrafi.com|language=sq|date=21 gusht 2016|accessdate=21 shkurt 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sport.albeu.com/sport/griezmann-beckham-sht-idhulli-im/256390/|title=Griezmann: Beckham është idhulli im|publisher=Sport.albeu.com|language=sq|date=21 gusht 2016|accessdate=21 shkurt 2019|archive-date=29 tetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029134239/http://sport.albeu.com/sport/griezmann-beckham-sht-idhulli-im/256390/|url-status=dead}}</ref>}} Griezmann ka lindur në komunën [[Mâcon]] të qarkut [[Saône-et-Loire]]. Babai i tij Alain, ishte një këshilltar i qytetit,<ref name="mais"/> dhe familja e tij i ka rrënjet nga [[Münster, Hesse|Münster]], Gjermani;<ref>{{Cite web|url=https://www.rfgenealogie.com/s-informer/infos/celebrites/aux-origines-de-payet-giroud-et-griezmann|title=Aux origines de Payet, Giroud et Griezmann|trans-title=Origjina e Payet, Grioud dhe Griezmann|website=La revue française de Généalogie|language=fr|accessdate=18 shkurt 2018}}</ref> kjo mbështetet edhe nga mbiemri gjerman.<ref name="tema">{{cite news|url=http://www.gazetatema.net/2016/07/10/profil-antoine-griezmann-gjithcka-duhet-te-dini-mbi-yllin-qe-po-shkelqen-ne-euro-2016/|title=PROFIL/ Antoine Griezmann: Gjithçka duhet të dini mbi yllin që po shkëlqen në Euro 2016|publisher=Gazeta Tema|language=sq|date=10 korrik 2016|accessdate=21 shkurt 2019}}</ref> Mamaja e tij Isabelle, një ish pastruese spitali, ka origjinë portugeze, kurse babai i saj Amaro Lopes ka qënë një ish futbollist që ka luajtur për [[F.C. Paços de Ferreira|Paços de Ferreira]].<ref name="tema"/><ref name="mais">{{cite news|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/reportagem/benfica-at-madrid/a-heranca-portuguesa-de-griezmann-antoine-lopes-griezmann|title=A herança portuguesa de Griezmann, Antoine 'Lopes' Griezmann|trans-title=Origjina portugeze e Griezmann, Antoine 'Lopes' Griezmann|website=Maisfutebol|language=pt|author=Vítor Hugo Alvarenga|date=28 shtator 2015|accessdate=5 korrik 2016}}</ref> Amaro Lopes erdhi në Francë me gruan e tij Carolina për të punuar në ndërtim në vitin 1957, ku Isabelle lindi, dhe vdiq në vitin 1992 ku nipi i tij ishte ende foshnje.<ref name="mais"/> Si fëmijë, Griezmann zakonisht i kalonte pushimet verore në [[Paços de Ferreira]] të Portugalisë.<ref name="mais"/> Griezmann e nisi karrierën me klubin lokal të qytetit të lindjes UF Mâcon.<ref name ="griezmann_career">{{cite web|url=http://www.fff.fr/selections/m19ans/actualite/533899.shtml|title=Griezmann: "Un rêve de porter le maillot bleu"|trans-title=Griezmann: "Është një ëndërr të vesh fanellën blu"|publisher=[[Federata Franceze e Futbollit]]|language=fr|date=25 qershor 2010|accessdate=27 qershor 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100629223639/http://www.fff.fr/selections/m19ans/actualite/533899.shtml|archivedate=29 qershor 2010}}</ref> Gjatë kohës që ishte atje, ai bëri disa prova me klube profesioniste me qëllim për të fituar në vënd në njërën prej akademive të tyre, por u refuzua për shkak të përmasave të tij dhe trupit të lehtë.<ref name ="griezmann_career" /> Në vitin 2005, gjatë kohës që ishte në provë te [[Montpellier HSC|Montpellier]], Griezmann luajti në një miqësore kundër akademisë së të rinjëve të [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] në Paris, duke i lënë mbresa shumë klubeve, përfshirë edhe klubin spanjoll [[Real Sociedad]], që kishte dëruar disa zbulues talentesh. Pas ndeshjes, zyrtarët e klubit i ofruan atij një provë një-javore në [[San Sebastián]], të cilën ai e pranoi, Atij më vonë ju ofrua edhe një javë e dytë qëndrimi në klub. Klubi më pas telefonoi prindërit e tij dhe i ofroi zyrtarisht një kontratë të rinjsh. Prindërit e Griezmann fillimisht ngurruan që të lejonin djalin e tyre të zhvendosej në Spanjë, por më pas ndërruan mëndje pasi morën siguri.<ref name ="griezmann_career" /><ref>{{cite web|url=http://real-sociedad.diariovasco.com/noticias/2009-10-01/antoine-lloraba-principio-estuvo-20091001.html|title=Antoine lloraba al principio y estuvo tres veces a punto de irse|trans-title=Antoine qau në fillim dhe ishte gati për t'u larguar tre herë|newspaper=[[El Diario Vasco]]|language=es|date=1 tetor 2009|accessdate=19 korrik 2017|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111608/http://real-sociedad.diariovasco.com/noticias/2009-10-01/antoine-lloraba-principio-estuvo-20091001.html|url-status=dead}}</ref> ==Karriera me klube== ===Real Sociedad=== ====Vitet e para==== Kur arriti për herë të parë në Real Sociedad, Griezmann u paraqit me skautin francez të klubit ndërsa ndiqte shkollën përtej kufirit në [[Bayonne]], duke u stërvitur në mbrëmjet në selinë e klubit në [[San Sebastián]].<ref name ="griezmann_career"/> Griezmann qëndroi në akademi për katër vite dhe u thirr në ekipin e parë nga trajneri [[Martín Lasarte]] në verën e vitit 2009 për fazën parasezonale para nisjes së sezonit 2009–10. Ai shënoi pesë gola në katër ndeshje miqësore dhe u thirr për ekip për ndeshjen hapëse të sezonit, duke përfituar edhe nga dëmtimet në repartin e sulmit. Kjo ishte një gjë e pazakontë pasi Griezmann ende nuk kishte debutuar me ekipin rezervë.<ref name ="griezmann_career"/> ====2009–2011: Debutimi me ekipin e parë==== Griezmann bëri debutimin e tij si profesionist më 2 shtator 2009 në ndeshjen e [[Copa del Rey|Kupës së Mbretit]] kundër [[Rayo Vallecano]]s, duke hyrë si zëvëndësues në minutën e 77të.<ref>{{cite web|url=http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=060302|title=La Real, apeada de la Copa (0–2)|publisher=Real Sociedad|language=es|date=2 shtator 2009|access-date=27 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100829030943/http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=060302|archive-date=29 gusht 2010|url-status=live}}</ref> Katër ditë më vonë, Griezmann luajti ndeshjen e parë në kampionat kundër [[Real Murcia C.F.|Real Murcias]]. Më 27 shtator, ai luajti ndeshjen e parë si titullar si dhe shënoi golin e parë si profesionist në fitoren 2–0 kundër [[S.D. Huesca|Huescas]].<ref>{{cite web|url=http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=060108&jornada=102589|title=La Real vence y convence (2–0)|publisher=Real Sociedad|language=es|date=27 shtator 2009|access-date=27 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715170052/http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=060108&jornada=102589|archive-date=15 korrik 2011|url-status=live}}</ref> Dy javë më vonë, Griezmann shënoi golin e dytë të fitores 2–0 kundër [[U.D. Salamanca|Salamancës]].<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=277042&cc=5901|title=Real Sociedad 2–0 U.D. Salamanca|publisher=ESPN FC|language=en|date=11 tetor 2009|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025191024/http://www.espnfc.com/match?id=277042&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Në nëntor, ai shënoi në ndeshjet kundër [[Hércules CF|Hércules]] dhe [[Recreativo de Huelva|Huelvës]].<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=277213&cc=5901|title=Hercules 5–1 Real Sociedad|publisher=ESPN FC|language=en|date=1 nëntor 2009|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190710/http://www.espnfc.com/match?id=277213&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=277147&cc=5901|title=Real Sociedad 1–0 Recreativo Huelva|publisher=ESPN FC|language=en|date=7 nëntor 2009|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025191315/http://www.espnfc.com/match?id=277147&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Me vazhdimin e sezonit, Griezmann vazhdoi të luante rregullisht në formacion, duke shënuar në ndeshjet kundër [[Cádiz CF|Cádizit]] dhe [[CD Numancia|Numancias]], të dyja të fituara.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=276992&cc=5901|title=Real Sociedad 4–1 Cádiz|publisher=ESPN FC|language=en|date=9 janar 2010|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190921/http://www.espnfc.com/match?id=276992&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/match?id=276999&cc=5901|title=Real Sociedad 2–1 Numancia|publisher=ESPN FC|language=en|date=7 mars 2010|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190742/http://www.espnfc.com/match?id=276999&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Real Sociedadi e mbylli kampionatin në vendin e parë dhe siguroi ngjitjen në [[La Liga]] për sezonin e ardhshëm.<ref>{{cite news|url=http://uk.eurosport.yahoo.com/13062010/58/la-liga-real-sociedad-win-promotion.html|title=Real Sociedad win promotion|website=Yahoo Sport|language=en|date=13 qershor 2010|access-date=22 mars 2011|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915124629/http://uk.eurosport.yahoo.com/13062010/58/la-liga-real-sociedad-win-promotion.html|archive-date=15 shtator 2012|url-status=live}}</ref> Më 8 prill 2010, Griezmann firmosi një marrëveshje të re pesë-vjeçare me klubin. Kjo ishte kontrata e tij e parë si profesionist, e cila përfshinte një klauzolë lirimi 30 milion €.<ref>{{cite web|url=http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=110100&id=108343|title=Comunicado Oficial: Griezmann renueva su contrato con la Real|publisher=Real Sociedad|language=es|date=8 prill 2010|access-date=27 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620192558/http://www.realsociedad.com/caste/home/real.asp?menu=110100&id=108343|archive-date=20 qershor 2010|url-status=live}}</ref> Gjatë kësaj kohe, për të kishte interes nga disa klube franceze, veçanërisht [[Olympique Lyonnais|Lyoni]].<ref>{{cite news|url=http://www.tribalfootball.com/how-real-sociedad-managed-land-griezmann-ahead-lyon-auxerre-357751|title=How Real Sociedad managed to land Griezmann ahead of Lyon, Auxerre|website=Tribal Football|language=en|date=10 prill 2010|access-date=27 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007201638/http://www.tribalfootball.com/how-real-sociedad-managed-land-griezmann-ahead-lyon-auxerre-357751|archive-date=7 tetor 2009}}</ref> Ai bëri debutimin e tij në La Liga më 29 gusht në suksesin 1–0 kundër [[Villarreal CF|Villarrealit]] në javën e dytë të sezonit. Në intervistën pas ndeshjes, ai deklaroi se debutimi i tij "ishte një ëndërr fëmijërie e bërë realitet".<ref>{{cite news|url=http://real-sociedad.diariovasco.com/noticias/2010-09-02/griezmann-disfruto-como-nino-20100902.html|title=Griezmann disfrutó como un niño|newspaper=El Diario Vasco|language=es|date=2 shtator 2010|access-date=3 shtator 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905095255/http://real-sociedad.diariovasco.com/noticias/2010-09-02/griezmann-disfruto-como-nino-20100902.html|archive-date=5 shtator 2010|url-status=live}}</ref> Goli i tij i parë në elitën e futbollit spanjoll erdhi më 25 tetor në fitoren 3–0 kundër [[Deportivo de La Coruña|Deportivo La Coruñës]].<ref>{{cite news|url=https://www.lequipe.fr/Football/breves2010/20101025_232456_griezmann-conduit-la-sociedad.html|title=Griezmann conduit la Sociedad|newspaper=L'Équipe|language=fr|date=25 tetor 2010|access-date=8 nëntor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101028104905/http://www.lequipe.fr/Football/breves2010/20101025_232456_griezmann-conduit-la-sociedad.html|archive-date=28 tetor 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.lequipe.fr/Football/breves2010/20101026_174516_griezmann-avait-prepare-son-coup.html|title=Griezmann avait préparé son coup|newspaper=L'Équipe|language=fr|date=26 tetor 2010|access-date=8 nëntor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029024948/http://www.lequipe.fr/Football/breves2010/20101026_174516_griezmann-avait-prepare-son-coup.html|archive-date=29 tetor 2010}}</ref> Ai gjithashtu shënoi në javën pasardhëse kundër [[Málaga CF|Málagës]].<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=302122&cc=5901|title=Sociedad prosper at Malaga|publisher=ESPN FC|language=en|date=31 tetor 2010|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190826/http://www.espnfc.com/report?id=302122&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Më 14 nëntor, Griezmann shënoi golin e vetëm të ekipit në humbjen 2–1 kundër Hércules.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=302080&cc=5901|title=Duo on song for Hercules|publisher=ESPN FC|language=en|date=14 nëntor 2010|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190924/http://www.espnfc.com/report?id=302080&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Ai e nisi vitin e ri 2011 duke shënuar në fitoren 4–0 kundër [[Getafe CF|Getafes]] më 15 janar.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=301936&cc=5901|title=Four-star Sociedad batter Getafe|publisher=ESPN FC|language=en|date=15 janar 2011|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025191014/http://www.espnfc.com/report?id=301936&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Pas kësaj, ai qëndroi pa shënuar për nëntë ndeshje: ai u zhbllokua më 20 mars duke shënuar në humbjen 2–1 kundër [[Racing de Santander|Racing Santander]].<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=302037&cc=5901|title=Giovani strike sinks Sociedad|publisher=ESPN FC|language=en|date=20 mars 2011|access-date=22 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025191337/http://www.espnfc.com/report?id=302037&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Griezmann e mbylli sezonin 2010–11 me 7 gola në 37 ndeshje në La Liga. ====2011–2014: Suksesi vetjak, vitet si protagonist==== Griezmann mungoi në ndeshjen e parë të sezonit 2011–12. Ai u rikthye për ndeshjen e dytë kundër [[FC Barcelona|Barcelonës]], duke shënuar një nga golat e barazimit 2–2 në shtëpi.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?id=324005&cc=5901 |title=Sociedad peg Barca back|publisher=ESPN FC|language=en|date=10 shtator 2011|access-date=14 shtator 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190845/http://www.espnfc.com/report?id=324005&cc=5901|archive-date=25 tetor 2017|url-status=live}}</ref> Ai e mbylli këtë sezon me 7 gola në 35 ndeshje në La Liga. Më 1 qershor 2013, në ndeshjen e fundit të kampionatit për sezonin 2012–13, Griezmann shënoi golin e vetëm të fitores kundër Deportivo La Coruñës, duke i siguruar ekipit kualifikimin në [[UEFA Liga e Kampionëve|UEFA Ligën e Kampionëve]] për herë të parë që nga sezoni 2003–04.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/report?gameId=348170|title=Sociedad send Deportivo down|publisher=ESPN FC|language=en|date=1 qershor 2013|access-date=1 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115144108/http://www.espnfc.com/report?gameId=348170|archive-date=15 nëntor 2017|url-status=live}}</ref> Më 20 gusht 2013, Griezmann shënoi me një gjuajtje në ajër kundër Lyonit në Francë në fazën play-off të Ligës së Kampionëve. Real Sociedadi fitoi me rezultatin e përgjithshëm 4–0 dhe u kualifikua në fazën e grupeve.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/020c-0e85bae2ccc6-afad2215d5fb-1000--real-s-stylish-return-leaves-lyon-reeling/|title=Real's stylish return leaves Lyon reeling|publisher=UEFA|language=en|author=Martyn Hindley|date=20 gusht 2013|access-date=22 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20251207024655/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/020c-0e85bae2ccc6-afad2215d5fb-1000--real-s-stylish-return-leaves-lyon-reeling/|archive-date=7 dhjetor 2025|url-status=live}}</ref> Në kampionat, Griezmann arriti të shënonte 16 gola, duke u dalluar me paraqitjet e tij: ai shënoi 8 gola në muajt tetor dhe nëntor. Në janar 2014, ai shënoi në derbin bask kundër [[Athletic Bilbao]]s, duke ndihmuar Sociedadin të fitonte 2–0.<ref>{{cite web|url=http://www.insidespanishfootball.com/93246/real-sociedad-2-0-athletic-club-bilbao-griezmann-wonder-goal-seals-basque-derby-win/|archive-date=2 shkurt 2017|title=Real Sociedad 2–0 Athletic Club Bilbao: Griezmann wonder-goal seals Basque derby win|website=Inside Spanish Football|language=en|author=Tre Atkinson|date=5 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202003553/http://www.insidespanishfootball.com/93246/real-sociedad-2-0-athletic-club-bilbao-griezmann-wonder-goal-seals-basque-derby-win/|access-date=2 shkurt 2017}}</ref> Ai e mbylli sezonin me 20 gola në të gjitha kompeticionet. ===Atlético Madrid=== ====2014–2015: Sezoni i parë në kryeqytet==== Më 28 korrik 2014, [[Atlético Madrid]]i siguroi kartonin e Griezmann duke paguar klauzolën e lirimit prej 30 milion €.<ref>{{cite web|url=http://en.atleticodemadrid.com/noticias/agreement-with-real-sociedad-for-the-transfer-of-griezmann|title=Agreement with Real Sociedad for the transfer of Griezmann|publisher=Atlético Madrid|language=en|date=28 korrik 2014|access-date=2 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155214/https://en.atleticodemadrid.com/noticias/agreement-with-real-sociedad-for-the-transfer-of-griezmann|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Atlético Madrid deal for Antoine Griezmann announced|url=http://as.com/diarioas/2014/07/28/english/1406542239_945649.html|newspaper=Diario AS|language=en|date=28 korrik 2014|access-date=28 korrik 2014|archive-date=29 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729202547/http://as.com/diarioas/2014/07/28/english/1406542239_945649.html|url-status=dead}}</ref> Ai kaloi vizitat mjeksore dhe firmosi një kontratë gjashtë-vjeçare.<ref>{{cite web|url=http://en.atleticodemadrid.com/noticias/welcome-griezmann|title=Welcome, Griezmann!|publisher=Atlético Madrid|language=en|date=29 korrik 2014|access-date=2 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155207/https://en.atleticodemadrid.com/noticias/welcome-griezmann|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.atleticodemadrid.com/jugadores/antoine-griezmann-2017-2018-2|title=Griezmann|publisher=Atlético Madrid|language=en|access-date=2 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825235356/https://en.atleticodemadrid.com/jugadores/antoine-griezmann-2017-2018-2|archive-date=25 gusht 2023|url-status=live}}</ref> Griezmann bëri debutimin e tij me klubin më 19 gusht në ndeshjen e parë të [[Supercopa de España|Superkupës së Spanjës]] kundër [[Real Madrid C.F.|Real Madridit]], duke zëvëndësuar [[Saúl Ñíguez]] në minutën e 57të.<ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/football/live/match/325067/report|title=Spanish Super Copa: Real Madrid and Atletico draw 1–1 in first leg|publisher=Sky Sports|language=en|date=19 gusht 2014|access-date=20 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821063355/http://www1.skysports.com/football/live/match/325067/report|archive-date=21 gusht 2014|url-status=live}}</ref> Ai shënoi golin e parë me klubin më 17 shtator në humbjen 3–2 kundër [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] në fazën e grupeve të Ligës së Kampionëve.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2014315--olympiacos-vs-atleti/|title=Olympiacos stun Atlético in five-goal thriller|publisher=UEFA|language=en|date=17 shtator 2014|access-date=12 nëntor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20260606082757/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2014315--olympiacos-vs-atleti/|archive-date=6 qershor 2026|url-status=live}}</ref> Golat e tij të parë në kampionat erdhën më 1 nëntor në fitoren 4–2 kundër [[Córdoba C.F.|Córdobës]].<ref>{{cite web|url=https://uk.soccerway.com/matches/2014/11/01/spain/primera-division/club-atletico-de-madrid/cordoba-cf/1821517/|title=Atlético Madrid vs. Córdoba 4–2|publisher=Soccerway|language=en|access-date=2 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204164243/https://uk.soccerway.com/matches/2014/11/01/spain/primera-division/club-atletico-de-madrid/cordoba-cf/1821517/|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Më 21 dhjetor, Griezmann shënoi tregolëshin e parë në karrierë në fitoren 4–1 kundër Athletic Bilbaos.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/30483807|title=Athletic Bilbao 1–4 Atletico Madrid|publisher=BBC Sport|language=en|date=21 dhjetor 2014|access-date=21 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204160738/https://www.bbc.co.uk/sport/football/30483807|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Në janar, ai u shpall fituesi i çmimit [[Lojtari i Muajit në La Liga]], pavarësisht se luajti në vetëm tre nga pesë ndeshjet e ekipit.<ref name="lfp january">{{cite web|title=Antoine Griezmann, Liga BBVA player of the month for January|url=http://www.laliga.es/en/news/antoine-griezmann-liga-bbva-player-of-the-month-for-january|publisher=Liga de Fútbol Profesional|language=en|date=5 shkurt 2015|access-date=5 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305214323/http://www.laliga.es/en/news/antoine-griezmann-liga-bbva-player-of-the-month-for-january|archive-date=5 mars 2016}}</ref> Më 7 prill 2015, Griezmann shënoi kundër ish ekipit të tij Real Sociedad dhe refuzoi të festonte në shenjë respekti.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report?gameId=402336|title=Atletico Madrid beat Real Sociedad to keep pressure on leaders|publisher=ESPN FC|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818200616/https://www.espn.com/soccer/report?gameId=402336|archive-date=18 gusht 2020}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=PopTD88sN5g Resumen de Atlético de Madrid (2–0) Real Sociedad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627095849/https://www.youtube.com/watch?v=PopTD88sN5g&gl=US&hl=en |date=27 qershor 2020 }}, Kanali zyrtar i [[La Liga|La Ligës]] në YouTube (në spanjisht), 7 prill 2015</ref> Dy javë më pas, ai shënoi dy gola në suksesin 3–0 kundër [[Elche CF|Elches]], duke arritur në kuotën e 22 golave në kampionat. Ai kaloi [[Karim Benzema]]n si lojtari francez me më shumë gola në një sezon të La Ligës.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=esp/news/newsid=2240639.html|archive-url=https://archive.today/20150429143747/http://www.uefa.com/memberassociations/association=esp/news/newsid=2240639.html|url-status=dead|archive-date=29 prill 2015|title=Griezmann makes French history at Atlético|publisher=UEFA|language=en|date=27 prill 2015|access-date=29 prill 2015}}</ref> Griezmann e mbylli kampionatin me 22 gola në 37 ndeshje; ai ishte lojtari i vetëm i ekipit që u zgjodh në Ekipin e Vitit të La Ligës, duke u rreshtuar në sulm krah [[Cristiano Ronaldo]]s dhe [[Lionel Messi]]t.<ref name="laliga 2015">{{cite web|url=http://www.laliga.es/en/news/the-201415-liga-bbva-ideal-xi|title=The 2014/15 Liga BBVA Ideal XI|publisher=Liga de Fútbol Profesional|language=en|date=15 qershor 2015|access-date=13 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915085526/http://www.laliga.es/en/news/the-201415-liga-bbva-ideal-xi|archive-date=15 shtator 2018}}</ref> ====2015–2017: Zhvillimi në një lojtar të klasit botëror==== Griezmann e nisi sezonin e ri 2015–16 duke shënuar golin e vetëm të ndeshjes hapëse kundër ekipit të sapongjitur në elitë [[U.D. Las Palmas|Las Palmas]].<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/34011857|title=Atletico Madrid 1–0 Las Palmas|publisher=BBC Sport|language=en|date=22 gusht 2015|access-date=23 gusht 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155209/https://www.bbc.co.uk/sport/football/34011857|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Më 15 shtator, ai shënoi të dy golat a fitores kundër [[Galatasaray S.K.|Galatasarayt]] në ndeshjen e parë në grupet e Ligës së Kampionëve.<ref>{{cite web|author=Vetin Cem Yilmaz|title=Griezmann leads Atlético to Galatasaray win |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0225-0e91ab22443e-d1ad9f7ce2fd-1000--griezmann-leads-atletico-to-galatasaray-win/|access-date=13 tetor 2015|publisher=UEFA|language=en|date=15 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910054022/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0225-0e91ab22443e-d1ad9f7ce2fd-1000--griezmann-leads-atletico-to-galatasaray-win/|archive-date=10 shtator 2025|url-status=live}}</ref> Një javë më vonë, goli i tij i dha një tjetër fitore Atléticos në takimin kundër Getafes; kjo fitore i dërgoi kryeqytetasit në krye të La Ligës.<ref>{{cite news|author1=Joseph Walker|title=Antoine Griezmann superb as Atletico Madrid beat Getafe, go top of La Liga|url=http://www.espnfc.co.uk/club/atletico-madrid/1068/blog/post/2625734/antoine-griezmann-superb-as-atletico-madrid-beat-getafe|access-date=13 tetor 2015|publisher=ESPN FC|language=en|date=22 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151008091459/http://www.espnfc.co.uk/club/atletico-madrid/1068/blog/post/2625734/antoine-griezmann-superb-as-atletico-madrid-beat-getafe|archive-date=8 tetor 2015|url-status=live}}</ref> Më 18 tetor, në rikthimin e tij në [[San Sebastián]], Griezmann shënoi me parrabël në minutën e 9të dhe sërisht nuk festoi ndaj ish ekipit të tij Real Sociedad; Atlético fitoi me rezultatin 2–0.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=N0GsjZ7HbAo Resumen de Real Sociedad (0–2) Atlético de Madrid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627095907/https://www.youtube.com/watch?v=N0GsjZ7HbAo&gl=US&hl=en |date=27 qershor 2020 }}, Kanali zyrtar i [[La Liga|La Ligës]] në YouTube (në spanjisht), 18 tetor 2015</ref> Më 27 shkurt 2016, Griezmann shënoi golin e vetëm në derbin kundër Real Madridit.<ref>{{cite news|author1=Sid Lowe|title=Atlético Madrid wreck Real title hopes through Antoine Griezmann|url=https://www.theguardian.com/football/2016/feb/27/real-madrid-atletico-madrid-la-liga-match-report|access-date=27 shkurt 2016|newspaper=The Guardian|language=en|location=Londër|date=27 shkurt 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155207/https://www.theguardian.com/football/2016/feb/27/real-madrid-atletico-madrid-la-liga-match-report|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Më 13 prill, ai shënoi të dy golat e fitores 2–0 në shtëpi kundër Barcelonës në ndeshjen e kthimit çerek-finale të Ligës së Kampionëve; ky rezultat eliminoi Barcelonën, kampion në fuqi, nga kompeticioni.<ref>{{cite news|author1=Sid Lowe|title=Atlético Madrid's Antoine Griezmann sends Barcelona crashing out|url=https://www.theguardian.com/football/2016/apr/13/atletico-madrid-barcelona-champions-league-match-report|access-date=13 prill 2016|newspaper=The Guardian|language=en|location=Londër|date=13 prill 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155216/https://www.theguardian.com/football/2016/apr/13/atletico-madrid-barcelona-champions-league-match-report|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Në ndeshjen e dytë gjysëm-finale kundër [[FC Bayern München|Bayern München]] në [[Allianz Arena]], Griezmann shënoi golin vendimtar që kualifikoi ''Los Colchoneros'' në finale.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/bayern-munich-vs-atletico-madrid-match-report-antoine-griezmann-scores-vital-away-goal-as-visitors-a7012171.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220507/https://www.independent.co.uk/sport/football/european/bayern-munich-vs-atletico-madrid-match-report-antoine-griezmann-scores-vital-away-goal-as-visitors-a7012171.html|archive-date=7 maj 2022|url-access=subscription |url-status=live|title=Bayern Munich vs Atletico Madrid match report: Antoine Griezmann scores vital away goal as visitors shock Bayern|newspaper=The Independent|language=en|date=3 maj 2016|access-date=22 janar 2017}}</ref> Në finalen e luajtur në [[San Siro]], Griezmann goditi traversën me penallti në fillimin e pjesës së dytë. Koha e rregullt dhe shtesa u mbyllën në barazim 1–1, duke e dërguar ndeshjen në gjuajtjet e penalltive, aty ku Griezmann shënoi në tentativën e tij, por Atlético u mposht 5–3.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/022d-0e957c5979eb-37493cb53cd0-1000--spot-on-real-madrid-defeat-atletico-in-final-again/|title=Spot-on Real Madrid defeat Atlético in final again|publisher=UEFA|language=en|date=28 maj 2016|access-date=30 maj 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110225552/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2016/matches/round=2000638/match=2015789/postmatch/report/index.html|archive-date=10 janar 2018|url-status=live}}</ref> Më 23 qershor 2016, Griezmann rinovoi kontratën e tij me klubin deri në vitin 2021. Më 1 nëntor, ai shënoi dy gola kundër ekipit rus [[FC Rostov|Rostov]] (përfshirë një gol në minutën e 93të) duke i dhënë Atléticos fitoren dhe kualifikimin në raundin e 16-tave dy ndeshje para përfundimit të grupeve.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0233-0e9593b22f86-6b1d9d2c266f-1000--arsenal-paris-atletico-bayern-go-through/|title=Arsenal, Paris, Atlético, Bayern go through|publisher=UEFA|language=en|date=1 nëntor 2016|access-date=22 mars 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250729040205/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0233-0e9593b22f86-6b1d9d2c266f-1000--arsenal-paris-atletico-bayern-go-through/|archive-date=29 korrik 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2019336--atleti-vs-rostov/|title=Atlético Madrid's vs FC Rostov match summary|publisher=UEFA|language=en|author1=Joseph Walker|author2=Richard Van Poortvliet|date=1 nëntor 2016|access-date=22 mars 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251114093820/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2019336--atleti-vs-rostov/|archive-date=14 nëntor 2025|url-status=live}}</ref> Më 2 dhjetor, ai u rendit i treti në garën për [[Topi i artë|Topin e Artë]] mbrapa Lionel Messit dhe fituesit Cristiano Ronaldo. Më 22 prill 2017, Griezmann shënoi golin e tij të 100të në La Liga në suksesin minimal kundër [[RCD Espanyol|Espanyolit]], duke u bërë francezi i dytë pas Benzemas që e arrin këtë shifër.<ref name=100th>{{cite news|title=Atletico star Griezmann brings up 100 goals in LaLiga|url=https://www.fourfourtwo.com/news/atletico-star-griezmann-brings-100-goals-laliga|access-date=3 tetor 2018|publisher=FourFourTwo|language=en|date=22 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204155209/https://www.fourfourtwo.com/news/atletico-star-griezmann-brings-100-goals-laliga|archive-date=4 dhjetor 2022|url-status=live}}</ref> Griezmann e mbylli sezonin me 26 gola në 53 ndeshje në të gjitha kompeticionet. Pas një tjetër sezoni pa trofe për Atléticon, media filloi të spekullonte për një transferim të mundshëm të francezit te [[Manchester United F.C.|Manchester United]]. Megjithatë, ai e rinovoi sërisht kontratën në përfundim të sezonit. Klauzola e tij e lirimit u bë 100 milion €.<ref>{{cite web|url=http://en.atleticodemadrid.com/noticias/griezmann-extends-his-contract-for-one-more-season|title=Griezmann extends his contract for one more season|publisher=Atlético Madrid|language=en|date=13 qershor 2017|access-date=24 qershor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225060554/http://en.atleticodemadrid.com/noticias/griezmann-extends-his-contract-for-one-more-season|archive-date=25 dhjetor 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/football/2017/06/13/antoine-griezmann-signs-new-atletico-madrid-contract-end-man/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/football/2017/06/13/antoine-griezmann-signs-new-atletico-madrid-contract-end-man/|archive-date=11 janar 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=Antoine Griezmann signs new Atletico Madrid contract to end Man Utd interest|newspaper=The Daily Telegraph|language=en|date=13 qershor 2017|access-date=24 qershor 2017}}{{cbignore}}</ref> ====2017–2018: Triumfi në Ligën e Evropës==== ====2017–2018: Triumfi në Ligën e Evropës==== == Referime == <references/> {{Skuadra FC Barcelona}} {{DEFAULTSORT:Griezmann, Antoine}} [[Kategoria:Lindje 1991]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë francezë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren franceze]] [[Kategoria:Futbollistë në Real Sociedad]] [[Kategoria:Futbollistë në Atlético Madrid]] [[Kategoria:Futbollistë në Segunda División]] [[Kategoria:Futbollistë në La Liga]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2014]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2016]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2018]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2020]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2022]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2024]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të FIFA Kupës së Botës]] 9wdgyoaqhaljilytlp0z74uf77tr6tm 0 189442 3060539 3013727 2026-10-30T07:07:33Z CommonsDelinker 1198 Materiali multimedial [[c:File:Ümit_Acar.jpg|Ümit_Acar.jpg]] u largua nga faqja; Ai u fshi nga Commons nga [[c:User:Krd|Krd]] me arsyetimin: No permission since 22 October 2026. 3060539 wikitext text/x-wiki {{joref}}{{pp}} {{Infobox person | name = Ümit Acar | birth_date = 3 nëntor 1955 (60 vjeçar) | birth_place = Kabataş, [[Stamboll]], [[Turqi]] | death_date = | death_place = | role të shquar = Ersoj Ullubej | filma të shquar = Lugina e Ujqërve - Kurthi }} '''Ümit Acar''' (3 nëntor 1955) është aktorë turk. ==Filmografia== *Kurt Kanunu (Kara Kemal) *Açlığa Doymak *İpsiz Recep (Rum Çetenin Başı) *Geç Gelen Bahar (Balıkçı Remzi) *Ayakta Kal (Sadık) *İstiklal: Şehit Kamil: (Mehmet Said) *İstiklal: Şahin Bey (Şahin Bey) *İstiklal: Kara Yılan (Mehmet Sait) *Veysel Karani *[[Lugina e Ujqërve Kurthi]] *Dövme *İyi ki Varsın (İrfan) *Rüyalarda Buluşuruz (Mahmut) *Annenin Oyunu *Ümmü'nün Türküsü *O Şimdi Mahkûm (Baba) *Kırık Kanatlar (Genç Yetkili) *D@bbe (Polis) *Asla Unutma (Fırat) *Şeytan Ayrıntıda Gizlidir *Tabut *Büyük Buluşma *Hekimoğlu (Çömlekçi) *Estağfurullah Yokuşu (Kadavra Süleyman) *Sır KapısıSırlar Dünyası *Güvercin Vadisi *Ruhların Cinayeti *Güneşin Battığı Yer (Halit) *İnsan Kurdu *Ne Ekersen *Emir Sultan (Fırtına Rıza) *Tersine Akan Nehir *Deniz Kızı *Bizim Ev *İslam Adalettir *Vatan Sağolsun *Uzun Gece / Eshab-ı KehfUzun Gece / Eshab-ı Kehf (Yemliha) *Aziz Mahmud Hüdai Hz.Hüdayi Yolu *Hacı Bayram-ı Veli Hz.Hasat (Akşemsettin) *Babalar da Ağlar *Kopuk Dünyalar (Amerikalı Necmi) *Sözde Kızlar *Reis Bey (Mahkum) *PiknikPiknik *Yazgı (Harun) *Temas *Jaguar *GöletGölet Sinema *Adı ÖkkeşAdı Ökkeş *İntikamcı *Tabancamın Sapını *Hekimoğlu *AğlamaAğlama (Murat) *Asi KabadayıAsi Kabadayı *ÖlümsüzÖlümsüz (İlyas) *İntikam Yeminiİntikam Yemini *Erkek Güzeli Sefil BiloErkek Güzeli Sefil Bilo (Bilo'nun Arkadaşı) *Oniki Çılgın KızOniki Çılgın Kız [[Kategoria:Lindje 1955]] [[Kategoria:Aktorë]] [[Kategoria:Aktorë turq]] c1l3ca0gupw6hx1fp67u9a2ekksxomk 4 196848 3060514 3059993 2026-10-30T04:18:17Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 3 ditë te faqja [[Wikipedia:Buletini Teknik/Arkivi 2]] 3060514 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Wikipedia:Buletini Teknik/styles.css" /> <div class="header"> <div class="main-grid"> <div>[[Skeda:Wiki-tech-logo.svg|100px|link=|alt=Stema e Buletinit Teknik]]</div> <div><div class="title">Buletini Teknik</div></div> <div>{{Hub archives|root=Wikipedia:Buletini Teknik|bot=MajavahBot|age=3}}</div> </div> <div class="bt-intro"> <div class="bt-lead">'''Buletini Teknik''' shfaq njoftimet për zhvillimet më të fundit teknike. Faqja përditësohet vetë nga [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] sa herë që ka njoftime të reja.</div> <div class="bt-cards"> <div class="bt-card"> <div class="bt-card-title">Njoftimet në faqen tuaj</div> Nëse doni t'i merrni këto njoftime edhe në faqen tuaj të diskutimit, abonohuni sipas udhëzimeve [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|këtu]]. </div> <div class="bt-card bt-card-note"> <div class="bt-card-title">Nëse faqja zhvendoset</div> Përveç lidhjes më lart, bëni ndryshimin e nevojshëm edhe te [[m:Distribution list/Technical Village Pumps distribution list|lista e shpërndarjes]] në Meta, që njoftimet të vijnë në adresën e re. </div> </div> </div> {{Shortcut|WP:BT}} </div> __TOC__ {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Wikipedia:Buletini Teknik/Arkivi %(counter)d |algo = old(3d) |counter = 2 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} <section begin="dritare" /> m73kq99mz5yvrhuzcyt1wlfvcz4uqfb 0 224158 3060375 2952837 2026-10-29T15:39:46Z Leutrim.P 113691 3060375 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = Gjarpinjt e gjakut | image = | caption = | author = Adem Demaçi | language = [[shqip]] | subject = | zhanri = roman | publisher = [[Jeta e Re]] | data_e_botimit = 1958 | pages = | isbn = }} '''Gjarpinjt e gjakut''' është roman i shkrimtarit dhe disidentit shqiptar [[Adem Demaçi]] i botuar në vitin [[1958]] në [[Prishtinë]],<ref>Robert Elsie (1995), ''Histori e Letërsisë Shqiptare'', përktheu Abdurrahman Myftiu, Tirana & Peja: Dukagjini, 1997. fq. 304</ref>. në revistën letrare [[Jeta e Re]]. Romani kishte aluzione dhe metafora politike lehtë të kuptueshme dhe kërkonte të pëçonte mesazhin që shqiptarët në Kosovë duhej t'i linin anash mëritë dhe hasmëritë me njëri tjetrin dhe energjinë e tyre ta drejtonin kundër pushtuesit serb. Ai ishte shkruar në gjuhën e popullit në mënyrë që të kuptohej edhe nga masat e gjera popullore. Autori fitoi popullaritet në mesin e shqiptarëve mirëpo shumë shpejt ra në syrin e sigurimit jugosllav. Pasi hodhi poshtë kategorikisht një kërkesë për tu bërë anëtar i Lidhjes Komuniste, ai u arrestua dhe u dënua me 5 vjet burg më 1958.<ref>{{Cite web|url=http://fondiademdemaci.org/biografi-e-shkurter-e-adem-demacit/|title=Kopje e arkivuar|url-status=dead|access-date=12 shtator 2017|archive-date=18 janar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118202523/http://fondiademdemaci.org/biografi-e-shkurter-e-adem-demacit/}}</ref> == Referime == {{reflist}} == Literatura == * {{cite book|title=Kënaqësia e leximit|last1=Aliu|first1=Ali|publisher=ASHAK|year=2012|place=Prishtinë|language=sq}} [[Kategoria:Adem Demaçi]] [[Kategoria:Romane shqiptare]] [[Kategoria:Libra shqip]] qqvc3t09dj4f2hlspibnyjkr09qbzus 3060378 3060375 2026-10-29T16:02:46Z Leutrim.P 113691 3060378 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = Gjarpinjt e gjakut | image = | caption = | author = Adem Demaçi | language = [[shqip]] | subject = | zhanri = roman | publisher = [[Jeta e Re]] | data_e_botimit = 1958 | pages = | isbn = }} '''Gjarpinjt e gjakut''' është roman i shkrimtarit dhe disidentit shqiptar [[Adem Demaçi]] i botuar në vitin [[1958]] në [[Prishtinë]],<ref>Robert Elsie (1995), ''Histori e Letërsisë Shqiptare'', përktheu Abdurrahman Myftiu, Tirana & Peja: Dukagjini, 1997. fq. 304</ref>. në revistën letrare [[Jeta e Re]]. Romani kishte aluzione dhe metafora politike lehtë të kuptueshme dhe kërkonte të pëçonte mesazhin që shqiptarët në Kosovë duhej t'i linin anash mëritë dhe hasmëritë me njëri tjetrin dhe energjinë e tyre ta drejtonin kundër pushtuesit serb. Ai ishte shkruar në gjuhën e popullit në mënyrë që të kuptohej edhe nga masat e gjera popullore. Autori fitoi popullaritet në mesin e shqiptarëve mirëpo shumë shpejt ra në syrin e sigurimit jugosllav. Pasi hodhi poshtë kategorikisht një kërkesë për tu bërë anëtar i Lidhjes Komuniste, ai u arrestua dhe u dënua me 5 vjet burg më 1958.<ref>{{Cite web|url=http://fondiademdemaci.org/biografi-e-shkurter-e-adem-demacit/|title=Kopje e arkivuar|url-status=dead|access-date=12 shtator 2017|archive-date=18 janar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118202523/http://fondiademdemaci.org/biografi-e-shkurter-e-adem-demacit/}}</ref> == Shih edhe == * [[Adem Demaçi]] == Referime == {{reflist}} == Literatura == * {{cite book|title=Kënaqësia e leximit|last1=Aliu|first1=Ali|publisher=ASHAK|year=2012|place=Prishtinë|language=sq}} [[Kategoria:Adem Demaçi]] [[Kategoria:Romane shqiptare]] [[Kategoria:Libra shqip]] hx57q0johorntei6rms29q7jd7z4jgn 1 244334 3060516 3057566 2026-10-30T04:18:50Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Depresioni i madh/Arkivi 1]] 3060516 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Depresioni i madh/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} nnafoiplx8viezqltx2efl7aqvul2af 1 260426 3060372 2272512 2026-10-29T15:06:08Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060372 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Parisi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} PARISI QE NJIHET SI KRYEQYTETI I FRANCES ESHTE QYTET I BUKUR ME GJELBERIM ME PASTERTI DHE BUKURI TE RRALL.PER MUA ESHTE NJE QYTET I MREKULLUESHEM DHE E DUA SHUME.ENDRRA IME E VETME ESHTE QE KUT TE RRITEM TE SHKOJ NE PARIS NE ATE VEND TE MAHNITSHEM.UNE TANI JAM 10 VJEQE DHE JETOJ NE KOSOVE.UNE DUA QE ENDRRA IME TE BEHET REALITE.PARISI ESHTE QYTETI I DASHURIS.PARISI ESHTE ZEMRA E FRANSES.TE GJITHA QYTETET E FRANCES JANE TE MIRA POR ME I VEQANT ESHTE PARISI.KUSH DO QE E LEXON KETE TEKST SHPRESOJ QE EDHE AJ PERSON TA DOJ SHUME PARISIN POR SECILI NJERI KA NJE NDJENJE NDRYSHE SECILI KA QYTETIN E PREFERUAR TE TIJ. == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Parisi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060371 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen http://www.insee.fr/fr/methodes/default.asp?page=nomenclatures/agregatnaf2008/agregatnaf2008.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250422223632/https://www.apur.org/en/our-works/mobility-changes-greater-paris-grand-paris-historical-trends-current-and-emerging-developments për lidhjen https://www.apur.org/en/our-works/mobility-changes-greater-paris-grand-paris-historical-trends-current-and-emerging-developments. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 16:06 (CET) iasxoa1702so1tyio6rw9z5zl0ay9m2 0 261274 3060545 3047395 2026-10-30T08:20:19Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060545 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Stefan de Vrij | image = DK-Lazio (13).jpg | image_size = 200 | caption = De Vrij duke luajtur për [[S.S. Lazio|Lazion]] në 2018 | fullname = Stefan de Vrij<ref>{{cite news|title=2014 FIFA World Cup Brazil: List of Players|trans-title=2014 FIFA Kupa e Botës Brazil: Lista e lojtarëve|url=http://www.fifadata.com/document/fwc/2014/pdf/fwc_2014_squadlists.pdf|publisher=FIFA|language=en|format=PDF|page=25|date=11 qershor 2014|accessdate=11 qershor 2014|archive-date=6 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806141058/http://www.fifadata.com/document/FWC/2014/pdf/FWC_2014_SquadLists.pdf|url-status=dead}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|5|2|1992|df=y}} | birth_place = [[Ouderkerk aan den IJssel]], Holandë | height = 1.89 m<ref>{{cite web|url=https://www.inter.it/it/squadra/G1014/stefan-de-vrij|title=Stefan de Vrij|website=inter.it|publisher=F.C. Internazionale Milano|language=it|accessdate=20 mars 2019|archive-date=7 qershor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607120243/https://www.inter.it/it/squadra/G1014/stefan-de-vrij|url-status=dead}}</ref> | position = [[Mbrojtësi (futboll)|Mbrojtës]] | currentclub = [[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]] | clubnumber = 6 | youthyears1 = 1997–2002 | youthclubs1 = VV Spirit | youthyears2 = 2002–2009 | youthclubs2 = [[Feyenoord]] | years1 = 2009–2014 | clubs1 = [[Feyenoord]] | caps1 = 135 | goals1 = 7 | years2 = 2014–2018 | clubs2 = [[S.S. Lazio|Lazio]] | caps2 = 95 | goals2 = 8 | years3 = 2018–2026 | clubs3 = [[F.C. Internazionale Milano|Internazionale]] | caps3 = 213 | goals3 = 12 | years4 = 2026– | clubs4 = [[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]] | caps4 = 5 | goals4 = 0 | nationalyears1 = 2007–2008 | nationalteam1 = Holanda U16 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2008–2009 | nationalteam2 = [[Kombëtarja holandeze nën-17 e futbollit|Holanda U17]] | nationalcaps2 = 18 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2010–2011 | nationalteam3 = [[Kombëtarja holandeze nën-19 e futbollit|Holanda U19]] | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2012 | nationalteam4 = [[Kombëtarja holandeze nën-20 e futbollit|Holanda U20]] | nationalcaps4 = 1 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2011–2013 | nationalteam5 = [[Kombëtarja holandeze nën-21 e futbollit|Holanda U21]] | nationalcaps5 = 12 | nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2012– | nationalteam6 = [[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] | nationalcaps6 = 79 | nationalgoals6 = 4 | medaltemplates = | club-update = 20 shtator 2026 | ntupdate = 31 mars 2026 }} '''Stefan de Vrij''' (<small>Holandisht:</small> [[Gjuha holandeze|[ˈsteːfɑn də ˈvrɛi̯]]]; lindur më 5 shkurt 1992) është një [[futbolli]]st profesionist [[Holanda|holandez]] i cili luan si [[Mbrojtësi (futboll)|mbrojtës]] për klubin grek [[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]] dhe [[Kombëtarja holandeze e futbollit|kombëtaren holandeze]]. Ai e filloi karrierën e tij me klubin lokal VV Spirit, kurse si profesionist debutoi me [[Feyenoord]]in në moshën 17 vjeç. Ai shpenzoi pesë vite me klubin [[Eredivisie]], ku për pak kohë shërbeu edhe si [[Kapiteni (futboll)|kapiten]], para se në korrik 2014 të bashkohej me Lazion. Një lojtar i kombëtares holandeze që nga viti 2012, De Vrij ka zhvilluar më shumë se 30 paraqitje me ekipin. Ai ishte pjesë në [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2014]] ku Holanda përfundoi e treta, si dhe u zgjodh në ekipin e turnamentit nga [[Castrol Performance Index]]. ==Jeta e hershme== De Vrij u rrit në [[Ouderkerk aan den IJssel]], në jug të Holandës. Ai është djali më i ri i Jan de Vrij, i cili luajti për klubin lokal VV Spirit, ku Stefan filloi karrierën e futbollit. Vëllezërit e tij më të mëdhenj Niels dhe Eric luajtën futboll të vegjël, por ndoqën rrugë të ndryshme.<ref name="ad">{{cite news|title=Dromen van doorbraak: Stefan de Vrij (16) ontwikkelt zich bij Feyenoord en Oranje sterk|url=http://www.ad.nl/ad/nl/1038/Rotterdam/article/detail/249911/2009/02/03/Dromen-van-doorbraak-Stefan-de-Vrij-16-ontwikkelt-zich-bij-Feyenoord-en-Oranje-sterk.dhtml|newspaper=AD|language=nl|trans-title=Ëndërra për të shpërthyer: Stefan de Vrij (16) zhvillohet fuqimisht te Feyenoord dhe Oranje|date=3 shkurt 2009|accessdate=30 shtator 2009}}</ref> ==Karriera me klube== ===Feyenoord=== [[Skeda:Stefan de Vrij.jpg|parapamje|De Vrij në stërvitje me [[Feyenoord]] në 2012|alt=|majtas|180px]] De Vrij filloi karrierën e tij si futbollist me VV Spirit, një klub lokal i qytetit të tij të lindjes Ouderkerk aan den IJssel; ai shpenzoi atje pesë sezone. Në moshën 10 vjeç, ai mori pjesën në ditën e talenteve të [[Feyenoord]]. Pas disa seancave stërvitore dhe një ndeshje miqësore kundër ARC, De Vrij iu kërkua që të bashkohej me sektorin e të rinjëve të klubit.<ref name="ad"/> Te vv Spirit, De Vrij luante shpesh si mesfushor qëndror, por më pas u kthye në mbrojtës pasi kaloi te Feyenoord. Ai pati një zhvillim të shpjetë në klub. Pasi luajti me ekipin nën-15, De Vrij kërceu direkt në ekipin nën-17, duke mos luajtur fare me nën-16.<ref name="ad"/> Më 17 korrik 2009, De Vrij firmosi një kontratë deri në verën e vitit 2012, e cila ishte e para për të si profesionist.<ref>{{cite news|title=De Vrij tekent eerste profcontract|url=http://www.feyenoord.nl/pages/newsdetail/S2/20090717_contract_de_vrij.aspx|newspaper=Feyenoord.nl|language=nl|trans-title=De Vrij firmosi kontratën e parë si profesionist|date=17 korrik 2009|accessdate=30 shtator 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223230643/http://www.feyenoord.nl/pages/newsdetail/S2/20090717_contract_de_vrij.aspx|archive-date=23 shkurt 2012|df=dmy-all|url-status=dead}}</ref> Ai bëri debutimin e tij me ekipin e parë më 24 shtator 2009 në një ndeshje të [[KNVB Cup]] si vizitor kundër [[Harkemase Boys]]; ai u aktivizua si zëvëndësues në minutën e 58të vend të [[Kelvin Leerdam]] dhe kontriboi në fitoren 5–0.<ref>{{cite news|title=Feyenoord boekt onberispelijke zege in Friesland|url=http://www.feyenoord.nl/pages/datapresenter/S2/10010000000002-10010000000016/wedstrijdinfo.aspx?contentcode=matchinfo&dataid=10010000034816|newspaper=Feyenoord.nl|language=nl|trans-title=Fitore e përkryer e Feyenoord në Friesland|date=21 nëntor 2009|accessdate=30 shtator 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928025718/http://www.feyenoord.nl/pages/datapresenter/S2/10010000000002-10010000000016/wedstrijdinfo.aspx?contentcode=matchinfo&dataid=10010000034816|archivedate=28 shtator 2011|df=dmy-all|url-status=dead}}</ref> Më 6 dhjetor 2009, ai debutoi në [[Eredivisie|kampionat]] në një ndeshje në shtëpi ndaj [[FC Groningen]]; ai zëvëndësoi të njëjtin lojtar, këtë herë në minutën e 89të, me ndeshje që u mbyll me fitoren 3–1 të Feyenoord.<ref>{{cite news|title=Feyenoord via uitstekende tweede helft langs FC Groningen|url=http://www.feyenoord.nl/pages/newsdetail/S1/10010000035467-999-10010000000003.aspx|newspaper=Feyenoord.nl|language=nl|trans-title=Feyenoord fiton ndaj FC Groningen falë një pjese të dytë të shkëlqyer|date=6 dhjetor 2009|accessdate=6 dhjetor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091208102005/http://www.feyenoord.nl/pages/newsdetail/s1/10010000035467-999-10010000000003.aspx|archive-date=8 dhjetor 2009|df=dmy-all|url-status=dead}}</ref> Ai ishte 18 vjeç në kohën kur sezoni i tij i parë si profesionist përfundoi; ai zhvilloi 21 paraqitje, 17 prej të cilave në kampionat. Gjatë sezonit 2012–13, De Vrij zëvëndësoi [[Ron Vlaar]] si kapiten. Megjithatë, pas një vargu paraqitjesh negative në sezonin e ardhshëm, atij j'u hoq shiriti deh në fillim i kaloi sulmuesit italian [[Graziano Pellè]] dhe më pas zëvëndës-kapitenit [[Jordy Clasie]] pasi Pellè pati probleme disiplinore.<ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/football/news/11669/8341347/A-host-of-Premier-League-clubs-are-chasing-Dutch-international-Stefan-De-Vrij|title=A host of Premier League clubs are chasing Dutch international Stefan De Vrij|trans-title=Disa klube të Premier Ligës po ndjekin lojtarin e kombëtares holandeze Stefan de Vrij|publisher=Sky Sports|language=en|date=18 dhjetor 2012|accessdate=20 mars 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://foxsports.nl/video/196323-pelle-ik-zie-aan-je-dat-je-voor-ajax-bent.html|title=Pelle accuses "Ajax" supporter|trans-title=Pelle akuzon mbështetësin e "Ajax"|publisher=Fox Sports|language=en|date=2 mars 2014|accessdate=20 mars 2019|archive-date=27 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527214457/http://foxsports.nl/video/196323-pelle-ik-zie-aan-je-dat-je-voor-ajax-bent.html|url-status=dead}}</ref> ===Lazio=== Më 30 korrik 2014, De Vrij u bashkua me klubin e [[Serie A]] [[S.S Lazio|Lazio]] për një shifër të pacaktuar.<ref name="Lacio">{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/28573394|title=Stefan de Vrij: Netherlands defender signs for Lazio|trans-title=Stefan de Vrij: Mbrojtësi i Holandës firmos për Lazion|publisher=BBC Sport|language=en|date=30 korrik 2014|accessdate=20 mars 2019}}</ref> Duke folur rreth kësaj lëvizje, De Vrij tha: "Lazio e vërtetoi që më donte vërtet dhe jam shumë i lumtur që e kreva këtë lëvizje. Shpresoj të bëhem mbrojtësi më i kompletuar në Itali."<ref name="Lacio"/> Mediat besonin se ai do t'i bashkohej trajnerit [[Louis van Gaal]], i cili drejtoi Holandën, te klubi anglez [[Manchester United F.C.|Manchester United]].<ref name="Lacio"/> Ai debutoi zyrtarisht për klubin më 24 gusht në ndeshjen e raundit të tretë të [[Coppa Italia]]s kundër ekipit të divizionit të tretë [[Bassano Virtus 55 S.T.|Bassano Virtus]]. De Vrij la shenjën e tij duke shënuar golin e tretë të fitores 3–0.<ref>{{cite news|title=Coppa Italia, Lazio a valanga. Udinese, Di Natale show|trans-title=Coppa Italia, Lazio ortek. Udinese, shfaqja e Di Natales|url=http://sport.sky.it/sport/calcio_italiano/2014/08/24/coppa_italia_terzo_turno_risultati_genoa_verona_lazio_cesena_empoli_sampdoria_udinese.html|accessdate=25 gusht 2014|publisher=[[Sky Italia]]|date=24 gusht 2014|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826120711/http://sport.sky.it/sport/calcio_italiano/2014/08/24/coppa_italia_terzo_turno_risultati_genoa_verona_lazio_cesena_empoli_sampdoria_udinese.html|archive-date=26 gusht 2014|url-status=dead}}</ref> Një javë më vonë, ai luajti ndeshjen e parë në Serie A me Lazion që e nisi kampionatin me një disfatë 3–1 ndaj [[A.C. Milan|Milanit]] në [[San Siro]].<ref>{{cite news|title=AC Milan 3–1 Lazio: Inzaghi era starts with a bang|trans-title=AC Milan 3–1 Lazio: Epoka Inzaghi fillon me një goditje|url=http://www.goal.com/en-gb/match/milan-vs-lazio/1836107?ICID=HP_FM_6|publisher=Goal.com|language=en|date=31 gusht 2014|accessdate=31 gusht 2014}}</ref> Më 21 shtator, ai doli me karton të kuq në minutën e 85të të ndeshjes ndaj [[Genoa C.F.C.|Genoa]] të cilën Lazio e kishte dominuar; kjo gjë rezultoi fatale pasi Genoa shënoi dy minuta më vonë me anë të sulmuesit [[Mauricio Pinilla]].<ref>{{cite news|url=http://www1.skysports.com/football/live/match/323239/report|title=Match report from Genoa v Lazio|trans-title=Raporti i ndeshjes Genoa v Lazio|publisher=Sky Sports|language=en|date=21 shtator 2014|accessdate=9 nëntor 2014}}</ref> Lazio arriti deri në [[Finalja e Coppa Italia 2015|finalen]] e kupës, ku u përballën me [[Juventus F.C.|Juventusin]]; ai luajti vetëm 45 minuta dhe u zëvëndësua nga [[Keita Baldé]] me ekipin që humbi ndeshjen 1–2.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/32783652|title=Juventus 2–1 Lazio|publisher=BBC Sport|language=en|date=20 maj 2015|accessdate=21 maj 2015}}</ref> De Vrij e nisi sezonin e tij të dytë me klubin [[Roma|kryeqytetas]] duke luajtur në ndeshjen e [[Supercoppa Italiana 2015]]; ai luajti 90 minuta të plota por Lazio humbi ndeshjen 2–0 në [[Pekin]] të [[Kina|Kinës]].<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-3190373/Juventus-2-0-Lazio-Mario-Mandzukic-Paulo-Dybala-hand-Juve-win-new-strikers-seal-Italian-Super-Cup-Serie-champions.html|title=Juventus 2–0 Lazio: Mario Mandzukic and Paulo Dybala hand Juve win as new strikers seal Italian Super Cup for Serie A champions|trans-title=Juventus 2–0 Lazio: Mario Mandzukic dhe Paulo Dybala i japin Juves fitoren me sulmuesit e rinjë që vulosin Superkupën Italiane për kampionët e Serie A|publisher=Daily Mail|language=en|date=8 gusht 2015|accessdate=8 gusht 2015}}</ref> Në shtator 2015, De Vrij dëmtoi gjurin gjatë një ndeshje me Holandën, por u konsiderua i shëndetshëm për të luajtur edhe një ndeshje tjetër, çka acaroi stafin mjekësor të Lazios.<ref>{{cite news|url=http://www.espnfc.co.uk/lazio/story/2603218/lazio-angry-over-stefan-de-vrij-injury-for-dutch|title=Lazio hit out at Netherlands doctors over Stefan De Vrij injury|trans-title=Lazio akuzon doktorët e Holandës për dëmtimin e Stefan De Vrij|publisher=ESPN FC|language=en|author=Ben Gladwell|date=9 shtator 2015|accessdate=8 nëntor 2015}}</ref> Ai nuk u rikuperua mjaftueshëm dhe operacioni ishte i nevojshëm; operacioni u planifikua për muajin e ardhshëm.<ref>{{cite news|url=http://www.express.co.uk/sport/football/615947/Manchester-United-Stefan-De-Vrij-transfer-target-surgery-knee-injury|title=Manchester United rocked as defensive target needs surgery on knee injury|trans-title=Manchester United tronditet pasi objektivi i mbrojtjes ka nevoj të operohet në gju|publisher=Daily Express|language=en|author=Uche Amako|date=30 tetor 2015|accessdate=8 nëntor 2015}}</ref> Në nëntor, u zyrtarizua se De Vrij do të qëndronte jashtë fushave të lojës për të paktën gjashtë muaj.<ref>{{cite news|url=http://www.dailystar.co.uk/sport/football/473841/Man-United-News-Stefan-De-Vrij-Cristiano-Ronaldo-Guardiola-Schmeichel-Gossip-Rumour-Latest|title=Man United News: Shock six-month injury blow, £70m winger urged to join, Guardiola warning|publisher=Daily Star|language=en|author=Jamie Anderson|date=4 nëntor 2015|accessdate=8 nëntor 2015|archive-date=7 nëntor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107235927/http://www.dailystar.co.uk/sport/football/473841/Man-United-News-Stefan-De-Vrij-Cristiano-Ronaldo-Guardiola-Schmeichel-Gossip-Rumour-Latest|url-status=dead}}</ref> Më 11 shtator 2016, De Vrij shënoi golin e tij të parë në elitën e futbollit italian, duke i dhënë ekipit të tij një barazim ndaj [[A.C. Chievo Verona|Chievos]].<ref>{{cite news|url=http://www.espn.com/soccer/report?gameId=461274|title=Stefan De Vrij grabs point for Lazio|trans-title=Stefan De Vrij kap një pikë për Lazion|publisher=ESPN FC|language=en|date=11 shtator 2016|accessdate=20 mars 2019}}</ref> Në mars 2018, drejtoi sportiv [[Igli Tare]] konfirmoi se De Vrij do të largohej nga klubi pas përfundimit të sezonit me parametër zero.<ref>{{cite news|url=https://indeksonline.net/dorezohet-tare-de-vrij-largohet-nga-lazio-ne-qershor/|title=Dorëzohet Tare: De Vrij largohet nga Lazio në qershor!|publisher=Indeksi Online|language=sq|date=20 shkurt 2018|accessdate=20 mars 2019}}</ref> ===Internazionale=== Pas disa muajsh spekullime, më 28 maj 2018, De Vrij lajmëroi se ai do të bashkohej me [[F.C. Internazionale Milano|Interin]] duke nisur nga 1 korriku.<ref>{{cite news|url=http://www.oranews.tv/article/inter-djeg-konkurencen-de-vrij-firmos-5-vite-si-zikalter|title=Inter "djeg" konkurencën, De Vrij firmos për 5 vite si zikaltër|publisher=Ora News|language=sq|date=25 mars 2018|accessdate=20 mars 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=http://top-channel.tv/2018/05/11/de-vrij-molle-sherri-ne-serie-a-midis-lazios-e-interit/|title=De Vrij, “mollë sherri” në Serie A midis Lazios e Interit|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=11 maj 2018|accessdate=20 mars 2019}}</ref> Ai u prezantua dhjetë ditë më vonë ku firmosi një kontratë deri në qershor 2023.<ref>{{cite news|url=http://www.panorama.com.al/sport/interi-prezanton-stefan-de-vrij-holandezi-jep-intervisten-e-pare-si-lojtar-i-zikalterve/|title=Interi prezanton Stefan de Vrij, holandezi jep intervistën e parë si lojtar i zikaltërve|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=11 korrik 2018|accessdate=20 mars 2019}}</ref> De Vrij mori fanellën me numrin 6 dhe debutoi në ndeshjen hapëse të sezonit ndaj [[U.S. Sassuolo Calcio|Sassuolos]] më 19 gusht.<ref>{{cite news|url=https://www.supersport.al/cfare-zhgenjimi-nga-interi-e-mposht-sassuolo-qe-ne-start/|title=Çfarë zhgënjimi nga Interi, e mposht Sassuolo që në start|publisher=Supersport.al|language=sq|author=Adi Metaliu|date=19 gusht 2018|accessdate=20 mars 2019}}</ref> Ai shënoi golin e parë një javë më vonë, duke i dhënë avantazhin e përkohshëm Interit 2–0 përball [[Torino F.C.|Torinos]] në shtëpi në një barazim 2–2.<ref>{{cite web|url=http://gazeta-shqip.com/lajme/2018/08/26/inter-me-dy-fytyra-torino-barazon-2-2-ne-san-siro/|title=Inter me dy fytyra, Torino barazon 2-2 në “San Siro”|publisher=Gazeta Shqip|language=sq|date=26 gusht 2018|accessdate=19 mars 2019}}</ref> Në shtator 2018, De Vrij luajti ndeshjen e tij të 100të në Serie A në triumfin 2–1 në shtëpi ndaj [[ACF Fiorentina|Fiorentinës]].<ref>{{cite web|url=https://www.inter.it/en/news/64263/inter-2-1-fiorentina-all-you-need-to-know|title=Inter 2-1 Fiorentina, all you need to know|trans-title=Inter 2-1 Fiorentina, gjithçka që duhet të dini|website=inter.it|publisher=F.C. Internazionale Milano|language=en|date=26 shtator 2018|accessdate=19 mars 2019|archive-date=21 mars 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321021527/https://www.inter.it/en/news/64263/inter-2-1-fiorentina-all-you-need-to-know|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://konica.al/2018/09/mposht-fiorentinen-inter-nis-te-funksionoje/|title=Mposht Fiorentinën, Inter nis të funksionojë|publisher=Konica.al|language=sq|date=25 shtator 2018|accessdate=19 mars 2019}}</ref> Ai gjithashtu zhvilloi paraqitjen e parë sezonale në Ligën e Kampioneve në javën e parë të fazës së grupeve kundër [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]]; De Vrij asistoi me kokë golin e fitores të [[Matías Vecino]]s në minutën e 92të.<ref>{{cite web|url=https://konica.al/2018/09/triplete-e-messit-permbysje-e-bukur-e-interit/|title=Tripletë e Messit, përmbysje e bukur e Interit|publisher=Konica.al|language=sq|date=18 shtator 2018|accessdate=19 mars 2019}}</ref> Ai luajti 5 nga 6 ndeshjet në fazën e grupeve, me Interin që u eliminua pasi e mbylli Grupin B në vendin e tretë; pavarësisht se kishte pikë (8) dhe golavarazh (–1) të barabartë me Tottenhamin, klubi anglez u kualifikua për shkak të rregullit të golit jashtë fushe.<ref>{{cite web|url=https://shqiptarja.com/lajm/champions-interi-ben-vetevrasje-liverpool-e-tottenham-ne-18|title=Champions/ Interi bën vetëvrasje, Liverpool e Tottenham në 1/8|publisher=Shqiptarja.com|language=sq|date=12 dhjetor 2018|accessdate=19 mars 2019}}</ref> ''Zikaltrit'' u transferuan në fazën me eliminim direkt të [[2018–19 UEFA Liga e Evropës|Ligës së Evropës]], ku në ndeshjen e kthimit të raundit të 16-tave më 14 mars 2019, gabimi i De Vrij në kontrollin e topit i kushtoi Interit eliminimin nga gjermanët e [[Eintracht Frankfurt]], që u kualifikuan me rezultatin e përgjithshëm 1–0.<ref>{{cite web|url=https://indeksonline.net/ky-eshte-interi-i-madh-serbi-21-vjecar-e-eliminon-nga-europa-lige/|title=Inter turpërohet dhe eliminohet nga Europa Ligë|publisher=Indeksi Online|language=sq|date=14 mars 2019|accessdate=19 mars 2019}}</ref> Tre ditë më vonë, De Vrij shënoi në ndeshjen e [[Derby della Madonnina]] kundër rivalëve të Milanit, duke ndihmuar ekipin e tij të fitoj 3–2,<ref>{{cite web|url=https://www.supersport.al/milani-ndalet-tek-me-e-bukura-derbi-ngjyroset-zikalter/|title=Milani ndalet tek më e bukura, derbi ngjyroset zikaltër!|publisher=Supersport.al|language=sq|author=Sotir Kora|date=18 mars 2019|accessdate=19 mars 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319155241/https://www.supersport.al/milani-ndalet-tek-me-e-bukura-derbi-ngjyroset-zikalter/|archive-date=19 mars 2019|url-status=dead}}</ref> të rimarr vendin e tretë në kampionat,<ref>{{cite web|url=https://lajmi.net/inter-e-pushton-san-siron-mposht-milanin-ne-nje-ndeshje-dramatike/|title=Inter e ‘pushton’ San Siron, mposht Milanin në një ndeshje dramatike|publisher=Lajmi.net|language=sq|date=17 mars 2019|accessdate=19 mars 2019}}</ref> dhe të fitoj dy herë brënda një sezoni në kampionat që nga sezoni 2011–12.<ref>{{cite web|url=https://www.inter.it/en/news/66951/inter-starting-to-dominate-the-derbymilano|title=Inter starting to dominate the #DerbyMilano|trans-title=Inter fillon të dominoj #DerbyMilano|website=inter.it|publisher=F.C. Internazionale Milano|language=en|date=18 mars 2019|accessdate=19 mars 2019|archive-date=21 mars 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321023257/https://www.inter.it/en/news/66951/inter-starting-to-dominate-the-derbymilano|url-status=dead}}</ref> ===Panathinaikos=== Më 30 qershor 2026, De Vrij firmosi një kontratë një-vjeçare me klubin grek [[Panathinaikos F.C.|Panathinaikos]]. Ai u emërua [[Kapiten (futboll)|kapiten]] për sezonin 2026–27. De Vrij bëri debutimin e tij në Superligën Greke më 31 gusht duke luajtur 90 minuta të plota në fitoren 2–0 kundër [[Levadiakos F.C.|Levadiakos]]. ==Karriera ndërkombëtare== ===Të rinjtë=== Zhvillimi i shpejt i De Vrij te Feyenoord ra në sy, dhe ai shpejt u bë pjesë e ekipeve të të rinjëve.<ref name="ad"/> Më 21 nëntor 2007, Holanda nën-16 fitoi një ndeshje miqësore me Ukrainën; De Vrij luajti për 90 minuta të plota duke debutuar.<ref>{{cite news|title=Onder 16 wint eerste oefenduel|url=http://www.knvb.nl/archief/oranje/knvb.nl_oranje_nieuws/onder_16_wint_eerste_oefenduel|newspaper=KNVB|language=nl|trans-title=Nën 16 fitojnë miqësoren e parë|date=24 shtator 2009|accessdate=26 shtator 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090619183701/http://www.knvb.nl/archief/oranje/knvb.nl_oranje_nieuws/onder_16_wint_eerste_oefenduel|archivedate=19 qershor 2009|df=dmy-all|url-status=dead}}</ref> Ai gjithashtu luajti në [[UEFA Kampionati Evropian nën-17 2009|UEFA Kampionatin Evropian nën-17 2009]] në Gjermani. Ekipi holandez, i mbëshetur edhe nga kontigjenti i fortë prej shtatë lojtarësh nga Feyenoordi, arriti deri në finale ku u mposht nga vendi mikpritës me rezultatin 2–1.<ref>{{cite news|title=Germany secure maiden U17 crown|trans-title=Gjermania siguron fronin e parë nën-17|url=http://www.uefa.com/competitions/under17/fixturesresults/round=15210/match=2001173/report=rp.html|publisher=UEFA|language=en|date=18 maj 2009|accessdate=26 shtator 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090814043850/http://www.uefa.com/competitions/under17/fixturesresults/round=15210/match=2001173/report=rp.html|archivedate=14 gusht 2009}}</ref> Ai ishte në pozicionin e qëndër-mbrojtësit sëbashku me [[Dico Koppers]],<ref>{{cite news|title=Captain's guide: Netherlands|trans-title=Guida e kapitenit: Holanda|url=http://www.uefa.com/competitions/under17/news/kind=1/newsid=830487.html|publisher=UEFA|language=en|date=17 maj 2009|accessdate=30 shtator 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090520152510/http://www.uefa.com/competitions/under17/news/kind=1/newsid=830487.html|archivedate=20 maj 2009}}</ref> dhe luajti në çdo ndeshje të Holandës në turnament pa u zëvëndësuar asnjëherë, duke dhënë një kontribut të shquar.<ref name="ad"/> Me vendin e dytë të arritur në Evropian, Holanda nën-17 siguroi kualifikimin për në [[2009 FIFA Kupa e Botës nën-17|Kupën e Botës 2009]] në [[Nigeria|Nigeri]]. ===Ekipi i parë=== Më 7 maj 2012, De Vrij ishte në listën paraprake prej 36 lojtarësh të Holandës për [[UEFA Euro 2012]], si dhe një nga nëntë lojtarët pa luajtur ende asnjë ndeshje me ekipin e parë. Megjithatë, trajneri [[Bert van Marwijk]] nuk e përfshiu në listën përfundimtare. Më 15 gusht, De Vrij debutoi zyrtarisht nën drejtimin e trajnerit [[Louis van Gaal]] në distafën 4–2 nga [[Kombëtarja belge e futbollit|Belgjika]] në një ndeshje miqësore.<ref>{{cite web|url=https://www.sbnation.com/2012/8/15/3245385/netherlands-vs-belgium-2012-final-score-result-match-report|title=Belgium Vs. Netherlands 2012: Final Score, Dries Mertens Dominates In 4-2 Win|trans-title=Belgjika vs. Holanda 2012: Rezultati përfundimtar, Dries Mertens dominon në fitoren 4-2|publisher=SBNation.com|language=en|author=Kim McCauley|date=15 gusht 2012|accessdate=21 mars 2019}}</ref> Ai ishte një nga katër mbrojtësit e Feyenoord që u thirr nga Van Gaal për të luajtur në [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2014]].<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/23-emrat-ja-lista-perfundimtare-e-holandes-per-boterorin/|title=23 emrat, ja lista përfundimtare e Holandës për Botërorin|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=31 maj 2014|accessdate=21 mars 2019}}</ref> Në ndeshjen e parë të Holandës në turnament, kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]] më 13 qershor, De Vrij shkaktoi një penallti të diskutueshme në minutën e 26të pasi [[Diego Costa]] goditi këmbën e tij dhe u rrëzua.<ref>{{cite news|url=http://ftw.usatoday.com/2014/06/spain-penalty-call|title=Spain earns first goal after questionable penalty call|trans-title=Spanja shënon golin e parë pas një penalltie të diskutueshme|publisher=USA TODAY SPORTS|language=en|date=13 qershor 2014|accessdate=21 mars 2019}}</ref> [[Xabi Alonso]] shënoi për t'i dhënë avantazhin Spanjës. Megjithatë, holandezët kthyen gjithçka, me De Vrij që shënoi golin e tretë të tyre, goli i tij i parë ndërkombëtar, duke kontribuar në një fitore 5–1.<ref>{{cite news|url=http://top-channel.tv/2014/06/13/brazil-2014-holanda-shkaterron-kampionet/|title=“Brazil 2014”, Holanda shkatërron kampionët|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=13 qershor 2014|accessdate=3 dhjetor 2018}}</ref> Ai luajti në çdo ndeshje të Holandës në turnament; ''tulipanët'' arritën një vend të tretë. Ai, sëbashku me [[Arjen Robben]], ishin të vetmit lojtarë nga Holanda që u zgjodhën në ekipin e turnamentit.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/statistics/castrol-index/top11.html|title=World Cup 2014: Castrol Index Top 11|trans-title=Kupa e Botës 2011: Njëmbëdhjetshja e Castrol Index|publisher=FIFA.com|language=en|accessdate=14 korrik 2014|archive-date=19 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219115801/http://www.fifa.com/worldcup/statistics/castrol-index/top11.html|url-status=dead}}</ref> Në ndeshjen e parë të Holandës për [[Eliminatoret e Kampionatit Evropian të Futbollit 2016 - Grupi A|kualifikueset e UEFA Euro 2016]] kundër [[Kombëtarja çeke e futbollit|Republikës Çeke]] më 9 shtator 2014, De Vrij shënoi golin e barazimit momental me një gjuajtje me kokë por holandezët në fund u mposhtën 2–1.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/29131242|title=Czech Rep. 2–1 Netherlands|trans-title=Rep. Çeke 2–1 Holanda|publisher=[[BBC Sport]]|language=en|date=9 shtator 2014|accessdate=9 shtator 2014}}</ref> De Vrij luajti ndeshjen e parë si [[Kapiteni (futboll)|kapiten]] gjatë një ndeshje miqësore kundër Spanjës më 31 mars 2015, ku ai e mori shirin pas zëvëndësimit të [[Wesley Sneijder]] si dhe shënoi një nga golat e fitores 2–0 në [[Amsterdam ArenA]].<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2015/04/01/italia-dhe-anglia-barazojne-ne-miqesore-holanda-mposht-spanjen/|title=Italia dhe Anglia barazojnë në miqësore, Holanda mposht Spanjën|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=1 prill 2015|accessdate=21 mars 2019}}</ref> ==Statistikat e karrierës== ===Klube=== {{updated|17 mars 2019}}<ref>{{cite web|url=http://www.vi.nl/spelers/carriere/stefan-de-vrij.htm|title=Cookies op VI.nl|website=www.vi.nl|language=nl}}</ref><ref>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/players/stefan-de-vrij/102880/|title=Stefan de Vrij|publisher=Soccerway|language=en|accessdate=20 mars 2019}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Ndeshjet dhe golat sipas klubit, sezonit dhe kompeticionit |- !rowspan="2"|Klubi !rowspan="2"|Sezoni !colspan="3"|Liga !colspan="2"|Kupa !colspan="2"|[[UEFA#Klube|Evropa]] !colspan="2"|Tjetër !colspan="2"|Gjithsej |- !Divizioni!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola |- |rowspan="6"|[[Feyenoord]] |[[2009–10 Eredivisie|2009–10]] |rowspan="5"|[[Eredivisie]] |17||1||5||0||colspan=2|—||colspan=2|—||22||1 |- |[[2010–11 Eredivisie|2010–11]] |30||1||1||0||2<ref group="lower-alpha" name="UEL">Të gjitha ndeshjet [[UEFA Liga e Evropës|UEFA Ligën e Evropës]]</ref>||0||colspan=2|—||33||1 |- |[[2011–12 Eredivisie|2011–12]] |30||1||2||0||colspan=2|—||colspan=2|—||32||1 |- |[[2012–13 Eredivisie|2012–13]] |26||0||3||0||3<ref group="lower-alpha">Dy ndeshje në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]], një ndeshje në [[UEFA Liga e Evropës|UEFA Ligën e Evropës]]</ref>||0||colspan=2|—||32||0 |- |[[2013–14 Eredivisie|2013–14]] |32||4||1||0||2<ref group="lower-alpha" name="UEL"/>||0||colspan=2|—||35||4 |- !colspan="2"|Gjithsej !135!!7!!12!!0!!7!!0!!colspan=2|—!!154!!7 |- |rowspan="5"|[[S.S. Lazio|Lazio]] |[[2014–15 Serie A|2014–15]] |rowspan="4"|[[Serie A]] |30||0||5||1||colspan=2|—||colspan=2|—||35||1 |- |[[2015–16 Serie A|2015–16]] |2||0||0||0||2<ref group="lower-alpha" name="UCL">Të gjitha ndeshjet në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]]</ref>||0||1<ref group="lower-alpha" name="ITA">Ndeshje në [[Supercoppa Italiana]]</ref>||0||5||0 |- |[[2016–17 Serie A|2016–17]] |27||2||4||0||colspan=2|—||colspan=2|—||31||2 |- |[[2017–18 Serie A|2017–18]] |36||6||3||0||7<ref group="lower-alpha" name="UEL"/>||1||1<ref group="lower-alpha" name="ITA"/>||0||47||7 |- !colspan="2"|Gjithsej !95!!8!!12!!1!!9!!1!!2!!0!!118!!10 |- |rowspan="1"|[[F.C. Internazionale Milano|Internazionale]] |[[2018–19 Serie A|2018–19]] |rowspan="1"|[[Serie A]] |23||2||0||0||8<ref group="lower-alpha">Pesë ndeshje në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]], tre ndeshje në [[UEFA Liga e Evropës|UEFA Ligën e Evropës]]</ref>||0||colspan=2|—||31||2 |- !colspan="3"|Gjithsej karriera !252!!17!!24!!1!!24!!1!!2!!0!!302!!19 |} <references group="lower-alpha"/> ===Kombëtarja=== {{updated|31 maj 2018}}<ref name="eufoot">{{cite web|title=Stefan de Vrij|url=http://eu-football.info/_player.php?id=27882|website=European Football|language=en|accessdate=1 qershor 2018}}</ref> {| class=wikitable style="text-align: center;" |+ Ndeshjet dhe golat sipas ekipit kombëtar dhe vitit |- !Ekipi kombëtar!!Viti!!Ndsh!!Gola |- |rowspan=7|[[Kombëtarja holandeze e futbollit|Holanda]] |2012||2||0 |- |2013||7||0 |- |2014||16||2 |- |2015||5||1 |- |2016||0||0 |- |2017||3||0 |- |2018||4||0 |- !colspan=2|Gjithsej!!37!!3 |} ===Golat me kombëtaren=== :''Rezultatet e Holandës të listuara të parat, kolonat e golave tregojnë rezultatin pas çdo goli të shënuar nga De Vrij.''<ref name="eufoot"/> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ Golat me kombëtaren sipas datës, vendit, ndeshjes, kundërshtarit, rezultatit dhe kompeticionit |- !scope=col|Nr. !scope=col data-sort-type=date|Data !scope=col|Vendi !scope=col|Ndsh !scope=col|Kundërshtari !scope=col|Goli !scope=col|Rezultati !scope=col|Kompetitioni |- !scope=row|1 |13 qershor 2014||[[Itaipava Arena Fonte Nova|Arena Fonte Nova]], [[Salvador, Bahia|Salvador]], Brazil||align=center|13||{{flamuri|Spanja}} [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanja]]||align=center|3–1||align=center|5–1||[[2014 FIFA Kupa e Botës]] |- !scope=row|2 |9 shtator 2014||[[Generali Arena]], [[Praga|Pragë]], Republika Çeke||align=center|21||{{flamuri|Republika Çeke}} [[Kombëtarja çeke e futbollit|Republika Çeke]]||align=center|1–1||align=center|1–2||[[Eliminatoret e Kampionatit Evropian të Futbollit 2016 - Grupi A|Kualifikueset e UEFA Euro 2016]] |- !scope=row|3 |31 mars 2015||[[Amsterdam Arena]], [[Amsterdam]], Holandë||align=center|27||{{flamuri|Spanja}} [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanja]]||align=center|1–0||align=center|2–0||Ndeshje miqësore |} ==Trofe== ===Klube=== '''Lazio''' *[[Supercoppa Italiana]]: [[2017 Supercoppa Italiana|2017]] *[[Coppa Italia]]: ndjekës [[2014–15 Coppa Italia|2014–15]], [[2016–17 Coppa Italia|2016–17]] ===Kombëtarja=== '''Holanda U17''' *[[UEFA Kampionati Evropian nën-17 i Futbollit]]: ndjekës [[UEFA Kampionati Evropian nën-17 2009|2009]] '''Holanda''' *[[FIFA Kupa e Botës]]: vendi i tretë [[2014 FIFA Kupa e Botës|2014]]<ref>{{cite web|title=2014 FIFA World Cup Brazil: Brazil-Netherlands|trans-title=2014 FIFA Kupa e Botës: Brazil-Holandë|url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255957/match=300186502/index.html|publisher=FIFA|language=en|date=12 korrik 2014|accessdate=21 gusht 2014|archive-date=29 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829192159/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255957/match=300186502/index.html|url-status=dead}}</ref> == Referime == {{reflist|3}} ==Lidhje të jashtme== {{commons}} *[https://www.vi.nl/spelers/stefan-de-vrij/profiel Stefan de Vrij] te ''[[Voetbal International]]'' *[https://web.archive.org/web/20200126183900/https://static.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people%3D313021/index.html Stefan de Vrij] – Rekordi në kompedicionet e [[FIFA]]-s {{Skuadra F.C. Internazionale Milano}} [[Kategoria:Lindje 1992]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë holandezë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren holandeze]] [[Kategoria:Futbollistë në Feyenoord]] [[Kategoria:Futbollistë në S.S. Lazio]] [[Kategoria:Futbollistë në F.C. Internazionale Milano]] [[Kategoria:Futbollistë në Eredivisie]] [[Kategoria:Futbollistë në Serie A]] [[Kategoria:Futbollistë në 2014 FIFA Kupën e Botës]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2020]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2022]] [[Kategoria:Futbollistë në UEFA Euro 2024]] os0vspzqlv6inelr3652b71wmj1js9u 1 261339 3060546 2736905 2026-10-30T08:20:20Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060546 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Stefan de Vrij/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} {{Projekti Futbolli}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Stefan de Vrij]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060545 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190319155241/https://www.supersport.al/milani-ndalet-tek-me-e-bukura-derbi-ngjyroset-zikalter/ për lidhjen https://www.supersport.al/milani-ndalet-tek-me-e-bukura-derbi-ngjyroset-zikalter/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 09:20 (CET) e1rm9ubn1m1lbyy95uol20fn2cie17y 1 266325 3060518 3057447 2026-10-30T04:19:34Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Arkitektura e Bangladeshit/Arkivi 1]] 3060518 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Arkitektura e Bangladeshit/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} nghaj67dlin1qxl999tnpr57n9fz9d7 1 268603 3060499 2982503 2026-10-30T03:06:03Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060499 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Gabim ne lidhje ndergjuhesore perseri.. == @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], a mund ta lidhesh me https://en.wikipedia.org/wiki/Salvador_Dal%C3%AD, dhe ta zhvendosesh te Salvador Dalí. [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 5 tetor 2024 09:02 (CEST) :[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]], këtu paske kërkuar vetë të kundërtën e asaj që ke kërkuar në lidhje me Skëndërbeun, mbase një dëshmi i kompleksitetit që ka problemi në fjalë.<span id="Klein_Muçi:1728115964095:DiskutimFTTCLNSalvador_Domingo_Felipe_Jacinto_Dalí_i_Domènech" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 tetor 2024 10:12 (CEST)</span> ::Shoh që zhvendosja origjinale qenka kryer nga ti dhe paske ndryshuar mendim më pas. E ktheva sipas kërkesës dhe e lidha me EnWiki-n. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 tetor 2024 10:17 (CEST) :::[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], ashtu me eshte dashur ta rregulloj se kam bere disa modifikime te tekstit qe te mos humbim info te rendesishme per temen, se ishte artikull i dyfishte, por ne fund sme lejonte ta barti tekstin manualisht shkaku i nje burimi.. mire ke bere, flm.<span id="Leutrim.P:1728148670316:DiskutimFTTCLNSalvador_Dalí" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 5 tetor 2024 19:17 (CEST)</span> == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Salvador Dalí]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2745803 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080214000006/http://www.firstthings.com/onthesquare/?p=922 për lidhjen http://www.firstthings.com/onthesquare/?p=922. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 4 shkurt 2025 00:06 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 14 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Salvador Dalí]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2771631 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20060906040713/http://purple.niagara.edu/jlittle/lamplighter/saladyga.htm për lidhjen http://purple.niagara.edu/jlittle/lamplighter/saladyga.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20060921144258/https://ucmshare.ucmerced.edu/docushare/dsweb/Get/Document-94961/Dali+Salvador.doc për lidhjen https://ucmshare.ucmerced.edu/docushare/dsweb/Get/Document-94961/Dali+Salvador.doc. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20071011193554/http://cathnews.com/news/510/72.php për lidhjen http://www.cathnews.com/news/510/72.php. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20060504050531/http://www.arton5th.com/Dali/bio.html për lidhjen http://www.arton5th.com/Dali/bio.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20071011211226/http://ehotelier.com/browse/news_item.php?id=P12135 për lidhjen http://ehotelier.com/browse/news_item.php?id=P12135. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140625173816/http://www.salvador-dali.org/en_index.html për lidhjen http://www.salvador-dali.org/en_index.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150206001342/http://www.arsny.com/requested.html për lidhjen http://arsny.com/requested.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.today/20071011075752/http://media.www.thetriangle.org/media/storage/paper689/news/2005/04/29/Entertainment/Dali-Explorations.Into.The.Domain.Of.Science-944328.shtml?norewrite200608080502&sourcedomain=www.thetriangle.org për lidhjen http://www.thetriangle.org/media/storage/paper689/news/2005/04/29/Entertainment/Dali-Explorations.Into.The.Domain.Of.Science-944328.shtml?norewrite200608080502&sourcedomain=www.thetriangle.org. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160421185848/http://theorwellprize.co.uk/george-orwell/by-orwell/essays-and-other-works/benefit-of-clergy-some-notes-on-salvador-dali/ për lidhjen http://theorwellprize.co.uk/george-orwell/by-orwell/essays-and-other-works/benefit-of-clergy-some-notes-on-salvador-dali/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080411161227/https://www.counterpunch.org/navarro12062003.html për lidhjen http://www.counterpunch.org/navarro12062003.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161019200501/http://www.lletra.net/en/author/salvador-dali për lidhjen http://www.lletra.net/en/author/salvador-dali. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080214000006/http://www.firstthings.com/onthesquare/?p=922 për lidhjen http://www.firstthings.com/onthesquare/?p=922. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140625173816/http://www.salvador-dali.org/en_index.html për lidhjen http://www.salvador-dali.org/en_index.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140512225048/http://www.bernardewell.com/2012/04/not-by-dali/ për lidhjen http://www.bernardewell.com/2012/04/not-by-dali/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 mars 2025 06:08 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Salvador Dalí]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2790561 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20101225061923/http://archive.sensesofcinema.com/contents/cteq/01/12/chien.html për lidhjen http://archive.sensesofcinema.com/contents/cteq/01/12/chien.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 prill 2025 17:45 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Salvador Dalí]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2802071 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120105053225/http://www.heraldaria.com/phorum/read.php?f=1&i=25695&t=25695 për lidhjen http://www.heraldaria.com/phorum/read.php?f=1&i=25695&t=25695. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 maj 2025 02:17 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Salvador Dalí]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2867102 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160413060418/http://www.abcgallery.com/D/dali/dalibio.html për lidhjen http://www.abcgallery.com/D/dali/dalibio.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171108082607/http://www.tcnj.edu/~unbound/spring2005/articles/a2 për lidhjen http://www.tcnj.edu/~unbound/spring2005/articles/a2. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2025 18:32 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Salvador Dalí]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2870663 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20121114033703/http://www.philamuseum.org/micro_sites/exhibitions/dali/downloads/symposium.pdf për lidhjen http://www.philamuseum.org/micro_sites/exhibitions/dali/downloads/symposium.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191029134142/https://www.philamuseum.org/publications/377-1-31012.html për lidhjen http://www.philamuseum.org/publications/377-1-31012.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 nëntor 2025 15:58 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Salvador Dalí]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2982502 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20070707184041/http://www.thisislondon.co.uk/arts/article-23398918-details/The+Dali+I+knew/article.do për lidhjen http://www.thisislondon.co.uk/arts/article-23398918-details/The+Dali+I+knew/article.do. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 maj 2026 08:19 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Salvador Dalí]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060498 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20060528084739/http://www.bonjourparis.com/Articles/Museums_and_Sights/The_Phantasmagoric_Universe_%E2%80%94_Espace_Dal%C3%AD_%C3%80_Montmartre/ për lidhjen http://www.bonjourparis.com/Articles/Museums_and_Sights/The_Phantasmagoric_Universe_%E2%80%94_Espace_Dal%C3%AD_%C3%80_Montmartre/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 04:06 (CET) 32d4zwjxilyo89wpy4sw33f3i55mllb 1 268941 3060569 2529555 2026-10-30T11:29:11Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060569 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Tim Cahill/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Tim Cahill]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060568 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.theaustralian.com.au/sport/world-cup-2010/red-card-destroys-aussie-hopes/story-fn4l4sip-1225879266725. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 12:29 (CET) be94e1u70uerpt2vxk8jhy2tni5fww4 1 269779 3060520 3057434 2026-10-30T04:22:10Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Al Pacino/Arkivi 1]] 3060520 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Al Pacino/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} 9l0m2kujpgau2wft186iks2dxc75pb2 1 270071 3060376 2266977 2026-10-29T15:40:54Z Leutrim.P 113691 3060376 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Gjarpinjt e gjakut/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} 3oowcmlggthez8dsa6g3nylq0wzf6la 1 271876 3060522 3057427 2026-10-30T04:22:52Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Álvaro Morata/Arkivi 1]] 3060522 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Álvaro Morata/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} blxcrkyp985lyiy3snl836ut3rzjaro 0 273167 3060507 2977024 2026-10-30T03:48:29Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060507 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Sebastiano Esposito | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2|7|2002|df=yes}} | birth_place = [[Castellammare di Stabia]], Itali | height = 1.86 m | position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]] | currentclub = [[F.C. Internazionale Milano|Internazionale]]) | clubnumber = 70 | youthyears1 = 2011–2014 | youthclubs1 = [[Brescia Calcio|Brescia]] | youthyears2 = 2014–2019 | youthclubs2 = [[F.C. Internazionale Milano|Internazionale]] | years1 = 2019– | clubs1 = [[F.C. Internazionale Milano|Internazionale]] | caps1 = 7 | goals1 = 1 | years2 = 2020 | clubs2 = → [[S.P.A.L. 2013|SPAL]] (huazim) | caps2 = 10 | goals2 = 1 | years3 = 2021 | clubs3 = → [[Venezia F.C.|Venezia]] (huazim) | caps3 = 19 | goals3 = 2 | years4 = 2021–2022 | clubs4 = → [[FC Basel|Basel]] (huazim) | caps4 = 23 | goals4 = 6 | years5 = 2022–2023 | clubs5 = → [[R.S.C. Anderlecht|Anderlecht]] (huazim) | caps5 = 14 | goals5 = 1 | years6 = 2023 | clubs6 = → [[S.S.C. Bari|Bari]] (huazim) | caps6 = 11 | goals6 = 4 | years7 = 2023–2024 | clubs7 = → [[U.C. Sampdoria|Sampdoria]] (huazim) | caps7 = 22 | goals7 = 6 | years8 = 2024–2025 | clubs8 = → [[Empoli F.C.|Empoli]] (huazim) | caps8 = 33 | goals8 = 8 | nationalyears1 = 2017–2018 | nationalteam1 = [[Kombëtarja italiane nën-16 e futbollit|Italia U16]] | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 8 | nationalyears2 = 2018–2019 | nationalteam2 = [[Kombëtarja italiane nën-17 e futbollit|Italia U17]] | nationalcaps2 = 20 | nationalgoals2 = 14 | nationalyears3 = 2019 | nationalteam3 = [[Kombëtarja italiane nën-18 e futbollit|Italia U18]] | nationalcaps3 = 2 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2019 | nationalteam4 = [[Kombëtarja italiane nën-19 e futbollit|Italia U19]] | nationalcaps4 = 3 | nationalgoals4 = 2 | nationalyears5 = 2022 | nationalteam5 = [[Kombëtarja italiane nën-20 e futbollit|Italia U20]] | nationalcaps5 = 2 | nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2020– | nationalteam6 = [[Kombëtarja italiane nën-21 e futbollit|Italia U21]] | nationalcaps6 = 13 | nationalgoals6 = 1 | pcupdate = 30 maj 2025 | ntupdate = 24 mars 2025 }} '''Sebastiano Esposito''' (lindur më 2 korrik 2002) është një [[futbolli]]st profesionist [[Italia|italian]] i cili luan si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues]] për klubin italian [[F.C. Internazionale Milano|Internazionale]]. ==Karriera me klube== ===Internazionale=== ====2019–2021: Debutimi me ekipin e parë dhe huazimet==== Esposito bëri debutimin e tij zyrtar me Interin më 14 mars 2019 në ndeshjen e kthimit të raundit të 16-tave të [[UEFA Liga e Evropës|Ligës së Evropës]] kundër [[Eintracht Frankfurt]], duke u aktivizuar si zëvëndësues në minutën e 73të në vend të [[Borja Valero]]s. Inter u mposht 1–0 në San Siro dhe u eliminua nga kompeticioni.<ref>{{cite web|url=https://balkanweb.com/tronditet-interi-frankfurti-i-nxjerr-jashte-europes/|title=Tronditet Interi, Frankfurti i nxjerr jashtë Europës!|publisher=BalkanWeb.com|language=sq|date=14 mars 2019|accessdate=24 tetor 2019}}</ref> Esposito zhvilloi paraqitjen e parë të tij për sezonin 2019–20 më 23 tetor 2019 në ndeshjen e fazës së grupeve të [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligës së Kampioneve]] kundër [[Borussia Dortmund]]; ai zëvëndësoi [[Romelu Lukaku]]n në pjesën e dytë dhe fitoi një penallti e cila u humb nga [[Lautaro Martínez]]. Pavarësisht kësaj, Inter triumfoi 2–0 në San Siro.<ref>{{cite web|url=http://top-channel.tv/2019/10/23/inter-merr-fitoren-e-pare-ne-champions-napoli-vuan-per-3-piket/|title=Inter merr fitoren e parë në Champions, Napoli vuan për 3 pikët|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=23 tetor 2019|accessdate=24 tetor 2019}}</ref> Ai u bë lojtari i parë i lindur në vitin 2002 që luan në Ligën e Kampioneve, si dhe lojtari më i ri i Interit (17 vjeç dhe 113 ditë) që nga [[Giuseppe Bergomi]] në vitin 1981 që luan në një kompeticion evropian për Interin.<ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/17-vjec-e-113-dite-espozito-debuton-dhe-fiton-skenen-e-kisha-end5err-por-kerkoi-falje-per/|title=17 vjeç e 113 ditë, Espozito debuton dhe fiton skenën: E kisha ëndërr, por kërkoi falje për…|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=24 tetor 2019|accessdate=24 tetor 2019}}</ref> Më 21 dhjetor, në ndeshjen e tij të parë si titullar në Serie A, Esposito shënoi me penallti në fitoren 4–0 ndaj [[Genoa C.F.C.|Genoas]] në ndeshjen e fundit për vitin 2019.<ref>{{cite web|url=http://sportekspres.com/interi-e-mbyll-2019-n-me-hap-kampioni-kryevepra-e-lukakut-eshte-per-kornize/|title=Interi e mbyll 2019-n me hap kampioni, kryevepra e Lukakut është për "kornizë"|publisher=Sport Ekspres|language=sq|date=21 dhjetor 2019|accessdate=22 dhjetor 2019}}</ref> Në moshën 17 vjeç e 172 ditë, ai u bë golashënuesi i dytë më i ri i të gjitha kohërave për Interin në Serie A, pas [[Mario Corso]]s (17 vjeç e 97 ditë).<ref>{{cite web|url=https://www.inter.it/en/news/2019/12/22/inter-genoa-stats.html|title=Inter 4-0 Genoa, all you need to know|trans-title=Inter 4-0 Genoa, të gjitha që duhet t'i dini|publisher=F.C. Internazionale Milano|website=inter.it|language=en|date=22 dhjetor 2019|accessdate=22 dhjetor 2019|archive-date=22 dhjetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222134256/https://www.inter.it/en/news/2019/12/22/inter-genoa-stats.html|url-status=dead}}</ref> Më 25 shtator 2020, Esposito u huazua për një sezon në [[Serie B]] te [[S.P.A.L.|SPAL]]. Atje ai gjeti vëllain e tij [[Salvatore Esposito]], me të cilin kishte luajtur edhe me të rinjtë e Interit.<ref>{{cite web|url=https://www.supersport.al/zyrtare-candreva-te-sampdoria-esposito-te-spal-i/|title=Zyrtare, Candreva te Sampdoria, Esposito te SPAL-i|publisher=Supersport.al|language=sq|author=Adi Metaliu|date=25 shtator 2020|accessdate=25 shtator 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018123228/https://www.supersport.al/zyrtare-candreva-te-sampdoria-esposito-te-spal-i/|archive-date=18 tetor 2020|url-status=dead}}</ref> Më 15 janar 2021, ai u huazua te klubi tjetër i Serie B, [[Venezia F.C.|Venezia]].<ref>{{Cite web|title=Football Italia|url=https://app.football-italia.net/?referrer=https://www.football-italia.net/164876/official-esposito-moves-venezia#article/footballitalia-164876|access-date=15 janar 2021|publisher=Football Italia|language=en|archive-date=22 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122221312/https://app.football-italia.net/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.football-italia.net%2F164876%2Fofficial-esposito-moves-venezia#article/footballitalia-164876|url-status=dead}}</ref> ====2021–2022: Huazimi te Basel==== Më 13 korrik 2021, Esposito u huazua te klubi zviceran [[FC Basel|Basel]], që kishte të drejtën e blerjes së lojtarit në përfundim të sezonit.<ref>{{cite web|url=https://www.inter.it/en/news/2021/07/13/sebastiano-esposito-basel.html|title=Sebastiano Esposito joins Basel|trans-title=Sebastiano Esposito i bashkohet Baselit|website=inter.it|publisher=F.C. Internazionale Milano|language=en|date=13 korrik 2021}}</ref> Baseli zyrtarizoi transferimin një ditë më pas dhe lojtari u bë pjesë e ekipit të drejtuar nga [[Patrick Rahmen]].<ref name="fcb-aktuell-2021/22-Esposito">{{cite web|date=13 korrik 2021|url=https://www.fcb.ch/aktuell/news/1-mannschaft/2021/07/sebastiano-esposito/|title=Sebastiano Esposito leihweise zum FCB|trans-title=Sebastiano Esposito në huazim te FCB|publisher=FC Basel 1893 AG|language=de|access-date=13 korrik 2021}}</ref> Ai debutoi më 22 korrik në fitoren 3–0 kundër [[KF Partizani|Partizanit]] në raundin e dytë kualifikues të UEFA Ligës së Konferencës.<ref name="fcb-matchcenter-2021/22-UEL-FCB-Partizani">{{cite web|date=22 korrik 2021|url=https://www.fcb.ch/matchcenter/startcenter/60f1af69e866e926aba154c2/2021-FCB_-_FK_Partizani|title=3:0 gegen Partizani – klarer Sieg zum Saisonauftakt|trans-title=3:0 kundër Partizanit – fitore e pastër në nisje të sezonit|language=de|publisher=FC Basel 1893 AG|access-date=22 korrik 2021}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Ai debutoi në kampionat tre ditë më vonë duke shënuar një nga dy golat e fitores kundër [[Grasshopper Club Zürich|Grasshoppers]].<ref name="fcb-matchcenter-21/12-FCB-GC">{{cite web|date=25 korrik 2021|url=https://www.fcb.ch/aktuell/news/1-mannschaft/2021/07/gc-fcb/|title=2:0-Sieg bei GC zum Auftakt in die Meisterschaft|trans-title=Fitore 2-0 kundër GC për të nisur kampionatin|publisher=FC Basel 1893 AG|language=en|access-date=25 korrik 2021|archive-date=17 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417042214/https://www.fcb.ch/aktuell/news/1-mannschaft/2021/07/gc-fcb/|url-status=dead}}</ref> Në fund të sezonit, klubi vendoste të mos e blinte lojtarin. Esposito e mbylli sezonin 2021–22 me 39 ndeshje dhe 9 gola në të gjitha kompeticionet.<ref name="fcb-achiv-Sebastiano Esposito">{{cite web|year=2022|url=https://www.fcb-archiv.ch/spieler?command=detail&id=10225|title=Sebastiano Esposito - FCB statistic|publisher=Verein "Basler Fussballarchiv”|language=de|accessdate=30 qershor 2022}}</ref> ====2022–vazhdon: Huazimet e ndryshme==== [[Skeda:FC Salzburg gegen Inter Mailand (Testspiel 2023-08-09) 93.jpg|parapamje|djathtas|Esposito (djathtas) në aksion me Interin, 9 gusht 2023.]] Më 4 korrik 2022, Esposito j'u bashkua klubit belg [[R.S.C. Anderlecht|Anderlecht]] në huazim.<ref>{{cite web|url=https://www.inter.it/en/news/2022/07/04/sebastiano-esposito-transfer-anderlecht.html|title=Sebastiano Esposito joins Anderlecht|trans-title=Sebastiano Esposito i bashkohet Anderlechtit|date=4 korrik 2022|access-date=4 korrik 2022|website=inter.it|publisher=F.C. Internazionale Milano|language=en}}</ref> Më 31 janar 2023, Esposito u rikthye në Itali duke firmosur me [[S.S.C. Bari|Barin]] në Serie B deri në fund të sezonit në formë huazimi.<ref>{{cite web|publisher=S.S.C. Bari|url=https://www.sscalciobari.it/it/news/3691-benvenuto-sebastiano-esposito/|title=Benvenuto Sebastiano Esposito !|trans-title=Mirëseerdhe Sebastiano Esposito!|date=31 janar 2023|access-date=31 janar 2023|language=it}}</ref> Esposito e kaloi fazën përgatitore të sezonin 2023–24 me Interin, duke shënuar disa gola në miqësore, përfshirë një kundër [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]].<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/football/psg-without-neymar-mbappe-loses-1-2-to-inter-milan-paris-saint-germain-pre-season-friendly/article67146294.ece|title=PSG without Neymar, Mbappe goes down 1-2 to Inter Milan in pre-season friendly|publisher=Sportstar|language=en|date=1 gusht 2023|access-date=17 shtator 2023}}</ref> Megjithatë, më 22 gusht 2023, Esposito u huazua te [[U.C. Sampdoria|Sampdoria]], duke u rikthyer në Serie B.<ref>{{cite web|url=https://www.inter.it/en/news/sebastiano-esposito-moves-to-sampdoria|title=Sebastiano Esposito moves to Sampdoria|language=en|date=22 gusht 2023|access-date=22 gusht 2023|website=inter.it|publisher=F.C. Internazionale Milano}}</ref> Më 17 korrik 2024, Esposito u huazua te [[Empoli F.C.|Empoli]] për një sezon me të drejtë blerje.<ref>{{Cite web|url=https://www.inter.it/it/notizie/sebastiano-esposito-cessione-temporanea-empoli|title=Sebastiano Esposito all'Empoli|website=inter.it|publisher=F.C. Internazionale Milano|language=it|date=17 korrik 2024|access-date=17 korrik 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://empolifc.com/sebastiano-esposito-e-un-nuovo-calciatore-azzurro/|title=Sebastiano Esposito è un nuovo calciatore azzurro|publisher=Empoli F.C.|language=it|date=17 korrik 2024|access-date=17 korrik 2024|archive-date=17 korrik 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240717174354/https://empolifc.com/sebastiano-esposito-e-un-nuovo-calciatore-azzurro/|url-status=dead}}</ref> Ai debutoi me klubin më 10 gusht në fitoren 4–1 kundër [[US Catanzaro 1929|Catanzaros]] në kupë, duke shënuar golin e tretë të takimit.<ref>{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/video/calcio/coppa-italia/empoli-catanzaro-4-1-gli-highlights_85827250-202402k.shtml|title=Empoli-Catanzaro 4-1: gli highlights|website=Sport Mediaset|language=it|access-date=11 gusht 2024|archive-date=10 gusht 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240810220847/https://www.sportmediaset.mediaset.it/video/calcio/coppa-italia/empoli-catanzaro-4-1-gli-highlights_85827250-202402k.shtml|url-status=dead}}</ref> Një javë më pas ai luajti ndeshjen e parë në Serie A në barazimin pa gola kundër [[A.C. Monza|Monzës]], duke u shpallur lojtari i ndeshjes.<ref>{{Cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/partite/2024/giornata-1/empoli-monza/risultato-gol|title=Empoli-Monza LIVE|publisher=Sky Sport|date=17 gusht 2024|language=it|access-date=19 gusht 2024}}</ref> Më 20 shtator, Esposito shënoi në fitoren 2–0 kundër [[Cagliari Calcio|Cagliarit]] në transfertë, duke regjistruar golin e parë në Serie A pas pesë vitesh. Në qershor 2025, Esposito u rikthye te Interi dhe u përfshi sëbashku me vëllain e tij Pio në ekipin që do të luante në FIFA Kupën e Botës për Klube në [[Shtetet e Bashkuara]] nga trajneri i ri [[Cristian Chivu]].<ref>{{Cite web|url=https://sempreinter.com/2025/06/05/inter-milan-bring-sebastiano-francesco-pio-esposito-club-world-cup/|title=Inter Milan To Bring Young Striker Duo To FIFA Club World Cup After Loan Spells End|publisher=Sempre Inter|date=5 qershor 2025|language=en|access-date=12 qershor 2025}}</ref> ==Karriera ndërkombëtare== Më 3 shtator 2020, Esposito bëri debutimin e tij me [[Kombëtarja italiane nën-21 e futbollit|ekipin nën-21]] në fitoren 2–1 në miqësoren kundër [[Kombëtarja sllovene nën-21 e futbollit|Sllovenisë]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Nazionali/EuroU21/03-09-2020/nazionale-italia-under21-slovenia-3801662035684.shtml|title=L'Italia di Nicolato riparte bene: battuta la Slovenia 2-1|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=3 shtator 2020|access-date=4 shtator 2020}}</ref> Në këtë ndeshje ai luajti në pjesën e dytë me vëllain e tij Salvatore.<ref>{{Cite web|url=https://www.repubblica.it/sport/calcio/nazionale/2020/09/03/news/italia_slovenia_under_21-266175851/|title=Under 21, Italia nel segno dei debuttanti: 2-1 alla Slovenia|publisher=La Repubblica|language=it|date=3 shtator 2020|access-date=4 shtator 2020}}</ref> ==Jeta personale== Esposito ka dy vëllëzer që janë futbollist profesionist: [[Salvatore Esposito (futbollist, lindur në 2000)|Salvatore Esposito]], i cili luan për [[Spezia Calcio|Spezian]] dhe [[Francesco Pio Esposito]], i cili gjithashtu luan te Spezia por në huazim nga Interi.<ref>{{cite news|language=it|access-date=8 nëntor 2019|date=8 nëntor 2019|title=I fratelli Esposito, alle radici del talento: "Dal Club Napoli alla Champions League"|url=https://gianlucadimarzio.com/it/fratelli-esposito-salvatore-sebastiano-talento-club-napoli-champions-league|publisher=Gianluca Di Marzio}}{{Lidhje e vdekur}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Spezia/12-06-2023/esposito-under-20-bari-spezia-tre-finali-tutte-perse-4602013311736.shtml|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|title=Tre finali tutte perse: che domenica da incubo per i fratelli Esposito|date=12 qershor 2023}}</ref> ==Statistikat e karrierës== {{Përditësuar|6 tetor 2020}}<ref>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/players/sebastiano-esposito/571792/|title=Sebastiano Esposito|publisher=Soccerway|language=en|accessdate=24 tetor 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/player_summary/sebastiano-esposito/|title=Sebastiano Esposito|publisher=World Football|language=en|access-date=22 tetor 2024}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Ndeshjet dhe golat sipas klubit, sezonit dhe kompeticionit |- !rowspan="2"|Klubi !rowspan="2"|Sezoni !colspan="3"|Liga !colspan="2"|Kupa !colspan="2"|Evropa !colspan="2"|Tjetër !colspan="2"|Gjithsej |- !Divizioni!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola |- |rowspan="3" valign="center"|[[F.C. Internazionale Milano|Internazionale]] |[[2018–19 Serie A|2018–19]] |rowspan="2"|[[Serie A]] |0||0||0||0||1<ref group="lower-alpha" name="UEL">Të gjitha ndeshjet në [[UEFA Liga e Evropës|UEFA Ligën e Evropës]]</ref>||0||colspan="2"|—||1||0 |- |[[2019–20 Serie A|2019–20]] |7||1||2||0||5<ref group="lower-alpha">Tre ndeshje në [[UEFA Liga e Kampioneve|UEFA Ligën e Kampioneve]], dy ndeshje në UEFA Ligën e Evropës</ref>||0||colspan="2"|—||14||1 |- !colspan="2" valign="center"|Gjithsej !7!!1!!2!!0!!6!!0!!colspan="2"|—!!15!!1 |- |[[S.P.A.L. 2013|SPAL]] (huazim) |[[2020–21 SPAL season|2020–21]] |[[Serie B]] |10||1||3||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||13||1 |- |[[Venezia F.C.|Venezia]] (huazim) |[[2020–21 Venezia FC season|2020–21]] |Serie B |19||2||0||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||19||2 |- |[[FC Basel|Basel]] (huazim) |[[2021–22 FC Basel season|2021–22]] |[[Superliga e Zvicrës|Super Liga Zvicerane]] |23||6||1||0||10{{efn|name=UECL|Të gjitha ndeshjet në [[UEFA Liga e Konferencave|UEFA Ligën e Konferencave]]}}||1||colspan="2"|—||34||7 |- |[[R.S.C. Anderlecht|Anderlecht]] (huazim) |[[2022–23 R.S.C. Anderlecht season|2022–23]] |[[Liga Pro Belge]] |14||1||0||0||7{{efn|name=UECL}}||1||colspan="2"|—||21||2 |- |[[A.S. Bari|Bari]] (huazim) |[[2022–23 SSC Bari season|2022–23]] |Serie B |11||4||colspan="2"|—||colspan="2"|—||4{{efn|name=SBP|Të gjitha ndeshjet në fazën play-off për ngjitje të Serie B}}||0||15||4 |- |[[U.C. Sampdoria|Sampdoria]] (huazim) |[[2023–24 UC Sampdoria season|2023–24]] |Serie B |22||6||colspan="2"|—||colspan="2"|—||1{{efn|name=SBP}}||0||23||6 |- |[[Empoli F.C.|Empoli]] (huazim) |[[2024–25 Empoli FC season|2024–25]] |Serie A |7||2||1||1||colspan="2"|—||colspan="2"|—||8||3 |- !colspan="3"|Gjithsej karriera !111!!23!!7!!1!!23!!2!!5!!0!!148!!26 |} {{Reflist|group=lower-alpha}} == Referime == {{reflist|3}} ==Lidhje të jashtme== {{Commons}} *[https://www.tuttocalciatori.net/Esposito_Sebastiano Profili] te TuttoCalciatori.net {{Skuadra F.C. Internazionale Milano}} [[Kategoria:Lindje 2002]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë italianë]] [[Kategoria:Futbollistë në F.C. Internazionale Milano]] [[Kategoria:Futbollistë në S.P.A.L.]] [[Kategoria:Futbollistë në FC Basel]] [[Kategoria:Futbollistë në U.C. Sampdoria]] [[Kategoria:Futbollistë në Empoli F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në Serie A]] [[Kategoria:Futbollistë në Serie B]] qbmnzndp8125nn1xbdkonjvh29sgt9g 1 273169 3060508 2981794 2026-10-30T03:48:31Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060508 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Sebastiano Esposito/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} {{Projekti Futbolli}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Sebastiano Esposito]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060507 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20201018123228/https://www.supersport.al/zyrtare-candreva-te-sampdoria-esposito-te-spal-i/ për lidhjen https://www.supersport.al/zyrtare-candreva-te-sampdoria-esposito-te-spal-i/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 04:48 (CET) mn5ierpp6m7s85gi9w4kzu74gs0baht 1 273301 3060524 3057523 2026-10-30T04:23:12Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Biheviorizmi/Arkivi 1]] 3060524 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Biheviorizmi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} a4mdszhj5z2epz6po0ghjkpgc3f6fgb 1 290771 3060526 3057425 2026-10-30T04:24:18Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Zlatko Dalic/Arkivi 1]] 3060526 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Zlatko Dalic/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} o2ndozv4y7o3n7nmqwqkvt6ry5n8bil 0 290840 3060558 2957606 2026-10-30T09:36:39Z Fallbackintoreality 102113 /* */ 3060558 wikitext text/x-wiki {{Infobox personazhi | name = Daffy Duck | series = [[Looney Tunes]]/[[Merrie Melodies]] | first = ''[[Porky's Duck Hunt]]''<br />17 prill 1937 | creator = [[Tex Avery]] <br> [[Bob Clampett]] | alias = [[Duck Dodgers]] | species = [[Rosë e zezë amerikane]] | gender = Mashkull | nationality = Amerikan | significant_other = [[Melissa Duck]] <br> Tina Russo (''[[The Looney Tunes Show]]'') }} '''Daffy Duck''' është një personazh vizatimor i prodhuar nga [[Warner Bros.]] I dizajnuar si një [[Rosë e zezë amerikane|rosë e zezë]] antropomorfe, personazhi është shfaqur në seri vizatimorë si ''[[Looney Tunes]]'' dhe ''[[Merrie Melodies]]'', në të cilat ai zakonisht është përshkruar si një rival dhe shok i ngushtë i [[Bugs Bunny]]. Daffy luajti në 130 epizoda të shkurtra në [[Epoka e artë e animacionit amerikan|epokën e artë]], duke e bërë atë personazhin e tretë më të shpeshtë në karikaturat Looney Tunes / Merrie Melodies, pas 167 paraqitjeve të Bugs Bunny dhe 153 paraqitjeve të [[Porky Pig]]. Daffy u rendit në vendin e 14 në listën e [[TV Guide]] të 50 personazheve më të mirë vizatimorë të të gjitha kohërave.<ref>{{cite web|url=http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/TV/07/30/cartoon.characters.list/index.html|title=List of All-time Cartoon Characters|language=en|publisher=CNN|work=CNN.com|date=2002-07-30|url-status=dead|access-date=15 korrik 2020|archive-date=17 gusht 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/69zhy1OLU?url=http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/TV/07/30/cartoon.characters.list/index.html}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tvguide.com/tvshows/powerpuff-girls/photos/194523/9|title=Daffy Duck (as Duck Dodgers) and Cadet Porky Pig with the Powerpuff Girls|work=TV Guide Magazine Cover - Photo Gallery: Powerpuff Girls|publisher=Tvguide.com|language=en|date=2009-02-06|url-status=dead|access-date=15 korrik 2020|archive-date=23 korrik 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090723012232/http://www.tvguide.com/tvshows/powerpuff-girls/photos/194523/9}}</ref> ==Origjina== Daffy u shfaq për herë të parë më 17 prill 1937 në ''[[Porky's Duck Hunt]]'', me regji nga [[Tex Avery]] dhe animuar nga [[Bob Clampett]]. Karikaturat janë një çifte standarde e gjuetarëve / preve, por Daffy ishte diçka e re për filmuesit: një protagonist luftarak, pohues, plotësisht i pakufizuar. Bob më vonë kujtoi: "Në atë kohë, audienca nuk ishte mësuar të shohë një personazh vizatimor duke bërë këto gjëra. Dhe kështu, kur goditi teatrot ishte një shpërthim. Njerëzit do të linin teatrot duke folur për këtë rosë të shurdhër." Kjo rosë e hershme është më pak antropomorfe dhe ngjason me një rosë të zezë normale. Në fakt, të vetmet aspekte të personazhit që kanë mbetur të qëndrueshme ndër vite janë karakterizimi i tij i zërit nga [[Mel Blanc]]; dhe pendët e tij të zeza me një unazë të bardhë në qafë. Karakterizimi i Blanc i Daffy dikur mbante rekordin botëror për karakterizimin më të gjatë të një personazhi të animuar nga aktori i tyre origjinal: 52 vjet. Një nga karakteristikat e Daffy është lisa anësore (d.m.th ka pengesë në të folurit dhe keqartikulon sibilantët), por përmisohet me kalimin e kohës. Në ''[[Daffy Duck & Egghead]]'', shihet se Daffy fol qartazi, përveç kur këndon [[The Merry-Go-Round Broke Down]] ku mund të ndëgjohet lisa anësore. Në ''[[Scarlet Pumpernickel]]'' (1950), Daffy ka një emër të mesëm, Dumas si shkrimtarin e një skenari gëlues, një nyje për [[Alexandre Dumas]]. Gjithashtu, në episodin e ''[[Baby Looney Tunes]]'' "The Tattletale", [[Gjyshja (Looney Tunes)|Gjyshja]] i drejtohet Daffy si "Duffy Horatio Tiberius Duck". Në ''[[The Looney Tunes Show]]'' (2011) përdoren emrat e mesëm të shakave "Armando" dhe "Sheldon". ==Vitet e epokës së artë== ===Vitet e hershme=== [[Tex Avery]] dhe [[Bob Clampett]] krijuan versionin origjinal të Daffy në vitin 1937. Daffy e vendosi statusin e tij duke u hedhur në ujë, duke kërcyer përreth dhe duke bërtitur, "Uau!". Animatori Bob Clampett menjëherë e kapi personazhin Daffy Duck dhe e aktivizoi atë në një seri vizatimesh në vitet 1930 dhe 1940. Daffy i hershëm është një personazh i egër dhe i çmendur, që kërcen vazhdimisht nëpër ekran me britma "Uau! Uau!" (Në autobiografinë e tij, Mel Blanc deklaroi se sjellja e çuditshme u frymëzua nga slogani i [[Hugh Herbert]], i cili u çua në një ekstrem të egër për Daffy.) ===Daffy në Luftën e Dytë Botërore=== [[Skeda:600th Bombardment Squadron - Emblem.png|right|parapamje|Daffy Duck në emblemë e Skuadronit të 600-të të Bombardimit.]] Daffy gjithashtu do të shfaqej në disa epizoda të shkurtra gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], duke qëndruar e vërtetë për natyrën e tij të pakursyer. Ai lufton me një dhi [[Nazismi|naziste]] për të ngrënë mbeturina metalike të Daffy në ''[[Scrap Happy Daffy]]'' (1943), godet kokën e [[Adolf Hitleri]]t me një shul gjigant në ''[[Daffy – The Commando]]'' (1943) dhe i tejkalon Hitlerin, Goebbels dhe Goering në ''[[Plane Daffy]]'' (1944). Çuditërisht, ishte vetëm pas këtyre shpëtimeve të kohës së luftës që Daffy në të vërtetë i nënshtrohet rekrutimit në shërbimin ushtarak, në formën e "njeriut të vogël nga bordi i hartimit", të cilin ai përpiqet të shmanget në ''[[Draftee Daffy]]'' (1945). ===Zhvillimi "i hershëm" i Daffy 1946–1950==== Për ''[[Daffy Doodles]]'' (filmi i tij i parë vizatimor ''Looney Tunes'' si regjisor), [[Robert McKimson]] e zbuti pak Daffy, duke e ridizajnuar përsëri që të ishte më i rrumbullakët dhe më pak elastik.<ref>[https://cartoonresearch.com/index.php/robert-mckimsons-daffy-doodles-1946/ Robert McKimson’s “Daffy Doodles” (1946)]</ref> Studioja gjithashtu i futi rosës disa nga zgjuarsia e [[Bugs Bunny]], duke e bërë atë po aq të shkëlqyer në gojë sa ishte edhe me guximin e tij. Daffy u bashkua me Porky Pig; rivali i dikurshëm i rosës u bë njeriu i tij i drejtpërdrejtë. [[Arthur Davis (animator)|Arthur Davis]], i cili drejtoi filma të shkurtër vizatimorë të Warner Bros. për disa vite në fund të viteve 1940 derisa menaxhmenti i lartë vendosi që duhet të kishte vetëm tre njësi (McKimson, [[Friz Freleng]] dhe Jones), prezantoi një Daffy të ngjashëm me atë të McKimson. McKimson njihet si i fundit nga tre njësitë që bëri uniformën e tij Daffy me atë të Jones, madje edhe me filma të shkurtër të vonë, siç është ''[[Don't Axe Me]]'' (1958), duke shfaqur tipare të "çmendur" Daffy. Duke filluar në ''[[You Were Never Duckier]]'', personaliteti i Daffy evoluoi duke u bërë më pak i çmendur dhe më lakmitar. ===Eksperimentimi me Daffy 1951–1964=== Ndërsa ditët e çmendura të Daffy kishin mbaruar, McKimson vazhdoi ta bënte atë aq të keq ose të mirë sa kërkonin rolet e tij të ndryshme. McKimson shpesh e vinte Daffy të luante rolin e një shitësi që shtyn një klient potencial të blejë diçka, siç është ''[[Fool Coverage]]'' (1952) ku Daffy arrin t'i shesë Porky Pig një polisë aksidenti prej 1,000,000 dollarësh e cila funksionon vetëm në kushte të pamundura (të cilat, për fat të keq për Daffy, ndodhin të gjitha), dhe ''[[The High and the Flighty]]'' (1956) ku Daffy ndërhyn në batutat e zakonshme të [[Foghorn Leghorn]] dhe [[Barnyard Dawg]] duke u shitur atyre sende shakaje të reja për t'u hakmarrë ndaj njëri-tjetrit. Pikat e tij përfundimisht kapin dhe bashkohen kundër Daffy për ta zënë në kurth në një nga setet e shakave që ai ua shiti atyre. McKimson do ta përdorte këtë version të Daffy nga viti 1946 deri në vitin 1961. Megjithatë, edhe McKimson do të ndiqte gjurmët e Jones në shumë aspekte me filma vizatimorë si ''[[People Are Bunny]]'' (1959) dhe ''[[Ducking the Devil]]'' (1957). Versioni i Friz Freleng mori një aludim nga Chuck Jones duke e bërë rosën më simpatike, si në ''[[Show Biz Bugs]]'' (1957). Këtu, Daffy është tepër emocional dhe xheloz për Bugs, megjithatë ai ka talent të vërtetë që injorohet nga menaxheri i teatrit dhe turma. Ky film vizatimor përfundon me një sekuencë në të cilën Daffy përpiqet të mahnisë audiencën e fiksuar pas Bugs me një akt në të cilin ai pi benzinë ​​dhe gëlltit [[Nitroglicerina|nitroglicerinë]], [[Baruti|barut]] dhe [[Urani (element kimik)|uranium]]-238 (në një tretësirë ​​të gjelbër), hidhet lart e poshtë për t'u "shkundur mirë" dhe në fund gëlltit një shkrepëse të ndezur që shpërthen të gjithë përzierjen e pamundur. Kur Bugs i thotë Daffy se publiku e do aktin dhe dëshiron më shumë, Daffy, tani një fantazmë që fluturon lart (me sa duket në Parajsë), thotë se mund ta bëjë aktin vetëm një herë. Disa stacione televizive, dhe në vitet 1990 rrjeti kabllor [[Turner Network Television|TNT]], e fshinë aktin e rrezikshëm, nga frika e imitimit nga fëmijët e vegjël. ===Çiftëzimi i Daffy dhe Porky në parodi të filmave të njohur, 1951–1965=== Ndërsa [[Bugs Bunny]] u bë personazhi më i njohur i Warner Bros., regjisorët gjetën përdorim të bollshëm për Daffy. Disa karikaturat e vendosin atë në parodi të filmave të njohur dhe seriale radio; Porky Pig ishte zakonisht një ndihmës lehtësues komik. Për shembull, Daffy në ''[[The Great Piggy Bank Robbery]]'' (1946) si "Duck Twacy" ([[Dick Tracy]]) nga Bob Clampett; ''[[Scarlet Pumpernickel]]'' (1950) Daffy ishte heroi dhe Porky Pig ishte i keqi. Në ''[[Drip-along Daffy]]'' (1951), të quajtur pas personazhit [[Hopalong Cassidy]], hedh Daffy në një film [[Film perëndimor|perëndimor]] ku ai etiketohet si "Hero i Tipit Perëndimor" dhe Porky Pig etiketohet si "Ndihmës Komedi". Në ''[[Duck Dodgers in the 24½th Century]]'' (1953), një parodi e [[Buck Rogers]], Daffy tregton barbs (dhe plumba) me [[Marvin the Martian]], me Porky Pig duke ruajtur rolin e ndihmësit së Daffy. Në ''[[Rocket Squad]]'' (1956), një parodi e [[Dragnet (seri filmike)|Dragnet]] dhe [[Racket Squad]] Daffy dhe Porky Pig luajnë përsëri së bashku. Daffy gjithashtu luajti [[Stupor Duck]] një parodi të serisë televizive [[Aventurat e Supermenit]]. ''[[Robin Hood Daffy]]'' (1958) hedh rosën në rolin e jashtëligjshëm legjendar [[Robin Hood]] me Porky Pig si [[Friar Tuck]]. Në ''[[China Jones]]'' (1959), i cili mori emrin nga [[China Smith]], Daffy në [[Hong Kong]] luan rolin e një hetuesi privat. ===Çiftëzimi i Bugs dhe Daffy, 1951–1964=== Ngjitja e Bugs në famë i shtyu gjithashtu animatorët e Warner Bros. të riinterpretonin Daffy si rivalin e lepurit, thellësisht xheloz, të pasigurt dhe të vendosur për të rimarrë vëmendjen, ndërsa Bugs ose mbeti i qetë, por paksa i argëtuar dhe/ose indiferent ndaj xhelozisë së rosës, ndonjëherë duke e përdorur atë në avantazhin e tij. Dëshira e Daffy për të arritur famë me pothuajse çdo kusht u eksplorua që në vitin 1940 në ''[[You Ought to Be in Pictures]]'' të Freleng, por ideja u përdor më me sukses nga Chuck Jones, i cili e ridizajnoi rosën edhe një herë, duke e bërë atë më të dobët dhe më të çrregullt. Në "Hunting Trilogy" (ose "Duck Season/Rabbit Season Trilogy")) të ''[[Rabbit Fire]]'', ''[[Rabbit Seasoning]]'' dhe ''[[Duck! Rabbit, Duck!]]'' (secili i lançuar përkatësisht në 1951, 1952 dhe 1953), mënyrat tërheqëse të vëmendjes dhe ngacmueshmëria e Daffy i japin Bugs Bunny mundësinë e përsosur për të mashtruar [[Elmer Fudd]] e pafat që ta qëllojë vazhdimisht sqepin e rosës. Gjithashtu, këto vizatime zbulojnë sloganin e Daffy, "Je i pathyeshëm!". Daffy i Jones e sheh veten si vetëmbrojtës, jo egoist. Megjithatë, ky Daffy nuk mund të bëjë asgjë që nuk i kthehet mbrapsht, më shumë gjasa të djegë pendët e bishtit, si dhe egon dhe krenarinë e tij sesa çdo gjë tjetër. Mendohet se Chuck Jones e bazoi personalitetin e ri të Daffy Duck në kolegun e tij animator Bob Clampett, i cili, ashtu si Daffy, njihej si një vetë-promovues i zhurmshëm. Në ''[[Beanstalk Bunny]]'' Daffy, Bugs dhe Elmer bashkohen përsëri në një parodi të [[Xhek dhe Bizelja Magjike]] (me Elmerin si gjigantin); në ''[[A Star Is Bored]]'' Daffy përpiqet ta zëvendësojë Bugs Bunny. Në paroditë e shfaqjeve televizive ''[[The Millionaire (seri televizive)|The Millionaire]]'' dhe ''[[This Is Your Life (ekskluzivitet amerikan)|This Is Your Life]]'', Daffy përpiqet ta mposhtë rivalin e tij të betuar, Bugs Bunny, për një çmim prej 1,000,000 dollarësh të dhënë nga seriali i tij i preferuar televiziv në ''[[The Million Hare]]'' dhe në ''[[This Is a Life?]]'', Daffy përpiqet ta zëvendësojë Bugs Bunny-n për të qenë i ftuari i nderit në serial; në të katër këto karikatura, Daffy përfundon një humbës për shkak të personalitetit të tij tepër emocional (i cili dëmton logjikën e shëndoshë dhe aftësinë e arsyetimit të Daffy-t) dhe dëshirës së tij për vëmendje. Me pranimin e vetë Daffy, ai është jashtëzakonisht lakmitar: "Nuk mund ta bëj dot, jam një i pangopur. Është hobi im!" ''[[Ali Baba Bunny]]'' (1957) dhe "Mund të jem frikacak, por jam një frikacak i vogël lakmitar" ''[[Ducking the Devil]]'' (1957). ===Çiftëzimi i Daffy dhe Speedy, 1965–1968=== Kur studioja e animacionit Warner Bros. ia dha përkohësisht prodhimin e filmave vizatimorë [[DePatie-Freleng Enterprises]] (DFE) në vitet 1960, Daffy Duck u bë një antagonist në disa filma vizatimorë përballë [[Speedy Gonzales]], i cili i referohet Daffy si "rosë loco". Në ''[[Well Worn Daffy]]'' (1965), Daffy është i vendosur t'i mbajë minjtë larg një pusi të nevojshëm me çdo kusht, me sa duket vetëm për ndonjë motiv tjetër përveçse për keqdashje të pastër. Për më tepër, kur ai merr gjithë ujin që dëshiron, Daffy më pas përpiqet ta shkatërrojë pusin pavarësisht kotësisë së ligë të aktit, duke e detyruar Speedy ta ndalojë. Studioja e Warner Bros. po hynte në vitet e saj të muzgut, dhe madje edhe Daffy iu desh të bënte përpjekje për humor gjatë kësaj periudhe. Në shumë nga filmat vizatimorë të mëvonshëm të DFE-së, të tillë si ''[[Feather Finger]]'' dhe ''[[Daffy's Diner]]'', Daffy portretizohet si një personazh më simpatik (shpesh i detyruar të kthehet kundër Speedy-t me urdhër të një armiku të përbashkët) sesa si horri i plotë që është në filma vizatimorë si ''[[Assault and Peppered]]''. Filmi i fundit vizatimor me Daffy dhe Speedy është ''[[See Ya Later Gladiator]]'', në atë që fansat e animacionit e quajnë vizatimin më të keq të bërë nga Warner Bros.<ref name="hreporter-29may2008">{{cite web|last=Hunter|first=Matthew|url=http://toolooney.goldenagecartoons.com/daffy.htm|title=A Complete History Of Daffy Duck|publisher=Matthew Hunter's Unofficial Looney Tunes Page|date=2000-01-01|access-date=2010-04-08|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110608212719/http://toolooney.goldenagecartoons.com/daffy.htm|archive-date=2011-06-08|url-status=dead}}</ref> ==Filma tě veçuar== * ''[[Porky's Duck Hunt]]'' (1937) – debutimi * ''[[Porky Pig's Feat]]'' (1943) - paraqitja e parë përkrah Bugs Bunny * ''[[Draftee Daffy]]'' (1945) - film propagandistik nga [[Bob Clampett]] * ''[[Rabbit Fire]]'' ''(''1951) - filmi i parë i "Hunting trilogy" nga [[Chuck Jones]] * ''[[Duck Amuck]]'' (1953) - komedi surreale e shkurtuar nga Chuck Jones dhe e përfshirë në [[Regjistri Kombëtar i Filmit|Regjistrin Kombëtar të Filmit]] * ''[[Duck Dodgers in the 24½th Century]]'' (1953) - parodi e Buck Rogers në shekullin e 25-të dhe më vonë e përshtatur në një [[Duck Dodgers (seri televizive)|seri televizive]] * ''[[See Ya Later Gladiator]]'' (1968) - paraqitja e fundit në [[Epoka e artë e animacionit amerikan|Epokën e Artë të animacionit amerikan]] * ''[[Who Framed Roger Rabbit]]'' (1988) – paraqitje e shkurtër krahas [[Donald Duck]] * ''[[Space Jam]]'' (1996) – paraqitja krahas superyllit nga [[NBA]], [[Michael Jordan]] * ''[[Looney Tunes: Back in Action]]'' (2003) – paraqitja krahas [[Brendan Fraser]], [[Jenna Elfman]] dhe [[Steve Martin]] * ''[[Space Jam: A New Legacy]]'' (2021) – paraqitja krahas superyllit nga [[NBA]], [[LeBron James]] * ''[[The Day the Earth Blew Up: A Looney Tunes Movie|The Day the Earth Blew Up]]'' (2024) - paraqitja krahas [[Porky Pig]] dhe [[Petunia Pig]] == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Personazhe në Looney Tunes]] [[Kategoria:Zogj antropomorfikë]] [[Kategoria:Rosë fiktiv]] 7cresjk7vyyh1jbfv4rxy5nvq9oahd8 0 290989 3060492 2957622 2026-10-30T00:45:26Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060492 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Roald Dahl | image = Roald Dahl.jpg | birth_date = 13 shtator 1916 | birth_place = [[Llandaff]], [[Kardif]], [[Uells]] | death_date = 23 nëntor 1990 (74 vjet) | death_place = [[Oksford]], [[Angli]] | education = [[The Cathedral School, Llandaff]] <br> St Peter's School, Weston-super-Mare <br> [[Repton School]] | punësimi = Romancier, poet, skenar | years_active = 1942-1990 }} '''Roald Dahl''' (13 shtator 1916 - 23 nëntor 1990) ishte një romancier, shkrimtar i tregimeve të shkurtra, poet, skenarist dhe pilot luftarak britanik.<ref>Sturrock, Donald, ''Storyteller: The Authorized Biography of Roald Dahl'', p. 19. Simon & Schuster, 2010.</ref> Librat e tij kanë shitur më shumë se 250 milion kopje në të gjithë botën.<ref name="BBC 2016">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p04521p2|title=Roald Dahl: As popular - and profitable - as ever|publisher=BBC|language=en|date=18 gusht 2016|accessdate=30 gusht 2016}}</ref> Dahl lindi në [[Uells]] nga prindërit emigrantë norvegjezë. Ai shërbeu në Forcën Ajrore Mbretërore gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]]. Ai u bë një ekspert luftarak, duke shënuar 5 fitore të konfirmuara, dhe, më pas, një oficer zbulimi, duke u ngritur në gradën e ushtrisë së detyrës të komandantit. Ai u ngrit në shquar si shkrimtar në vitet 1940 me vepra për fëmijë dhe për të rritur, dhe ai u bë një nga autorët më të shitur në botë.<ref name="Global"/><ref name="BDC"/> Ai është përmendur si "një nga tregimtarët më të mëdhenj për fëmijë të shekullit të 20-të". Çmimet e tij për kontribut në letërsi përfshijnë [[Çmimi Botëror të Fantazisë - Arritja e Jetës|Çmimin Botëror të Fantazisë për Arritjen e Jetës]] më 1930 dhe Autori i Fëmijëve i Vitit në [[Çmimet Britanike të Librit]], i vitit 1990. Në vitin 2008, ''The Times'' vendosi Dahl në vendin e 16-të në listën e tij të "50 shkrimtarëve më të mëdhenj britanikë që nga viti 1945".<ref name="TIM">{{cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/arts/books/article2452094.ece|title=The 50 greatest British writers since 1945|newspaper=The Times|language=en|accessdate=16 shtator 2014|date=5 janar 2008}}</ref> Tregimet e shkurtra të Dahl-it janë të njohura për mbarimet e tyre të papritura, dhe librat e fëmijëve të tij për disponimin e tyre jo-sensitiv, makabër, shpeshherë me errësirë komike, duke shfaqur armiq të egër të rritur të personazheve të fëmijëve.<ref name="INT"/><ref>{{cite news|title=Aldi removes Roald Dahl's Revolting Rhymes from its Australian stores over the word 'slut'|url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/aldi-removes-roald-dahl-s-revolting-rhymes-from-its-australian-stores-over-the-word-slut-9698068.html|work=The Independent|language=en|date=30 nëntor 2015}}</ref> Librat e tij kampionë të përzemërt dhe shfaqin një ndjenjë të ngrohtë themelore.<ref name="The Guardian"/><ref name="BBC 2015"/> Punimet e tij për fëmijë përfshijnë ''[[Xhejms dhe Pjesha Gjigante]]'', ''[[Çarli dhe fabrika e çokollatave]]'', ''[[Matilda (roman)|Matilda]]'', ''[[Shtrigat (roman)|Shtrigat]]'', ''[[Dhelpra Fantastike]]'', ''[[Gjiganti i Madh i Mirë]]'', dhe ''[[Ilaçi i mrekullueshme i Xhorxhit]]''. Punimet e tij për të rritur përfshijnë ''[[Tregime të Papritura (koleksion i tregimeve të shkurtëra)|Tregime të Papritura]]''. ==Jeta e hershme== Roald Dahl lindi në vitin 1916 te prindërit emigrantë norvegjezë Harald Dahl dhe Sofie Magdalene Dahl (mbiemri i vajzërisë Hesselberg).<ref>Philip Howard, "Dahl, Roald (1916–1990)", Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004.</ref> Babai i Dahl kishte emigruar në Mbretërinë e Bashkuar nga [[Sarpsborg]] në Norvegji dhe ishte vendosur në Cardiff në vitet 1880 me gruan e tij të parë, një franceze me emrin Marie Beaurin-Gresser. Ata kishin dy fëmijë së bashku (Ellen Marguerite dhe Louis) para vdekjes së saj në vitin 1907.<ref name="Dahl timeline"/> Nëna e tij emigroi në Britani të Madhe dhe u martua me babanë e tij në vitin 1911. Dahl u emërua pas eksploruesit polar norvegjez [[Roald Amundsen]]. Gjuha e tij e parë ishte norvegjishtja, të cilën ai e foli në shtëpi me prindërit dhe motrat e tij Astri, Alfhild dhe Else. Fëmijët u rritën në besimin [[Luteranizmi|luteran]] dhe u pagëzuan në [[Kisha Norvegjeze, Kardiff|Kishën Norvegjeze, Kardif]].<ref>Colin Palfrey (2006) [https://books.google.com/books?id=pOfJeCs0cDIC&pg=PA76 ''Cardiff Soul: An Underground Guide to the City'']</ref> Motra e Dahl-it Astri vdiq nga apendiciti në moshën 7 në vitin 1920 kur Dahl ishte tre vjeç, dhe babai i tij vdiq nga pneumonia në moshën 57 vjeç disa javë më vonë.<ref name="biography">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/wales/arts/sites/roald-dahl/pages/biography.shtml|title=Roald Dahl biography|language=en|accessdate=16 shtator 2014}}</ref> Më vonë po atë vit, lindi motra e tij më e vogël Asta.<ref name="Dahl timeline">{{Cite web|url=https://roalddahlfacts.com/timeline/|title=Roald Dahl Timeline • Roald Dahl Facts|website=Roald Dahl Facts|language=en-GB|access-date=14 mars 2019|archive-date=15 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515181433/https://roalddahlfacts.com/timeline/|url-status=dead}}</ref> Nëna e Dahl vendosi të qëndrojë në Uells, në vend që të kthehej në Norvegji për të jetuar me të afërmit, pasi burri i saj kishte dashur që fëmijët e tyre të shkolloheshin në shkollat angleze, të cilat ai e konsideronte më të mirën në botë.<ref>Jill C. Wheeler (2006) ''Roald Dahl'' p. 9. ABDO Publishing Company, 2006.</ref> Dahl për herë të parë ndoqi [[The Cathedral School, Llandaff]]. Në moshën tetë vjeç, ai dhe katër miqtë e tij u konservuan nga drejtori pasi vunë një miun të vdekur në një kavanoz të gobstopper në dyqanin lokal të ëmbël,<ref name="IND"/> i cili ishte në pronësi të një gruaje të vjetër "mesatare dhe mashtruese" të quajtur Znj. Pratchett.<ref name="IND"/> Pesë djemtë e quajtën prangat e tyre "Komploti i madh i miut i vitit 1924".<ref>Michael D. Sharp (2006) [https://books.google.com/books?id=8d-nHl6bZtgC&pg=PA516 Popular Contemporary Writers] p. 516. Marshall Cavendish, 2006.</ref> Gobstoppers ishin një karamele e preferuar midis nxënësve të shkollave britanike midis dy Luftërave Botërore, dhe Dahl iu referua atyre [[Everlasting Gobstopper]], i cili u paraqit në ''[[Çarli dhe fabrika e çokollatave]]''.<ref>John Ayto (2012). ''The Diner's Dictionary: Word Origins of Food and Drink''. p. 154. Oxford University Press.</ref> Dahl transferohet në shkollën e konviktit të Shën Pjetrit në [[Weston-super-Mare]]. Prindërit e tij kishin dashur që ai të shkollohej në një shkollë publike angleze, dhe kjo provoi të ishte më e afërt për shkak të lidhjes së rregullt të trageteve në të gjithë [[Kanali Bristol|Kanalin Bristol]]. Koha e Dahl në Shën Pjetër ishte e pakëndshme; ai ishte shumë i butë dhe i shkruante nënës së tij çdo javë, por kurrë nuk i zbuloi pakënaqësinë e tij për të. Pas vdekjes së saj në vitin 1967, ai mësoi se ajo kishte shpëtuar secilën prej letrave të tij;<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/wales/arts/sites/roald-dahl/pages/media-2000-school.shtml|title=Roald Dahl's School Days|publisher=BBC Wales|language=en|accessdate=24 janar 2010}}</ref> ato u transmetuan në formë të shkurtuar si [[Libri i Javës]] i BBC Radio 4 në vitin 2016 për të shënuar njëqindvjetorin e lindjes së tij.<ref name="BBC Book of the Week 2016">{{cite episode|title=Book of the Week, Love from Boy - Roald Dahl's Letters to His Mother|language=en|series=Book of the Week|credits=Readers: Donald Sturrock and Rory Kinnear, Abridged by: Katrin Williams, Producer: Duncan Minshull|network=BBC Radio|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b07djzlm|airdate=5 qershor 2016}}</ref> Dahl shkroi për kohën e tij në Shën Pjetër në autobiografinë e tij ''[[Dajli (libër)|Djali: Përrallat e Fëmijërisë]]''.<ref>{{Cite book|title=Boy: Tales of Childhood|first=Roald|last=Dahl|publisher=Puffin Books|language=en|year=1984|isbn=978-0-14-130305-5|title-link=Djali (libër)}}</ref> Nga viti 1929, kur ai ishte 13 vjeç, Dahl ndoqi [[Repton School]] në Derbyshire. Dahl shprehu jetën e tij në këtë shkollë në librin e tij ''Djali: Përrallat e Fëmijërisë''. Sipas librit, një mik i quajtur Michael ishte rrahur keq me bastun nga drejtori [[Geoffrey Fisher]]. Ai kurrë nuk u pa si një shkrimtar veçanërisht i talentuar në vitet e shkollës, me një nga mësuesit e tij në anglisht që shkruante në raportin e shkollës së tij "Unë kurrë nuk kam takuar ndonjë që shkruan me kaq këmbëngulje fjalë që do të thotë e kundërta e saktë e asaj që synohet".<ref>{{cite web|url=http://www.kirjasto.sci.fi/rdahl.htm|title=Roald Dahl|website=Books and Writers (kirjasto.sci.fi)|first=Petri|last=Liukkonen|publisher=[[Kuusankoski]] Public Library|location=Finland|language=en|url-status=dead|access-date=21 korrik 2020|archive-date=10 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210175324/http://www.kirjasto.sci.fi/rdahl.htm}}</ref> Dahl ishte 1.98 m i gjatë në jetën e tij rinore. Ai luajti sporte përfshirë kriket, futboll dhe golf, dhe u bë kapiten i ekipit të [[Squash (sport)|squash]]. Si dhe duke pasur një pasion për letërsinë, ai zhvilloi një interes për fotografinë dhe shpesh mbante një aparat fotografik me vete.<ref name="biography" /> ==Pilot luftarak== [[Skeda:Roald Dahl's leather flying helmet.jpg|parapamje|Helmet fluturuese prej lëkure të Dahl në ekspozitë në [[Muzeu Roald Dahl dhe Qendra e Tregimeve|Muzeun Roald Dahl dhe Qendrën e Tregimeve]] në [[Great Missenden]]]] Në gusht 1939, ndërsa Lufta e Dytë Botërore filloi, britanikët planifikuan të mblidhnin qindra gjermanë që jetonin në [[Dar es Salaam]]. Dahl u ngarkua si toger në [[King's African Rifles]], duke komanduar një togë burrash [[Askari]], trupa indigjenë që shërbenin në ushtrinë koloniale.<ref>Donald Sturrock [https://archive.org/details/storytellerautho0000stur/page/116 <!-- quote=roald Dahl - King's African Rifle. --> ''Storyteller: The Authorized Biography of Roald Dahl''], p.116. Simon and Schuster, 2010</ref> Në nëntor 1939, Dahl u bashkua me Forcat Ajrore Mbretërore me numër shërbimi 774022.<ref name="LG5907">[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34964/page/5907 Issue 34964]. ''[[London Gazette]]''. 8 tetor 1940. faqe 5907</ref> Pas një udhëtimi me makinë prej 600 milje (970 km) nga [[Dar es Salaam]] për në [[Nairobi]], ai u pranua për trajnim fluturimi me gjashtëmbëdhjetë burra të tjerë, nga të cilët vetëm tre i mbijetuan luftës. Me 7 orë dhe 40 minuta përvojë në një [[de Havilland Tiger Moth|De Havilland Tiger Moth]], ai fluturoi vetëm;<ref>Sturrock (2010: 120)</ref> Dahl gëzonte të shikonte jetën e egër të Kenisë gjatë fluturimeve të tij. Ai vazhdoi stërvitjen e avancuar të fluturimit në Irak, në [[RAF Habbaniya]], 50 milje (80 km) në perëndim të Bagdadit. Pas trajnimit gjashtë muajsh në [[Hawker Harts]], Dahl u ngarkua si oficer pilot më 24 gusht 1940 dhe u gjykua i gatshëm për t'u bashkuar me një skuadron dhe për t'u përballur me armikun.<ref name="LG5907"/><ref>Conant, Jennet (2008). The Irregulars: Roald Dahl and the British Spy Ring in Wartime Washington. p. 3. Simon and Schuster</ref> [[Skeda:Gloster Gladiator.jpg|parapamje|Dahl fluturoi [[Gloster Gladiator]] kur ai u rrëzua në Libi|alt=A Gloster Gladiator plane]] Ai iu caktua [[No. 80 Squadron RAF]], duke fluturuar [[Gloster Gladiator]], aeroplanin e fundit luftarak biblanas të përdorur nga RAF. Dahl ishte i befasuar kur zbuloi se nuk do të merrte ndonjë trajnim të specializuar në luftime ajrore, ose në Gladiators fluturues. Më 19 shtator 1940, Dahl u urdhërua të fluturonte Gladiators-in e tij duke shkallëzuar nga Abu Sueir (afër [[Ismailia]], në Egjipt) në 80 sulmet ajrore përpara të Skuadronit 30 milje (48 km) në jug të [[Mersa Matruh]]. Në këmbën e fundit ai nuk mundi të gjente pistën e zbritjejes dhe, duke rënë me karburant të ulët dhe duke u afruar natën, u detyrua të provonte një ulje në shkretëtirë.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/books/7934421/Roald-Dahl-the-plane-crash-that-gave-birth-to-a-writer.html|title=Roald Dahl: the plane crash that gave birth to a writer|date=9 gusht 2010|work=The Daily Telegraph|language=en|accessdate=16 shtator 2014|last1=Sturrock|first1=Donald}}</ref> Nënkalimi goditi një gur dhe avioni u rrëzua. Kafka e Dahl ishte thyer dhe hunda i ishte thyer; ai u verbua përkohësisht.<ref name="WRN"/> Ai arriti të tërhiqej larg nga mbeturinat e flaktë dhe kaloi jashtë. Ai shkroi për rrëzimin në veprën e tij të parë të botuar.<ref name="WRN">Alan Warren (1988) [https://books.google.com/books?id=X5BaAAAAMAAJ&q=dahl+fractured+his+skull&dq=dahl+fractured+his+skull&hl=en&ei=iYsHTZO5N86ChQfgj4ntBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDQQ6AEwAw Roald Dahl] pp.12, 87. Starmont House, 1988</ref> Dahl u shpëtua dhe u dërgua në një post të ndihmës së parë në [[Mersa Matruh]], ku rimori vetëdijen, por jo pamjen e tij. Ai u transportua me tren në spitalin e Marinës Mbretërore në Alexandria. Atje ai ra në dashuri me një infermiere, Mary Welland. Një hetim i RAF për përplasjen zbuloi se vendndodhja në të cilën atij i ishte thënë të fluturonte ishte krejtësisht i gabuar, dhe ai gabimisht ishte dërguar në vend të tij në tokën e askujt midis forcave aleate dhe italiane.<ref name="solo">{{Cite book|title=Going Solo|last=Dahl|first=Roald|year=1986|publisher=Jonathan Cape|title-link=Duke flutuaruar i Vetëm|language=en}}</ref> [[File:Hurricane_mk1_r4118_fairford_arp.jpg|parapamje|Një [[Hawker Hurricane]] Mk 1, tipi aeroplan në të cilin Dahl u angazhua në luftime ajrore mbi Greqinë.]] Në shkurt të vitit 1941, Dahl u shkarkua nga spitali dhe u vlerësua plotësisht i përshtatshëm për detyrat e fluturimit. Në këtë kohë, 80 Skuadron ishin transferuar në [[Beteja e Greqisë|fushatën greke]] dhe me qendër në [[Eleusis|Eleusina]], afër [[Athina|Athinës]]. Skuadroni tani ishte e pajisur me [[Hawker Hurricane]]. Dahl fluturoi me një Hurricane zëvendësues përtej Detit Mesdhe në prill 1941, pas përvojës shtatë orëshe duke fluturuar me Hurricane. Në këtë fazë të fushatës greke, RAF kishte vetëm 18 aeroplan luftarak në Greqi: 14 Hurricane dhe katër bomba të lehta [[Bristol Blenheim]]. Dahl fluturoi në luftimin e tij të parë ajror më 15 prill 1941, ndërsa fluturoi i vetëm mbi qytetin e [[Chalcis]]. Ai sulmoi gjashtë [[Junkers Ju 88]] të cilët po bombardonin anije dhe qëlluan një nga poshtë. Më 16 prill në një betejë tjetër ajrore, ai goditi një tjetër Ju 88.<ref>Andrew Thomas [https://books.google.com/books?id=4u-QXw2bjwUC&pg=PA36 ''Hurricane Aces 1941–45'']{{Lidhje e vdekur}}, Osprey Publishing, 2003</ref> Më 20 prill 1941, Dahl mori pjesë në [[Beteja e Athinës (1941)|Betejën e Athinës]], së bashku me [[Pat Pattle]] pilotin luftarak i lindur në Afrikën Jugore dhe mikun e Dahl [[David Coke]]. Nga 12 Hurricane të përfshira, pesë u rrëzuan dhe katër pilotët e tyre u vranë, përfshirë Pattle. Vëzhguesit grekë në tokë numëruan 22 avionë gjermanë të rrëzuar, por për shkak të konfuzionit të angazhimit ajror, askush nga pilotët nuk e dinte se cilët aeroplan kishin qëlluar. Dahl e përshkroi atë si "një turbullim të pafund të luftëtarëve të armikut, të cilët tërhiqen drejt meje nga çdo anë".<ref>Roald Dahl [https://archive.org/details/goingsolo1986dahl ''Going Solo''], p. 151. Scholastic, 1996</ref><ref>{{cite book|last=Dahl|first=Roald|title=Going Solo (excerpt)|url=http://www.roalddahlfans.com/books/goinchap11.php|language=en|date=6 dhjetor 2015}}</ref> Në maj, ndërsa gjermanët po shtypnin Athinën, Dahl u evakuua në Egjipt. Skuadroni i tij u rimbledhën në Haifa. Nga atje, Dahl fluturonte çdo ditë për një periudhë prej katër javësh, duke rrëzuar një [[Forca Ajrore Franceze Vichy|Forcë Ajrore Franceze Vichy]] [[Potez 630]] më 8 qershor dhe një tjetër Ju 88 më 15 qershor, por ai filloi të marrë dhimbje koke të rënda që e bënë të zhdukej. Ai u bë invalid në shtëpi në Britani, ku qëndroi me nënën e tij në [[Buckinghamshire]].<ref>{{cite news|title=Roald Dahl: The fighter pilot|url=https://www.roalddahl.com/blog/2015/november/roald-dahl-the-fighter-pilot|accessdate=21 janar 2020|website=Roald Dahl.com|language=en|archive-date=25 tetor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025230422/http://www.roalddahl.com/blog/2015/november/roald-dahl-the-fighter-pilot|url-status=dead}}</ref> Megjithëse në këtë kohë Dahl ishte vetëm një oficer pilot në provë, në shtator 1941 ai u konfirmua njëkohësisht si oficer pilot dhe u gradua në oficer flutures i pavarur lufte. ==Jeta pas luftës== [[Skeda:Patricia Neal und Roald Dahl.jpg|parapamje|200px|[[Patricia Neal]] dhe Roald Dahl|alt=Patricia Neal and Roald Dahl]] Dahl u martua me aktoren amerikane [[Patricia Neal]] më 2 korrik 1953 në [[Kisha e Trinitetit (Manhattan)|Kishën e Trinitetit]] në New York City. Martesa e tyre zgjati 30 vjet dhe ata patën pesë fëmijë: * Olivia Twenty (20 prill 1955 – 17 nëntor 1962); * [[Tessa Dahl|Chantal Sophia "Tessa"]] (lindi më 1957) * Theo Matthew (lindi më 1960); * [[Ophelia Dahl|Ophelia Magdalena]] (lindi më 1964); * [[Lucy Dahl|Lucy Neal]] (lindi më 1965).<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/books/biographyandmemoirreviews/7930232/Dad-also-needed-happy-dreams-Roald-Dahl-his-daughters-and-the-BFG.html|title='Dad also needed happy dreams': Roald Dahl, his daughters and the BFG|language=en|date=6 gusht 2010|work=The Daily Telegraph|accessdate=16 shtator 2014}}</ref> Në vitin 1965, gruaja e tij Patricia Neal pësoi tre aneurizma të plasura cerebrale ndërsa shtatzënë me Lucy. Dahl mori nën kontroll rehabilitimin e saj gjatë muajve të ardhshëm; Neal duhej të mësonte përsëri për të folur dhe ecur, por ajo arriti të kthehej në karrierën e saj të aktrimit.<ref name="farrell">{{Cite book|author=Barry Farrell|title=Pat and Roald|publisher=Kingsport Press|language=en|year=1969}}</ref> Kjo periudhë e jetës së tyre u dramatizua në filmin ''The Patricia Neal Story'' (1981), në të cilin çifti u luajt nga [[Glenda Jackson]] dhe [[Dirk Bogarde]].<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2010/aug/09/patricia-neal-beauty|title=Patricia Neal: a beauty that cut like a knife|author=David Thomson|newspaper=The Guardian|language=en|accessdate=16 shtator 2014|date=9 gusht 2010}}</ref> Në vitin 1972 Roald Dahl takoi [[Felicity Dahl|Felicity d'Abreu Crosland]], mbesa e Francis D'Abreu i cili ishte martuar me Margaret Ann Bowes Lyon, kushërira e parë e [[Elizabeth Bowes-Lyon|Mbretëreshës Nënë]], ndërsa Felicity ishte duke punuar si një stiliste në një shpallje për Maxim kafe me gruan e atëhershme e autorit, Patricia Neal. Menjëherë pasi dyshja u prezantuan, ata filluan një aferë 11-vjeçare [më parë më 1983 Neal dhe Dahl u divorcuan dhe Dahl u martuan me Felicity,<ref>{{Cite web|url=https://www.roalddahl.com/roald-dahl/timeline/1980s|title=1980s - Roald Dahl|website=www.roalddahl.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926031008/http://www.roalddahl.com/roald-dahl/timeline/1980s|archive-date=26 shtator 2019|access-date=23 prill 2020}}</ref> në Brixton Town Hall, [[South London]]. Felicity (e njohur si Liccy) hoqi dorë nga puna e saj dhe u transferua në Gipsy House, [[Great Missenden]] në Buckinghamshire, e cila kishte qenë shtëpia e Dahl që nga viti 1954.<ref>Lynn F. Pearson [https://books.google.com/books?id=9IaHTin6y2wC&pg=PA16 ''Discovering Famous Graves'']{{Lidhje e vdekur}}, Osprey Publishing, 2008</ref> Në [[Nderimet e Vitit të Ri|listën e nderimeve të viteve të reja]] të vitit 1986, Dahl iu ofrua një emërim në [[Order of the British Empire|Officer of the Order of the British Empire]] (OBE), por e hodhi poshtë atë. Ai raportohet se donte një kalorësi në mënyrë që gruaja e tij të ishte Zonja Dahl.<ref>{{cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/gallery-e6frg6n6-1226255265938?page=2|title=Queen's honours refused|language=en|accessdate=16 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202073440/http://www.theaustralian.com.au/news/gallery-e6frg6n6-1226255265938?page=2|archive-date=2 shkurt 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/news/need-to-read/2012/01/26/roald-dahl-among-hundreds-who-turned-down-queen-s-honours-91466-30203207/2/|title=Roald Dahl among hundreds who turned down Queen's honours|access-date=22 korrik 2020|archive-date=29 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329025651/http://www.walesonline.co.uk/news/need-to-read/2012/01/26/roald-dahl-among-hundreds-who-turned-down-queen-s-honours-91466-30203207/2/|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2012, Dahl u përfshi në listën e ''[[The New Elizabethans]]'' për të shënuar [[Jubileu i diamantit të Elizabeth II|Jubileun e diamantit të Mbretëreshës Elizabeth II]]. Një panel prej shtatë akademikësh, gazetarë dhe historianë të quajtur Dahl midis grupit të njerëzve në Mbretërinë e Bashkuar "veprimet e të cilëve gjatë mbretërimit të Elizabeth II kanë pasur një ndikim të rëndësishëm në jetën në këto ishuj dhe duke pasur parasysh epokën karakterin e tij".<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b01jxs2c/features/about|publisher=BBC|title=The New Elizabethans - Roald Dahl|language=en|accessdate=8 gusht 2016|archive-date=25 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125012450/http://www.bbc.co.uk/programmes/b01jxs2c/features/about|url-status=dead}}</ref> Në shtator 2016, vajza e tij Lucy mori distinktivin e artë Blue Peter të BBC-së për nder të tij, hera e parë që është dhënë ndonjëherë pas vdekjes.<ref>{{cite news|title=Roald Dahl to be posthumously honoured with a Gold Blue Peter badge|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/roald-dahl-posthumous-gold-blue-peter-badge|accessdate=17 maj 2019|agency=BBC}}</ref> ==Vdekja== Roald Dahl vdiq më 23 nëntor 1990, në moshën 74 vjeçare nga një kancer i rrallë i gjakut, [[Sindroma myelodizplastike|sindroma myelodizplastike]], në [[Oksfordi|Oksford]],<ref>{{cite web|url=http://www.findmypast.com/BirthsMarriagesDeaths.jsp|title=Deaths England and Wales 1984–2006|publisher=Findmypast.com|language=en|accessdate=28 janar 2011|archive-date=4 nëntor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151104084417/http://www.findmypast.com/BirthsMarriagesDeaths.jsp|url-status=dead}}</ref> dhe u varros në varrezat e [[Kisha e Shën Pjetrit dhe Shën Paulit, Great Misseden|Kishës së Shën Pjetrit dhe Shën Paulit, Great Missenden]], Buckinghamshire, Angli. Sipas mbesës së tij, familja i dha atij një "lloj [[Varrimi nordik|varrimi Viking]]". Ai u varros me shkopin e tij snooker, disa burgundy shumë të mira, çokollata, lapsa HB dhe një sharrë elektrike. Sot, fëmijët vazhdojnë të lënë lodra dhe lule pranë varrit të tij. == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Lindje 1916]] [[Kategoria:Vdekje 1990]] [[Kategoria:Romancierë britanikë]] [[Kategoria:Shkrimtarë britanikë]] [[Kategoria:Norvegjezë në Mbretërinë e Bashkuar]] [[Kategoria:Pilotë britanikë të Luftës së Dytë Botërore]] jxczan4xrhggp69sfpuochx3qvuh8dm 0 292342 3060535 3045754 2026-10-30T06:14:51Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060535 wikitext text/x-wiki {{Shteti në ESC|Flag=Flag of Albania.svg|Emri=Shqipëria|bgcolour=#BFDFFF|Rezultatet më të Mira=Vendi i 5-të: {{Escyr|2015|junior}}|Paraqitja e Parë={{Escyr|2012|Junior}}|Televizioni Transmetues=[[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH)|Eventi Përzgjedhës={{Collapsible list | title = '''Finale kombëtare''' | '''Junior Fest''' | 2012, 2017–2019<!-- Do not change this to "present": the information would be outdated eventually as we cannot predict the future --> | '''Festivali i Këngës për Fëmijë:''' | 2015–2016 }}|Paraqitjet=6|Webfaqa=http://www.junioreurovision.tv/country/albania}} Pjesëmarrja e '''Shqipërisë në Festivalin Evropian të Këngës për Fëmijë''' filloi së pari në [[Amsterdami|Amsterdam]], [[Holanda|Holandë]], në [[Festivali Evropian i Këngës për Fëmijë 2012|Festivalin Evropian të Këngës për Fëmijë 2012]]. [[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) një organizatë anëtare e [[Bashkimi Evropian i Radio-Televizioneve|Bashkimit Evropian të Transmetuesve]] (EBU) ka qenë përgjegjës për procesin e përzgjedhjes së pjesëmarrësve të tyre, që nga debutimi i tyre më 2012. Përfaqësuesi i parë që mori pjesë për kombin në konkursin e vitit 2012 ishte Igzidora Gjeta me këngën "Kam një këngë vetëm për ju", e cila përfundoi në vendin e dymbëdhjetë nga dymbëdhjetë hyrjet pjesëmarrëse, duke arritur një rezultat prej tridhjetë e pesë pikësh. Janë bërë vetëm dy mungesa nga konkursi, e para më {{Escyr|2013|Junior}} dhe e dyta më {{Escyr|2014|Junior}}. Shqipëria u rikthye në konkurs në vitin {{Escyr|2015|Junior}}, kur Mishela Rapo i përfaqësoi ata me këngën "Dambaje", duke arritur nëntëdhjetë e tri pikë dhe duke përfunduar në vendin e pestë nga shtatëmbëdhjetë vendet pjesëmarrëse. Më 1 qershor 2016, Klesta Qehaja fitoi ''Festivalin e Këngës për Fëmijë'' me këngën "Besoj", duke fituar të drejtën për ta përfaqësuar Shqipërinë në [[Festivali Evropian i Këngës për Fëmijë 2016|Festivalin Evropian të Këngës për Fëmijë 2016]], në Valletta, Maltë. Ajo mori tridhjetë e tetë pikë dhe për këtë arsye mbaroi e trembëdhjeta nga shtatëmbëdhjetë vendet pjesëmarrëse. == Historia == [[Skeda:Mishela_Rapo_at_stage_of_JESC_2015.jpg|djathtas|parapamje|200x200px| Mishela Rapo duke performuar në Festivalin Evropian të Këngës për Fëmijë 2015, në Sofje, Bullgari ]] Në vitin 2005, transmetuesi shqiptar [[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) transmetoi konkursin e këtij viti në Hasselt. Më 14 gusht 2012, transmetuesi kombëtar [[Shqipëria|shqiptar]], [[Radio Televizioni Shqiptar]] (RTSH) njoftoi se do të bënin debutimin e tyre Junior Eurovision në konkursin e vitit 2012 në Amsterdam, Holandë, më 1 dhjetor 2012.<ref>{{Cito web|last=Granger|first=Anthony|title=Albania debut in Amsterdam|url=https://eurovoix.com/2012/08/14/albania-debut-in-amsterdam/|website=eurovoix.com|publisher=Eurovoix|accessdate=24 gusht 2016|date=14 gusht 2012|language=en}}</ref> Mekanizmi i përdorur në atë kohë për të zgjedhur përfaqësuesin e tyre ishte një shfaqje kombëtare para-zgjedhjes e titulluar ''Junior Fest Albania 2012''.<ref>{{Cito web|last=Escudero|first=Victor M.|title=Tonight: Albania picks their first ever Junior entry!|url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=tonight_albania_picks_first_ever_junior_entry|website=junioreurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union|accessdate=24 gusht 2016|date=4 tetor 2012|language=en}}</ref> Këngëtarja fëmijë, Igzidora Gjeta, ishte pjesëmarrësja e parë që përfaqësoi Shqipërinë me këngën "Kam një këngë vetëm për ju",<ref>{{Cito web|last=Siim|first=Jarmo|title=Igzadora Gjeta going for Albania|url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=igzadora_gjeta_going_for_albania|website=junioreurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union|accessdate=24 gusht 2016|date=10 tetor 2012|language=en|archive-date=26 tetor 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6BhwlKGpU?url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=igzadora_gjeta_going_for_albania|url-status=dead}}</ref> e cila përfundoi në vendin e dymbëdhjetë duke arritur një rezultat prej tridhjetë e pesë pikësh. Ky ishte rezultati më i keq i Shqipërisë në historinë e tyre të konkursit.<ref>{{Cite news|url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1603#Complete_scoreboard|title=Junior Eurovision Song Contest 2012 Scoreboard|date=1 dhjetor 2012|work=junioreurovision.tv|access-date=24 gusht 2016|publisher=European Broadcasting Union|language=en}}</ref> Më 27 shtator 2013, RTSH njoftoi se tërheqja e tyre nga konkursi i vitit 2013, me EBU duke deklaruar se tërheqja ishte për shkak të çështjeve financiare dhe të organizatës.<ref>{{Cito web|last=Nuhiu|first=Rinor|title=Albania RTSH withdraws from Junior Eurovision|url=http://www.escchat.com/news/rtsh-withdraws-from-junior-eurovision.52584/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161221171209/http://www.escchat.com/news/rtsh-withdraws-from-junior-eurovision.52584/|archivedate=21 dhjetor 2016|website=escchat.com|publisher=ESC Chat|accessdate=24 gusht 2016|date=27 shtator 2013|language=en}}</ref> Shqipëria vazhdoi të mungojë nga konkursi edhe në vitin 2014,<ref>{{Cite news|url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=2033#Participants|title=Junior Eurovision Song Contest 2014 Participants|date=15 nëntor 2015|work=junioreurovision.tv|access-date=24 gusht 2016|publisher=European Broadcasting Union|language=en}}</ref> dhe deri më 13 mars 2015 nuk e njoftoi rikthimin e tyre në konkurs.<ref>{{Cito web|title=Albania: Return To Junior Eurovision|url=http://eurovoix.com/2015/03/13/albania-return-to-junior-eurovision/|publisher=Eurovoix|last=Granger|first=Anthony|accessdate=13 mars 2015|date=13 mars 2015|language=en}}</ref> Shfaqja kombëtare e përzgjedhjes e cila u organizua me qëllim të përzgjedhjes së pjesëmarrësit 2015 ishte titulli ''Festivali i Këngës për Fëmijë'', në të cilën [[Mishela Rapo]] fitoi të drejtën e përfaqësimit të [[Festivali Evropian i Këngës për Fëmijë 2015|Shqipërisë në Festivalin Evropian të Këngës për Fëmijë 2015]], me këngën "Dambaje".<ref>{{Cito web|title=Mishela Rapo will represent Albania at JESC 2015 in Bulgaria|url=http://wiwibloggs.com/2015/05/28/mishela-rapo-will-represent-albania-at-jesc-2015-in-bulgaria/96865/|publisher=Wiwibloggs|last=Ko|first=Anthony|accessdate=28 maj 2015|date=28 maj 2015|language=en|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232052/http://wiwibloggs.com/2015/05/28/mishela-rapo-will-represent-albania-at-jesc-2015-in-bulgaria/96865/|url-status=dead}}</ref> Në Festivalin Evropian të Këngës për Fëmijë 2015, Rapo përfundoi në vendin e pestë duke arritur nëntëdhjetë e tri pikë, dhe ky është rezultati i tyre më i mirë deri më tani.<ref>{{Cite news|url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=2103#Complete_scoreboard|title=Junior Eurovision Song Contest 2015 Scoreboard|date=21 nëntor 2015|work=junioreurovision.tv|access-date=24 gusht 2016|publisher=European Broadcasting Union|language=en}}</ref> == Pjesëmarrja == {| class="wikitable" |+ Treguesi i tabelës | bgcolor="#FE8080" width="15px" |{{Center|◁}} | Vendi i fundit |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! width="30px" |Viti !Artisti !Kënga !Gjuha ! width="50px" |Vendi ! width="50px" |Pikë |- |- bgcolor="#FE8080" ! scope="row" |{{Center|{{Escyr|2012|Junior}}}} |Igzidora Gjeta |"Kam një këngë vetëm për ju" |[[Gjuha shqipe|Shqip]] | align="center" |12 ◁ | align="center" |35 |- ! scope="row" |{{Center|{{Escyr|2015|Junior}}}} |Mishela Rapo |"Dambaje" |Shqip, [[Gjuha angleze|anglisht]], [[Gjuha artificiale|imagjinare]] | align="center" |5 | align="center" |93 |- ! scope="row" |{{Center|{{Escyr|2016|Junior}}}} |Klesta Qehaja |"Besoj" |Shqip, anglisht | align="center" |13 | align="center" |38 |- ! scope="row" |{{Center|{{Escyr|2017|Junior}}}} |Ana Kodra |"Don't Touch My Tree" |Shqip, anglisht | align="center" |13 | align="center" |67 |- ! scope="row" |{{Center|{{Escyr|2018|Junior}}}} |Efi Gjika |"Barbie" |Shqip, anglisht | align="center" |17 | align="center" |44 |- ! scope="row" |{{Center|{{Escyr|2019|Junior}}}} |Isea Çili |"Mikja ime fëmijëri" |Shqip | align="center" |17 | align="center" |36 |- ! scope="row" |{{Center|{{Escyr|2021|Junior}}}} |Anna Gjebrea |"Stand By You" |Shqip, anglisht | align="center" |14 | align="center" |84 |- ! scope="row" |{{Center|{{Escyr|2022|Junior}}}} |Kejtlin Gjata |"Pakëz diell" |Shqip | align="center" |12 | align="center" |94 |- ! scope="row" |{{Center| {{Escyr|2023|Junior}}}} |Viola Gjyzeli |"Bota Ime" |Shqip |align="center" |8 |align="center" |115 |} == Galeri == <gallery class="center"> Skeda:Mishela Rapo at stage of JESC 2015 (2).jpg|{{Esccnty|Albania|Junior|y=2015#Mishela Rapo|t=Mishela Rapo}} në [[Sofia|Sofje]] ({{Escyr|2015|Junior}}) Skeda:Efi Gjika at JESC 2018 (1).jpg|{{Esccnty|Albania|Junior|y=2018#Efi Gjika|t=Efi Gjika}} në [[Minsk]] ({{Escyr|2018|Junior}}) </gallery> == Komentuesit dhe zëdhënësit == Konkurset transmetohen në të gjithë botën përmes faqes zyrtare të Festivalit Evropian të Këngës për Fëmijë, junioreurovision.tv dhe përmes [[YouTube]]. Në vitin 2015, transmetimet në internet shfaqën komentin në gjuhën angleze nga redaktori junioreurovision.tv Luke Fisher dhe hyrje në konkursin e këngës Junior Eurovision për vitin 2011 Ivan Ivanov.<ref>{{Cito web|url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=tonight_junior_eurovision_song_contest_2015|title=Tonight: Junior Eurovision Song Contest 2015!|last=Fisher|first=Luke James|website=Junior Eurovision Song Contest – Bulgaria 2015|date=21 nëntor 2015|accessdate=21 nëntor 2015|language=en}}</ref> Transmetuesi shqiptar, RTSH, dërgoi komentatorin e tyre në secilin konkurs në mënyrë që të jepte komente në [[Gjuha shqipe|gjuhën shqipe]]. Zëdhënësit u zgjodhën gjithashtu nga transmetuesi kombëtar për t'i shpallur pikët e ndara nga Shqipëria. Tabela më poshtë rendit detajet e secilit komentues dhe zëdhënës që nga viti 2012. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:90%;" !Viti !Komentues !Zëdhënës ! class="unsortable" |{{abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |{{Escyr|2005|Junior}} |{{TBA|Unknown}} |rowspan="2" {{Ska|Did not participate}} | |- ! scope="row" |{{Escyr|2006|Junior}}–{{Escyr|2011|Junior}} |{{Ska|No broadcast}} | |- ! scope="row" |{{Escyr|2012|Junior}} |Andri Xhahu |Keida Dervishi |{{Center|<ref name="CS2012">{{cite web|last1=Mikheev|first1=Andy|title=Junior Eurovision Song Contest 2012|url=http://esckaz.com/jesc/2012/|website=esckaz.com|publisher=ESC Kaz|language=en|accessdate=24 gusht 2016|date=23 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624044744/http://www.escdaily.com/jesc-bulgaria-withdraws-many-countries-reject-a-come-back/|archive-date=24 qershor 2012|url-status=dead}}</ref>}} |- ! scope="row" |{{Escyr|2013|Junior}}–{{Escyr|2014|Junior}} |{{Ska|No broadcast}} |{{Ska|Did not participate}} | |- ! scope="row" |{{Escyr|2015|Junior}} | rowspan="4" |Andri Xhahu |Majda Bejzade |{{Center|<ref>{{cite web|first=Niko|last=Lako|title=Junior Eurovision Song Contest 2015 Finalja e 21 Nëntorit në RTSH në komentin e Andri Xhahu|trans-title=Junior Eurovision Song Contest 2015 Final on November 21 commentated by Andri Xhahu|url=http://www.imalbania.com/junior-eurovision-song-contest-2015-finalja-e-21-nentorit-ne-rtsh-ne-komentin-e-andri-xhahu/|website=imalbania.com|publisher=Infomedia Albania|accessdate=22 nëntor 2015|date=19 nëntor 2015|language=sq}}</ref><ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20151122134325/https://junioreurovision.tv/page/blog?id=meet_the_spokespersons_of_tonights_grand_final|archive-date=22 nëntor 2015|url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=meet_the_spokespersons_of_tonights_grand_final|title=Meet the spokespersons of tonight's Grand Final!|last=Juhász|first=Ervin|publisher=[[European Broadcasting Union|EBU]]|website=junioreurovision.tv|accessdate=17 nëntor 2019|date=21 nëntor 2019|language=en}}</ref>}} |- ! scope="row" |{{Escyr|2016|Junior}} |Juna Dizdari |{{Center|<ref>{{cite web|url=http://www.imalbania.com/zbuloni-fituesen-e-junior-eurovision-song-contest-2016/|title=Zbuloni fituesen e Junior Eurovision Song Contest 2016|language=sq|trans-title=Discover the winner of the Junior Eurovision Song Contest 2016|date=20 nëntor 2016|website=imalbania.com|first=Justin|last=Kasaj|accessdate=17 nëntor 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eurovoix.com/2016/11/19/jesc16-seventeen-spokespersons-announced/|title=JESC’16: All Seventeen Spokespersons Announced|date=19 nëntor 2016|last=Granger|first=Anthony|access-date=12 maj 2017|language=en}}</ref>}} |- ! scope="row" |{{Escyr|2017|Junior}} |Sabjana Rizvanu |{{Center|<ref>{{cite web|url=https://eurovoix.com/2017/11/24/albania-commentator-spokesperson-revealed/|title=Albania: Commentator and Spokesperson Revealed|date=24 nëntor 2017|accessdate=17 nëntor 2019|website=eurovoix.com|first=Neil|last=Farren|language=en}}</ref>}} |- ! scope="row" |{{Escyr|2018|Junior}} |Daniil Lazuko |{{Center|<ref>{{cite web|url=https://eurovoix.com/2018/11/24/albania-andri-xhahu-to-commentate-on-junior-eurovision-2018|title=Albania: Andri Xhahu To Commentate on Junior Eurovision 2018|date=24 nëntor 2018|accessdate=17 nëntor 2019|website=eurovoix.com|first=Anthony|last=Granger|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eurovoix.com/2018/11/25/junior-eurovision-2018-who-are-the-spokespersons/|title=Junior Eurovision 2018 - Who Are The Spokespersons?|date=25 nëntor 2018|accessdate=17 nëntor 2019|website=eurovoix.com|first=Anthony|last=Granger|language=en|ref=none}}</ref>}} |- ! scope="row" |{{Escyr|2019|Junior}} |{{TBA}} |Efi Gjika |{{Center|<ref>{{cite web|url=https://eurovoix.com/2019/11/17/albania-efi-gjika-announced-as-spokesperson/|title=Albania: Efi Gjika Announced as Spokesperson|date=17 nëntor 2019|first=Anthony|last=Granger|website=eurovoix.com|language=en}}</ref>}} |} == Shiko edhe == * [[Shqipëria në Festivalin Evropian të Këngës]] * [[Shqipëria në Festivalin Evropian të Kërcimtarëve të Rinj]] * [[Shqipëria në Festivalin Evropian të Muzikantëve të Rinj]] == Referime == {{Reflist|2}} == Lidhje të jashtme == [[Kategoria:Shtete në Festivalin Evropian të Këngës për Fëmijë]] 48x0y3xckctgrhcqvd8sngslk8rb8sv 1 292506 3060496 3060339 2026-10-30T02:16:13Z MajavahBot 122738 Vendosja e faqes së diskutimit për arkivim automatik. 3060496 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Mirlind Daku/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} {{Projekti Futbolli}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mirlind Daku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2449419 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200825110814/https://fk-kukesi.al/2019/07/njoftim-i-klubit-futbollisti-i-perfaqesuesues-u-21-se-kosoves-huazohet-te-kukesi/ për lidhjen https://fk-kukesi.al/2019/07/24/njoftim-i-klubit-futbollisti-i-perfaqesuesues-u-21-se-kosoves-huazohet-te-kukesi/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 maj 2022 11:44 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mirlind Daku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2504328 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191028211352/http://korneri.net/lajmi-i-fundit-lista-e-kosoves-kunder-azerbeixhanit/ për lidhjen http://www.korneri.net/lajmi-i-fundit-lista-e-kosoves-kunder-azerbeixhanit/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 dhjetor 2022 15:49 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mirlind Daku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2818584 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180626001504/http://www.affa.az/index.php/news/friendly-match-cancelled/61160 për lidhjen http://www.affa.az/index.php/news/friendly-match-cancelled/61160. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 korrik 2025 01:20 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mirlind Daku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2827431 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200825110834/https://topsporti.com/artikulli/penalltite-vendosin-llapi-ne-cerekfinale për lidhjen https://topsporti.com/artikulli/penalltite-vendosin-llapi-ne-cerekfinale. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 gusht 2025 14:27 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mirlind Daku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060338 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230911133633/https://www.supersport.al/video-shqiperia-shtron-rrugen-per-ne-europian-mposht-polonine-dhe-kryeson-grupin-e/ për lidhjen https://www.supersport.al/video-shqiperia-shtron-rrugen-per-ne-europian-mposht-polonine-dhe-kryeson-grupin-e/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 10:33 (CET) 460zwgpb8wmq25qdj8el0nws9orosuo 3060528 3060496 2026-10-30T04:24:38Z MajavahBot 122738 U arkivuan 4 diskutime pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Mirlind Daku/Arkivi 1]] 3060528 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Mirlind Daku/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} {{Projekti Futbolli}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mirlind Daku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060338 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230911133633/https://www.supersport.al/video-shqiperia-shtron-rrugen-per-ne-europian-mposht-polonine-dhe-kryeson-grupin-e/ për lidhjen https://www.supersport.al/video-shqiperia-shtron-rrugen-per-ne-europian-mposht-polonine-dhe-kryeson-grupin-e/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 10:33 (CET) 4jqevm1isdp56dxhmp8t61x4dkooco2 1 293477 3060523 3055155 2026-10-30T04:23:02Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Biheviorizmi]] 3060523 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 7 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Biheviorizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2049098 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170904195958/http://www.behavior.org/item.php?id=154 për lidhjen http://www.behavior.org/item.php?id=154. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170705130700/http://www-staff.it.uts.edu.au/%7Elbcao/publication/behavior-informatics-tutorial-slidesx.pdf për lidhjen http://www-staff.it.uts.edu.au/%7Elbcao/publication/behavior-informatics-tutorial-slidesx.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161220110547/http://www-staff.it.uts.edu.au/~lbcao/publication/compj13.pdf për lidhjen http://www-staff.it.uts.edu.au/~lbcao/publication/compj13.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120106012457/http://www.bfskinner.org/BFSkinner/PDFBooksSHB_files/Science_and_Human_Behavior_2.pdf për lidhjen http://www.bfskinner.org/BFSkinner/PDFBooksSHB_files/Science_and_Human_Behavior_2.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100702230825/http://www.psychology.uiowa.edu/Classes/31174/Documents/Selection%20by%20Consequences.pdf për lidhjen http://www.psychology.uiowa.edu/Classes/31174/Documents/Selection%20by%20Consequences.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20040204234402/http://www.biozentrum.uni-wuerzburg.de/genetics/behavior/learning/behaviorism.html për lidhjen http://www.biozentrum.uni-wuerzburg.de/genetics/behavior/learning/behaviorism.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.is/20130106112357/http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/knowledge-visualization/learning-theories.html për lidhjen http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/knowledge-visualization/learning-theories.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 tetor 2019 15:57 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 8 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Biheviorizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2069501 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170904195958/http://www.behavior.org/item.php?id=154 për lidhjen http://www.behavior.org/item.php?id=154. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170705130700/http://www-staff.it.uts.edu.au/%7Elbcao/publication/behavior-informatics-tutorial-slidesx.pdf për lidhjen http://www-staff.it.uts.edu.au/%7Elbcao/publication/behavior-informatics-tutorial-slidesx.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161220110547/http://www-staff.it.uts.edu.au/~lbcao/publication/compj13.pdf për lidhjen http://www-staff.it.uts.edu.au/~lbcao/publication/compj13.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120106012457/http://www.bfskinner.org/BFSkinner/PDFBooksSHB_files/Science_and_Human_Behavior_2.pdf për lidhjen http://www.bfskinner.org/BFSkinner/PDFBooksSHB_files/Science_and_Human_Behavior_2.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100702230825/http://www.psychology.uiowa.edu/Classes/31174/Documents/Selection%20by%20Consequences.pdf për lidhjen http://www.psychology.uiowa.edu/Classes/31174/Documents/Selection%20by%20Consequences.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20040204234402/http://www.biozentrum.uni-wuerzburg.de/genetics/behavior/learning/behaviorism.html për lidhjen http://www.biozentrum.uni-wuerzburg.de/genetics/behavior/learning/behaviorism.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.is/20130106112357/http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/knowledge-visualization/learning-theories.html për lidhjen http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/knowledge-visualization/learning-theories.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190106095401/https://foxylearning.com/ për lidhjen http://foxylearning.com/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 janar 2020 13:06 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Biheviorizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2580965 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110624073146/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=86092256 për lidhjen https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=86092256. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 gusht 2023 06:59 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Biheviorizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2640248 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130125093229/http://contextualpsychology.org/ për lidhjen http://www.contextualpsychology.org/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 shkurt 2024 11:05 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Biheviorizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2997500 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U zëvendësua lidhja e arkivit https://archive.today/20130106112357/http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/knowledge-visualization/learning-theories.html me https://web.archive.org/web/20130622070705/http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/knowledge-visualization/learning-theories.html te lidhja http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/knowledge-visualization/learning-theories.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 18 qershor 2026 02:05 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Biheviorizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3049464 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150809204925/http://www.abainternational.org/ për lidhjen http://www.abainternational.org/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 shtator 2026 05:33 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Biheviorizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3057522 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20050308201610/http://www.questia.com/library/psychology/other-types-of-psychology/behaviorism.jsp për lidhjen https://www.questia.com/library/psychology/other-types-of-psychology/behaviorism.jsp. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 tetor 2026 00:46 (CEST) 1r0afm7gsntlrkh16fstxf0j4jvfyx4 0 294703 3060537 2958004 2026-10-30T06:54:07Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060537 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Computer_locked.jpg|djathtas|parapamje|284x284px| Ndërsa shumica e aspekteve të sigurisë kompjuterike përfshinë masa dixhitale siç janë fjalëkalimet elektronike dhe kriptimi, masat e sigurisë fizike siç janë bravat metalike akoma përdoren për të parandaluar ndërhyrjet e paautorizuara.   ]] '''Siguria kibernetike''', '''siguria kompjuterike'''<ref>{{Cite journal|last=Schatz|first=Daniel|last2=Bashroush|first2=Rabih|last3=Wall|first3=Julie|date=2017|title=Towards a More Representative Definition of Cyber Security|url=https://commons.erau.edu/jdfsl/vol12/iss2/8/|journal=Journal of Digital Forensics, Security and Law|language=en|volume=12|issue=2|issn=1558-7215}}</ref> ose '''siguria e teknologjisë së informacionit''' ('''siguria e IT-së''') është mbrojtja e [[Kompjuteri|sistemeve kompjuterike]] dhe [[Rrjeti kompjuterik|rrjetave]] nga vjedhja ose dëmtimi i [[Harduer kompjuterik|pajisjeve]], [[Softuer kompjuterik|programeve kompjuterike]] ose të dhënave elektronike, si dhe nga [[Sulmet DoS|prishja]] ose keqpërdorimi i shërbimeve që ato sigurojnë. Fusha është duke u bërë akoma dhe më e rëndësishme për shkak të rritjes në përdorim të sistemeve kompjuterike, [[Interneti|Internetit]]<ref>[http://www.theaustralian.com.au/technology/opinion/reliance-spells-end-of-road-for-ict-amateurs/story-e6frgb0o-1226636267865?nk=34fe4ab684629535daaf6a8fe6e6ef3d "Reliance spells end of road for ICT amateurs"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219014830/http://www.theaustralian.com.au/technology/opinion/reliance-spells-end-of-road-for-ict-amateurs/story-e6frgb0o-1226636267865?nk=34fe4ab684629535daaf6a8fe6e6ef3d |date=19 dhjetor 2014 }}, 7 May 2013, The Australian</ref> dhe standardeve të [[Rrjetat pa kablo|rrjetit]] wireless si [[Bluetooth]] dhe [[Wi-Fi]], dhe për shkak të rritjes së pajisjeve "inteligjente", përfshirë këtu telefonat inteligjentë, [[Televizioni|televizorët]] dhe pajisjet e ndryshme që përbëjnë " Internetin e gjërave ". Për shkak të kompleksitetit të tij, si në aspektin e politikës, ashtu edhe në atë të teknologjisë, siguria kompjuterike është gjithashtu një nga sfidat kryesore të botës bashkëkohore.<ref>{{Cite journal|last=Stevens|first=Tim|date=2018-06-11|title=Global Cybersecurity: New Directions in Theory and Methods|url=https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/files/97261726/PaG_6_2_Global_Cybersecurity_New_Directions_in_Theory_and_Methods.pdf|journal=Politics and Governance|volume=6|issue=2|pages=1–4|doi=10.17645/pag.v6i2.1569}}</ref> == Cënueshmëria dhe sulmet == Cënueshmëria është një dobësi në hartimin, zbatimin, funksionimin ose kontrollin e brendshëm. Shumica e dobësive që janë zbuluar janë të dokumentuara në bazën e të dhënave [[Common Vulnerabilities and Exposures]] (CVE) . Një dobësi ''shfrytëzuese'' është ajo për të cilën ekziston të paktën një sulm funksional ose " shfrytëzim" .<ref>{{Cito web|title=Computer Security and Mobile Security Challenges|url=https://www.researchgate.net/publication/298807979|website=researchgate.net|accessdate=2016-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161012010519/https://www.researchgate.net/publication/298807979_Computer_Security_and_Mobile_Security_Challenges|archivedate=12 tetor 2016|date=2015-12-03}}</ref>Dobësitë shpesh gjurmohen ose shfrytëzohen me ndihmën e mjeteve të automatizuara ose duke përdorur manuale skriptesh të personalizuara. Për të siguruar një sistem kompjuterik, është e rëndësishme të kuptojmë sulmet që mund të bëhen kundër tij, dhe këto kërcënime zakonisht mund të klasifikohen në një nga këto kategori si më poshtë: === Backdoor === Një backdoor në një sistem kompjuterik, një kriptosistem ose një algoritëm, është çfarëdo metode sekrete për të anashkaluar autentikimin normal ose kontrollin e sigurisë. Ato mund të ekzistojnë për një numër arsyesh, përfshirë këtu modelin origjinal ose për shkak të konfigurimit të dobët. Ato mund të jenë shtuar nga një palë e autorizuar për të lejuar disa qasje të ligjshme, ose nga një sulmues për arsye dashakeqe; por pavarësisht motiveve për ekzistencën e tyre, ato krijojnë një cënueshmëri. Backdoors mund të jenë shumë të vështira për t'u zbuluar dhe zakonisht zbulohen nga dikush që ka qasje në kodin burim të aplikacionit ose njohuri të brëndshme të Sistemit Operativ të kompjuterit. === Sulmi Denial-of-Service === Sulmet Denial-of-Service(DoS) janë krijuar për të bërë një makineri ose rrjet të padisponueshëm për përdoruesit e synuar të tij .<ref>{{Cito web|title=Distributed Denial of Service Attack|url=https://www.csa.gov.sg/gosafeonline/go-safe-for-business/smes/distributed-denial-of-service-attack|website=csa.gov.sg|accessdate=12 nëntor 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160806080013/https://www.csa.gov.sg/gosafeonline/go-safe-for-business/smes/distributed-denial-of-service-attack|archivedate=6 gusht 2016}}</ref> Sulmuesit mund t'ju mohojnë shërbimin viktimave të caktuar,si duke futur me dashje një fjalëkalim të gabuar aq herë radhazi sa për ta bllokuar llogarinë e viktimave, ose mund ta mbingarkojnë aftësinë e një makinerie ose rrjeti dhe të bllokojnë të gjithë përdoruesit menjëherë. Ndonëse një sulm në rrjet nga një [[Adresa IP|adresë e]] vetme [[Adresa IP|IP]] mund të bllokohet duke shtuar një rregull të ri në firewall, shumë forma të [[Distributed denial of service#Distributed%20attack|Distributed denial of service]] (DDoS) janë të mundshëm, ku sulmi vjen nga një numër i madh pikash - dhe mbrojtja është shumë më e vështirë . Sulme të tilla mund të vijnë nga kompjuterët zombie të një botnet-i, ose nga një gamë teknikash të tjera të mundshme, duke përfshirë [[Sulmet DoS|sulme reflektimi dhe amplifikimi]], ku sisteme të pafajshme mashtrohen në mënyrë që të dërgojnë trafik tek viktima. === Sulmet e qasjes së drejtëpërdrejtë === Një përdorues i paautorizuar që fiton qasje fizike në një kompjuter ka shumë të ngjarë të jetë në gjendje të kopjojë direkt të dhënat e tij. Ata mund të rrezikojnë gjithashtu sigurinë duke bërë modifikime të [[Sistemi operativ|sistemit të operimit]], duke instaluar krimba softuerësh, keyloggersa, pajisje dëgjimi të fshehtë ose duke përdorur mause pa kabuj (wireless). Edhe kur sistemi është i mbrojtur nga masat standarde të sigurisë, këto mund të anashkalohen duke 'ngarkuar' (boot) një tjetër sistem operativ ose vegël nga një CD-ROM ose media tjetër e ngarkueshme (bootable).Kriptimi i diskut dhe Moduli i Platformës së Besuar janë krijuar për të parandaluar këto sulme. === Përgjimi === Përgjimi është akti i të dëgjuarit në fshehtësi të një "bisede" (komunikimi) kompjuterike private, zakonisht midis hostëve në një rrjet. Për shembull, programe të tilla si [[Carnivore]] dhe NarusInSight janë përdorur nga [[Zyra Federative e Hetimit Amerikan|FBI]] dhe [[Agjencia e Sigurisë Kombëtare (NSA)|NSA]] për të përgjuar sistemet e ofruesve të shërbimeve të internetit . Edhe makineritë që veprojnë si një sistem i mbyllur (dmth., pa asnjë kontakt me botën e jashtme) mund të përgjohen përmes monitorimit të transmetimeve të dobta [[Elektromagnetizmi|elektromagnetike të]] krijuara nga hardueri; TEMPEST është një specifikim nga [[Agjencia e Sigurisë Kombëtare (NSA)|NSA]] referuar këtyre sulmeve. === Sulmet multi-vektoriale, polimorfike === Duke dalë në sipërfaqe në 2017, u shfaq një klasë e re kërcënimesh kompjuterike multi-vektoriale,<ref>{{Cite news|url=https://www.msspalert.com/cybersecurity-guests/multi-vector-attacks-demand-multi-vector-protection/|title=Multi-Vector Attacks Demand Multi-Vector Protection|date=24 korrik 2018|work=MSSP Alert}}</ref> polimorfe<ref>{{Cite news|url=https://www.scmagazineuk.com/new-polymorphic-malware-evades-three-quarters-of-av-scanners/article/718757/|title=New polymorphic malware evades three quarters of AV scanners|last=Millman|first=Renee|date=15 dhjetor 2017|work=SC Magazine UK|access-date=19 dhjetor 2020|archive-date=14 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614034417/https://www.scmagazineuk.com/new-polymorphic-malware-evades-three-quarters-of-av-scanners/article/718757/|url-status=dead}}</ref> që kombinuan disa lloje sulmesh dhe ndryshuan formën për të shmangur kontrollet e sigurisë kompjuterike ndërsa ato përhapeshin. Këto kërcënime janë klasifikuar si sulme kompjuterike të gjeneratës së pestë.<ref>{{Cite journal|last=Saravanan|first=A.|last2=Bama|first2=S. Sathya|date=2019-06-30|title=A Review on Cyber Security and the Fifth Generation Cyberattacks|url=http://www.computerscijournal.org/vol12no2/a-review-on-cyber-security-and-the-fifth-generation-cyberattacks/|journal=Oriental Journal of Computer Science and Technology|volume=12|issue=2|pages=50–56|doi=10.13005/ojcst12.02.04}}</ref> === Phishing === [[Skeda:PhishingTrustedBank.png|parapamje| Një shembull i një emaili phishing, i maskuar si një [[Posta elektronike|email]] zyrtar nga një bankë (e rreme). Dërguesi po përpiqet të mashtrojë marrësin me qëllim zbulimin e informacionit konfidencial duke e "konfirmuar" atë në faqen e internetit të phisher-it. Vini re gabimin drejtshkrimor në fjalët ''received'' and ''discrepancy'' të shkruara ''si recieved dhe discrepency''. Edhe pse [[URL]]-ja e uebsajtit të bankës shfaqet si e rregullt, ajo në fakt të çon ke uebfaqja e phisher-it (keqbërësit)]] [[Phishing]] është përpjekja për të marrë informacione konfidenciale siç janë emrat e përdoruesve, fjalëkalimet dhe detajet e kartave të kreditit direkt nga përdoruesi duke i mashtruar ata.<ref>{{Cito web|url=https://www.case.edu/its/kba/its-kba-27196-phishing-attempt/|title=Identifying Phishing Attempts|publisher=Case|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150913200707/http://www.case.edu/its/kba/its-kba-27196-phishing-attempt/|archivedate=13 shtator 2015|accessdate=4 korrik 2016}}</ref> Phishing kryhet zakonisht me anë të mashtrimit me email ose mesazheve të menjëhershme dhe shpesh i udhëzon përdoruesit të futin detaje në një faqe të internetit të rreme, "pamja" dhe "ndjesia" e së cilës janë pothuajse identike me atë të ligjshme. Uebsiti i rremë shpesh kërkon informacione personale, siç janë detajet e hyrjes në uebsajt dhe fjalëkalimet. Ky informacion më pas mund të përdoret për të fituar qasje në llogarinë reale të individit në faqen e internetit të vërtetë. Duke prekur besimin e një viktime, phishing mund të klasifikohet si një formë e inxhinierisë sociale . Sulmuesit po përdorin mënyra krijuese për të fituar akses në llogaritë reale. Një mashtrim i zakonshëm është që sulmuesit të dërgojnë fatura të rreme elektronike<ref>{{Cito web|url=https://www.consumer.ftc.gov/blog/2018/02/phishers-send-fake-invoices|title=Phishers send fake invoices|date=2018-02-23|website=Consumer Information|language=en|accessdate=2020-02-17}}</ref> tek individët që tregojnë se kohët e fundit ata kanë blerë muzikë, aplikacione etj..dhe duke i udhëzuar ata të klikojnë në një link nëse blerjet nuk ishin të autorizuara. == Shiko edhe == * [[Kompjuteri]] * [[Siguria mobile]] == Referime == [[Kategoria:Kriptografi]] itg5feb1giskucm3j0r3eqk2junvapp 0 295641 3060368 3046392 2026-10-29T14:41:51Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060368 wikitext text/x-wiki Me fjalën '''pandemi''' kuptohet përhapja një sëmundje e cila i kalon kufitë e shteteve dhe kontinenteve. Në krahasim nga epidemia Pandemia nuk është e kufizuar në në një pjesë të caktuar. Një ''pandemi'' është një sëmundje infektive që është përhapur në një rajon të madh, për shembull në kontinente të shumta ose në të gjithë botën, duke prekur një numër të konsiderueshëm të njerëzve. Një sëmundje e përhapur endemike me një numër stabil të njerëzve të infektuar nuk është pandemi. Sëmundjet endemike të përhapura me një numër stabil të njerëzve të infektuar siç janë përsëritjet e gripit sezonal në përgjithësi përjashtohen pasi ato ndodhin njëkohësisht në rajone të mëdha të globit sesa të përhapen në të gjithë botën. Gjatë historisë njerëzore ka pasur një numër të pandemive të sëmundjeve të tilla si [[lia]] dhe tuberkulozi. Pandemia më fatale në historinë e regjistruar ishte [[Vdekja e Zezë]] (e njohur gjithashtu si [[Murtaja (sëmundje)|murtaja]], e cila vrau rreth 75-200 milion njerëz në shekullin e 14-të.<ref name="ABC/Reuters">{{Cite news|last=ABC/Reuters|date=29 janar 2008|title=Black death 'discriminated' between victims (ABC News in Science)|publisher=Australian Broadcasting Corporation|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm|access-date=3 nëntor 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220120404/http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm|archive-date=20 dhjetor 2016}}</ref><ref name="Black Death's Gene Code Cracked">{{Cite news|date=3 tetor 2001|title=Black Death's Gene Code Cracked|work=Wired|url=http://archive.wired.com/medtech/health/news/2001/10/47288|access-date=12 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426160438/http://archive.wired.com/medtech/health/news/2001/10/47288|archive-date=26 prill 2015}}</ref><ref name="Health: De-coding the Black Death">{{Cite news|date=3 tetor 2001|title=Health: De-coding the Black Death|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm|access-date=3 nëntor 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707042715/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm|archive-date=7 korrik 2017}}</ref> Termi filloi të përdorej për pandemitë e mëvonshme duke përfshirë pandeminë e [[Gripi spanjoll|gripit të vitit 1918]] (gripi spanjoll).<ref>[https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/1918-pandemics-h1n1.html 1918 Pandemics (H1N1 virus).] [[Centers for Disease Control and Prevention]]. Retrieved 18 April 2020.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/local/retropolis/coronavirus-deadliest-pandemic/|title=History's deadliest pandemics, from ancient Rome to modern America|last=Rosenwald|first=Michael S.|date=7 prill 2020|work=Washington Post|access-date=11 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407204000/https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/local/retropolis/coronavirus-deadliest-pandemics/|archive-date=7 prill 2020}}</ref><ref name="WHO99">{{Cito web|url=https://www.who.int/csr/disease/swineflu/laboratory06_08_2010/en/|title=Weekly Virological Update on 05 August 2010|date=5 gusht 2010|website=World Health Organization (WHO)|accessdate=8 prill 2020}}</ref> Pandemitë aktuale përfshijnë [[Pandemia e COVID-19|COVID-19]] (SARS-CoV-2) dhe [[HIV/AIDS]]. == Shembuj == * [[Gripi i derrit]] (AH1N1) * [[COVID-19|Covid19]] == Përkufizimi == Një pandemi është një [[Epidemia|epidemi]] që ndodh në një shkallë që kalon kufijtë ndërkombëtarë, zakonisht prek njerëzit në shkallë botërore.<ref name="Porta2008">{{Cite book|editor-first=Miquel|editor-last=Porta|title=Dictionary of Epidemiology|url=https://books.google.com/books?id=3Dr8dyuzvTkC&pg=PA179|accessdate=14 shtator 2012|year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-531449-6|page=179}}</ref> Një sëmundje ose gjendje nuk është pandemi thjesht sepse është e përhapur ose vret shumë njerëz; gjithashtu duhet të jetë infektive. Për shembull, [[kanceri]] është përgjegjës për shumë vdekje, por nuk konsiderohet pandemi sepse sëmundja nuk është as infektive dhe as ngjitëse.<ref>{{Cite book|last=A. M.|first=Dumar|title=Swine Flu: What You Need to Know|url=https://archive.org/details/swinefluwhatyoun0000amdu|date=2009|publisher=Wildside Press LLC|isbn=978-1434458322|page=[https://archive.org/details/swinefluwhatyoun0000amdu/page/7 7]}}</ref> == Vlerësimi == === Fazat === Organizata [[Organizata Botërore e Shëndetësisë|Botërore e Shëndetit]] (OBSH) aplikoi më parë një klasifikim me gjashtë faza për të përshkruar procesin me të cilin një virus i ri i gripit lëviz nga infeksionet e para te njerëzit përmes një pandemie. Fillon kur kryesisht kafshët janë të infektuara me një virus dhe disa raste kur kafshët infektojnë njerëzit, pastaj kalon në fazën ku virusi fillon të transmetohet drejtpërdrejt midis njerëzve dhe përfundon me fazën kur infeksionet tek njerëzit nga virusi janë përhapur në të gjithë botën. Në shkurt të vitit 2020, një zëdhënës i OBSH-së sqaroi se "nuk ka asnjë kategori zyrtare [për një pandemi]".{{Efn|For clarification, WHO does not use the old system of six phases—ranging from phase{{nbsp}}1 (no reports of animal influenza causing human infections) to phase{{nbsp}}6 (a pandemic)—that some people may be familiar with from H1N1 in 2009.}}<ref name="ReutersWHOnoLongerUsesPandemic">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/uk-china-health-who-idUKKCN20I0PD|title=WHO says it no longer uses 'pandemic' category, but virus still emergency|date=24 shkurt 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318024718/https://www.reuters.com/article/uk-china-health-who-idUKKCN20I0PD|archive-date=18 mars 2020|publisher=Reuters|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-style:Times New Roman" |+Përshkrimet e fazës pandemike të gripit të Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH)<ref name="NIHreWHO_">{{Cito web|title=Table 3: WHO Pandemic Phase Descriptions and Main Actions by Phase|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK143061/table/ch4.t1/|website=ncbi.nlm.nih.gov|publisher=National Center for Biotechnology Information, National Library of Medicine, National Institutes of Health|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200421161230/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK143061/|archivedate=21 prill 2020|accessdate=23 prill 2020}}Table/Figure 3 is from Chapter 4 of (2009). ([https://web.archive.org/web/20200401180621/https://www.who.int/influenza/resources/documents/pandemic_phase_descriptions_and_actions.pdf WHO chart in April 2020]).</ref> ! scope="col" style="width:5em; background-color: #b9c5de;color:#000" | Faza 1 ! scope="col" style="width:5em; background-color: #b9c5de;color:#000" | Faza 2 ! scope="col" style="width:5em; background-color: #b9c5de;color:#000" | Faza 3 ! scope="col" style="width:5em; background-color: #b9c5de;color:#000" | Faza 4 ! scope="col" style="width:5em; background-color: #b9c5de;color:#000" | Faza 5 ! scope="col" style="width:5em; background-color: #b9c5de;color:#000" | Faza 6 ! scope="col" style="width:5em; background-color: #b9c5de;color:#000" | Kulmi i postës ! scope="col" style="width:5em; background-color: #b9c5de;color:#000" | Valë e re e mundshme ! scope="col" style="width:5em; background-color: #b9c5de;color:#000" | Post-pandemi |- | colspan="3" | Probabiliteti i pasigurt i pandemisë | Probabilitet mesatar në të lartë | Probabilitet i lartë deri i caktuar | Pandemi në progres | - | - | - |- | Vetëm infeksion nga kafsha në kafshë | Infeksioni nga kafsha në njeri | Rastet sporadike ose të grumbulluara te njerëzit | - | - | - | - | - | - |- | - | (Konsiderohet si një kërcënim pandemik njerëzor) | Asnjë shpërthim i qëndrueshëm në nivelin e komunitetit | Shpërthime të qëndrueshme në nivelin e komunitetit | Mbështetur në dy vende në një rajon të OBSH-së | Qëndruar në një vend në një rajon tjetër të OBSH-së | Nivelet bien nën kulmin në shumicën e vendeve | Aktiviteti rritet përsëri në shumicën e vendeve | Nivelet kthehen në nivelet e zakonshme sezonale |- | colspan="9" style="background: #d7dde6; color: black;" | <small>● Fazat 3-6: "E qëndrueshme" nënkupton transmetimin nga njeriu në njeri.<br /><br /><br /><br /></small><nowiki></br></nowiki> <small>● Pas Fazës 6: "vendet" nënkupton ato "me mbikëqyrje adekuate".<br /><br /><br /><br /></small><nowiki></br></nowiki> <small>● OBSH nuk e përdor më zyrtarisht kategorinë "pandemi".<ref name="ReutersWHOnoLongerUsesPandemic"/></small> |} Në një konferencë shtypi virtuale në maj 2009 mbi pandeminë e gripit, Dr. Keiji Fukuda, Ndihmës Drejtor i Përgjithshëm i ''Përkohshëm'' për Sigurinë Shëndetësore dhe Mjedisin, OBSH tha "Një mënyrë e thjeshtë për të menduar për pandeminë{{Nbsp}}... do të thotë: një pandemi është një përhapje globale. Atëherë mund të pyesni veten: 'Çfarë është një përhapje globale?' Përhapja globale do të thotë që ne shohim të dy përhapjen e agjentit{{Nbsp}}... dhe pastaj ne shohim aktivitete të sëmundjes përveç përhapjes së virusit. "<ref>{{Cito web|url=https://www.who.int/mediacentre/influenzaAH1N1_presstranscript_20090526.pdf|title=WHO press conference on 2009 pandemic influenza|date=26 maj 2009|publisher=World Health Organization|accessdate=26 gusht 2010}}</ref> Në planifikimin për një pandemi të mundshme të gripit, OBSH-ja publikoi një dokument mbi udhëzimet për gatishmërinë e pandemisë në 1999, i rishikuar në 2005 dhe 2009, duke përcaktuar fazat dhe veprimet e duhura për secilën fazë në një ''ndihmës-mémoire'' me titull ''përshkrimet e fazës pandemike të OBSH-së dhe veprimet kryesore sipas fazave'' . Rishikimi i vitit 2009, duke përfshirë përkufizimet e një pandemie dhe fazat që çojnë në deklarimin e saj, u finalizuan në Shkurt 2009. Pandemia e virusit H1N1 2009 nuk ishte as në horizont në atë kohë dhe as nuk përmendet në dokument.<ref>{{Cito web|url=https://www.who.int/csr/disease/influenza/PIPGuidance09.pdf|title=Pandemic influenza preparedness and response|publisher=World Health Organization|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194204/http://www.who.int/csr/disease/influenza/PIPGuidance09.pdf|archivedate=13 maj 2011}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://www.who.int/csr/disease/influenza/GIPA3AideMemoire.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110910112007/http://www.who.int/csr/disease/influenza/GIPA3AideMemoire.pdf|title=WHO pandemic phase descriptions and main actions by phase|archivedate=10 shtator 2011}}</ref> Të gjitha versionet e këtij dokumenti i referohen gripit. Fazat përcaktohen nga përhapja e sëmundjes; virulenca dhe [[vdekshmëria]] nuk përmenden në përkufizimin aktual të OBSH-së, megjithëse këta faktorë janë përfshirë më parë.<ref>{{Cito web|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,637119,00.html|title=A whole industry is waiting for an epidemic|website=Der Spiegel|date=21 korrik 2009|accessdate=26 gusht 2010}} </ref> [[Skeda:Pandemic_Intervals_Framework_Influenza_Intervals.jpg|parapamje| Intervalet e gripit në Kornizën e Intervaleve Pandemike të CDC]] Në vitin 2014, Qendrat e Shteteve të Bashkuara për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve prezantuan një kornizë analoge në fazat pandemike të OBSH-së me titull Korniza e Intervaleve Pandemike.<ref name="Holloway2014">{{Cite journal|last=Holloway|first=Rachel|last2=Rasmussen|first2=Sonja A.|last3=Zaza|first3=Stephanie|last4=Cox|first4=Nancy J.|last5=Jernigan|first5=Daniel B.|date=26 shtator 2014|title=Updated Preparedness and Response Framework for Influenza Pandemics|url=https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/pdf/mmwr-rr6306.pdf|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|publisher=Center for Surveillance, Epidemiology, and Laboratory Services, Centers for Disease Control and Prevention|volume=63|issue=RR-6|pages=1–18|issn=1057-5987|pmid=25254666|access-date=10 maj 2020}}</ref> Ai përfshin dy intervale parapandemike, * Hetimi * Njohja dhe katër intervale pandemike, * Fillimi * Nxitimi * Deceleration * Përgatitja Ai gjithashtu përfshin një tabelë që përcakton intervalet dhe i rendit ato në fazat pandemike të OBSH-së. === Ashpërsia === Në vitin 2014, Qendrat e Shteteve të Bashkuara për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve miratuan Kornizën e Vlerësimit të Ashpërsisë Pandemike (PSAF) për të vlerësuar ashpërsinë e pandemive.<ref name="Holloway2014"/> PSAF zëvendësoi indeksin linear të ashpërsisë pandemike të vitit 2007, i cili supozoi 30% përhapje dhe matur shkallën e fatalitetit (CFR) për të vlerësuar ashpërsinë dhe evolucionin e pandemisë.<ref name="Qualls2017">{{Cite journal|last=Qualls|first=Noreen|last2=Levitt|first2=Alexandra|last3=Kanade|first3=Neha|last4=Wright-Jegede|first4=Narue|last5=Dopson|first5=Stephanie|last6=Biggerstaff|first6=Matthew|last7=Reed|first7=Carrie|last8=Uzicanin|first8=Amra|date=21 prill 2017|title=Community Mitigation Guidelines to Prevent Pandemic Influenza — United States, 2017|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/66/rr/pdfs/rr6601.pdf|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|language=en-us|publisher=Center for Surveillance, Epidemiology, and Laboratory Services, Centers for Disease Control and Prevention|volume=66|issue=RR-1|pages=1–34|doi=10.15585/mmwr.rr6601a1|issn=1057-5987|pmc=5837128|pmid=28426646|doi-access=free}}</ref> Historikisht, masat e ashpërsisë pandemike u bazuan në shkallën e fatalitetit të rastit.<ref name="CDC2007">{{Cite book|title=Interim Pre-Pandemic Planning Guidance: Community Strategy for Pandemic Influenza Mitigation in the United States|url=https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/pdf/community_mitigation-sm.pdf|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|page=9|date=shkurt 2007}}</ref> Sidoqoftë, shkalla e fatalitetit mund të mos jetë një masë e përshtatshme e ashpërsisë pandemike gjatë një përgjigje pandemike sepse:<ref name="Reed2013">{{Cite journal|last=Reed|first=Carrie|last2=Biggerstaff|first2=Matthew|last3=Finelli|first3=Lyn|last4=Koonin|first4=Lisa M.|last5=Beauvais|first5=Denise|last6=Uzicanin|first6=Amra|last7=Plummer|first7=Andrew|last8=Bresee|first8=Joe|last9=Redd|first9=Stephen C.|date=janar 2013|title=Novel framework for assessing epidemiologic effects of influenza epidemics and pandemics|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=19|issue=1|pages=85–91|doi=10.3201/eid1901.120124|issn=1080-6059|pmc=3557974|pmid=23260039}}</ref> * Vdekjet mund të mbeten disa javë prapa rasteve, duke e bërë shkallën e fatalitetit të rastit një nënvlerësim * Numri i përgjithshëm i rasteve mund të mos dihet, duke e bërë shkallën e fatalitetit të rastit një mbivlerësim<ref name="Rajgor2020">{{Cite journal|last=Rajgor|first=Dimple D.|last2=Lee|first2=Meng Har|last3=Archuleta|first3=Sophia|last4=Bagdasarian|first4=Natasha|last5=Quek|first5=Swee Chye|date=27 mars 2020|title=The many estimates of the COVID-19 case fatality rate|journal=The Lancet Infectious Diseases|publisher=Elsevier Ltd.|volume=20|issue=7|pages=776–777|doi=10.1016/S1473-3099(20)30244-9|pmc=7270047|pmid=32224313|doi-access=free}}</ref> * Një rast i vetëm shkalla e fatalitetit për të gjithë popullsinë mund të errësojë efektin mbi nën-popullatat e prekshme, të tilla si fëmijët, të moshuarit, ata me gjendje kronike dhe anëtarët e pakicave të caktuara racore dhe etnike * Vetëm viktimat nuk mund të japin llogari për efektet e plota të pandemisë, të tilla si mungesa në punë ose kërkesa për shërbimet e kujdesit shëndetësor Për të llogaritur kufizimet e matjes së shkallës së fatalitetit vetëm, PSAF vlerëson ashpërsinë e një sëmundjeje në dy dimensione: ashpërsia klinike e sëmundjes në personat e infektuar; dhe transmetueshmëria e infeksionit në popullatë.<ref name="Reed2013" /> Secili dimension mund të matet duke përdorur më shumë se një metrikë, të cilat janë shkallëzuar për të lejuar krahasimin e matjeve të ndryshme. Ashpërsia klinike mund të matet, për shembull, si raport i vdekjeve në shtrime në spital ose duke përdorur shënjues gjenetikë të virulencës. Transmetueshmëria mund të matet, për shembull, si numri bazë i riprodhimit R ₀ dhe intervali serik ose përmes imunitetit themelor të popullsisë. Kuadri jep udhëzime për shkallëzimin e masave të ndryshme dhe shembuj të vlerësimit të pandemive të kaluara duke përdorur kornizën. == Menaxhimi == Strategjitë themelore në kontrollin e një shpërthimi janë '''kontrolli''' dhe '''zbutja''' . Përmbajtja mund të ndërmerret në fazat e hershme të shpërthimit, duke përfshirë gjurmimin e kontaktit dhe izolimin e individëve të infektuar për të ndaluar përhapjen e sëmundjes në pjesën tjetër të popullatës, ndërhyrje të tjera të shëndetit publik për kontrollin e infeksionit dhe kundërmasa terapeutike të tilla si vaksinat që mund të jenë efektive nëse në dispozicion.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK54163/|title=Ethical and Legal Considerations in Mitigating Pandemic Disease: Workshop Summary|chapter=3. Strategies for Disease Containment}}</ref> Kur të bëhet e qartë se nuk është më e mundur të përmbahet përhapja e sëmundjes, menaxhmenti do të kalojë në fazën e zbutjes, në të cilën merren masa për të ngadalësuar përhapjen e sëmundjes dhe për të zbutur efektet e saj në shoqëri dhe sistemin e kujdesit shëndetësor. . Në realitet, masat e kufizimit dhe zbutjes mund të ndërmerren njëkohësisht.<ref>{{Cito web|url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/what-it-means-to-contain-and-mitigate-the-coronavirus|title=What It Means to Contain and Mitigate the Coronavirus|first=Robert P.|last=Baird|date=11 mars 2020|website=The New Yorker}}</ref> Një pjesë kryesore e menaxhimit të një shpërthimi të sëmundjes infektive është përpjekja për të ulur kulmin e epidemisë, e njohur si "rrafshimi i kurbës së epidemisë". Kjo ndihmon në uljen e rrezikut të mbingarkesës së shërbimeve shëndetësore dhe siguron më shumë kohë për zhvillimin e një vaksine dhe trajtimi.<ref name="Lancet2020Flatten">{{Cite journal|vauthors=Anderson RM, Heesterbeek H, Klinkenberg D, Hollingsworth TD|date=mars 2020|title=How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic?|journal=The Lancet|volume=395|issue=10228|pages=931–934|doi=10.1016/S0140-6736(20)30567-5|pmid=32164834|quote=A key issue for epidemiologists is helping policy makers decide the main objectives of mitigation—eg, minimising morbidity and associated mortality, avoiding an epidemic peak that overwhelms health-care services, keeping the effects on the economy within manageable levels, and flattening the epidemic curve to wait for vaccine development and manufacture on scale and antiviral drug therapies.|doi-access=free|pmc=7158572}}</ref> Një grup i gjerë i të ashtuquajturave ndërhyrje jo-farmaceutike mund të merren për të menaxhuar shpërthimin. Në një pandemi të gripit, këto veprime mund të përfshijnë: masa personale parandaluese të tilla si higjiena e duarve, mbajtja e maskave të fytyrës dhe vetë-karantina; masat e komunitetit që synojnë distancimin shoqëror siç janë mbyllja e shkollave dhe anulimi i tubimeve masive; angazhimi i komunitetit për të inkurajuar pranimin dhe pjesëmarrjen në ndërhyrje të tilla; dhe masat mjedisore si pastrimi i sipërfaqeve. Një strategji tjetër, '''shtypja''', kërkon ndërhyrje më ekstreme afatgjata jo-farmaceutike në mënyrë që të kthejë pandeminë duke ulur numrin bazë të riprodhimit në më pak se{{Nbsp}}1 Strategjia e shtypjes, e cila përfshin distancimin e rreptë shoqëror të popullsisë, izolimin e rasteve në shtëpi dhe karantinën shtëpiake, u ndërmor nga Kina gjatë [[Pandemia e COVID-19|pandemisë COVID-19,]] ku qytete të tëra u vendosën nën bllokim, por një strategji e tillë mbart shumë shoqërore dhe ekonomike kostot<ref name="ImpCollege16mar2020">{{Cite news|url=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/Imperial-College-COVID19-NPI-modelling-16-03-2020.pdf|title=Impact of non-pharmaceutical interventions (NPIs) to reduce COVID19 mortality and healthcare demand|date=16 mars 2020|work=[[Imperial College]] COVID-19 Response Team}}</ref> Një metodë për qasjen efikase të imunizimeve, e quajtur imunizimi i njohjes është zhvilluar nga Cohen et al<ref>{{Cite journal|last=R Cohen, S Havlin, D Ben-Avraham|date=2003|title=Efficient immunization strategies for computer networks and populations|journal=Physical review letters|volume=91|issue=24|pages=247901}}</ref> . == Pandemitë aktuale == [[Skeda:HIV_Epidem_2.png|parapamje| Prevalenca e vlerësuar e HIV / AIDS-it tek të rriturit e rinj (15-49) sipas vendeve që nga viti 2008]] Megjithëse OBSH përdor termin "epidemi globale" për të përshkruar [[HIV]] ( {{Cito web|url=https://www.who.int/hiv/data/en/|last=<!-- Not stated -->|title=WHO HIV/AIDS Data and Statistics|accessdate=12 prill 2020}} Në vitin 2017, afërsisht 1 milion njerëz në Shtetet e Bashkuara kishin HIV ; 14% nuk e kuptuan që ishin infektuar.<ref name="USAEPI2011">{{Cito web|title=HIV in the United States: At A Glance HIV Surveillance Supplemental Report 2019;24(1).|url=https://www.cdc.gov/hiv/statistics/overview/index.html|date=2019|accessdate=6 janar 2020}}</ref> === COVID-19 === [[Skeda:Total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people.png|parapamje| Rastet totale të konfirmuara të COVID ‑ 19 për milion njerëz<ref>{{Cito web|title=Total confirmed cases of COVID-19 per million people|url=https://ourworldindata.org/grapher/total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people|website=Our World in Data|accessdate=10 prill 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200319163452/https://ourworldindata.org/grapher/total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people|archivedate=19 mars 2020}}</ref>]] ==== Shpërthime të mëdha në vende ==== {| class="wikitable sortable" !Emri i vendit ! Rastet totale ! Vdekjet totale ! Gjithsej të rikuperuara ! Rastet aktive ! Të vdekur %<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> <small>(nga rastet totale)</small> ! E rikuperuar %<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> <small>(nga rastet totale)</small> ! Artikulli kryesor ! class="unsortable" | Ref. |- |[[null|lidhje=|kufi]] SHBA | 7,679,000+ | 215,000+ | 4,895,078 | 2,569,534 | 3.56 | 47.39 | [[Pandemia e COVID-19 në Shtetet e Bashkuara|Pandemia COVID-19 në Shtetet e Bashkuara]] |<ref name="WorldometerUSA">{{Cito web|title=Coronavirus statistics for United States|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/us/|website=[[Worldometer]]|accessdate=10 maj 2020}}</ref> |- |[[null|lidhje=|kufi]] India | 6,685,640+ | 103.600 | 5,662,490 | 918,992 | 1.56 | 82,96 | [[Pandemia e COVID-19 në Indi|COVID-19 pandemi në Indi]] |<ref name="WorldometerIndia">{{Cito web|title=Coronavirus statistics for India|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/india/|website=[[Worldometer]]|accessdate=10 maj 2020}}</ref> |- |[[null|lidhje=|kufi]] Brazili | 4,940,499 | 146.773 | 4,295,302 | 498,424 | 3.71 | 68.65 | [[Pandemia e COVID-19 në Brazil|COVID-19 pandemi në Brazil]] |<ref name="WorldmeterBrazil">{{Cito web|title=Coronavirus statistics for Brazil|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/brazil/|website=[[Worldometer]]|accessdate=10 maj 2020}}</ref> |- |[[null|lidhje=|kufi]] Rusia | 1,225,889 | 21,475 | 982,324 | 222,090 | 1.62 | 72.99 | [[Pandemia e COVID-19 në Rusi|COVID-19 pandemi në Rusi]] |<ref>{{Cito web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/russia/|title=Russia Coronavirus - Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> |- |[[null|lidhje=|kufi]] Kolumbia | 862.158 | 26,844 | 766,300 | 69,014 | 2.59 | 91.93 | [[Pandemia e COVID-19 në Kolumbi|COVID-19 pandemi në Kolumbi]] |<ref name="auto">{{Cito web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/spain/|title=Spain Coronavirus - Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> |- |[[null|lidhje=|kufi]] Spanja | 852.838 | 32,225 | N / A | N / A | 9.03 | N / A | [[Pandemia e COVID-19 në Spanjë|COVID-19 pandemi në Spanjë]] | |- |[[null|lidhje=|kufi]] Peruja | 829.999 | 32,834 | 712,888 | 69014 | 4.76 | 68.82 | [[Pandemia e COVID-19 në Peru|COVID-19 pandemi në Peru]] |<ref name="WorldometerPeru">{{Cito web|title=Coronavirus statistics for Peru|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/peru/|website=[[Worldometer]]|accessdate=10 maj 2020}}</ref> |- |[[null|lidhje=|kufi]] Meksika | 761.665 | 79,088 | 550,053 | 132,524 | 11.37 | 63.88 | [[Pandemia e COVID-19 në Meksikë|COVID-19 pandemi në Meksikë]] |<ref name="WorldometerMexico">{{Cito web|title=Coronavirus statistics for Mexico|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/mexico/|website=[[Worldometer]]|accessdate=10 maj 2020}}</ref> |- |[[null|lidhje=|kufi]] Afrika e Jugut | 682,215 | 17,016 | 615,684 | 49,515 | 1.50 | 58.02 | [[Pandemia e COVID-19 në Afrikën e Jugut|COVID-19 pandemi në Afrikën e Jugut]] |<ref>{{Cito web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/south-africa/|title=South Africa Coronavirus - Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> |- |[[null|lidhje=|kufi]] Kili | 471.746 | 13,037 | 443.453 | 15,256 | 2.76 | N / A | [[Pandemia e COVID-19 në Kili|COVID-19 pandemi në Kili]] |<ref>{{Cito web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/uk/|title=United Kingdom Coronavirus - Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> |- |} === Në të ardhmen === Raporti i 'epokës së pandemive' në tetor 2020 nga Platforma Shkencore Ndërqeveritare e Politikës së [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombeve të Bashkuara]] mbi Biodiversitetin dhe Shërbimet e Ekosistemit, shkruar nga 22 ekspertë në një larmi fushash, tha se shkatërrimi antropogjen i [[Bioshumëllojshmëria|biodiversitetit]] po hap rrugën drejt epokës së pandemisë, dhe mund të rezultojë në deri në 850,000 viruse që transmetohen nga kafshët - veçanërisht [[zogjtë]] dhe [[Gjitari|gjitarët]] - te njerëzit. "Rritja eksponenciale" e konsumit dhe tregtisë së mallrave të tilla si [[mishi]], [[vaji i palmës]] dhe metalet, lehtësuar kryesisht nga kombet e zhvilluara dhe një popullsi njerëzore në rritje, janë faktorët kryesorë të këtij shkatërrimi. Sipas Peter Daszak, kryetari i grupit që prodhoi raportin, "nuk ka asnjë mister të madh për shkakun e pandemisë Covid-19, ose për ndonjë pandemi moderne. Të njëjtat aktivitete njerëzore që nxisin [[Ndryshimet klimatike|ndryshimin e klimës]] dhe humbjen e biodiversitetit gjithashtu çojnë në rrezik pandemik përmes ndikimeve të tyre në mjedisin tonë. " Opsionet e propozuara të politikës nga raporti përfshijnë taksimin e prodhimit dhe konsumit të mishit, goditjen e tregtisë ilegale të kafshëve të egra, heqjen e specieve me rrezik të lartë nga tregtia e ligjshme e kafshëve të egra, eliminimin e subvencioneve për bizneset që janë të dëmshme për botën natyrore dhe krijimin e një rrjeti global të mbikëqyrjes.<ref>{{Cite news|url=https://theconversation.com/un-report-says-up-to-850-000-animal-viruses-could-be-caught-by-humans-unless-we-protect-nature-148911|title=UN report says up to 850,000 animal viruses could be caught by humans, unless we protect nature|last=Woolaston|first=Katie|date=29 tetor 2020|work=[[The Conversation (website) |The Conversation]]|access-date=1 dhjetor 2020|last2=Fisher|first2=Judith Lorraine}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2020/oct/29/protecting-nature-vital-pandemics-report-outbreaks-wild|title=Protecting nature is vital to escape 'era of pandemics' – report|last=Carrington|first=Damian|date=29 tetor 2020|work=The Guardian|access-date=1 dhjetor 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-10/tca-et102820.php|title=Escaping the 'Era of Pandemics': experts warn worse crises to come; offer options to reduce risk|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=29 tetor 2020|work=EurekAlert!|access-date=1 dhjetor 2020|archive-date=17 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117010851/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-10/tca-et102820.php|url-status=dead}}</ref> == Shpërthime të dukshme == [[Skeda:FlorentineCodex_BK12_F54_smallpox.jpg|parapamje| Aztekët që vdesin nga sëmundja e lisë, ''Kodi'' Firenz (hartuar 1540–1585)]] [[Skeda:Chevalier_Roze_à_la_Tourette_-_1720.PNG|djathtas|parapamje| Gdhendje bashkëkohore e Marsejës gjatë Murtajës së Madhe të Marsejës, 1720–1721]] [[Skeda:1918_Headlines_from_Chicago_newspapers_-_Spanish_flu_-_1918_influenza_pandemic.jpg|parapamje| Titujt e gazetave të Çikagos 1918 pasqyrojnë strategjitë moderne të zbutjes për [[Gripi spanjoll|gripin spanjoll]], të tilla si ventilimi i shtuar, arrestimet për mos mbajtjen e maskave të fytyrës, inokulimet e sekuencuara, kufizimet në madhësinë e turmës, mbyllja selektive e bizneseve, ora e ndalimit dhe bllokimet.<ref name="USAtoday_20201122">{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/in-depth/news/nation/2020/11/21/covid-and-thanksgiving-how-we-celebrated-during-1918-flu-pandemic/6264231002/|title=We're celebrating Thanksgiving amid a pandemic. Here's how we did it in 1918 – and what happened next|last=Hauck|first=Grace (article author)|date=22 nëntor 2020|work=USA Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121183814/https://eu.usatoday.com/in-depth/news/nation/2020/11/21/covid-and-thanksgiving-how-we-celebrated-during-1918-flu-pandemic/6264231002/|archive-date=21 nëntor 2020|last2=Gellis|first2=Karl (assembled graphic from the Chicago History Museum)}}</ref>]] Në [[Historia|historinë]] njerëzore, në përgjithësi janë zoonozat si [[gripi]] dhe tuberkulozi ato që përbëjnë shumicën e shpërthimeve të përhapura, që rezultojnë nga zbutja e kafshëve. Ka pasur një numër epidemish veçanërisht të rëndësishme që meritojnë të përmenden më lart shkatërrimin "thjesht" të qyteteve: * Murtaja e Athinës (430 deri 426 pes): Gjatë [[Lufta e Peloponezit|Luftës së Peloponezit]], ethet e tifos vranë një të katërtën e trupave Athinase dhe një të katërtën e popullsisë. Kjo sëmundje dobësoi fatalisht mbizotërimin e [[Athina|Athinës]], por virulenca e dukshme e sëmundjes parandaloi përhapjen e saj më të gjerë; dmth. ajo vrau ushtritë e saj me një shpejtësi më të shpejtë sesa ata mund ta përhapnin atë. Shkaku i saktë i murtajës ishte i panjohur për shumë vite. Në janar 2006, studiuesit nga [[Universiteti i Athinës]] analizuan dhëmbët e marrë nga një varr masiv nën qytet dhe konfirmuan praninë e [[Bakterët|baktereve]] përgjegjëse për tifon.<ref>[http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=000BF619-9B78-13D6-9B7883414B7F0135&ref=sciam&chanID=sa003 "Ancient Athenian Plague Proves to Be Typhoid"]. ''Scientific American.'' 25 January 2006.</ref> * Antonine Plague (165 deri 180 Pas Krishtit): Ndoshta fruthi ose lisë i sjellë në gadishullin Italian nga ushtarët që ktheheshin nga Lindja e Afërt, ajo vrau një të katërtën e të infektuarve, deri në pesë milion në total.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/4381924.stm Past pandemics that ravaged Europe]. ''BBC News'', 7{{Nbsp}}November. 2005</ref> * Murtaja e Qiprianit (251–266 Pas Krishtit): Një shpërthim i dytë i asaj që mund të ketë qenë e njëjta sëmundje si Plaga Antonine e vrarë (u tha) 5,000 njerëz në ditë në [[Roma|Romë]] . * Murtaja e Justinianit (541 deri 750 pas Krishtit): Shpërthimi i parë i regjistruar i murtajës bubonike filloi në [[Egjipti|Egjipt]] dhe arriti në [[Kostandinopoja|Konstandinopojë]] pranverën tjetër, duke vrarë (sipas kronistit bizantin [[Prokopi i Çezaresë|Procopius]] ) 10,000 në ditë në lartësinë e saj, dhe ndoshta 40% të qytetit banorët. Murtaja vazhdoi të eleminonte çerekun e gjysmën e [[Popullsia në Botë|popullsisë njerëzore të botës]] së njohur.<ref>{{Cito web|url=http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521846390&ss=fro|title=Cambridge Catalogue page 'Plague and the End of Antiquity'|publisher=Cambridge.org|accessdate=26 gusht 2010}}</ref> Kjo bëri që popullsia e Evropës të bjerë me rreth 50% midis 550 dhe 700 pas Krishtit. * Vdekja e Zezë (1331 deri në 1353): Numri i përgjithshëm i vdekjeve në të gjithë botën vlerësohet nga 75 deri në 200 milion. Tetëqind vjet pas shpërthimit të fundit, [[murtaja]] u kthye në [[Evropa|Evropë]] . Duke filluar në [[Azia|Azi]], sëmundja arriti në Mesdheun dhe Evropën Perëndimore në 1348 (ndoshta nga tregtarët italianë që largoheshin duke luftuar në [[Krimea|Krime]] ) dhe vrau rreth 20 deri në 30 milion Evropianë në gjashtë vjet;<ref>[http://www.medhunters.com/articles/deathOnAGrandScale.html Death on a Grand Scale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903051705/http://www.medhunters.com/articles/deathOnAGrandScale.html |date=3 shtator 2009 }}. ''MedHunters.''</ref> një e treta e popullsisë së përgjithshme,<ref>Stéphane Barry and Norbert Gualde, in ''[[L'Histoire]]'' No. 310, June 2006, pp. 45–46, say "between one-third and two-thirds"; Robert Gottfried (1983). "Black Death" in ''[[Dictionary of the Middle Ages]]'', volume 2, pp. 257–267, says "between 25 and 45&nbsp;percent".</ref> dhe deri në një gjysmë në zonat urbane më të prekura. Ishte i pari i një cikli të epidemive evropiane të murtajës që vazhdoi deri në shekullin e 18-të.<ref>{{Cito web|url=http://urbanrim.org.uk/plague%20list.htm|title=A List of National Epidemics of Plague in England 1348–1665|publisher=Urbanrim.org.uk|date=4 gusht 2010|accessdate=26 gusht 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090508010316/http://urbanrim.org.uk/plague%20list.htm|archivedate=8 maj 2009}}</ref> Kishte më shumë se 100 epidemi të murtajës në Evropë gjatë kësaj periudhe.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/uk/2004/may/16/health.books|title=Black Death blamed on man, not rats|last=Revill|first=Jo|date=16 maj 2004|work=The Observer|access-date=3 nëntor 2008|location=London}}</ref> Sëmundja përsëritej në Angli çdo dy deri në pesë vjet nga 1361 në 1480.<ref>{{Cito web|url=http://www.dshs.state.tx.us/preparedness/bt_public_history_plague.shtm|title=Texas Department of State Health Services, History of Plague|publisher=Dshs.state.tx.us|accessdate=3 nëntor 2008|archive-date=11 prill 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411041422/http://www.dshs.state.tx.us/preparedness/bt_public_history_plague.shtm|url-status=dead}}</ref> Nga vitet 1370, popullsia e Anglisë u zvogëlua me 50%.<ref>{{Cito web|last=Igeji, Mike|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/black_09.shtml|title=Black Death|publisher=BBC|accessdate=3 nëntor 2008}}</ref> Murtaja e Madhe e Londrës e viteve 1665–66 ishte shpërthimi i fundit i madh i murtajës në Angli dhe vrau afërsisht 100,000 njerëz, 20% të popullsisë së Londrës.<ref>[http://ocp.hul.harvard.edu/contagion/plague.html The Great Plague of London, 1665]. ''The Harvard University Library, Open Collections Program: Contagion.''</ref> * Pandemia e tretë e murtajës (1855): Duke filluar në Kinë, ajo u përhap në Indi, ku vdiqën 10 milion njerëz.<ref>{{Cito web|url=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/zoonotic/en/index4.html|title=Zoonotic Infections: Plague|publisher=World Health Organization|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420003315/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/zoonotic/en/index4.html|archivedate=20 prill 2009|accessdate=5 korrik 2014}}</ref> Gjatë kësaj pandemie, Shtetet e Bashkuara panë shpërthimin e saj të parë: murtaja në San Francisko e viteve 1900–1904 .<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dm00bu.html Bubonic plague hits San Francisco 1900–1909]. ''A Science Odyssey. Public Broadcasting Service (PBS).''</ref> Sot, raste sporadike të murtajës ndodhin akoma në Shtetet e Bashkuara të perëndimit.<ref>{{Cito web|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00026077.htm|title=Human Plague—United States, 1993–1994|website=[[cdc.gov]]}}</ref> * [[Gripi spanjoll]] 1918-1920 infektoi gjysmë miliard njerëz<ref name="Taubenberger">{{Cite journal|vauthors=Taubenberger JK, Morens DM|date=janar 2006|title=1918 Influenza: the mother of all pandemics|url=https://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol12no01/05-0979.htm|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=12|issue=1|pages=15–22|doi=10.3201/eid1201.050979|pmc=3291398|pmid=16494711|archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm|archive-date=1 tetor 2009|access-date=7 shtator 2017}}</ref> rreth botës, duke përfshirë edhe në ishujt e largët të Paqësorit dhe në [[Arktiku|Arktik - duke]] vrarë 20 deri në 100 milion.<ref>{{Cito web|title=Historical Estimates of World Population|url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709092946/https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php|archivedate=9 korrik 2012|accessdate=29 mars 2013}}</ref> Shumica e shpërthimeve të gripit në mënyrë disproporcionale vrasin shumë të rinj dhe shumë të moshuar, por pandemia e vitit 1918 kishte një normë jashtëzakonisht të lartë të vdekshmërisë për të rriturit e rinj.<ref>{{Cite journal|vauthors=Gagnon A, Miller MS, Hallman SA, Bourbeau R, Herring DA, Earn DJ, Madrenas J|year=2013|title=Age-Specific Mortality During the 1918 Influenza Pandemic: Unravelling the Mystery of High Young Adult Mortality|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=8|page=e69586|bibcode=2013PLoSO...869586G|doi=10.1371/journal.pone.0069586|pmc=3734171|pmid=23940526|doi-access=free}}</ref> Vrau më shumë njerëz në 25 javë sesa AIDS në 25 vitet e para.<ref>{{Cito web|url=https://virus.stanford.edu/uda/|title=The 1918 Influenza Pandemic|website=virus.stanford.edu}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100127100727/http://www.channel4.com/news/articles/world/spanish%20flu%20facts/111285 Spanish flu facts by Channel{{Nbsp}}4 News].</ref> Lëvizjet masive të trupave dhe lagjet e ngushta gjatë Luftës Botërore{{Nbsp}}Kam bërë që ajo të përhapet dhe të [[Mutacioni|shndërrohet]] më shpejt, dhe ndjeshmëria e ushtarëve ndaj gripit mund të jetë rritur nga stresi, kequshqyerja dhe sulmet kimike .<ref>{{Cite book|first=Adnan I.|last=Qureshi|title=Ebola Virus Disease: From Origin to Outbreak|url=https://books.google.com/books?id=7zyXCgAAQBAJ&q=Ebola+Virus+Disease:+From+Origin+to+Outbreak+Adnan+1918+pandemic&pg=PA42|page=42|publisher=Academic Press|date=2016|isbn=978-0128042427}}</ref> Sistemet e përmirësuara të transportit e bënë më të lehtë për ushtarët, marinarët dhe udhëtarët civilë përhapjen e sëmundjes.<ref>[https://web.archive.org/web/20131211093810/http://www.xtimeline.com/evt/view.aspx?id=65022 Spanish flu strikes during World War I], 14 January 2010</ref> Takimet midis eksploruesve evropianë dhe popullatave në pjesën tjetër të botës shpesh prezantuan epidemi të virulencës së jashtëzakonshme. Sëmundja vrau një pjesë të popullsisë vendase të [[Ishujt Kanare|Ishujve Kanarie]] në shekullin e 16-të ( Guanches ). Gjysma e popullsisë vendase të [[Hispaniola]] në 1518 u vra nga lisë. Lisë gjithashtu shkatërroi [[Meksika|Meksikën]] në vitet 1520, duke vrarë 150,000 vetëm në [[Tenochtitlán]], përfshirë perandorin dhe në [[Peruja|Peru]] në vitet 1530, duke ndihmuar pushtuesit evropianë.<ref>{{Cito web|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/smallpox_01.shtml|title=Smallpox: Eradicating the Scourge|publisher=Bbc.co.uk|date=5 nëntor 2009|accessdate=26 gusht 2010}}</ref> [[Fruthi]] vrau edhe dy milion vendas meksikanë në shekullin e 17-të. Në vitet 1618–1619, lisë shfarosi 90% të amerikanëve vendas të Gjirit të Massachusetts . Gjatë viteve 1770, lisë vrau të paktën 30% të Paqësorit Veri-Perëndimor të Amerikës Vendas.<ref>Greg Lange,[http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=5100 "Smallpox epidemic ravages Native Americans on the northwest coast of North America in the 1770s"], 23 January 2003, HistoryLink.org, ''Online Encyclopedia of Washington State History'', accessed 2 June 2008</ref> Epidemitë e lisë në vitet 1780–1782 dhe 1837–1838 sollën shkatërrim dhe shpopullim drastik midis indianëve të fushës.<ref>{{Cite journal|vauthors=Houston CS, Houston S|date=mars 2000|title=The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words|journal=Can J Infect Dis|volume=11|issue=2|pages=112–115|doi=10.1155/2000/782978|pmc=2094753|pmid=18159275}}</ref> Disa besojnë se vdekja e deri në 95% të popullsisë amerikane vendase të Botës së Re u shkaktua nga evropianët që prezantuan sëmundje të Botës së Vjetër si lisë, fruthit dhe gripit.<ref>{{Cito web|url=https://www.pbs.org/gunsgermssteel/variables/smallpox.html|title=The Story Of ... Smallpox—and other Deadly Eurasian Germs|publisher=Pbs.org|accessdate=26 gusht 2010}}</ref> Gjatë shekujve, evropianët kishin zhvilluar shkallë të lartë të imunitetit të tufave ndaj këtyre sëmundjeve, ndërsa popujt autoktonë nuk kishin imunitet të tillë.<ref>{{Cito web|url=http://www.millersville.edu/~columbus/papers/goodling.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510163413/http://www.millersville.edu/~columbus/papers/goodling.html|title=Stacy Goodling, "Effects of European Diseases on the Inhabitants of the New World"|archivedate=10 maj 2008}}</ref> Lisë e shkatërroi popullsinë vendase të [[Australia|Australisë]], duke vrarë rreth 50% të Australianëve Vendas në vitet e para të kolonizimit Britanik. Gjithashtu vrau shumë [[Māori|Maori të]] [[Zelanda e Re|Zelandës së Re]] .<ref>{{Cito web|url=http://www.canr.msu.edu/overseas/nzenvironsci/infopart2.htm|title=New Zealand Historical Perspective|publisher=Canr.msu.edu|date=31 mars 1998|access-date=3 dhjetor 2020|archive-date=12 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612021507/http://www.canr.msu.edu/overseas/nzenvironsci/infopart2.htm|url-status=dead}}</ref> Në vitet 1848–49, rreth 40,000 nga 150,000 [[Hawaii|Hawaiians]] vlerësohet të kenë vdekur nga [[fruthi]], kolla e mirë dhe [[gripi]] . Sëmundjet e paraqitura, veçanërisht lisë, zhdukën gati popullsinë vendase të [[Ishulli i Pashkëve|Ishullit]] të [[Ishulli i Pashkëve|Pashkëve]] .<ref>[https://www.independent.co.uk/news/science/how-did-easter-islands-ancient-statues-lead-to-the-destruction-of-an-entire-ecosystem-455877.html How did Easter Island's ancient statues lead to the destruction of an entire ecosystem?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912075926/http://www.independent.co.uk/news/science/how-did-easter-islands-ancient-statues-lead-to-the-destruction-of-an-entire-ecosystem-455877.html |date=12 September 2011 }}, The Independent</ref> Fruthi vrau më shumë se 40,000 [[Fixhi|Fijianë]], afërsisht një e treta e popullsisë, në 1875, dhe në fillim të shekullit të 19 shkatërroi popullsinë Andamaneze .<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4987406.stm Measles hits rare Andaman tribe]. ''BBC News.'' 16 May 2006.</ref> Popullsia Ainu u ul në mënyrë drastike në shekullin e 19-të, për shkak të një numri të madh të sëmundjeve infektive të sjella nga kolonët japonezë që derdhen në [[Hokaido|Hokkaido]] .<ref>[http://www.time.com/time/asia/features/ontheroad/japan.sapporo.ainu.html Meeting the First Inhabitants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010214023542/http://www.time.com/time/asia/features/ontheroad/japan.sapporo.ainu.html |date=14 shkurt 2001 }}, TIMEasia.com, 21 August 2000</ref> Studiuesit arritën në përfundimin se [[sifilizi]] u transportua nga Bota e Re në Evropë pas udhëtimeve të [[Kristofor Kolombi|Columbus]] . Gjetjet sugjeruan se evropianët mund të kishin bartur bakteret tropikale jonnereale, ku organizmat mund të ishin shndërruar në një formë më vdekjeprurëse në kushte të ndryshme të Evropës.<ref>[https://www.nytimes.com/2008/01/15/science/15syph.html?_r=1 Genetic Study Bolsters Columbus Link to Syphilis], New York Times, 15 January 2008</ref> Sëmundja ishte më shpesh fatale sesa sot. Sifilizi ishte një vrasës i madh në Evropë gjatë [[Rilindja|Rilindjes]] .<ref>[http://www.livescience.com/history/080114-syphilis-columbus.html Columbus May Have Brought Syphilis to Europe], LiveScience</ref> Midis 1602 dhe 1796, Kompania Hollandeze e Indisë Lindore dërgoi gati një milion evropianë për të punuar në Azi. Në fund të fundit, më pak se një e treta u kthyen në Evropë. Shumica vdiq nga sëmundjet.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc Nomination VOC archives for Memory of the World Register] (English)</ref> Sëmundja vrau më shumë ushtarë britanikë në Indi dhe Afrikën e Jugut sesa luftën.<ref>{{Cito web|url=http://www.asianreviewofbooks.com/arb/article.php?article=610|title=Sahib: The British Soldier in India, 1750–1914 by Richard Holmes|publisher=Asianreviewofbooks.com|date=27 tetor 2005|access-date=3 dhjetor 2020|archive-date=30 maj 2012|archive-url=https://archive.today/20120530044859/http://www.asianreviewofbooks.com/arb/article.php?article=610|url-status=dead}}</ref> Qysh në vitin 1803, Kurora [[Spanja|Spanjolle]] organizoi një mision ( ekspedita Balmis ) për të transportuar vaksinën e lisë në kolonitë Spanjolle dhe për të vendosur programe vaksinimi masive atje.<ref>{{Cito web|url=http://www.doh.gov.ph/sphh/balmis.htm|title=Dr. Francisco de Balmis and his Mission of Mercy, Society of Philippine Health History|access-date=3 dhjetor 2020|archive-date=23 dhjetor 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20041223112019/http://www.doh.gov.ph/sphh/balmis.htm|url-status=dead}}</ref> Deri në vitin 1832, qeveria federale e Shteteve të Bashkuara krijoi një program vaksinimi të lisë për amerikanët vendas.<ref>{{Cito web|url=http://muse.jhu.edu/login?uri=/journals/wicazo_sa_review/v018/18.2pearson01.html|title=Lewis Cass and the Politics of Disease: The Indian Vaccination Act of 1832|publisher=Muse.jhu.edu|accessdate=26 gusht 2010|archive-date=5 shkurt 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080205230347/http://muse.jhu.edu/login?uri=%2Fjournals%2Fwicazo_sa_review%2Fv018%2F18.2pearson01.html|url-status=dead}}</ref> Nga fillimi i shekullit të 20-të e tutje, eliminimi ose kontrolli i sëmundjeve në vendet tropikale u bë një forcë lëvizëse për të gjitha fuqitë [[Kolonializmi|koloniale]] .<ref>[http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=696 Conquest and Disease or Colonialism and Health?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207015726/http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=696 |date=7 dhjetor 2008 }}, Gresham College | Lectures and Events</ref> Epidemia e sëmundjes së gjumit në Afrikë u arrestua për shkak të ekipeve lëvizëse që kontrolluan sistematikisht miliona njerëz në rrezik.<ref>{{Cito web|last=WHO Media centre|title=Fact sheet No. 259: African trypanosomiasis or sleeping sickness|year=2001|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs259/en/index.html}}</ref> Në shekullin e 20-të, bota pa rritjen më të madhe të [[Popullsia në Botë|popullsisë së]] saj në historinë njerëzore për shkak të një rënie në shkallën e [[Vdekshmëria|vdekshmërisë]] në shumë vende si rezultat i [[Historia e mjekësisë|përparimeve mjekësore]] .<ref>{{Cite journal|last=Iliffe|first=John|year=1989|title=The Origins of African Population Growth|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1989_30_1/page/165|journal=The Journal of African History|volume=30|issue=1|pages=165–169|doi=10.1017/S0021853700030942|jstor=182701}}</ref> [[Popullsia në Botë|Popullsia e botës]] është rritur nga 1.6 miliard në 1900 në rreth 6.8 miliard në 2011.<ref>{{Cito web|url=https://www.census.gov/population/popclockworld.html|title=World Population Clock—U.S. Census Bureau|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=18 nëntor 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111118011415/http://www.census.gov/population/popclockworld.html|archivedate=18 nëntor 2011}}</ref> Ethet Dengue : Dengue përhapet nga disa lloje të mushkonjave femra të tipit Aedes, kryesisht ''A. aegypti'' . Virusi ka pesë lloje; infeksioni me një lloj zakonisht i jep imunitet të përjetshëm atij lloji, por vetëm imunitet afatshkurtër ndaj të tjerëve. Infeksioni pasues me një lloj tjetër rrit rrezikun e komplikimeve të rënda. Një numër i testeve janë në dispozicion për të konfirmuar diagnozën, përfshirë zbulimin e antitrupave ndaj virusit ose ARN-së së tij. === Kolera === Që kur u bë e përhapur në shekullin e 19-të, kolera ka vrarë dhjetëra miliona njerëz. * 1817–1824 pandemia e kolerës . Më parë e kufizuar në nënkontinentin Indian, pandemia filloi në [[Bengali|Bengal]], pastaj u përhap në të gjithë Indinë deri në vitin 1820. 10,000 trupa britanike dhe indianë të panumërt vdiqën gjatë kësaj pandemie.<ref>{{Cito web|first=John|last=Pike|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/intro/bio_cholera.htm|title=Cholera—Biological Weapons|publisher=Globalsecurity.org|accessdate=26 gusht 2010}}</ref> Ai u shtri deri në Kinë, [[Indonezia|Indonezi]] (ku më shumë se 100,000 njerëz u nënshtruan vetëm në ishullin [[Ishulli Java|Java]] ) dhe [[Liqeni Kaspik|Detin Kaspik]] para se të tërhiqeshin. Vdekjet në nënkontinentin Indian midis 1817 dhe 1860 vlerësohet të kenë kaluar 15 milion. 23 milion të tjerë vdiqën midis 1865 dhe 1917. Vdekjet [[Perandoria Ruse|ruse]] gjatë një periudhe të ngjashme tejkaluan 2{{Nbsp}}milion<ref>{{Cito web|last=G. William Beardslee|url=http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html|title=The 1832 Cholera Epidemic in New York State|publisher=Earlyamerica.com|accessdate=26 gusht 2010|archive-date=13 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513000402/http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html|url-status=dead}}</ref> * 1826–1837 pandemia e kolerës . Arriti në Rusi (shih Riot e Kolera ), Hungari (rreth 100,000 vdekje) dhe Gjermani në 1831, Londër në 1832 (më shumë se 55,000 persona vdiqën në [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Mbretërinë e Bashkuar]] ),<ref>{{Cito web|url=http://www.ph.ucla.edu/EPI/snow/pandemic1826-37.html|title=Asiatic Cholera Pandemic of 1826–37|publisher=Ph.ucla.edu|accessdate=26 gusht 2010}}</ref> Francë, Kanada ( [[Ontario]] ) dhe Shtetet e Bashkuara (New York) Qyteti) në të njëjtin vit,<ref>{{Cito web|url=http://www.tngenweb.org/darkside/cholera.html|title=The Cholera Epidemic Years in the United States|publisher=Tngenweb.org|accessdate=26 gusht 2010}}</ref> dhe bregdetin Paqësor të Amerikës së Veriut deri në 1834. Besohet se më shumë se 150,000 amerikanë vdiqën nga kolera midis 1832 dhe 1849.<ref name="Cholera">[http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html The 1832 Cholera Epidemic in New York State. p. 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518003717/http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html |date=18 maj 2015 }}. By G. William Beardslee</ref> * 1846–1860 pandemia e kolerës . E prekur thellë Rusinë, me më shumë se një milion vdekje. Një shpërthim dy-vjeçar filloi në Angli dhe Uells në 1848 dhe mori 52,000 jetë.<ref>[http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html Cholera's seven pandemics], cbc.ca, 2 December 2008</ref> Në të gjithë Spanjën, kolera shkaktoi më shumë se 236,000 vdekje në 1854–55.<ref>{{Cite book|first=George C.|last=Kohn|title=Encyclopedia of plague and pestilence: from ancient times to the present|url=https://books.google.com/books?id=tzRwRmb09rgC&pg=PA369|publisher=Infobase Publishing|year=2008|page=369|isbn=978-0-8160-6935-4}} </ref> Ajo mori 200,000 jetë në Meksikë.<ref>{{Cite book|first=Joseph Patrick|last=Byrne|title=Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A–M|url=https://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA101|publisher=ABC-CLIO|year=2008|page=101|isbn=978-0-313-34102-1}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> * 1863–75 pandemi e kolerës . Përhapur kryesisht në Evropë dhe Afrikë. Të paktën 30,000 nga 90,000 pelegrinët e [[Meka|Mekës]] ranë viktima të sëmundjes. Kolera mori 90,000 jetë në Rusi në 1866.<ref>{{Cito web|url=http://www.kehilalinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm|title=Eastern European Plagues and Epidemics 1300–1918|publisher=kehilalinks.jewishgen.org|accessdate=26 gusht 2010}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> * Në 1866, kishte një shpërthim në Amerikën e Veriut. Vrau rreth 50,000 amerikanë. * 1881–96 pandemia e kolerës . Epidemia 1883–1887 kushtoi 250,000 jetë në Evropë dhe të paktën 50,000 në Amerikë. Kolera mori 267,890 jetë në [[Perandoria Ruse|Rusi]] (1892); 120,000 në Spanjë;<ref>{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E05EED7123BE533A25753C2A9609C94619ED7CF|title=The cholera in Spain|date=20 qershor 1890|work=New York Times|access-date=8 dhjetor 2008}}</ref> 90,000 në Japoni dhe 60,000 në [[Irani|Persi]] . * Në vitin 1892, kolera ndoti furnizimin me ujë të [[Hamburgu|Hamburgut]] dhe shkaktoi 8.606 vdekje.<ref>{{Cite book|last=Barry|first=John M.|author-link=John M. Barry|title=The Great Influenza: The Epic Story of the Greatest Plague in History|publisher=Viking Penguin|year=2004|isbn=978-0-670-89473-4|url=https://archive.org/details/greatinfluenzaep00john}}</ref> * 1899–1923 pandemia e kolerës . Kishte pak efekt në Evropë për shkak të përparimeve në [[Shëndeti publik|shëndetin publik]], por Rusia u prek përsëri keq (më shumë se 500,000 njerëz që vdiqën nga kolera gjatë çerekut të parë të shekullit 20).<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics cholera :: Seven pandemics], Britannica Online Encyclopedia</ref> Pandemia e gjashtë vrau më shumë se 800,000 në Indi. Epidemia e kolerës 1902–1904 mori më shumë se 200,000 jetë në [[Filipinet|Filipine]] . * 1961–75 pandemia e kolerës . Filloi në [[Indonezia|Indonezi]], thirri El Tor pas biotipit të ri përgjegjës për pandeminë dhe arriti në [[Bangladeshi|Bangladesh]] në 1963, Indi në 1964 dhe [[Bashkimi Sovjetik|Bashkimin Sovjetik]] në 1966. Që atëherë pandemia ka arritur Afrikën, Amerikën e Jugut dhe Amerikën Qendrore. === Gripi === [[Skeda:Pandemie.jpg|parapamje]] * Mjeku grek [[Hipokrati]], "Ati i Mjekësisë", përshkroi për herë të parë gripin në 412{{Nbsp}}Para Krishtit * Pandemia e parë e gripit që përshkruhet patologjikisht ndodhi në 1510 . Që nga pandemia e vitit 1580, pandemitë e gripit kanë ndodhur çdo 10 deri në 30 vjet.<ref>{{Cite journal|last=Potter|first=C.W.|date=tetor 2001|title=A History of Influenza|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-microbiology_2001-10_91_4/page/572|journal=Journal of Applied Microbiology|volume=91|issue=4|pages=572–579|doi=10.1046/j.1365-2672.2001.01492.x|pmid=11576290}}</ref> * Pandemia e gripit 1889–1890, e njohur gjithashtu si gripi rus ose gripi aziatik, u raportua për herë të parë në maj 1889 në [[Buharaja|Bukhara]], [[Uzbekistani|Uzbekistan]] . Në tetor, ai kishte arritur në Tomsk dhe [[Kaukazi (regjion)|Kaukaz]] . Ai u përhap me shpejtësi në perëndim dhe goditi [[Amerika Veriore|Amerikën e Veriut]] në Dhjetor 1889, Amerikën e Jugut në Shkurt – Prill 1890, Indinë në Shkurt – Mars 1890 dhe Australinë në Mars – Prill 1890. Nënllojet H3N8 dhe H2N2 të virusit të Gripit A janë identifikuar secila si shkaqe të mundshme. Ajo kishte një sulm dhe [[Vdekshmëria|shkallë]] shumë të lartë të [[Vdekshmëria|vdekshmërisë]], duke shkaktuar rreth një milion viktima.<ref>[http://www.cidrap.umn.edu/cidrap/content/influenza/panflu/biofacts/index.html CIDRAP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617174718/http://www.cidrap.umn.edu/cidrap/content/influenza/panflu/biofacts/index.html |date=17 qershor 2013 }} article ''Pandemic Influenza'' Last updated 16 June 2011</ref> * " [[Gripi spanjoll]] ", 1918–1919. Së pari u identifikua në fillim të Marsit 1918 në stërvitjen e trupave amerikane në Kampin Funston, [[Kanzas|Kansas]] . Në tetor 1918, ajo ishte përhapur për t'u bërë një pandemi në të gjithë botën në të gjitha kontinentet dhe përfundimisht infektoi rreth një të tretën e [[Popullsia në Botë|popullsisë së botës]] (ose 500 milion 00 persona). Jashtëzakonisht vdekjeprurëse dhe viruse, ajo përfundoi pothuajse aq shpejt sa filloi, duke u zhdukur plotësisht brenda 18{{Nbsp}}muaj. Brenda gjashtë muajve, rreth 50{{Nbsp}}milion njerëz ishin të vdekur;<ref name="Taubenberger"/> disa vlerësime tregojnë se numri i përgjithshëm i viktimave në të gjithë botën është mbi dyfishi i këtij numri. Rreth 17{{Nbsp}}milion vdiqën në Indi, 675,000 në Shtetet e Bashkuara, dhe 200,000 në Mbretërinë e Bashkuar. Virusi që shkaktoi gripin spanjoll ishte gjithashtu i implikuar si një shkak i encefalitit lethargica tek fëmijët.<ref>{{Cite journal|last=Vilensky|first=JA|last2=Foley|first2=P|last3=Gilman|first3=S|date=gusht 2007|title=Children and encephalitis lethargica: a historical review|url=http://www.pedneur.com/article/S0887-8994(07)00194-4/abstract|journal=Pediatric Neurology|volume=37|issue=2|pages=79–84|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2007.04.012|pmid=17675021}}</ref> Virusi u rindërtua kohët e fundit nga shkencëtarët në CDC duke studiuar mbetjet e ruajtura nga ngrica e përhershme e Alaskës. Virusi H1N1 ka një strukturë të vogël por thelbësore që është e ngjashme me gripin spanjoll.<ref>{{Cito web|url=https://blogs.scientificamerican.com/observations/h1n1-shares-key-similar-structures-to-1918-flu-providing-research-avenues-for-better-vaccines/|title=H1N1 shares key similar structures to 1918 flu, providing research avenues for better vaccines}}</ref> * " Gripi aziatik ", 1957–58. Një virus H2N2 u identifikua për herë të parë në Kinë në fund të Shkurtit 1957. Shkaktoi rreth dy milion vdekje në të gjithë botën.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8017585.stm Q&A: Swine flu]. ''BBC News.'' 27 April 2009.</ref> * " Gripi i Hong Kongut ", 1968–69. Një virus H3N2 u zbulua për herë të parë në Hong Kong në fillim të vitit 1968 dhe u përhap në të gjithë botën, duke zgjatur deri në 1972. Kjo pandemi vrau afërsisht një milion njerëz në të gjithë botën.<ref>{{Cite book|last=A. M.|first=Dumar|title=Swine Flu: What You Need to Know|url=https://archive.org/details/swinefluwhatyoun0000amdu|date=2009|publisher=Wildside Press LLC|isbn=978-1434458322|page=[https://archive.org/details/swinefluwhatyoun0000amdu/page/20 20]|ref=none}}</ref> * " Gripi i derrave ", 2009–10. Një virus H1N1 u zbulua për herë të parë në Meksikë në fillim të vitit 2009. Vlerësimet për vdekshmërinë e kësaj pandemie variojnë nga 150 në 500 mijë.<ref>{{Cite journal|last=Trifonov|first=Vladimir|last2=Khiabanian|first2=Hossein|last3=Rabadan|first3=Raul|date=9 korrik 2009|title=Geographic Dependence, Surveillance, and Origins of the 2009 Influenza A (H1N1) Virus|url=https://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJMp0904572?articleTools=true|journal=[[New England Journal of Medicine]]|volume=361|issue=2|pages=115–19|doi=10.1056/NEJMp0904572|pmid=19474418}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/2009-h1n1-pandemic.html|title=2009 H1N1 Pandemic|date=11 qershor 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> === Tifoja === [[Tifus|Tifoja]] nganjëherë quhet "ethe kampi" për shkak të modelit të tij të flakërimit në kohë grindjesh. (Njihet gjithashtu si "ethe gaol" dhe "ethe anije", për zakonet e saj të përhapjes së egër në lagje të ngushta, siç janë burgjet dhe anijet. ) Duke u shfaqur gjatë [[Kryqëzatat|Kryqëzatave]], ajo pati ndikimin e saj të parë në Evropë në 1489, në Spanjë. Gjatë luftimeve midis spanjollëve të krishterë dhe myslimanëve në [[Granada]], spanjollët humbën 3,000 nga viktimat e luftës dhe 20,000 nga tifoja. Në 1528, Francezët humbën 18,000 trupa në [[Italia|Itali]] dhe humbën epërsinë në Itali nga Spanjollët. Në 1542, 30,000 ushtarë vdiqën nga tifoja ndërsa luftonin [[Perandoria Osmane|osmanët]] në Ballkan. Gjatë Luftës [[Lufta Tridhjetëvjeçare|Tridhjetëvjeçare]] (1618–1648), rreth tetë milionë gjermanë u vranë nga murtaja bubonike dhe tifoja.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,794989,00.html War and Pestilence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921004137/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,794989,00.html |date=21 shtator 2009 }}. ''Time.'' 29 April 1940</ref> Sëmundja gjithashtu ka luajtur një rol të madh në shkatërrimin e [[Napoleon Bonaparte|Napoleonit]] 's ''Grande Armee'' në Rusi në 1812. Gjatë tërheqjes nga Moska, më shumë personel ushtarak francez vdiqën nga [[Tifus|tifoja]] sesa u vranë nga rusët. Nga 450,000 ushtarë që kaluan Neman në 25 Qershor 1812, më pak se 40,000 u kthyen. Më shumë personel ushtarak u vranë nga 1500 deri në 1914 nga tifoja sesa nga veprimet ushtarake.<ref name="TIME Magazine 1940">[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,794989,00.html War and Pestilence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921004137/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,794989,00.html |date=21 shtator 2009 }}. ''Time''.</ref> Në fillim të vitit 1813, Napoleoni ngriti një ushtri të re prej 500,000 vetësh për të zëvendësuar humbjet e tij ruse. Në fushatën e atij viti, më shumë se 219,000 ushtarë të Napoleonit vdiqën nga tifoja. Tifoja luajti një faktor kryesor në urinë e madhe të Irlandës . Gjatë [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]], epidemitë e tifos vranë më shumë se 150,000 në [[Serbia|Serbi]] . Kishte rreth 25 milion infeksione dhe 3{{Nbsp}}milion vdekje nga tifoja epidemike në [[Rusia|Rusi]] nga viti 1918 deri më 1922.<ref name="Typhus">{{Cito web|url=http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf|title=The historical impact of epidemic typhus|first=Joseph M.|last=Conlon|access-date=3 dhjetor 2020|archive-date=11 qershor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100611213940/http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf|url-status=dead}}</ref> Tifos gjithashtu vrau të burgosur të shumtë në kampet naziste të përqendrimit dhe kampet sovjetike të robërve të luftës gjatë Luftës Botërore{{Nbsp}}II Më shumë se 3.5 milion robër sovjetikë vdiqën nga 5.7 milion në paraburgim nazist.<ref>[http://www.historynet.com/soviet-prisoners-of-war-forgotten-nazi-victims-of-world-war-ii.htm Soviet Prisoners of War: Forgotten Nazi Victims of World War II] By Jonathan Nor, TheHistoryNet</ref> === Lisë === [[Skeda:Child_with_Smallpox_Wellcome_L0032953.jpg|parapamje|{{Rreth|1908}}]] Lija ishte një sëmundje ngjitëse e shkaktuar nga virusi i variolës . Sëmundja vrau rreth 400,000 evropianë në vit gjatë viteve të mbylljes së shekullit të 18-të. Gjatë shekullit të 20-të, vlerësohet se lisë ishte përgjegjëse për 300-500 milion vdekje.<ref>{{Cito web|url=http://ucdavismagazine.ucdavis.edu/issues/su06/feature_1b.html|title=UC Davis Magazine, Summer 2006: Epidemics on the Horizon|access-date=3 dhjetor 2020|archive-date=11 dhjetor 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211181455/http://ucdavismagazine.ucdavis.edu/issues/su06/feature_1b.html|url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2008/01/080131122956.htm How Poxviruses Such As Smallpox Evade The Immune System], ScienceDaily, 1{{Nbsp}}February 2008</ref> Kohët e fundit në fillim të viteve 1950, rreth 50 milion raste të lisë ndodhën në botë çdo vit. Pas fushatave të suksesshme të vaksinimit gjatë shekujve 19 dhe 20, OBSH certifikoi zhdukjen e lisë në dhjetor 1979. Deri më sot, lisë është e vetmja sëmundje infektive njerëzore që është çrrënjosur plotësisht,<ref>{{Cite journal|last=De Cock KM|year=2001|title=(Book Review) The Eradication of Smallpox: Edward Jenner and The First and Only Eradication of a Human Infectious Disease|journal=Nature Medicine|volume=7|issue=1|pages=15–16|doi=10.1038/83283|doi-access=free}}</ref> dhe një nga dy viruset infektive që janë çrrënjosur ndonjëherë, së bashku me dëmtuesit e rinderit .<ref>{{Cito web|url=https://www.oie.int/en/for-the-media/rinderpest/|title=Rinderpest: OIE—World Organisation for Animal Health|website=oie.int}}</ref> === Fruthi === Historikisht, [[fruthi]] ishte i përhapur në të gjithë botën, pasi është shumë ngjitës. Sipas Programit Kombëtar të Imunizimit të SHBA, deri në vitin 1962 90% e njerëzve ishin infektuar me fruth nga mosha 15 vjeç.<ref>{{Cite journal|last=Wharton|first=Melinda E.|date=2004|title=Measles Elimination in the United States|url=https://academic.oup.com/jid/article/189/Supplement_1/S1/820569|journal=The Journal of Infectious Diseases|volume=189|issue=Supplement_1|pages=S1–S3|doi=10.1086/377693|pmid=15106120}}</ref> Para se vaksina të prezantohej në 1963, kishte rreth tre deri në katër milion raste në SH.B.A çdo vit.<ref name="autogenerated1">Center for Disease Control & National Immunization Program. Measles History, article online 2001. Available from https://www.cdc.gov/measles/about/history.html</ref> Fruthi vrau rreth 200 milion njerëz në të gjithë botën gjatë 150 viteve të fundit.<ref name="Measles">{{Cito web|url=http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p|last=Torrey, EF|title=Their bugs are worse than their bite|date=3 prill 2005|page=B01|publisher=Birdflubook.com|access-date=3 dhjetor 2020|archive-date=28 prill 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6GCwhaHD6?url=http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p|url-status=dead}}</ref> Vetëm në vitin 2000, fruthi vrau rreth 777,000 në të gjithë botën nga 40 milion raste në të gjithë botën.<ref>{{Cite journal|vauthors=Stein CE, Birmingham M, Kurian M, Duclos P, Strebel P|date=maj 2003|title=The global burden of measles in the year 2000—a model that uses country-specific indicators|journal=J. Infect. Dis.|volume=187|issue=Suppl 1|pages=S8–14|doi=10.1086/368114|pmid=12721886|doi-access=free}}</ref> Fruthi është një sëmundje endemike, që do të thotë se ka qenë vazhdimisht e pranishme në një komunitet dhe shumë njerëz zhvillojnë rezistencë. Në popullatat që nuk kanë qenë të ekspozuara ndaj fruthit, ekspozimi ndaj një sëmundjeje të re mund të jetë shkatërrues. Në vitin 1529, një shpërthim i fruthit në [[Kuba|Kubë]] vrau dy të tretat e vendasve të cilët më parë kishin mbijetuar nga lija.<ref>''Man and Microbes: Disease and Plagues in History and Modern Times''; by [[Arno Karlen]]</ref> Sëmundja kishte shkatërruar [[Meksika|Meksikën]], [[Amerika Qendrore|Amerikën Qendrore]] dhe civilizimin [[Mbretëria e Inkëve|Inca]] . === Tuberkulozi === [[Skeda:Tuberculosis-prevalence-WHO-2009.svg|parapamje| Në vitin 2007, prevalenca e TB për 100,000 njerëz ishte më e larta në Afrikën Sub-Sahariane, dhe ishte gjithashtu relativisht e lartë në vendet aziatike, p.sh. [[India]] .]] Një e katërta e [[Popullsia në Botë|popullsisë aktuale të botës]] është infektuar me ''[[Bacili i tuberkulozit|Mycobacterium tuberculosis]]'' dhe infeksionet e reja ndodhin me një shpejtësi prej një në sekondë.<ref name="WHO2004data">[[World Health Organization]] (WHO). [https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html Tuberculosis Fact sheet No. 104—Global and regional incidence.] March 2006, Retrieved on 6 October 2006.</ref> Rreth 5-10% e këtyre infeksioneve latente përfundimisht do të përparojnë në sëmundje aktive, e cila, nëse nuk trajtohet, vret më shumë se gjysmën e viktimave të saj. Çdo vit, tetë milion njerëz sëmuren me tuberkuloz dhe dy milion vdesin nga sëmundja në të gjithë botën. Në shekullin e 19-të, tuberkulozi vrau rreth një të katërtën e popullsisë së rritur të Evropës;<ref>{{Cito web|url=https://www.cdc.gov/TB/pubs/mdrtb/default.htm|title=Multidrug-Resistant Tuberculosis|accessdate=7 shtator 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100309043219/http://www.cdc.gov/TB/pubs/mdrtb/default.htm|archivedate=9 mars 2010}}</ref> deri në vitin 1918, një në gjashtë vdekje në Francë ishte shkaktuar ende nga tuberkulozi. Gjatë shekullit të 20-të, tuberkulozi vrau afërsisht 100 milion njerëz.<ref name="Measles"/> TB është ende një nga problemet më të rëndësishme shëndetësore në botën në zhvillim.<ref>{{Cite journal|last=Rook|first=Graham A. W.|last2=Dheda|first2=Keertan|last3=Zumla|first3=Alimuddin|year=2005|title=Immune responses to tuberculosis in developing countries: Implications for new vaccines|journal=Nature Reviews Immunology|volume=5|issue=8|pages=661–667|doi=10.1038/nri1666|pmid=16056257}}</ref> Në vitin 2018, Tuberkulozi bëhet shkaku kryesor i vdekjes nga një sëmundje infektive, me afro 1.5 milion vdekje në të gjithë botën.<ref>{{Cito web|title=Tuberculosis|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis|website=WHO|date=24 mars 2020|accessdate=31 maj 2020}}</ref> === Lebra === [[Leproza|Lebra]], e njohur gjithashtu si sëmundja e Hansen, shkaktohet nga një bacil, ''Mycobacterium leprae'' . Shtë një sëmundje kronike me një periudhë inkubacioni deri në pesë vjet. Që nga viti 1985, 15 milion njerëz në të gjithë botën janë shëruar nga lebra.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/6522023.stm Leprosy 'could pose new threat']. BBC News. 3 April 2007.</ref> Historikisht, lebra ka prekur njerëzit që prej të paktën 600 pes.<ref name="WHO_Factsheet">{{Cito web|title=Leprosy|website=WHO|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs101/en/|accessdate=22 gusht 2007}}</ref> Shpërthimet e lebrës filluan të ndodhin në Evropën Perëndimore rreth vitit 1000 pas Krishtit.<ref>{{Cite journal|last=Miller|first=Timothy S.|last2=Smith-Savage|first2=Rachel|year=2006|title=Medieval Leprosy Reconsidered|journal=International Social Science Review|volume=81|issue=1/2|pages=16–28|jstor=41887256}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Boldsen, JL|date=shkurt 2005|title=Leprosy and mortality in the Medieval Danish village of Tirup|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2005-02_126_2/page/159|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=126|issue=2|pages=159–168|doi=10.1002/ajpa.20085|pmid=15386293}}</ref> ''Leprosoria e'' shumta, ose spitalet e lebrozëve, dolën në [[Mesjeta|Mesjetë]] ; Matthew Paris vlerësoi se në fillim të shekullit të 13-të, kishte 19,000 prej tyre në të gjithë Evropën. === Malarja === [[Skeda:World-map-of-past-and-current-malaria-prevalence-world-development-report-2009.png|parapamje| Prevalenca e malaries në të kaluarën dhe ato aktuale në 2009]] [[Malaria]] është e përhapur në [[Zona tropike|rajonet tropikale]] dhe subtropikale, duke përfshirë pjesë të [[Amerika (kontinent)|Amerikave]], [[Azia|Azisë]] dhe [[Afrika|Afrikës]] . Çdo vit, ka afërsisht 350–500 milion raste të malaries.<ref>{{Cito web|url=https://www.cdc.gov/malaria/facts.htm|title=Malaria Facts|accessdate=7 shtator 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121229091605/http://www.cdc.gov/malaria/facts.htm|archivedate=29 dhjetor 2012}}</ref> Rezistenca ndaj ilaçeve paraqet një problem në rritje në trajtimin e malaries në shekullin 21, pasi rezistenca tani është e zakonshme kundër të gjitha klasave të ilaçeve antimalarike, përveç artemisininës .<ref>{{Cite journal|last=White, NJ|date=prill 2004|title=Antimalarial drug resistance|journal=J. Clin. Invest.|volume=113|issue=8|pages=1084–1092|doi=10.1172/JCI21682|pmc=385418|pmid=15085184}}</ref> Malaria dikur ishte e zakonshme në pjesën më të madhe të Evropës dhe [[Amerika Veriore|Amerikës së Veriut]], ku tani është për të gjitha qëllimet inekzistente.<ref>[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780511254819&ss=exc Vector- and Rodent-Borne Diseases in Europe and North America]. Norman G. Gratz. ''World Health Organization, Geneva.''</ref> Malaria mund të ketë kontribuar në rënien e [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]] .<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/1180469.stm DNA clues to malaria in ancient Rome]. ''BBC News.'' 20 February 2001.</ref> Sëmundja u bë e njohur si " ethe romake ". ''Plasmodium falciparum'' u bë një kërcënim real për kolonistët dhe njerëzit autoktonë kur u fut në Amerikë së bashku me tregtinë e skllevërve . Malaria shkatërroi koloninë [[Jamestown]] dhe shkatërroi rregullisht Jugun dhe Midwest të Shteteve të Bashkuara. Deri në vitin 1830, ai kishte arritur në Paqësorin Veriperëndim.<ref>[https://web.archive.org/web/20090619083534/http://www.washington.edu/uwired/outreach/cspn/Website/Course%20Index/Lessons/7/7.html "The Changing World of Pacific Northwest Indians"]. ''Center for the Study of the Pacific Northwest, University of Washington.''</ref> Gjatë [[Lufta Civile Amerikane|Luftës Civile Amerikane]], kishte më shumë se 1.2 milion raste të malaries në mesin e ushtarëve të të dy palëve.<ref>{{Cito web|url=http://www.infoplease.com/cig/dangerous-diseases-epidemics/malaria.html|title=A Brief History of Malaria|publisher=Infoplease.com|accessdate=26 gusht 2010}}</ref> Shtetet e Bashkuara të Jugut vazhduan të preken me miliona raste të malaries në vitet 1930.<ref>[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0707/feature1/text3.html Malaria]. By [[Michael Finkel]]. ''National Geographic Magazine.''</ref> === Ethet e verdha === Ethet e verdha kanë qenë burim i disa epidemive shkatërruese. Qytetet deri në veri si New York, Filadelfia dhe Boston u goditën nga epidemitë. Në 1793, një nga epidemitë më të mëdha të etheve të verdha në historinë e SH.B.A. vrau deri në 5,000 njerëz në Filadelfia - afërsisht 10% e popullsisë. Rreth gjysma e banorëve ishin larguar nga qyteti, përfshirë Presidentin George Washington.<ref>{{Cito web|last=Arnebeck|first=Bob|title=A Short History of Yellow Fever in the US|website=Benjamin Rush, Yellow Fever and the Birth of Modern Medicine|date=30 janar 2008|url=http://www.geocities.com/bobarnebeck/history.html|accessdate=4 dhjetor 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071107163908/http://www.geocities.com/bobarnebeck/history.html|archivedate=7 nëntor 2007}}</ref> Një shpërthim tjetër i madh i sëmundjes goditi Luginën e Lumit Misisipi në 1878, me vdekje të vlerësuara në rreth 20,000. Ndër vendet më të goditura ishte Memfisi, Tenesi, ku 5,000 njerëz u vranë dhe mbi 20,000 u larguan, atëherë përfaqësonin mbi gjysmën e popullsisë së qytetit, shumë prej të cilëve nuk u kthyen më. Në kohërat koloniale, Afrika Perëndimore u bë e njohur si "varri i të bardhit" për shkak të malaries dhe etheve të verdha.<ref>[https://www.nytimes.com/1995/10/15/weekinreview/the-world-africa-s-nations-start-to-be-theirbrothers-keepers.html Africa's Nations Start to Be Their Brothers' Keepers]. ''The New York Times'', 15 October 1995.</ref> == Shqetësimet në lidhje me pandemitë e ardhshme == === Rezistenca ndaj antibiotikëve === Mikroorganizmat rezistentë ndaj antibiotikëve, ndonjëherë të referuar si " superbugs ", mund të kontribuojnë në rishfaqjen e sëmundjeve të cilat aktualisht kontrollohen mirë. Për shembull, rastet e tuberkulozit që janë rezistente ndaj trajtimeve tradicionalisht efektive mbeten një shkak i shqetësimit të madh për profesionistët e shëndetit. Çdo vit, gati gjysmë milioni raste të reja të tuberkulozës rezistente ndaj shumë ilaçeve (MDR-TB) vlerësohet të ndodhin në të gjithë botën.<ref>[https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2009/tuberculosis_drug_resistant_20090402/en/index.html Health ministers to accelerate efforts against drug-resistant TB]. ''World Health Organization.''</ref> Kina dhe India kanë shkallën më të lartë të tuberkulozit rezistent ndaj shumë ilaçeve.<ref>[https://www.theguardian.com/society/2009/apr/01/bill-gates-tb-timebomb-china Bill Gates joins Chinese government in tackling TB 'timebomb']. ''Guardian.co.uk''. 1 April 2009</ref> Organizata [[Organizata Botërore e Shëndetësisë|Botërore e Shëndetësisë]] (OBSH) raporton se afërsisht 50 milion njerëz në të gjithë botën janë të infektuar me MDR TB, me 79 përqind të atyre rasteve rezistente ndaj tre ose më shumë antibiotikëve. Në vitin 2005, 124 raste të MDR TB u raportuan në Shtetet e Bashkuara. Tuberkulozi shumë rezistent ndaj ilaçeve ( XDR TB ) u identifikua në Afrikë në 2006, dhe më pas u zbulua se ekzistonte në 49 vende, përfshirë Shtetet e Bashkuara. Ka rreth 40,000 raste të reja të XDR-TB në vit, vlerëson OBSH.<ref>[http://www.cnn.com/2008/HEALTH/11/17/tb.pandemic/index.html Tuberculosis: A new pandemic?]. CNN.com</ref> Në 20 vitet e kaluara, bakteret e zakonshme duke përfshirë ''Staphylococcus aureus'', ''Serratia marcescens'' dhe Enterococcus, kanë zhvilluar rezistencë ndaj antibiotikëve të ndryshëm si vancomycin, si dhe klasave të tëra të antibiotikëve, të tilla si aminoglikozidet dhe cefalosporinat . Organizmat rezistentë ndaj antibiotikëve janë bërë një shkak i rëndësishëm i infeksioneve të lidhura me kujdesin shëndetësor (nozokomial) (HAI). Për më tepër, infeksionet e shkaktuara nga shtame të fituara nga komuniteti i ''Staphylococcus aureus'' ( MRSA ) rezistente ''ndaj meticilinës'' në individë të ndryshëm të shëndetshëm janë bërë më të shpeshta vitet e fundit. ==== Ethet hemorragjike virale ==== Ethet virale hemorragjike si sëmundja e virusit Ebola, ethet Lassa, ethet Rift Valley, sëmundja e virusit Marburg, ethet hemorragjike Boliviane dhe ethet hemorragjike Krime-Kongo janë sëmundje shumë ngjitëse dhe vdekjeprurëse, me potencialin teorik të bëhen pandemi.<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/fears-ebola-pandemic-drc-violent-attacks-continue-190522231352900.html|title=Fears of Ebola pandemic if violent attacks continue in DR Congo|date=23 maj 2019|work=Al-Jazeera}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Stawicki|first=Stanislawp|last2=Wojda|first2=Thomasr|last3=Valenza|first3=Pamelal|last4=Cornejo|first4=Kristine|last5=McGinley|first5=Thomas|last6=Galwankar|first6=Sagarc|last7=Kelkar|first7=Dhanashree|last8=Sharpe|first8=Richardp|last9=Papadimos|first9=Thomasj|year=2015|title=The Ebola outbreak of 2014-2015: From coordinated multilateral action to effective disease containment, vaccine development, and beyond|journal=Journal of Global Infectious Diseases|volume=7|issue=4|pages=127–38|doi=10.4103/0974-777X.170495|pmc=4693303|pmid=26752867|doi-access=free}}</ref> Aftësia e tyre për t'u përhapur në mënyrë efikase sa të shkaktojë një pandemi është e kufizuar, megjithatë, pasi transmetimi i këtyre viruseve kërkon kontakt të ngushtë me vektorin e infektuar, dhe vektori ka vetëm një kohë të shkurtër para vdekjes ose sëmundjes serioze. Për më tepër, koha e shkurtër midis një vektori që bëhet infektiv dhe shfaqjes së simptomave lejon që profesionistët mjekësorë të [[Karantina|karantinojnë]] shpejt vektorët dhe t'i parandalojnë ata të mbajnë patogjenin diku tjetër. Mund të ndodhin mutacione gjenetike, të cilat mund të rrisin potencialin e tyre për të shkaktuar dëm të përhapur; kështu që vëzhgimi i afërt nga specialistët e sëmundjeve ngjitëse meritohet.  ==== Koronaviruset ==== [[Koronavirusi|Koronaviruset]] (CoV) janë një familje e madhe e viruseve që shkaktojnë sëmundje duke filluar nga [[I ftohti i zakonshëm|ftohja e zakonshme]] deri te sëmundjet më të rënda siç janë Sindroma Frymëmarrjes e Lindjes së Mesme (MERS-CoV) dhe Sindroma e Rëndë e Frymëmarrjes Akute (SARS-CoV-1). Një farë e re e koronavirusit (SARS-CoV-2) shkakton [[COVID-19|sëmundjen Coronavirus 2019]], ose COVID-19,<ref>{{Cito web|last=McArdle|first=Megan|title=When a danger is growing exponentially, everything looks fine until it doesn't|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2020/03/10/coronavirus-what-matters-isnt-what-you-can-see-what-you-cant/?utm_campaign=wp_week_in_ideas&utm_medium=email&utm_source=newsletter&wpisrc=nl_ideas|website=Washington Post|accessdate=15 mars 2020|language=en}}</ref> cila u deklarua si një [[Pandemia e COVID-19|pandemi]] nga OBSH në 11 Mars 2020. Disa koronavirusë janë zoonotikë, domethënë transmetohen midis kafshëve dhe njerëzve. Hetimet e hollësishme zbuluan se SARS-CoV-1 u transmetua nga macet e kumbullave te njerëzit, dhe MERS-CoV nga devetë dromedare tek njerëzit. Disa koronavirusë të njohur po qarkullojnë në kafshë që nuk kanë infektuar ende njerëz. Shenjat e zakonshme të infeksionit përfshijnë simptoma të frymëmarrjes, [[Ethet|ethe]], kollë, gulçim dhe vështirësi në frymëmarrje. Në raste më të rënda, infeksioni mund të shkaktojë pneumoni, sindromë akute të distresit respirator, dështim të veshkave dhe madje vdekje. Rekomandimet standarde për të parandaluar përhapjen e infeksionit përfshijnë larjen e rregullt të duarve, mbulimin e gojës dhe hundës kur kolliteni dhe teshtini, gatuani plotësisht mishin dhe vezët, mbani një maskë fytyre dhe shmangni kontaktin e ngushtë me këdo që shfaq simptoma të sëmundjes së frymëmarrjes të tilla si kollitja dhe teshtitja. Distanca e rekomanduar nga njerëzit e tjerë është gjashtë metra, një praktikë që zakonisht quhet distancim shoqëror. ===== Sindroma e rëndë respiratore akute ===== Pas shpërthimit të SARS - it, në 2003 mjeku italian Carlo Urbani (1956–2003) ishte i pari që identifikoi sindromën e rëndë të frymëmarrjes akute ( SARS ) si një sëmundje e re dhe rrezikshme ngjitëse, megjithëse ai u infektua dhe vdiq. Shkaktohet nga një [[Koronavirusi|koronavirus i]] quajtur SARS-CoV-1 . Veprimi i shpejtë nga autoritetet shëndetësore kombëtare dhe ndërkombëtare siç është [[Organizata Botërore e Shëndetësisë]] ndihmoi në ngadalësimin e transmetimit dhe përfundimisht prishi zinxhirin e transmetimit, i cili i dha fund epidemive të lokalizuara përpara se ato të bëheshin një pandemi. Sidoqoftë, sëmundja nuk është çrrënjosur dhe mund të shfaqet sërish. Kjo garanton monitorimin dhe raportimin e rasteve të dyshimta të pneumonisë atipike.<ref>{{Cito web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2003/pr56/en/|title=WHO &#124; SARS outbreak contained worldwide|website=WHO}} be safe be active</ref> ==== Gripi ==== [[Skeda:Barack_Obama_being_briefed_on_swine_flu_oubreak_4-29.jpg|parapamje| Presidenti [[Barack Obama]] është informuar në Sallën e Situatës rreth pandemisë së gripit 2009, e cila vrau deri në 17,000 Amerikanë<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-flu-usa/swine-flu-has-killed-up-to-17000-in-u-s-report-idUSN1223579720100212|title=Swine flu has killed up to 17,000 in U.S.: report|date=12 shkurt 2010|agency=Reuters}}</ref>]] Zogjtë e egër ujorë janë strehuesit natyrorë për një sërë virusesh të [[Gripi|gripit]] A. Herë pas here, viruset transmetohen nga këto specie në speciet e tjera, dhe më pas mund të shkaktojnë shpërthime në shpendët shtëpiak ose, rrallë, në njerëz.<ref name="sobrino6">{{Cite book|chapter-url=http://www.horizonpress.com/avir|last=Klenk|year=2008|chapter=Avian Influenza: Molecular Mechanisms of Pathogenesis and Host Range|title=Animal Viruses: Molecular Biology|publisher=Caister Academic Press|isbn=978-1-904455-22-6|display-authors=etal|access-date=3 dhjetor 2020|archive-date=20 gusht 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820202716/http://www.horizonpress.com/avir|url-status=dead}}</ref><ref name="Kawaoka">{{Cite book|last=Kawaoka Y (editor).|title=Influenza Virology: Current Topics|publisher=Caister Academic Press|year=2006|url=http://www.horizonpress.com/flu|isbn=978-1-904455-06-6|access-date=3 dhjetor 2020|archive-date=6 tetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006223738/http://www.horizonpress.com/flu|url-status=dead}}</ref> ===== H5N1 (gripi i shpezëve) ===== Në shkurt 2004, [[Gripi i shpendëve|virusi i gripit të shpezëve]] u zbulua tek zogjtë në [[Vietnami|Vietnam]], duke rritur frikën e shfaqjes së llojeve të reja të variantit. Ka frikë se nëse virusi i gripit të shpendëve kombinohet me një virus të gripit njerëzor (në një zog ose një njeri), nëntipi i ri i krijuar mund të jetë shumë ngjitës dhe shumë vdekjeprurës për njerëzit. Një nëntip i tillë mund të shkaktojë një pandemi globale të gripit, e ngjashme me [[Gripi spanjoll|gripin spanjoll]] ose pandemitë e vdekshmërisë më të ulët si gripi aziatik dhe gripi i Hong Kongut . Nga tetori 2004 deri në shkurt 2005, rreth 3,700 paisje testimi të gripit aziatik 1957 u përhapën aksidentalisht nëpër botë nga një laborator në SH.B.A.<ref>{{Cito web|last=MacKenzie, D|url=https://www.newscientist.com/article/dn7261|title=Pandemic-causing 'Asian flu' accidentally released|date=13 prill 2005|website=New Scientist}}</ref> Në maj 2005, shkencëtarët u bënë thirrje urgjente kombeve që të përgatiten për një pandemi globale të gripit që mund të godasë deri në 20% të popullsisë së botës.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2005/may/25/birdflu|title=Flu pandemic 'could hit 20% of world's population'|date=25 maj 2005|work=guardian.co.uk|access-date=21 maj 2010|location=London}}</ref> Në tetor 2005, rastet e gripit të shpezëve (lloji vdekjeprurës H5N1 ) u identifikuan në [[Turqia|Turqi]] . Komisioneri i Shëndetësisë i BE Markos Kyprianou tha: "Ne kemi marrë tani konfirmimin se virusi i gjetur në Turqi është një virus i gripit të shpendëve H5N1. Ekziston një marrëdhënie e drejtpërdrejtë me viruset që gjenden në Rusi, Mongoli dhe Kinë ". Rastet e gripit të shpendëve u identifikuan gjithashtu menjëherë pas kësaj në [[Rumania|Rumani]], dhe më pas [[Greqia|Greqi]] . Rastet e mundshme të virusit janë gjetur gjithashtu në [[Kroacia|Kroaci]], [[Bullgaria|Bullgari]] dhe Mbretërinë e Bashkuar.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4348404.stm|title=Bird flu is confirmed in Greece|date=17 tetor 2005|work=BBC News|access-date=3 janar 2010}}</ref> Deri në Nëntor 2007, shumë raste të konfirmuara të llojit H5N1 ishin identifikuar në të gjithë Evropën.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/world/05/bird_flu_map/html/1.stm|title=Bird Flu Map|work=BBC News|access-date=3 janar 2010}}</ref> Sidoqoftë, deri në fund të Tetorit, vetëm 59 njerëz kishin vdekur si rezultat i H5N1, i cili ishte atipik i pandemive të mëparshme të gripit. Gripi i shpezëve nuk mund të kategorizohet si një “pandemi” sepse virusi nuk mund të shkaktojë akoma transmetim të qëndrueshëm dhe efikas nga njeriu tek njeriu. Rastet deri më tani njihen se janë transmetuar nga zogu te njeriu, por që nga dhjetori 2006 kishte pasur disa (nëse kishte) raste të transmetimit të provuar nga njeriu në njeri.<ref>{{Cite journal|last=Beigel|first=J. H.|year=2005|title=Avian Influenza A (H5N1) Infection in Humans|journal=New England Journal of Medicine|volume=353|issue=13|pages=1374–1385|doi=10.1056/NEJMra052211|pmid=16192482|doi-access=free}}</ref> Viruset e rregullta të gripit krijojnë infeksion duke u lidhur me receptorët në fyt dhe mushkëri, por virusi i gripit të shpezëve mund të lidhet vetëm me receptorët e vendosur thellë në mushkëritë e njerëzve, duke kërkuar kontakt të ngushtë dhe të zgjatur me pacientë të infektuar, dhe kështu duke kufizuar personin me personin transmetim. ==== Virusi Zika ==== Një shpërthim i [[Virusi Zika|virusit Zika]] filloi në 2015 dhe u intensifikua fuqimisht gjatë fillimit të 2016, me më shumë se 1.5 milion raste në më shumë se një duzinë vendesh në [[Amerika (kontinent)|Amerikat]] . Organizata Botërore e Shëndetësisë paralajmëroi se Zika kishte potencialin të bëhej një pandemi globale shpërthyese nëse shpërthimi nuk kontrollohej.<ref>{{Cito web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-35425731|title=Zika virus could become 'explosive pandemic'|date=28 janar 2016|website=bbc.co.uk}}</ref><ref name="The Emergence of Zika Virus as a Global Health Security Threat: A Review and a Consensus Statement of the INDUSEM Joint working Group (JWG)">{{Cite journal|last=Sikka|first=Veronica|last2=Chattu|first2=Vijay Kkumar|last3=Popli|first3=Raaj K|last4=Galwankar|first4=Sagar C|last5=Kelkar|first5=Dhanashree|last6=Sawicki|first6=Stanley G|last7=Stawicki|first7=Stanislaw P|last8=Papadimos|first8=Thomas J|year=2016|title=The emergence of zika virus as a global health security threat: A review and a consensus statement of the INDUSEM Joint working Group (JWG)|journal=Journal of Global Infectious Diseases|volume=8|issue=1|pages=3–15|doi=10.4103/0974-777X.176140|pmc=4785754|pmid=27013839|doi-access=free}}</ref> == Pasojat ekonomike == Në vitin 2016, komisioni mbi një Kuadër Global të Rrezikut Shëndetësor për të Ardhmen vlerësoi se ngjarjet e sëmundjes pandemike do t'i kushtonin ekonomisë globale mbi 6 trilionë dollarë në shekullin 21 - mbi 60 miliardë dollarë në vit.<ref>{{Cito web|url=https://nam.edu/wp-content/uploads/2016/01/Neglected-Dimension-of-Global-Security.pdf|title=Global Health Risk Framework—The Neglected Dimension of Global Security: A Framework to Counter Infectious Disease Crises|date=16 janar 2016|publisher=National Academy of Medicine|accessdate=2 gusht 2016}}</ref> I njëjti raport rekomandoi shpenzimin e 4.5 miliardë dollarëve në vit në aftësitë globale të parandalimit dhe reagimit për të zvogëluar kërcënimin e paraqitur nga ngjarjet pandemike, një shifër që Grupi i Bankës Botërore ngriti në 13 miliardë dollarë në një raport të vitit 2019.<ref name="WBG2019">{{Cite book|last=World Bank Group|date=shtator 2019|title=Pandemic Preparedness Financing. Status Update|url=https://apps.who.int/gpmb/assets/thematic_papers/tr-4.pdf|location=Washington|publisher=World Bank Group}}</ref> Beenshtë sugjeruar që kosto të tilla të paguhen nga një taksë mbi aviacionin sesa nga, për shembull, tatimet mbi të ardhurat,<ref name="socarxiv2020">{{Cite journal|vauthors=Pueyo S|date=12 maj 2020|title=Jevons' paradox and a tax on aviation to prevent the next pandemic|url=http://osf.io/vb5q3/|journal=SocArXiv|doi=10.31235/osf.io/vb5q3|archive-url=https://web.archive.org/web/20221029003710/https://osf.io/vb5q3/|archive-date=29 tetor 2022|access-date=3 dhjetor 2020|url-status=dead}}</ref> duke pasur parasysh rolin vendimtar të trafikut ajror në transformimin e epidemive lokale në pandemi (duke qenë i vetmi faktor i konsideruar në gjendjen e modelet e artit të transmetimit të sëmundjes me rreze të gjatë<ref name="natcomm2018">{{Cite journal|vauthors=Wang L, Wu JT|date=15 janar 2018|title=Characterizing the dynamics underlying global spread of epidemics|journal=Nature Communications|volume=9|issue=1|pages=218|bibcode=2018NatCo...9..218W|doi=10.1038/s41467-017-02344-z|pmc=5768765|pmid=29335536|doi-access=free}}</ref> ). Pandemia COVID-19 2019-2020 pritet të ketë një efekt të thellë negativ në ekonominë globale, potencialisht për vitet që vijnë, me ulje të konsiderueshme të PBB-së të shoqëruara me rritje të papunësisë të shënuara në të gjithë botën. Ngadalësimi i aktivitetit ekonomik gjatë pandemisë COVID-19 pati një efekt të thellë në emetimet e ndotësve dhe gazeve serë.<ref>{{Cite journal|last=Le Quéré|first=Corinne|last2=Jackson|first2=Robert B.|last3=Jones|first3=Matthew W.|last4=Smith|first4=Adam J. P.|last5=Abernethy|first5=Sam|last6=Andrew|first6=Robbie M.|last7=De-Gol|first7=Anthony J.|last8=Willis|first8=David R.|last9=Shan|first9=Yuli|year=2020|title=Temporary reduction in daily global CO₂ emissions during the COVID-19 forced confinement|journal=Nature Climate Change|volume=10|issue=7|pages=647–653|bibcode=2020NatCC..10..647L|doi=10.1038/s41558-020-0797-x|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/04/pollution-made-the-pandemic-worse-but-lockdowns-clean-the-sky/|title=Pollution made COVID-19 worse. Now, lockdowns are clearing the air|date=8 prill 2020|publisher=National Geographic Magazine|accessdate=22 qershor 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bauwens|first=M.|last2=Compernolle|first2=S.|last3=Stavrakou|first3=T.|last4=Müller|first4=J.‐F.|last5=Gent|first5=J.|last6=Eskes|first6=H.|last7=Levelt|first7=P. F.|last8=A|first8=R.|last9=Veefkind|first9=J. P.|year=2020|title=Impact of Coronavirus Outbreak on NO₂ Pollution Assessed Using TROPOMI and OMI Observations|journal=Geophysical Research Letters|volume=47|issue=11|pages=e87978|bibcode=2020GeoRL..4787978B|doi=10.1029/2020GL087978|pmc=7261997|pmid=32836515|doi-access=free}}</ref> Reduktimi i ndotjes së ajrit dhe aktiviteti ekonomik i lidhur me të gjatë një pandemie u dokumentua së pari nga Alexander F. Më shumë për pandeminë e murtajës së Vdekjes së Zezë, duke treguar nivelet më të ulëta të ndotjes në 2000 vitet e fundit që ndodhin gjatë asaj pandemie, për shkak të 40 deri në 60% shkalla e vdekjeve përmes Eurazisë.<ref>{{Cito web|url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2017/05/harvard-study-challenges-assumptions-on-natural-lead-levels/|title=Probing the Black Death for lead pollution insights|date=30 maj 2017|publisher=Harvard University Gazette|accessdate=22 qershor 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|last=More|first=Alexander F.|last2=Spaulding|first2=Nicole E.|last3=Bohleber|first3=Pascal|last4=Handley|first4=Michael J.|last5=Hoffmann|first5=Helene|last6=Korotkikh|first6=Elena V.|last7=Kurbatov|first7=Andrei V.|last8=Loveluck|first8=Christopher P.|last9=Sneed|first9=Sharon B.|year=2017|title=Next‐generation ice core technology reveals true minimum natural levels of lead (Pb) in the atmosphere: Insights from the Black Death|journal=GeoHealth|volume=1|issue=4|pages=211–219|doi=10.1002/2017GH000064|pmc=7007106|pmid=32158988|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://www.popsci.com/black-death-plague-air-pollution/|title=The Black Death helped reveal how long humans have polluted the planet|date=25 shtator 2017|publisher=Popular Science Magazine|accessdate=22 qershor 2020}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/humans-polluted-air-much-earlier-previously-thought-180963528/|title=Humans Polluted the Air Much Earlier Than Previously Thought|date=2 qershor 2017|publisher=Smithsonian Magazine|accessdate=22 qershor 2020}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://www.theguardian.com/environment/2017/may/30/we-have-been-poisoning-ourselves-has-ice-analysis-revealed-the-truth-about-lead|title='We have been poisoning ourselves': has ice analysis revealed the truth about lead?|date=30 maj 2017|publisher=The Guardian|accessdate=22 qershor 2020}}</ref> == Shiko edhe == * [[Vdekja e Zezë]] * [[Gripi spanjoll]] * [[COVID-19]] == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Linqe të jashtme == * [https://www.who.int/en/ KUSH | Organizata Botërore e Shëndetësis] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/4381924.stm Pandemitë e kaluara që shkatërruan Evropën] * [https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/ Gripi Pandemik] në CDC * [http://www.ecdc.europa.eu/ Qendra Evropiane për Parandalimin dhe Kontrollin e Sëmundjeve] * [https://www.youtube.com/user/TEDEducation?feature=watch Video TED-Edukimi] [https://www.youtube.com/watch?v=UG8YbNbdaco Si përhapen pandemitë] == Referime == <references /> [[Kategoria:Pandemi| ]] [[Kategoria:Sociologji]] jb4ybqzxnkmvtk7gfun5xwjwdpagoib 1 296368 3060515 3027571 2026-10-30T04:18:40Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Depresioni i madh]] 3060515 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == U ndryshuan lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 1 lidhjet e jashtme në [[Depresioni i madh]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1990171 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem vizitoni këtë faqe për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20080909215904/http://www.robertmundell.net/NobelLecture/pdf/A%20RECONSIDERATION%20OF%20THE%20TWENTIETH%20CENTURY.pdf te http://www.robertmundell.net/NobelLecture/pdf/A%20RECONSIDERATION%20OF%20THE%20TWENTIETH%20CENTURY.pdf Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 8 shtator 2019 18:43 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 9 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Depresioni i madh]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2069621 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080310145946/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/depress.htm për lidhjen http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/depress.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20090625204217/http://www.americaslibrary.gov/cgi-bin/page.cgi/jb/wwii për lidhjen http://www.americaslibrary.gov/cgi-bin/page.cgi/jb/wwii. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080909215904/http://www.robertmundell.net/NobelLecture/pdf/A%20RECONSIDERATION%20OF%20THE%20TWENTIETH%20CENTURY.pdf për lidhjen http://www.robertmundell.net/NobelLecture/pdf/A%20RECONSIDERATION%20OF%20THE%20TWENTIETH%20CENTURY.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20060113115505/http://www.eh.net/encyclopedia/article/parker.depression për lidhjen http://www.eh.net/encyclopedia/article/parker.depression. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080612082825/http://xroads.virginia.edu/~1930s/front.html për lidhjen http://xroads.virginia.edu/~1930s/front.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20091007034519/http://xroads.virginia.edu/~1930s2/Time/timefr.html për lidhjen http://xroads.virginia.edu/~1930s2/Time/timefr.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20090206005801/http://fee.org/wp-content/uploads/2008/12/greatmythsdepression2008feemcppfinalweb.pdf për lidhjen http://fee.org/wp-content/uploads/2008/12/greatmythsdepression2008feemcppfinalweb.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20091126044506/http://xroads.virginia.edu/~MA03/pricola/FSA/index.html për lidhjen http://xroads.virginia.edu/~MA03/pricola/FSA/index.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20090906070417/http://www.smithsonianchannel.com/site/smithsonian/show_soul_people.do për lidhjen http://www.smithsonianchannel.com/site/smithsonian/show_soul_people.do. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 janar 2020 03:06 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Depresioni i madh]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2169438 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150811112759/http://www.imes.boj.or.jp/english/publication/mes/2006/abst/me24-s1-8.html për lidhjen http://www.imes.boj.or.jp/english/publication/mes/2006/abst/me24-s1-8.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 dhjetor 2020 01:43 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Depresioni i madh]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2182929 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171118070151/http://faculty.arts.ubc.ca/dpaterson/econ532/10twenties/bernanke.pdf për lidhjen http://faculty.arts.ubc.ca/dpaterson/econ532/10twenties/bernanke.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 janar 2021 04:15 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Depresioni i madh]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2373426 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080504061425/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3540&sug=y për lidhjen http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-3540&sug=y. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 dhjetor 2021 17:36 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Depresioni i madh]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2377037 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303215654/http://www.nber.org/papers/w3546.pdf?new_window=1 për lidhjen http://www.nber.org/papers/w3546.pdf?new_window=1. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303215654/http://www.nber.org/papers/w3546.pdf?new_window=1 për lidhjen http://www.nber.org/papers/w3546.pdf?new_window=1. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303215654/http://www.nber.org/papers/w3546.pdf?new_window=1 për lidhjen http://www.nber.org/papers/w3546.pdf?new_window=1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 dhjetor 2021 23:08 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Depresioni i madh]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2447829 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170208062959/https://www.ncdc.noaa.gov/paleo/drought/drght_history.html për lidhjen http://www.ncdc.noaa.gov/paleo/drought/drght_history.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 11 maj 2022 18:52 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Depresioni i madh]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2558783 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes http://webarchive.loc.gov/all/20090219185825/http://livinghistoryfarm.org/farminginthe30s/money_08.html për lidhjen http://www.livinghistoryfarm.org/farminginthe30s/money_08.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 qershor 2023 07:59 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Depresioni i madh]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2583704 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120504084756/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=109077144 për lidhjen https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=109077144. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 shtator 2023 09:16 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Depresioni i madh]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2997573 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U zëvendësua lidhja e arkivit https://archive.today/20120527091755/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3937/is_2000_Sept-Oct/ai_80855422/pg_5 me https://web.archive.org/web/20150811102239/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3937/is_2000_Sept-Oct/ai_80855422/pg_5 te lidhja http://findarticles.com/p/articles/mi_m3937/is_2000_Sept-Oct/ai_80855422/pg_5. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 18 qershor 2026 08:09 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Depresioni i madh]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3023616 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110903050244/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=14611 për lidhjen http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=14611&st=&st1=. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 gusht 2026 23:35 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Depresioni i madh]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3057565 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150113185653/https://www.questia.com/library/103606137/the-global-impact-of-the-great-depression-1929-1939 për lidhjen https://www.questia.com/library/103606137/the-global-impact-of-the-great-depression-1929-1939. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 tetor 2026 05:13 (CEST) m9tzdlj6gfy9006ahe0qn3670a1o0o9 1 297153 3060517 2275631 2026-10-30T04:19:24Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Arkitektura e Bangladeshit]] 3060517 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == U ndryshuan lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 4 lidhjet e jashtme në [[Arkitektura e Bangladeshit]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1989164 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem vizitoni këtë faqe për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20150715061634/http://archnet.org/system/publications/contents/4129/original/dpt0826.pdf?1384779803 te http://archnet.org/system/publications/contents/4129/original/dpt0826.pdf?1384779803 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20120530001642/http://structuremag.org/article.aspx?articleID=1211 te http://www.structuremag.org/article.aspx?articleID=1211 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20120530001642/http://structuremag.org/article.aspx?articleID=1211 te http://www.structuremag.org/article.aspx?articleID=1211 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20160304074959/http://www.architecturebd.com/home.html te http://www.architecturebd.com/home.html Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 8 shtator 2019 16:20 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 6 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Bangladeshit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2048937 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150715061634/http://archnet.org/system/publications/contents/4129/original/dpt0826.pdf?1384779803 për lidhjen http://archnet.org/system/publications/contents/4129/original/dpt0826.pdf?1384779803. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120530001642/http://structuremag.org/article.aspx?articleID=1211 për lidhjen http://www.structuremag.org/article.aspx?articleID=1211. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131224111935/http://www.gostructural.com/magazine-article-gostructural.com-4-2011-fazlur_rahman_khan__ph.d.__1929_1982_-8285.html për lidhjen http://www.gostructural.com/magazine-article-gostructural.com-4-2011-fazlur_rahman_khan__ph.d.__1929_1982_-8285.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120530001642/http://structuremag.org/article.aspx?articleID=1211 për lidhjen http://www.structuremag.org/article.aspx?articleID=1211. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131224111935/http://www.gostructural.com/magazine-article-gostructural.com-4-2011-fazlur_rahman_khan__ph.d.__1929_1982_-8285.html për lidhjen http://www.gostructural.com/magazine-article-gostructural.com-4-2011-fazlur_rahman_khan__ph.d.__1929_1982_-8285.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304074959/http://www.architecturebd.com/home.html për lidhjen http://www.architecturebd.com/home.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 tetor 2019 15:33 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Bangladeshit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2173196 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120617080642/http://darkwing.uoregon.edu/~struct/resources/pencil/systems.htm për lidhjen http://darkwing.uoregon.edu/~struct/resources/pencil/systems.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100604005535/http://www3.lehigh.edu/News/RCEASnews_story.asp?iNewsID=2075 për lidhjen http://www3.lehigh.edu/News/RCEASnews_story.asp?iNewsID=2075. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 janar 2021 03:34 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Bangladeshit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2179490 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130426000301/https://ialcce2012.boku.ac.at/keynote_details.php?profile=5 për lidhjen https://ialcce2012.boku.ac.at/keynote_details.php?profile=5. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 19 janar 2021 03:41 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Bangladeshit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2230822 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190701122344/https://www.lehigh.edu/~infrk/2011.08.article.html për lidhjen http://www.lehigh.edu/~infrk/2011.08.article.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 qershor 2021 13:00 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Bangladeshit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2261112 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150715061634/http://archnet.org/system/publications/contents/4129/original/dpt0826.pdf?1384779803 për lidhjen http://archnet.org/system/publications/contents/4129/original/dpt0826.pdf?1384779803. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2021 10:40 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Bangladeshit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3057446 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20201116231638/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Architecture për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Architecture. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://en.banglapedia.org/index.php?title=Mosque_Architecture. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 tetor 2026 20:25 (CEST) 68u1hd4ty1dfxwidn444xsc8icmuecr 1 303593 3060493 2692571 2026-10-30T00:45:28Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060493 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Roald Dahl/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Roald Dahl]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060492 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120202073440/http://www.theaustralian.com.au/news/gallery-e6frg6n6-1226255265938?page=2 për lidhjen http://www.theaustralian.com.au/news/gallery-e6frg6n6-1226255265938?page=2. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 01:45 (CET) op7wbsn541c0sbax1suwcbpjg2m0suw 1 305144 3060369 3024092 2026-10-29T14:41:53Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060369 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Pandemi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pandemia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2724963 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20201117010851/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-10/tca-et102820.php për lidhjen https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-10/tca-et102820.php. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 dhjetor 2024 17:30 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pandemia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2907247 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160820202716/http://www.horizonpress.com/avir për lidhjen http://www.horizonpress.com/avir. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 mars 2026 23:44 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pandemia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2919437 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.kehilalinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 prill 2026 03:24 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pandemia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3002856 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20090903051705/http://www.medhunters.com/articles/deathOnAGrandScale.html për lidhjen http://www.medhunters.com/articles/deathOnAGrandScale.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 qershor 2026 01:56 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pandemia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3024091 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161006223738/http://www.horizonpress.com/flu për lidhjen http://www.horizonpress.com/flu. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 10 gusht 2026 23:32 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pandemia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060368 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221029003710/https://osf.io/vb5q3/ për lidhjen http://osf.io/vb5q3/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 15:41 (CET) epp63ttcfl788ecli9xkops2avxvx4z 1 305718 3060536 2894350 2026-10-30T06:14:51Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060536 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shqipëria në Festivalin Evropian të Këngës për Fëmijë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2243059 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://www.webcitation.org/6BhwlKGpU?url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=igzadora_gjeta_going_for_albania për lidhjen http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=igzadora_gjeta_going_for_albania. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 gusht 2021 20:48 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shqipëria në Festivalin Evropian të Këngës për Fëmijë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2894349 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303232052/http://wiwibloggs.com/2015/05/28/mishela-rapo-will-represent-albania-at-jesc-2015-in-bulgaria/96865/ për lidhjen http://wiwibloggs.com/2015/05/28/mishela-rapo-will-represent-albania-at-jesc-2015-in-bulgaria/96865/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 janar 2026 14:03 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shqipëria në Festivalin Evropian të Këngës për Fëmijë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060535 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120624044744/http://www.escdaily.com/jesc-bulgaria-withdraws-many-countries-reject-a-come-back/ për lidhjen http://esckaz.com/jesc/2012/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 07:14 (CET) 2s6gclcybbneq83aea298hvuy5dznp6 0 308418 3060543 3057916 2026-10-30T08:06:19Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060543 wikitext text/x-wiki {{Për përmirësim}} Radio stacionet më të njohura në Kosovë janë == Mbulim kombëtar == {| class="wikitable sortable" !Emri ! Faqja e internetit ! Transmetim në internet |- | Radio Prishtina 89.8FM | align="center" | [http://www.prishtina.fm/ po] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011127030101/http://www.prishtina.fm/ |date=27 nëntor 2001 }} | align="center" | [http://www.prishtina.fm/ po] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011127030101/http://www.prishtina.fm/ |date=27 nëntor 2001 }} |- |- |Radio 21 | align="center" | [http://www.rtv21.tv/home1/index.php?page=263/ po]{{Lidhje e vdekur|date=January 2018|fix-attempted=yes}} | |- | [[RTK|Radio Blue Sky]] | align="center" | [http://www.rtklive.com/ po] | align="center" | [https://web.archive.org/web/20100814074126/http://stream2.rtkit.com:8098/listen.pls po] |- | Radio Dukagjini | align="center" | [http://www.radio-dukagjini.com/ po] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040802080921/http://www.radio-dukagjini.com/ |date=2 gusht 2004 }} | align="center" | [https://web.archive.org/web/20110723015849/http://gdp-win-232-226.as16215.net:8000/listen.pls po] |- | Radio K4 (Shqip) | align="center" | [http://www.radiokfor.com/ po] | align="center" | [http://fm.radiokfor.com:8080/listen.pls po] |- | Radio K4 (Srpski) | align="center" | [http://www.radiokfor.com/ po] | align="center" | [http://fm.radiokfor.com:8090/listen.pls po] |- | [[RTK|Radio Kosova]] | align="center" | [http://www.rtklive.com/ po] | align="center" | [http://www.rtklive.com/radio/radio_kosova.html po] |} == Mbulim rajonal == {| class="wikitable sortable" !Emri ! Faqja e internetit ! Transmetim në internet | |- | Glam Radio 88.6 FM | [https://www.glamradio.fm/ po] | |- | Radio Prishtina 89.8FM | align="center" | [https://web.archive.org/web/20011127030101/http://www.prishtina.fm/ po] | |- |- | Radio BESA | align="center" | | |- |[[92.1 Capital FM]] | align="center" | [https://www.capital921.com po] | align="center" | [https://www.capital921.com/921capitalFM.m3u po] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328233954/https://www.capital921.com/921CapitalFM.m3u |date=28 mars 2022 }} |- | [https://www.paperonair.com/ 91.1 Paper Radio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211113223227/https://paperonair.com/ |date=13 nëntor 2021 }} | align="center" | [https://www.paperonair.com/radio/ po] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211113222414/https://paperonair.com/radio/ |date=13 nëntor 2021 }} | align="center" | |- |Radio HELIX | align="center" | | align="center" | |- | Radio Mitrovica | align="center" | | align="center" | |- | Radio TEMA 94,9 MHz | align="center" | [http://www.tvtema.net/ po] | align="center" | |- |Radio PULS (Serbisht) | align="center" | | align="center" | |} == Mbulim lokal == {| class="wikitable sortable" !Place ([[Gjuha shqipe|Alb.]]) !Name !Frequency ([[Herci|MHz]]) !Website !Webcast |- |Babimoc |Radio M BM | align="center" |104,0 | | |- |[[Brezovica|Brezovicë]] |Radio Borzani | align="center" |106,6 | | |- |[[Brezovica|Brezovicë]] |Radio Spektar | align="center" |94,3 | | |- |Çagllavicë |Radio Antenna | align="center" |89,0 | | |- |Çagllavicë |Radio KIM | align="center" |93,9 | align="center" |[http://www.radiokim.net/ yes] | |- |[[Deçani|Deçan]] |Top Iliria Radio | align="center" |90,8 | align="center" |[http://www.topiliriaradio.com yes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022032217/http://www.topiliriaradio.com/ |date=22 tetor 2014 }} | align="center" |[https://web.archive.org/web/20091027123928/http://82.114.80.202:8010/listen.pls yes] |- |Bërnicë e Poshtme |Radio AS DB | align="center" |104,5 |- |Sharr |Radio SHARRI | align="center" |96,4 | align="center" |[http://www.radio-sharri.info/ yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110125173211/http://www.radio-sharri.info/Radio-SHARRI--Dragash.pls yes] |- |Dragash |Radio Gora Dragaš | align="center" |106,3 | align="center" |[http://www.radiogora.net/ yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110724025541/http://www.radiogora.net:8402/listen.pls yes] |- |[[Ferizaj]] |Radio Ferizaj | align="center" |92,6 | | |- |[[Ferizaj]] |Radio Festina | align="center" |102,0 | | |- |[[Ferizaj]] |Radio Furtuna | align="center" |101,2 | | |- |[[Fushë Kosova|Fushë Kosovë]] |Radio K | align="center" |106,0 | | |- |[[Drenasi|Gllogovc]] |Radio Dodona | align="center" |88,2 | | |- |[[Fushë Kosova|Fushë Kosovë]] |[[92.1 Capital FM]] | align="center" |92,1 | align="center" |[http://www.capital921.com yes] | align="center" |[http://www.capital921.com/921CapitalFM.m3u yes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328233954/https://www.capital921.com/921CapitalFM.m3u |date=28 mars 2022 }} |- |[[Gorazhdeci|Gorazhdevc]] |Radio Goraždevac | align="center" |102,5 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20100730042254/http://www.radiogorazdevac.net/ yes] | |- |[[Graçanica|Graçanicë]] |Radio Gračanica | align="center" |90,7 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20100226074033/http://www.radiogracanica.com/ yes] | |- |[[Gjakova]] |Radio Amadeus | align="center" |97,5 | | |- |[[Gjakova]] |Radio Gjakova | align="center" |100,0 | | |- |[[Gjakova]] |Radio Pandora | align="center" |102,1 | | |- |[[Gjakova]] |Top Radio | align="center" |103,3 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20101107082204/http://www.top-radio.eu/ yes] | |- |[[Gjilani|Gjilan]] |Radio Energji | align="center" |103,3 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110109124324/http://radioenergji.net/ yes] | align="center" |[http://broadcast.infomaniak.ch/radios/radioenergji_player.html yes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110618143447/http://broadcast.infomaniak.ch/radios/radioenergji_player.html |date=18 qershor 2011 }} |- |[[Gjilani|Gjilan]] |Radio Mega Vox | align="center" |100,9 | | |- |[[Gjilani|Gjilan]] |Radio Rinia | align="center" |98,4 | align="center" |[http://www.radiorinia.com/ yes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715145146/http://www.radiorinia.com/ |date=15 korrik 2011 }} | align="center" |[http://208.89.220.234:8080/listen.pls yes]{{Lidhje e vdekur|date=January 2018|fix-attempted=yes}} |- |[[Gjilani|Gjilan]] |Radio Star | align="center" |96,4 | align="center" |[http://www.radiostargjilan.net/ yes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025164814/https://www.radiostargjilan.net/ |date=25 tetor 2020 }} | align="center" |[http://alpha516.server4you.de:9000/listen.pls yes]{{Lidhje e vdekur|date=January 2018|fix-attempted=yes}} |- |[[Gjilani|Gjilan]] |Radio Victoria | align="center" |97,9 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20100613010628/http://www.radiovictoria.eu/ yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110706092802/http://83-64-173-2.favoriten.xdsl-line.inode.at:9000/listen.pls yes] |- |[[Burimi (qytet)|Istog]] |Radio Fontana | align="center" |98,8 | align="center" |[http://www.radiofontana.com/ yes] | align="center" |[http://radiofontana.com/live.m3u yes] |- |[[Kaçaniku|Kaçanik]] |Radio Kaçaniku | align="center" |95,4 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20140104042249/http://radiokacaniku.org/ yes] | |- |[[Dardana|Kamenica]] |Radio 24 | align="center" |94,0 | align="center" |[http://www.radio24-ks.com/ yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20211113222350/http://www.radio24-ks.com/live.m3u yes] |- |[[Dardana|Kamenica]] |Radio Index | align="center" |96,8 | | |- |[[Dardana|Kamenica]] |Radio Kamenica | align="center" |98,8 | | |- |[[Dardana|Kamenica]] |Radio Premiera | align="center" |101,1 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20100324040505/http://www.radiopremiera.com/ yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20120726223925/http://www.radiopremiera.com/radio/live.m3u yes] |- |[[Kastrioti]] |Radio Evropa | align="center" |107,4 | | |- |[[Klina|Klinë]] |Radio Alba | align="center" |91,2 | align="center" |[http://www.radioalba.eu/ yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110706054029/http://94.75.205.151:8066/listen.pls yes] |- |[[Kllokoti|Kllokot]] |Radio Klokot | align="center" |101,6 | align="center" |[http://www.radioklokot.com/ yes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161027014820/http://www.radioklokot.com/ |date=27 tetor 2016 }} | |- |[[Albaniku|Leposaviq]] |Radio Bubamara | align="center" |103,0 | | |- |[[Albaniku|Leposaviq]] |Radio Impuls | align="center" |100,3 | align="center" |[http://www.radioimpuls.net/ yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110719114640/http://static.88-198-46-147.clients.your-server.de:8062/listen.pls yes] |- |[[Albaniku|Leposaviq]] |Radio Mir | align="center" |92,9 | | |- |Leshak |Radio Lešak | align="center" |100,9 | | |- |Lubinjë e Epërme |Radio Astra | align="center" |89,4 | | |- |[[Malisheva]] |Radio Malisheva | align="center" |90,5 | | |- |[[Mitrovica|Mitrovicë]] |Radio Globi | align="center" |104,6 | | |- |[[Mitrovica|Mitrovicë]] |Radio Kiss | align="center" |92,2 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20101230191436/http://kissradiokm.net:9515/listen.pls yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20101230191436/http://kissradiokm.net:9515/listen.pls yes] |- |[[Mitrovica|Mitrovicë]] |Radio Kontakt Plus | align="center" |101,9 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20100330054013/http://www.radiokontaktplus.rs/ yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110704182821/http://213.246.53.21:9340/listen.pls yes] |- |[[Mitrovica|Mitrovicë]] |Radio Mitrovica | align="center" |99,0 | | |- |[[Mitrovica|Mitrovicë]] |Radio Ylberi | align="center" |94,9 | | |- |[[Komuna e Artanës|Novobërdë]] |Radio Youth Voice | align="center" |91,9 | | |- |Pasjan |Radio Hit Laser | align="center" |104,8 | align="center" |[http://www.hitlaser.page.tl/ yes] | align="center" |[http://budo4.adriahost.com:8150/listen.pls yes]{{Lidhje e vdekur|date=January 2018|fix-attempted=yes}} |- |Pasjan |Radio Kompas | align="center" |100,4 | | |- |[[Peja|Pejë]] |Radio Peja | align="center" |93,0 | align="center" |[http://www.radiopeja.com/ yes] | |- |Plemetin |Radio Elit | align="center" |91,6 | | |- |[[Besiana|Podujevë]] |Radio Llapi | align="center" |103,2 | align="center" |[http://www.radiollapi.com/ yes]{{Lidhje e vdekur}} | align="center" |[https://web.archive.org/web/20100317211958/http://94.75.205.151:8555/listen.pls yes] |- |[[Besiana|Podujevë]] |Radio Vizioni | align="center" |88,1 | align="center" |[http://www.radio-vizioni.com/ yes] | align="center" |[http://67.23.176.93:9222/listen.pls yes]{{Lidhje e vdekur|date=January 2018|fix-attempted=yes}} |- |Pozharan |Radio Zëri i Pozheranit | align="center" |105,9 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20070217122723/http://www.radiopozherani.net/ yes] | |- |Preoqe |Radio Vitez | align="center" |104,9 | align="center" |[http://www.vitezradio.webs.com/ yes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211113222819/https://vitezradio.webs.com/ |date=13 nëntor 2021 }} | |- |Prilluzhë |Radio Bum | | align="center" |[https://web.archive.org/web/20131020060854/http://www.radiobum.iz.rs/ yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20130801101928/http://www.radiobum.iz.rs/winamp.pls yes] |- |[[Prishtina|Prishtinë]] |Glam Radio | align="center" |88,6 | align="center" |[https://glamradio.fm/ yes] | align="center" |[http://www.glamradio.fm yes] |- |Radio Kent FM | align="center" |[https://web.archive.org/web/20100120091422/http://www.radiokentfm.com/ yes] | align="center" |[http://www.radyotvonline.com/Players.aspx?ID=504 yes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211113222345/http://www.radyotvonline.com/Players.aspx?ID=504 |date=13 nëntor 2021 }} |- |[[Prishtina|Prishtinë]] |Radio Kosova e lirë | align="center" |94,2 | align="center" |[http://www.radiokosovaelire.com/ yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20130801102956/http://s3.viastreaming.net:8715/listen.pls yes] |- |[[Prishtina|Prishtinë]] |Radio Plus | align="center" |102,2 | align="center" |[http://www.radioplus.fm/ yes] | align="center" |[http://www.radioplus.fm/listen.m3u yes]{{Lidhje e vdekur|date=January 2018|fix-attempted=yes}} |- |[[Prishtina|Prishtinë]] |Radio Urban FM | align="center" |103,5 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110715145727/http://www.radiourbanfm.com/fly/urban.m3u yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110715145727/http://www.radiourbanfm.com/fly/urban.m3u yes] |- |[[Prishtina|Prishtinë]] |Radio Vala Rinore | align="center" |94,7 | align="center" |[http://www.radiovalarinore.com/ yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20100210052929/http://www.radiovalarinore.com/radiovalarinore947.pls yes] |- |[[Prishtina|Prishtinë]] |Top Kosova Radio | align="center" |91,1 | align="center" | | align="center" | |- |[[Prizreni|Prizren]] |Radio Balkan | align="center" |95,1 | | |- |[[Prizreni|Prizren]] |Radio Besa | align="center" |102,3 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20071106090054/http://www.rtvbesa.com/ yes] | |- |[[Prizreni|Prizren]] |Radio Dardania | align="center" |97,1 | | |- |[[Prizreni|Prizren]] |Radio Helix | align="center" |104,4 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20100612221925/http://www.radiohelix.eu/ yes] | |- |[[Prizreni|Prizren]] |Radio Omega 3 | align="center" |91,7 | | |- |[[Prizreni|Prizren]] |Radio Prizreni | align="center" |88,4 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20090219205455/http://www.radioprizreni.eu/ yes] | |- |[[Prizreni|Prizren]] |Radio Romano Avazo | align="center" |107,3 | | |- |[[Rahoveci|Rahovec]] |Radio Start | align="center" |102,6 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110124225023/http://www.startradiofm.com/ yes] | |- |Restelicë |Radio Bambus | align="center" |100,0 | | |- |[[Skënderaj|Skenderaj]] |Radio Drenica | align="center" |107,6 | align="center" |[http://www.radio-drenica.net/ yes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200506122059/http://www.radio-drenica.net/ |date=6 maj 2020 }} | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110706054029/http://94.75.205.151:8800/listen.pls yes] |- |[[Theranda|Suhareka]] |Radio Theranda | align="center" |105,2 | | |- |[[Theranda|Suhareka]] |Radio Vala 2000 | align="center" |98,3 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20100528004059/http://www.radiovala2000.com/ yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110715145617/http://www.radiovala2000.com/radio.swf yes] |- |Suhogërl |Radio 3 srca | align="center" |87,7 | | |- |Shillovë |Radio Max | align="center" |102,4 | | |- |[[Shtërpca|Shtërpcë]] |Radio Herc | align="center" |98,9 | | |- |[[Shtimja|Shtime]] |Radio Zëri i Shtimes | align="center" |89,6 | align="center" |[http://www.rzsh.info/ yes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912034438/http://rzsh.info/ |date=12 shtator 2017 }} | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110706024355/http://81.169.135.34:8000/listen.pls yes] |- |[[Vitia|Viti]] |Radio Iliria | align="center" |104,1 | align="center" |[http://www.rtviliria.net/ yes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221041004/http://www.rtviliria.net/ |date=21 shkurt 2020 }} | align="center" |[http://208.89.220.235:9112/listen.pls yes]{{Lidhje e vdekur|date=January 2018|fix-attempted=yes}} |- |Vitomiricë |Radio Hayat | align="center" |95,4 | align="center" |[http://www.radiohayat.com/ yes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215025849/http://www.radiohayat.com/ |date=15 shkurt 2010 }} | |- |[[Vushtrria|Vushtrri]] |[[Radio Vicianum]] | align="center" |105,7 | align="center" |[https://vicianum.online/ yes]{{Lidhje e vdekur}} | align="center" |[https://s3.free-shoutcast.com/stream/18218 yes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211110125657/https://s3.free-shoutcast.com/stream/18218 |date=10 nëntor 2021 }} |- |[[Zubin Potoku|Zubin Potok]] |Radio Kolašin | align="center" |89,1 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110803071456/http://www.radiokolasin.rs/ yes] | align="center" |[http://www.muzickaludnica.com/baneri/radio1.pls yes]{{Lidhje e vdekur|date=March 2020|fix-attempted=yes}} |- |[[Zubin Potoku|Zubin Potok]] |Radio M | align="center" |102,5 | | |- |[[Zveçani]] |Radio AS | align="center" |101,4 | align="center" |[https://web.archive.org/web/20100218082347/http://radioas-zvecan.com/ yes] | align="center" |[https://web.archive.org/web/20110719114640/http://static.88-198-46-147.clients.your-server.de:8098/listen.pls yes] |- |[[Zveçani]] |Radio Kosovska Mitrovica | align="center" |103,3 | | |} == Radio në internet == {| class="wikitable sortable" !Emri ! Faqja e internetit ! Transmetim në internet |- | Radio Manastirica | align="center" | [http://www.manastirica.com/ po] | align="center" | po{{Lidhje e vdekur|date=May 2019|fix-attempted=yes}} |- | Radio Besa | align="center" | [https://web.archive.org/web/20110724025455/http://server.radio-besa.net:8222/listen.pls po] | align="center" | [https://web.archive.org/web/20110724025455/http://server.radio-besa.net:8222/listen.pls po] |- | Radio Gora | align="center" | [http://www.radiogora.com/ po] | align="center" | [https://web.archive.org/web/20110818161801/http://irc.gorachat.com:8000/listen.pls po] |- | Radio Ilahi Shqip | align="center" | [http://www.ilahishqip.com po] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217134014/http://ilahishqip.com/ |date=17 dhjetor 2014 }} | align="center" | [https://web.archive.org/web/20140315022152/http://188.226.147.68:2199/tunein/ilahishqip.pls po] |- |} == Shih edhe == * [[Radio]] * [[Radio stacioni]] * [[Radiotransmetimi]] * [[Radio në Kosovë]] == Linqe te jashtme == * [http://www.kpm-ks.org/materiale/dokument/1366180737.3599.xls Independent Media Commission: Directory of Licensed Broadcasters in Kosova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043632/http://www.kpm-ks.org/materiale/dokument/1366180737.3599.xls |date=4 mars 2016 }} * [http://radiomap.eu/ks/prishtina.htm Radiomap.eu: Radiostacione në Prishtinë - Kosovë] * [http://www.liveonlineradio.net/category/albania Lista e Radios Shqiptare] ldlqufru7wjq1qh1cgc1srd9v7kn74v 1 309417 3060525 2628225 2026-10-30T04:24:08Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Zlatko Dalic]] 3060525 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Zlatko Dalic]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2136333 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160129071717/http://footballdatabase.com/clubs-ranking/al-ain për lidhjen http://footballdatabase.com/clubs-ranking/al-ain. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 korrik 2020 09:01 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Zlatko Dalic]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2136539 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160129071717/http://footballdatabase.com/clubs-ranking/al-ain për lidhjen http://footballdatabase.com/clubs-ranking/al-ain. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 korrik 2020 05:51 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Zlatko Dalic]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2260638 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160129071717/http://footballdatabase.com/clubs-ranking/al-ain për lidhjen http://footballdatabase.com/clubs-ranking/al-ain. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2021 08:28 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 5 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Zlatko Dalic]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2368796 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180621221310/https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=1028/match=8787/index.html për lidhjen https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=1028/match=8787/index.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180704153437/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331498/ për lidhjen https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331498/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180707231128/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331504/ për lidhjen https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331504/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180716111819/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331522/ për lidhjen https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331522/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180718234524/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331552/ për lidhjen https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331552/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 dhjetor 2021 06:17 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Zlatko Dalic]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2619312 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210222023056/http://www.arkivalajmeve.com/Dinamo-fiton-Superkupen-e-Shqiperise.70236/ për lidhjen http://www.arkivalajmeve.com/Dinamo-fiton-Superkupen-e-Shqiperise.70236/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 nëntor 2023 14:56 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Zlatko Dalic]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3057424 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180714135210/https://www.gloria.hr/gloria-glam/zlatko-dalic-supruga-je-zrtva-moje-karijere/7112925/ për lidhjen https://www.gloria.hr/gloria-glam/zlatko-dalic-supruga-je-zrtva-moje-karijere/7112925/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 tetor 2026 14:39 (CEST) 1k320gurqpcp8mul6cglyn6hqgk9rsq 1 311262 3060544 3054167 2026-10-30T08:06:20Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060544 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Radio stacione në Kosovë/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Stacione radioje në Kosovë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3028290 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110618143447/http://broadcast.infomaniak.ch/radios/radioenergji_player.html për lidhjen http://broadcast.infomaniak.ch/radios/radioenergji_player.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 gusht 2026 07:26 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Stacione radioje në Kosovë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3051800 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20101230191436/http://kissradiokm.net:9515/listen.pls për lidhjen http://www.kissradiokm.net/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110715145727/http://www.radiourbanfm.com/fly/urban.m3u për lidhjen http://www.radiourbanfm.com/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110724025455/http://server.radio-besa.net:8222/listen.pls për lidhjen http://www.radio-besa.net/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 shtator 2026 06:39 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Stacione radioje në Kosovë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054166 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20211113222350/http://www.radio24-ks.com/live.m3u për lidhjen http://www.radio24-ks.com/live.m3u. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 6 tetor 2026 04:27 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Stacione radioje në Kosovë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060543 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20071106090054/http://www.rtvbesa.com/ për lidhjen http://www.rtvbesa.com/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 09:06 (CET) l25iw8kov7yducv0smxrxm95dymwvla 0 314273 3060541 3048048 2026-10-30T08:00:40Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060541 wikitext text/x-wiki '''Sporti në Prishtinë''' paraqet epiqendrën e sportit në [[Kosova|Kosovë]], ku aktiviteti organizohet në nivele amatore dhe profesionale, organizata sportive dhe klube, të rregulluara nga Komiteti Olimpik i Kosovës dhe Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit.<ref name="shega">{{Cite web|title=Departamenti i Sportit:Profili|url=http://www.mkrs-ks.org/?page=1,48|url-status=live|access-date=1 mars 2014|language=sq}}</ref> Prishtina dallohet për sukseset e saj në sporte si: futboll, boks, basketboll dhe futsal. Në të kaluarën ata kanë garuar për pesë sezone në Ligën e Parë Jugosllave midis viteve 1983-1988, në të cilën përfundimi i tyre më i mirë erdhi në sezonin e tyre të parë ndonjëherë në 1983-84-ën, duke përfunduar në vendin e 8-të. Në të njëjtin sezon ata arritën në finalet e Kupës Mitropa të 1983-84-ën, ku FC Prishtina përfundoi në vendin e dytë ndaj Eisenstadt nga Austria, si dhe arritja në gjysmëfinale në Kupën e Jugosllavisë në 1987-88. Në vitet e fundit, basketbolli është sporti më i suksesshëm në [[Prishtina|Prishtinë]], pasi [[Sigal Prishtina|KB Prishtina]] ka fituar dy kampionate BIBL në sezonet 2014-15 dhe 2015-16 duke qenë e vetmja skuadër e basketbollit në Kosovë që e ka bërë këtë. Gjithashtu kualifikimi për play-off-et e Kupës së Evropës FIBA në 2018-19. Arritja në raundin e 16-të duke luajtur kundër Pallacanestro Varese.<ref>https://www.kabllogrami.com/prishtina-krejt-ne-fund-humb-fitoren-e-sigurte-ndaj-vareses/</ref>Në Sezonën 2023-24 KB Prishtina ka fituar për herën e tretë BIBL mbas një udhëtimi të vështirë për në finalën e madhe. FC Prishtina ka qenë dhe është klubi më i sukseshëm i futbollit në Kosovë duke fituar 9 kupa të Kosovës , 11 Superkupa të Kosovës dhe 11 Superliga të Kosovës. == Klubet dhe organizatat sportive në Prishtinë == Sporti në Prishtinë është i organizuar në njësi të quajtura Liga Komunale. Prishtina ka shtatë Liga Komunale. Liga Komunale e Futbollit përbëhet nga 18 klube, Liga Komunale e Basketbollit përbëhet nga 5 klube, Liga Komunale e Hendbollit përbëhet nga 2 klube, pingpong dhe shahu përbëhet nga 6 klube, Liga Komunale e Karatesë përbëhet nga 15 dhe në Ligën Komunale të Tenisit ka 2 klube.<ref name="ministria">{{Cite web|title=Sport|url=http://kk.rks-gov.net/prishtina/Municipality/Departments/Kultures,Rinise,Sportit/Sport.aspx|url-status=dead|access-date=2 mars 2014|language=sq|archive-date=28 nëntor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128062509/http://kk.rks-gov.net/prishtina/Municipality/Departments/Kultures,Rinise,Sportit/Sport.aspx}}</ref> Lista e mëposhtme paraqet disa nga klubet sportive të regjistruara në Drejtorinë e Akreditimit të Kosovës. 89 klube nga Prishtina e plotësojnë listën, e cila përveç sporteve më të njohura të paraqitura më poshtë përfshin edhe karate, qitje, peshëngritje, not, ski, taekwondo, shah, kikboks, atletikë, çiklizëm, peshkim etj.<ref name="ministria" /> {| class="wikitable" !Klubi ! Sporti ! Data e regjistrimit |- | Prishtina | Futbolli | 2005 |- | Flamurtari | Futbolli | 2005 |- | 2 Korriku | Futbolli | 2006 |- | Rilindja | Futbolli | 2006 |- | Ramiz Sadiku | Futbolli | 2006 |- | Kosova | Futbolli | 2006 |- | Bardhoshi | Futbolli | 2007 |- | Prishtinë | Basketboll | 2005 |- | Prishtina Pro Basket | Basketboll | 2007 |- | Eurobasket | Basketboll | 2007 |- | RTV21 | Basketboll | 2012 |- | Prishtina e porsalindur | Basketboll | 2013 |- | Prishtinë (femra) | Hendboll | 2005 |- | Prishtina (meshkuj) | Hendboll | 2006 |- | Prishtina (meshkuj) | Volejboll | 2008 |- | Prishtinë (femra) | Volejboll | 2008 |- | Universiteti i Prishtinës | Volejboll | 2008 |- | Prishtinë | Tenis | 2008 |- | Kosova (meshkuj) | Tenis tavoline | 2005 |- | Kosova (femra) | Tenis tavoline | 2006 |- | Shkolla e Pingpongut | Tenis tavoline | 2007 |- | Prishtinë (meshkuj) | Tenis tavoline | 2007 |- | Prishtinë (femra) | Tenis tavoline | 2007 |- | Gerçek | Tenis tavoline | 2007 |- |} == Futbolli në Prishtinë == Përpara se të kishte ndonjë klub apo garë, pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, në vitin 1919 futbollin e luanin ushtarë, oficerë dhe studentë që studionin jashtë vendit në universitetet e Francës, Zvicrës, Italisë, Austrisë, Anglisë, Rumanisë, Hungarisë, etj., dhe kështu Prishtina filloi të kthehej në qendër të rëndësishme sportive. Njëri nga këta studentë, me studime në Francë, solli futbollin e parë në Prishtinë në vitin 1919. Topi ishte dhuratë nga një mjek francez. Pas ardhjes së topit të parë në Prishtinë, ishin më së shumti të rinjtë ata që e gjuanin atë, të paorganizuar dhe pa mbështetje institucionale. Gjatë asaj kohe janë luajtur vetëm ndeshje miqësore. Qyteti i Prishtinës ishte një qytet me rreth 16.000 banorë, kur në vitin 1922 u themelua klubi i parë "blu" me emrin Kosova". Klubi përbëhej kryesisht nga ushtarë të Garnizonit të Prishtinës dhe nuk mori pjesë në garat zyrtare për shkak të mosregjistrimit.<ref name="histori">{{Cite web|last=Durmishi|first=Avni|title=Historia e Klubit|url=http://www.prishtinafc.com/fcp/site/index.php?p=3&id=8&lng=1|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707092341/http://prishtinafc.com/fcp/site/index.php?p=3&id=8&lng=1|archive-date=7 korrik 2017|access-date=23 shkurt 2014|language=sq}}</ref> Klubi më i vjetër i Kosovës nuk garonte në nivele zyrtare, por luante miqësore me ekipe të tjera, vendëse dhe të rajonit. Në vitin 1926, në Prishtinë u themelua edhe klubi i futbollit Bashkimi, i cili përbëhej kryesisht nga zejtarë. Me avantazhin e konsolidimit të fortë material në krahasim me KF Kosova, KF Bashkimi u regjistrua në nëngrupin e futbollit në Banovinë të Shkupit. Në vitin 1945, Bashkimi fitoi titullin kampion në Kosovë, sukses të cilin e përsëritën edhe një vit më pas. Pas Luftës së Dytë Botërore, KF Bashkimi dhe KF Kosova vazhduan të jenë aktive në fushën e futbollit dhe atyre iu bashkuan edhe klube të tjera, si Milicioneri, Vëllaznimi dhe Radniçki. Në vitin 1947, KF Bashkimi dhe KF Kosova u bashkuan në një klub me emrin Proletari i cili më vonë ndryshoi emrin e tij në Jedinstvo në 1948/1949-ën. Ky klub ishte i fortë në aspektin ekonomik dhe organizativ dhe më vonë u bashkua me Bratsvo nga Prishtina dhe Zheleznicarin nga Fushë Kosova. Skuadra e re e quajtur Kosova u bë lider në kampionatin shtetëror duke fituar në dy sezone radhazi gjatë viteve 1951/52 dhe 1953/54.<ref name="histori" /> Që nga viti 1960 klubi ka fituar 19 tituj kampion, duke përfshirë edhe sezonin e fundit 2012/2013. Gjatë kësaj periudhe, [[KF Prishtina]] është bërë klubi i vetëm kosovar i futbollit që ka fituar trofetë e [[Superliga e Futbollit të Kosovës|Superligës së Kosovës]] dhe [[Kupa e Kosovës|Kupës së Kosovës]] në një sezon (2012/13). Klubi i tifozëve të tyre quhet Plisat.<ref>{{Cite web|last=Pandovski|first=Fatjon|title=Kosovo - List of Champions|url=http://www.rsssf.com/tablesk/kosovochamp.html|url-status=live|access-date=25 shkurt 2014|language=en}}</ref> Disa nga lojtarët më të shquar të këtij klubi që më vonë gjetën sukses në klubet ndërkombëtare janë Debatik Curri, Fadil Vokrri, Armend Dallku, Ardian Kozniku, Kushtrim Shala, Goran Doroviç, Zoran Batrovic.<ref>{{Cite web|title=KF Prishtine|url=http://www.national-football-teams.com/club/3264/2013_1/Kf_Prishtine.html|url-status=live|access-date=27 shkurt 2014|language=en}}</ref> === 1922–1926: Fillimet e KF Prishtina (KF Kosova) === Futbolli në Kosovë luhet dhe zhvillohet që nga viti 1919, menjëherë pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore. Shumë ushtarë dhe oficerë të çmobilizuar, si dhe studentë që studionin në universitetet në Francë, Zvicër, Itali, Austri, Angli, Bukuresht, Budapest e gjetkë, filluan të kthehen në vendet e tyre. Kështu, një student i Kolegjit Samerslen në Grenoble (Francë) solli topin e parë të futbollit në Prishtinë në vitin 1919. Këtë dhuratë ai e kishte nga një mjek francez. Pas ardhjes së topit të parë në Prishtinë dhe Kosovë, kryesisht të rinjtë filluan të vrapojnë pas tij, por nuk kishte një mënyrë të organizuar të lojës. Në atë kohë zhvilloheshin vetëm ndeshje miqësore. Qyteti i Prishtinës ishte vetëm një qytezë me 16.000 banorë kur në vitin 1922 u formua klubi i parë blu, i quajtur “Kosova”. Ky ishte një klub që asokohe përbëhej nga ushtarë të Garnizonit të Prishtinës dhe nuk zhvillonte ndeshje zyrtare, sepse nuk ishte i regjistruar, por në formacionin e tij vazhdimisht luanin futbollistë cilësorë të ushtrisë së Garnizonit të Prishtinës. Klubi më i vjetër i Kosovës nuk ka garuar në nivele zyrtare, por ka luajtur miqësore me ekipe të tjera nga vendi dhe Maqedonia. Në vitin 1926 në Prishtinë u formua klubi futbollistik “Bashkimi”, i cili mblodhi kryesisht rininë zejtare. Ky klub materialisht ishte shumë më i konsoliduar se “Kosova”. Kjo skuadër e shfrytëzoi rastin dhe u regjistrua në Nënligën e Futbollit Banovina Shkup. Nuk ka të dhëna për nivelin e konkurrencës. === 1945–1970: Suksesi i parë në futbollin jugosllav për KF Prishtina === Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, klubi u kthye në sistemin e ligës jugosllave dhe luajti kryesisht në Ligën e Dytë Jugosllave. FC Prishtina në vitin 1945 dhe 1946 fitoi titullin e Krahinës së Kosovës dhe është klubi i parë kosovar që e ka bërë këtë, por suksesi nuk mbaroi me kaq. Në vitin 1947 FC Prishtina shkroi historinë për të qenë një nga klubet themeluese në Kupën e sapoformuar të Jugosllavisë në këtë sezon. Në ndeshjen e parë të Kupës ata luajtën kundër Goce Dellçevit nga Prilepi i Maqedonisë. FC Prishtina e fitoi këtë ndeshje me rezultat 1-0 dhe kualifikohet në raundin e ardhshëm. Në xhiron e dytë [[KF Prishtina|FC Prishtina]] pati një barazim më të vështirë ndaj Rabotniçit të Shkupit nga Liga e dytë. FC Prishtina nuk u dorëzua dhe fitoi këtë ndeshje jashtë fushe në [[Shkupi|Shkup]] me 1-2 dhe u bë klubi i parë shqiptar që arriti deri në fazën e 16-të në Kupën e Jugosllavisë në sezonin e parë të Kupës. Në raundin e gjashtëmbëdhjetë FC Prishtina duhej të luante jashtë vendit kundër Partizanit të Beogradit, përkundër paraqitjes së mirë, ata e humbën këtë ndeshje me rezultat 2-0, por prapëseprapë ishte një sukses për Prishtinën në atë kohë.<ref>http://prishtinafc.com/al/historia</ref> KF Prishtina iu afrua kualifikimit për herë të parë ndonjëherë në Ligën e Parë Jugosllave në sezonin 1972-73, por ata humbën ndeshjet e play-off-it kundër [[NK Osijek]] nga Kroacia dhe nuk mundën të përparonin në divizionin kryesor. Pasi humbi në shtëpi në Prishtinë ndeshjen me 1-2 dhe jashtë saj me 0-1 në [[Osijek]]. === 1981–1989: Brezi i Artë === FC Prishtina tani ishte stabilizuar dhe ishte krijuar një ekip i frikshëm dhe pritej vetëm shpërthimi i saj. Sezoni 1980/01 ishte i vështirë si për Prishtinën ashtu edhe për mbarë popullatën e Kosovës për shkak të situatës politike që ishte krijuar. Nga marsi (1981), Dimovski do të zëvendësohet nga një trajner tjetër, hungarezi nga [[Vojvodina]], Béla Pálfi (mars 1981 - korrik 1983), i cili ka merita të mëdha për kualifikimin e ekipit në elitë dhe krijimin e një ekipi të madh. Skuadra këtë sezon u detyrua të kalojë pothuajse të gjithë sezonin pranveror jashtë qytetit (në [[Kragujevac|Kragujevc]] të Serbisë) për shkak të ndalimit të aktivitetit sportiv në Kosovë dhe kishte arritur pa asnjë problem të renditet në mesin e tabelës. Prishtina me Palfin, në sezonin 1981/82 përfundon në vendin e 8-të. Në sezonin 1982/83, skuadra bardheblu kishte filluar të shkruante më në fund histori dhe pas 60 vitesh nga krijimi i saj, dhe pas 20 vitesh mundime në Ligën e Dytë, më në fund u krijua një brez i quajtur Brezi i Artë, i cili shkeli të gjitha klubet përballë tij, i cili kishte drejtues të jashtëzakonshëm dhe një ushtri tifozësh me një mesatare prej 30 mijë për ndeshje. Skuadra nga kryeqyteti kosovar nuk e ndaloi dhe jo vetëm kjo skuadër ishte bërë aq e madhe sa që tani një [[Jugosllavia|Jugosllavi]] 22 milionëshe i trembej dhe ngjallte respekt për të. [[KF Prishtina|FC Prishtina]] pas hyrjes në Ligën e parë Federale ka garuar për pesë sezone radhazi në të. Në vitin e parë në elitë, ajo luajti edhe në Kupën e Europës Qendrore ku zuri vendin e dytë mes katër skuadrave. Në të njëjtin vit, dy lojtarë nga Prishtina, në të njëjtën ndeshje, debutojnë për kombëtaren e atëhershme jugosllave, sulmuesit: [[Fadil Vokrri]] dhe Zoran Batroviq. Për Batrovicin kjo ishte e vetmja paraqitje e mbetur, ndërsa Vokrri kishte vazhduar të mbronte ngjyrat e shtetit që nuk ekziston më. Kjo i bëri nder Prishtinës dhe e ngriti atë në mesin e ekipeve më të mëdha në vend. Ndërkaq, në pesë vite gara në Ligën e Parë, Prishtinën e kanë udhëhequr emra të njohur të futbollit jugosllav. [[Fuad Muzuroviq|Fuad Muzurovic]] kishte qenë trajneri i parë i Prishtinës që e drejtoi skuadrën në nivelin më të lartë të vendit, i cili e kishte ligën në mesin e katër ose pesë më të fortëve në Evropë. Muzurovic, më vonë trajner i Bosnjë-Hercegovinës, e kishte udhëhequr ekipin nga korriku 1983 deri në të njëjtën kohë në 1984. Pastaj u kthye në korrik të vitit 1985 dhe udhëhoqi klubin e kryeqytetit deri në gusht 1986. Pas Muzurovicit, stolin e mori strategu tjetër i madh i ish-Jugosllavisë, Vukashin Vishnjevac, i cili megjithatë nuk kishte qenë aq i dashur për disa lojtarë kyç të skuadrës, pasi kishte përballuar presionin dhe aventurën e tij në Prishtinë. përfundoi. në nëntor 1984. Më pas, me mjaft sukses për tre muaj, ekipi u drejtua nga trajneri shqiptar, Ajet Shosholli. Shosholli deri në atë kohë kishte qenë vetëm trajneri i dytë shqiptar, pas Mensur Bajramit (janar '77 - prill '77), i cili kishte drejtuar skuadrën. Ndërkohë, pozita në tabelë ishte rënduar dhe drejtuesit e klubit ishin detyruar të gjenin një trajner të famshëm dhe zgjidhja ishte te [[Miroslav Bllazheviq|Miroslav Blazevic]] i cili më pas me Përfaqësuesen kroate arrin në vendin e tretë në “Franca ’98”, kontribuon në meritat e klubit të mbetur në Ligën e Parë. Aktiviteti i tij kishte zgjatur vetëm dy muaj, aq sa ai të mbetej një nga më të paharrueshëm të asaj kohe. Prishtina vazhdon edhe për tre sezone në koleksionin e më të mirëve dhe në radhët e saj gravitojnë edhe dy strategë të tjerë të njohur të kohës, Milovan Orioriq (tetor 1986 - shtator 1987) dhe Josip Duvançi (shtator 1987 - qershor 1988) me të cilët përfundimisht Prishtina. bie nga liga. Skuadra kishte lënë disa nga yjet e saj, disa tani ishin pensionuar, ndërsa situata e tensionuar politike dhe rënia e interesimit të strukturave politike dhe shoqërore të Kosovës e kishin bërë që Prishtina të mos mund të qëndronte më në Ligën e parë federale. Me rënien nga Liga, Prishtina bashkon gjeneratën e ardhshme të njerëzve të talentuar nga Kosova, të cilët fillimisht udhëhiqen nga një emër tjetër i njohur në futbollin ish-jugosllav, Miladin Ivadinovi (korrik 1988 – mars 1989). Në sezonin e parë që nga vjeshta (1988/89) Prishtina luajti me minus 6 pikë dhe përsëri luftoi dhe arriti rezultate kulmore, por nuk arriti të rikthehet në elitë. === Pas vitit 1991 === Pasi Kosova shpalli pavarësinë nga Serbia, FC Prishtina u largua nga sistemi i ligës së futbollit jugosllav dhe u bë pjesë e [[Superliga e Futbollit të Kosovës|Ligës së Pavarur të Kosovës]], e cila u bë divizioni më i lartë i futbollit të Kosovës dhe do të riemërohej në Superligën e Futbollit të Kosovës pas [[Lufta e Kosovës|Luftës së Kosovës]] në vitin 1999. Si klubi kosovar me rezultatet më të suksesshme në të kaluarën dhe me infrastrukturën më të mirë, FC Prishtina fitoi edicionin e parë të garës në sezonin 1991–92. Më pas, ajo fitoi përsëri garën në sezonet 1995–96 dhe 1996–97. Që nga viti 1991, FC Prishtina ka qenë kampion i Kosovës 11 herë, duke e bërë atë klubin më të suksesshëm kosovar që nga largimi i Kosovës nga sistemi i ligës së futbollit jugosllav.<ref>[http://www.rsssf.com/tablesk/kosovochamp.html Kosovo&nbsp;– List of Champions] at [[RSSSF]]</ref> Ndërmjet viteve 1945 dhe 1991, liga e Kosovës ishte një ligë rajonale e sistemit të ligës jugosllave, dhe FC Prishtina nuk grumbulloi shumë tituj në atë ligë sepse zakonisht garonte në nivele më të larta kombëtare. == Futsal == Futsal është një sport me të vërtetë premtues në Prishtinë. FC Prishtina garoi për herë të parë në UEFA Champions League në Futsal në sezonin 2020–21, duke u futur në raundin preliminar . Më 21 tetor 2020 u hodh shorti dhe Prishtina u hodh në short kundër palës shqiptare [[Futsal Klub Tirana|Tirana]] .<ref>{{Cite web|date=21 tetor 2020|title=Futsal/Raundi paraeliminator, derbi shqiptar Prishtina-Tirana!|trans-title=Futsal/Preliminaries round, Albanian derby Prishtina-Tirana!|url=https://www.supersport.al/futsal-raundi-paraeliminator-derbi-shqiptar-prishtina-tirana/|publisher=[[SuperSport (Albanian TV network)|SuperSport Albania]]|language=sq|access-date=2 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220629152859/https://www.supersport.al/futsal-raundi-paraeliminator-derbi-shqiptar-prishtina-tirana/|archive-date=29 qershor 2022|url-status=dead}}</ref> Më 25 nëntor 2020, Prishtina mundi Tiranën në [[Pallati i Rinise dhe Sporteve|Pallatin e Rinisë dhe Sporteve]] në [[Prishtina|Prishtinë]],<ref>{{Cite web|date=25 nëntor 2020|title=Prishtina mposht Tiranën në Ligën e Kampionëve|trans-title=Prishtina defeats Tirana in the Champions League|url=https://www.rtklive.com/sq/news-single.php?ID=481348|publisher=[[Radio Television of Kosovo]]|language=sq}}</ref> kjo fitore siguroi kualifikimin për në fazën e 32, ku u përball me gjigantët spanjollë Barcelona,<ref>{{Cite web|date=9 dhjetor 2020|title=Prishtina kundër Barcelonës në Ligën e Kampionëve në futsall|trans-title=Prishtina against Barcelona in the Futsal Champions League|url=https://kanal10.live/sport/prishtina-kunder-barcelones-ne-ligen-e-kampioneve-ne-futsall|website=Kanal10|language=sq|access-date=2 prill 2022|archive-date=21 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121005526/https://kanal10.live/sport/prishtina-kunder-barcelones-ne-ligen-e-kampioneve-ne-futsall|url-status=dead}}</ref> i cili mposhti KF Prishtinën me rezultat 9. –2. Deri më tani rezultati i tyre më i madh në këtë garë.<ref>{{Cite web|date=15 janar 2021|title=Futsall: Prishtina mposhtet me rezultat të thellë nga Barcelona|trans-title=Futsal: Prishtina is defeated with a deep result by Barcelona|url=https://kallxo.com/sport/futsall-prishtina-mposhtet-me-rezultat-te-thelle-nga-barcelona/|publisher=[[Kallxo]]|language=sq}}</ref> == Boksi == Boksi është sporti më i suksesshëm në Prishtinë. Boksierët si [[Aziz Salihu]], [[Mehmet Bogujevci]], Sami Buzoli dhe Bajram Hasani sollën sukses për Prishtinën në garat ndërkombëtare të boksit si Kampionatin Evropian të Boksit, Kampionatin Botëror të Boksit dhe në Boks në Lojërat Olimpike Verore.<ref>https://www.botasot.info/boks-sporti/939288/ky-eshte-brezi-qe-i-solli-prishtines-pese-tituj-ne-ish-jugosllavi-peci-bogujevci-apo-salihu-sollen-me-shume-tituj/</ref> [[Aziz Salihu]] i lindur në Prishtinë është boksieri më i suksesshëm për Prishtinën. Ai fitoi tetë kampionate jugosllave në të cilat pesë radhazi.<ref>https://www.botasot.info/boks-sporti/1366007/aziz-salihu-befason-gjeneraten-e-arte-te-prishtines-nbsp-te-mos-e-harrojme-njeri-tjetrin/</ref> Ai do të fitonte dy medalje bronzi në Kampionatin Evropian të Boksit, fillimisht në vitin 1981 në Tampere dhe për herë të dytë në vitin 1985 në kategorinë super të rëndë. Suksesi i tij më i madh në boks erdhi në Lojërat Olimpike Verore të vitit 1984 në Los Anxhelos ku fitoi medaljen e bronztë në kategorinë super të rëndë, ai u bë sportisti i parë individual nga Kosova që fitoi një medalje olimpike.<ref>{{Cite web|url=https://www.noc-kosovo.org/repository/docs/revista_olimpi_nr_7.pdf|title=Kopje e arkivuar|access-date=2 prill 2022|archive-date=13 shkurt 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213004045/https://www.noc-kosovo.org/repository/docs/revista_olimpi_nr_7.pdf|url-status=dead}}</ref> Në Botërorin e Boksit në vitin 1987 në Beograd ai fitoi medaljen e bronztë. Sami Buzoli është boksieri që boksoi për Prishtinën. Për herë të parë ka marrë pjesë për Jugosllavinë, në Kampionatin Evropian të vitit 1981 . Ai arriti në finale në kategorinë e peshave të vogla, në të cilën humbi kundër Viktor Miroshnichenko . Ai do të përsëriste sukseset e tij në Kampionatin Evropian të Boksit në vijim në 1983 në Varna, kur fitoi medaljen e argjendtë për herë të dytë, në rivalin e tij të boksit.<ref>http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/EuropeanChampionships1983.html</ref> Një vit më parë ai do të garonte në Kampionatin Botëror të Boksit në 1982 në Mynih, ku fitoi medaljen e bronztë edhe në kategorinë e peshave të vogla.<ref>http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/WorldChamps1982.html</ref> [[Mehmet Bogujevci]] është boksier i lindur në [[Prishtina|Prishtinë]] . Ai fitoi pesë kampionate boksi për Prishtinën në Jugosllavi. Në Kampionatin Evropian të Boksit në 1977, Halle fitoi medaljen e bronztë në kategorinë e lehtë. Ai do të garonte në Kampionatin Botëror të Boksit të mbajtur në Beograd në vitin 1978 në të cilin do të fitonte argjendin në kategorinë e lehtë të peshës së lehtë, pasi humbi në finale kundër Valery Lvov.<ref>https://www.botasot.info/boks-sporti/939288/ky-eshte-brezi-qe-i-solli-prishtines-pese-tituj-ne-ish-jugosllavi-peci-bogujevci-apo-salihu-sollen-me-shume-tituj/</ref> Një vit më vonë ai do të fitonte të artën në boks në [[Lojrat e Mesdheut|Lojërat Mesdhetare]] në 1979 në Split.<ref>http://www.amateur-boxing.strefa.pl/Championships/MediterraneanGames1979.html</ref> Mehmet Bogujevci u bë atleti i parë individual nga Kosova që garoi për Jugosllavinë në Lojërat Olimpike të vitit 1980 në kategorinë e peshës së lehtë për meshkuj, duke arritur në çerekfinale, në pjesëmarrjen e tij të vetme në [[Lojërat Olimpike Verore]].<ref>{{Cite web|title=Archived copy|url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1980/BOX/mens-welterweight.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418130427/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1980/BOX/mens-welterweight.html|archive-date=18 prill 2020|access-date=22 shkurt 2022|website=www.sports-reference.com|language=en}}</ref> == Basketbolli == [[Skeda:Trepça_-_Sigal_Prishtina_426.jpg|djathtas|parapamje|200x200px| Loja [[KB Trepça]] - [[Sigal Prishtina|KB Prishtina]]]] [[Sigal Prishtina]] është klubi më i suksesshëm i basketbollit në Prishtinë dhe në Kosovë dhe tani është pjesë e Ligës Ballkanike, gara e tyre e parë jo lokale.<ref>{{Cite web|title=Sigal Prishtina hap etapën e re në basketboll|url=http://www.koha.net/arkiva/?page=1,18,121113|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908021533/http://koha.net/arkiva/?page=1,18,121113|archive-date=8 shtator 2014|access-date=1 mars 2014|language=sq}}</ref> Në Superligë i bashkohet edhe një tjetër skuadër nga Prishtina, RTV 21.<ref>{{Cite web|title=ETC SUPERLIGA|url=http://www.basketbolli.com/sq/league/etc-superliga|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140402174016/http://www.basketbolli.com/sq/league/etc-superliga|archive-date=2 prill 2014|access-date=1 mars 2014|language=sq}}</ref> Sigal Prishtina ka dominuar basketbollin kombëtar që nga viti 2002 duke u kurorëzuar kampion i Superligës kombëtare 14 herë në 2001/02, 2002/03, 2005/06, 2006/07, 2007/08, 2008/09/101, 2009, 2014, 2015, 2016, 2017 dhe së fundmi në 2019. Të qenët kampion i Kupës së Kosovës 15 herë (2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2013, 2016, 2017, 2018, 2018, si dhe sezonin e fundit 2019,<ref>https://lajmi.net/sigal-prishtina-fiton-kupen-e-kosoves-triumfon-ne-finale-ndaj-yllit/</ref> shtatë herë kampion i Superkupës së Kosovës së pari në vitin 2005 dhe për herë të fundit në vitin 2020.<ref>{{Cite web|title=KB Sigal Prishtina|url=http://www.balkanleague.net/en/team_history.php?id=43|url-status=dead|access-date=1 mars 2014|language=sq|archive-date=27 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327103013/http://balkanleague.net/en/team_history.php?id=43}}</ref> Por përveç kësaj, Prishtina pati sukses edhe jashtë kufijve të saj, pasi fitoi dy herë Ligën [[Liga Ballkanike e Basketbollit|Ndërkombëtare Ballkanike të Basketbollit]] në fillim në 2014-15 pasi mundi. BC Rilski Sportist në një finale me dy ndeshje, dy herë<ref>https://telegrafi.com/mediet-serbe-cmenduri-ne-prishtine-sigal-prishtina-fiton-ligen-ballkanike/</ref> në finale. Në sezonin e ardhshëm në 2015-16 ata mundën në finale skuadrën malazeze Mornar Bar.<ref>https://arkiv.portalb.mk/267670-sigal-prishtina-mbron-titullin-e-kampionit-te-liges-ballkanike-ne-basketboll/</ref> Duke fituar dy herë radhazi. Arritjet e tyre më të mira deri më tani për [[Sigal Prishtina|KB Prishtinë]]. Duke qenë i vetmi klub kosovar i basketbollit që e ka fituar këtë garë. [[Sigal Prishtina|KB Prishtina]] debutoi në FIBA Europe Cup në 2015-16. Që atëherë Prishtina ka konkurruar rregullisht në këtë garë, me rezultatin më të mirë të saj në sezonin 2018-19 duke arritur për herë të parë në historinë e saj në Play-off. Pasi mundi kundërshtarë si Cherkaski Mavpy, Steaua București, Szolnoki Olaj dhe Pınar Karşıyaka.<ref>https://www.kabllogrami.com/basketboll-mbremje-e-cmendur-ne-kryeqytet-kb-prishtina-fiton-dhe-shkruan-historine/</ref> Në fushatën e tyre, në këtë konkurs. Në xhiron e gjashtëmbëdhjetë Prishtina u përball me Pallacanestro Varese, por do të humbiste të dyja ndeshjet, në [[Prishtina|Prishtinë]] mbylli me 77-80<ref>https://klankosova.tv/z-mobile-prishtina-nuk-ia-del-ndaj-vareses-rezultati-7780/</ref> dhe larg me 100–84 pasi nuk mundi të kalonte në çerekfinale. Prishtina deri më tani ka fituar 15 ndeshje në garat evropiane të basketbollit. Klubi i basketbollit të femrave, KBF Universiteti Prishtina, ka pasur sukses të madh në të kaluarën, pasi garon me sukses në vitet 1970 dhe 80 në Ligën Jugosllave të Basketbollit për Femra. Ai bën gara ndërmjet divizionit të parë dhe të dytë në [[Jugosllavia|Jugosllavi]].<ref>{{Cite web|url=https://www.basketbolli.com/Article/History|title=Kopje e arkivuar|access-date=2 prill 2022|archive-date=6 maj 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506194825/https://basketbolli.com/Article/History|url-status=dead}}</ref> Ai gjithashtu shijuan suksese në ligën e basketbollit të Kosovës për femra, pasi e fituan atë gjashtë herë ndërmjet viteve 2000 dhe 2006 dhe Kupën e basketbollit të Kosovës për femra shtatë herë në historinë e tyre të klubit ndërmjet viteve 1999 dhe 2006.<ref>https://www.botasot.info/basketboll-sporti/1041564/fitueset-e-kupes-se-kosoves-nder-vite-femrat/</ref> Ata gjithashtu konkurruan me sukses në Ligën WABA në 2003-04, në të cilën ata u kualifikuan në Final Four pasi përfunduan të tretët në sezonin e rregullt. Ata u përballën në gjysmëfinale me skuadrën kroate Šibenik Jolly JBS në të cilën humbën me 81-64 në fund duke humbur finalen. Në ndeshjen e vendit të tretë ata u përballën me një tjetër skuadër kroate në Kroaci në vitin 2006, patën një ndeshje të ngushtë me femrat e Prishtinës duke humbur nga afër vendin e tretë, duke humbur 87-81 për ta përfunduar këtë turne në vendin e 4-të.që mbetet ende një nga sukseset më të mëdha për klubin e basketbollit femëror në Prishtinë.<ref>https://web.archive.org/web/20041113033824/http://sport.hrt.hr/htvsport/kosarka/03_04/trocal.html</ref> Përveç suksesit të basketbollit të brendshëm, ekipi i Streetball Che Bar nga Prishtina është kurorëzuar kampion i kampionatit kombëtar të Streetball të Kosovës në vitin 2013. Kjo fitore përkoi me pranimin e Streetball Kosovës në FIBA.<ref>{{Cite web|title=Che Bar kampione e Kosovës në Streetball|url=http://www.kosovastreetball.org/|url-status=dead|access-date=1 mars 2014|language=sq|archive-date=14 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714185353/http://kosovastreetball.org/}}</ref> Dardan Berisha nga KB Sigal Prishtina ishte sportisti më i mirë mashkull i vitit 2013 sipas Grupi Koha, pas suksesit që pati me klubin gjatë gjithë sezonit.<ref>{{Cite web|title=Majlinda Kelmendi edhe në vitin 2013 zgjedhet "SPORTISTE E VITIT " sipas Grupit Koha|url=http://www.sportrks.com/index.aspx?SID=50&LID=2&ACatID=49&AID=3826|url-status=dead|language=sq|access-date=2 prill 2022|archive-date=6 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306070637/http://www.sportrks.com/index.aspx?SID=50&LID=2&ACatID=49&AID=3826}}</ref> == Hendbolli == Aktivitetet e hendbollit në Prishtinë datojnë që nga viti 1948 ku shohim skuadrat e para si Kosova e Prishtinës, së bashku me Trepçën e Mitrovicës, Partizanin dhe Milicionarin. Xhavit Spahiu formoi klubin e parë të hendbollit, Normalistin e Prishtinës. Ekipi u vendos si ekipi i parë kampion i vendit. Nga viti 1954 deri në vitin 1959 ata triumfuan duke u bërë kampionë gjashtë herë radhazi. Nga viti 1981 e në vazhdim për shkak të situatës politike në Kosovë, hendbolli ishte në një pozitë të vështirë dhe u rikuperua vetëm në vitin 1999. Ata u pranuan në Federatën Ndërkombëtare të Hendbollit (IHF) dhe Federatën Evropiane të Hendbollit (EHF). Kombëtarja zhvilloi ndeshje në Bosnje, Turqi, Bullgari dhe vende të tjera të Ballkanit. Më 28 nëntor 2001, Prishtina priti një ndeshje kundër Kelecolu, një ekip turk dhe kjo shënoi fillimin e ndeshjeve të vazhdueshme miqësore të Kosovës kundër kombeve të tjera jo vetëm në Ballkan, por deri në Britaninë e Madhe, Skoci, Egjipt etj.<ref>{{Cite web|title=Superliga e meshkujve|url=http://kosovahandball.info/cms/?page_id=212|url-status=dead|access-date=1 mars 2014|language=sq|archive-date=5 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005144855/http://kosovahandball.info/cms/?page_id=212}}</ref> KH Prishtina (Klubi i Hendbollit i Prishtinës) me stadiumin kryesor të lojës në Pallatin e Rinisë dhe Sportit kanë fituar Kupën e Kosovës në prill të vitit 2013 kundër Vushtrrisë, duke u shpallur kampion i Kosovës për herë të katërt.<ref>{{Cite web|title=KLUBI HENDBOLLIT PRISHTINA|url=http://www.scoresway.com/?sport=handball&page=team&id=1169&view=matches|url-status=dead|access-date=1 mars 2014|language=sq|archive-date=24 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924095816/http://www.scoresway.com/?sport=handball&page=team&id=1169&view=matches}}</ref> KHF Prishtina (klubi i hendbollit të femrave në Prishtinë) ka fituar dhjetë kampionate radhazi duke fituar titullin e kampionit të vjeshtës për 2012/13. Për shkak të sukseseve të tyre të vazhdueshme në shtëpi, ata janë kualifikuar në ligën evropiane për herë të dytë në historinë e tyre.<ref>{{Cite web|title=PRISHTINA FITON NË KUPËN E KOSOVËS|url=http://www.10minuta.com/sport/2920-prishtina-fiton-ne-kupen-e-kosoves|url-status=dead|access-date=1 mars 2014|language=sq|archive-date=8 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908020143/http://www.10minuta.com/sport/2920-prishtina-fiton-ne-kupen-e-kosoves}}</ref> Oltion Beshiri është njëri prej hendbollistëve më të suksesshëm të ekipit të hendbollit të Prishtinës. Ai është vlerësuar me çmimin Atleti i Vitit për sezonin 2013 nga tifozët kryeqytetas Plisat. Gjatë viteve 2008-2009 ai shënoi 229 gola gjatë një gjysmë sezoni dhe gjithashtu ishte pjesë e Bundesligës për disa muaj kur ishte 15-16 vjeç.<ref>{{Cite web|title=Oltion Beshiri, me i miri per Plisat|url=http://www.telegrafi.com/sport/oltion-beshiri-me-i-miri-per-plisat-92-0-2575.html|url-status=dead|language=sq|access-date=2 prill 2022|archive-date=24 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924121446/http://www.telegrafi.com/sport/oltion-beshiri-me-i-miri-per-plisat-92-0-2575.html}}</ref> == Volejbolli == [[Volejbolli]] në Prishtinë për herë të parë u luajt në palestrat e shkollave të mesme gjatë vitit 1936. Në vitin 1948, Prishtina ishte qyteti pritës i kampionatit të parë të volejbollit, i cili u organizua si garë ndërmjet 6 skuadrave. Dhjetë vjet më vonë, u organizua një kampionat tjetër dhe fituesi, ekipi i meshkujve të Prishtinës, u kualifikua për të luajtur në Ligën e Dytë Federative në [[Jugosllavia|Jugosllavi]]. Ekipi i femrave, i quajtur Universiteti i Prishtinës, arriti kaq shumë pas vitit 1975.<ref name="volejboll">{{Cite web|title=Për FVK-në|url=http://www.fvk-ks.org/?page=1,7|url-status=live|access-date=1 mars 2014|language=sq}}</ref> Në vitin 1991, volejbolli në Prishtinë nuk organizohej më sipas rregulloreve jugosllave. Skuadra e meshkujve garoi në turneun e parë të organizuar në mënyrë të pavarur atë vit, ndërsa skuadra e femrave garoi dy vjet më vonë në turneun e parë të organizuar si pjesë e ligës së femrave. Skuadrat e volejbollit të Prishtinës, edhe pse me ndryshime në emra dhe kryetarë, kanë garuar vazhdimisht në kampionate të organizuara që nga fillimi i aktivitetit të pavarur të sportit në vitin 1991.<ref name="volejboll"/> Klubi i volejbollit për femra të Prishtinës u bë kampion në sezonin 2013/2014. Një tjetër klub i femrave nga Prishtina, Universiteti AAB fitoi Kupën e Kosovës 2012 duke mposhtur Prishtinën në finale.<ref>{{Cite web|title=KAMPIONET E KOSOVËS 2012|url=http://lajmonline.com/sq/Sporte-t%C3%AB-tjera/Kampionet-e-Kosoves-2012-15842|url-status=live|access-date=1 mars 2014|language=sq}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Pavarësisht se ishte skuadra më e mirë në Superligën e femrave, skuadra e Prishtinës po kalon pengesa financiare, duke shkaktuar probleme në organizimin e ndeshjeve në fushën e tyre.<ref>{{Cite web|last=Berisha|first=Baki|title=Volejbolli kosovar në pension!|url=http://www.zeri.info/artikulli/15742/volejbolli-kosovar-ne-pension|url-status=dead|access-date=1 mars 2014|language=sq|archive-date=26 shtator 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926050048/http://www.zeri.info/artikulli/15742/volejbolli-kosovar-ne-pension}}</ref> Klubi i Volejbollit të Prishtinës u zgjodh klubi më i suksesshëm në kategorinë e femrave për sezonin 2012/2013.<ref name="lule">{{Cite web|title=Laureatet e vitit 2013|url=http://www.fvk-ks.org/?page=1,4,155|url-status=live|access-date=1 mars 2014|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|last=Goca|first=Kemajl|title=Federata po e varros volejbollin!|url=http://www.botasot.info/sport-plus/127239/ObBva9o/|url-status=live|access-date=1 mars 2014|language=sq}}</ref> Shemsije Asllanaj është zgjedhur sportistja më e mirë e volejbollit në kategorinë e femrave nga Federata Kosovare e Volejbollit në vitin 2012. Në këtë vit klubi ku ajo luan, KV Prishtina fitoi Superkupën.<ref>{{Cite web|title=Shemsije Asllanaj dhe Arbon Osmani, më të mirët e volejbollit te Kosoves për vitin 2012|url=http://www.sportrks.com/index.aspx?SID=58&LID=2&ACatID=59&AID=1319|url-status=live|language=sq}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Suksesin e ka përsëritur edhe në vitin 2013 së bashku me klubin për të cilin luan, KV Prishtinën, pasi janë vlerësuar me nderimet më të larta nga Federata Kosovare e Volejbollit.<ref name="lule"/> == Karate == [[File:K1PL Berlin 2018-09-16 Male Kumite 84+ kg 03 (Herolind Nishevci).jpg|thumb|[[Herolind Nishevci]]]] [[Karate|Karateja]] në Prishtinë luhet në 14 klube, prej të cilave KK Ippon ishte kampion i Kampionatit Kombëtar të Karatesë në vitin 2013.<ref>{{Cite web|title=Kampionët e Kosovës në karate|url=http://www.sporti1.com/?id=4&a=3895|url-status=dead|access-date=2 mars 2014|language=sq|archive-date=8 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908020410/http://www.sporti1.com/?id=4&a=3895}}</ref> Prishtinën në kampionate kombëtare dhe gara të tjera përfaqësojnë edhe KK Ardhmëria, KK ASLU, KK Bardhoshi, KK Batllava, KK Fan, KK Iliria, KK Kosova, KK Kosovari, KK Përparimi, KK Prishtina, KK Sharri, KK UNSU dhe KK Vajzat e Dardanisë.<ref>{{Cite web|title=Klubet|url=http://www.karate-ks.org/FKK/index.php/en/anetaret|url-status=dead|access-date=2 mars 2014|language=sq|archive-date=20 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220173615/http://www.karate-ks.org/FKK/index.php/en/anetaret}}</ref> [[Herolind Nishevci]] është një karateist i njohur i lindur në [[Prishtina|Prishtinë]]. Ai fitoi në karateistin e tij dy medalje bronzi, duke qenë karateisti më i suksesshëm për Kosovën. Ai fitoi në Kampionatin Botëror të Karatesë 2016 Bronzi në kategorinë +84. Medalja e parë e fituar për Kosovën, në Kampionatin Botëror të Karatesë.<ref>https://www.wkf.net/imagenes/campeonatos/senior-resultados-23rd-world-senior-championships-linz-austria-25-30-october-2016-001.pdf</ref> Herolindi fitoi medaljen e bronztë edhe në Kampionatin Evropian të Karatesë 2021 në Poreç në të njëjtën kategori, për Kosovën.<ref>{{Cite web|url=https://noc-kosovo.org/sq/lajme/herolind-nishevci-medalist-i-bronzte-i-evropes|title=Kopje e arkivuar|access-date=2 prill 2022|archive-date=16 prill 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416092530/https://noc-kosovo.org/sq/lajme/herolind-nishevci-medalist-i-bronzte-i-evropes|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://topsporti.com/artikulli/nishevci-flet-pas-medaljes-historike-shpreh-mirenjohje-per-keta-persona/te-tjera|title=Kopje e arkivuar|access-date=2 prill 2022|archive-date=23 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223200942/https://topsporti.com/artikulli/nishevci-flet-pas-medaljes-historike-shpreh-mirenjohje-per-keta-persona/te-tjera|url-status=dead}}</ref> == Infrastruktura == Stadiumi i Prishtinës është terreni vendas i FC Prishtina që nga 17 maj 1953.<ref name="histori"/> Sot kapaciteti i stadiumit është 16.200 ulëse.<ref name="histori" /> [[Skeda:FC_Prishtina,_football_stadium.jpg|parapamje| Stadiumi i Prishtinës]] Përveç vendosjes së ulëseve të reja të cilat ishin donacion nga Federata e Futbollit të Suedisë, stadiumi i është nënshtruar edhe një sërë ndërhyrjesh të tjera arkitekturore, duke përfshirë një çati në krahun perëndimor që do t'u mundësonte spektatorëve strehimin gjatë shiut dhe një gardh në krahu verilindor.<ref>{{Cite web|last=Llumnica|first=Ejup|title=Nisi mbulimi i stadiumit të Prishtinës|url=http://www.zeri.info/artikulli/17773/nisi-mbulimi-i-stadiumit-te-prishtines|url-status=dead|access-date=2 mars 2014|language=sq|archive-date=19 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019044325/http://zeri.info/artikulli/17773/nisi-mbulimi-i-stadiumit-te-prishtines}}</ref> Pallati i Rinisë i cili ndodhet në qendër të Prishtinës, është shtëpia e shumë sporteve që luhen në ambiente të mbyllura në qytet duke përfshirë basketboll, volejboll, pingpong dhe futsal. Pallati i ndërtuar në vitin 1977 është financuar nga kontributet vullnetare të qytetarëve të Prishtinës. Drejtor i parë i saj ka qenë Kemajl Hashimi, ndërsa nga viti 2008 e në vazhdim ky institucion është nën menaxhimin e Agjencisë Kosovare të Privatizimit. Pallati i Rinisë ka një sipërfaqe prej 8136 m2.<ref>{{Cite web|title=Historiku i Pallatit te Rinise|url=http://www.pallatirinise.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=68|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302203436/http://www.pallatirinise.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=68|archive-date=2 mars 2014|access-date=2 mars 2014|language=sq}}</ref> Gjatë vitit 2013, Sigal Prishtina ka investuar në rinovimin e Pallatit në mënyrë që të përgatitet për ndeshjet kundër skuadrave të Ligës Ballkanike në Basketboll.<ref>{{Cite web|title=Rinovimi i Pallatit te Rinise dhe Sporteve|url=http://www.telegrafi.com/sport/fillon-rinovimi-i-pallatit-te-sporteve-ne-prishtine-92-0-1308|url-status=live|access-date=2 mars 2014|language=sq}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Një tjetër stadium futbolli i vendosur në Prishtinë është Stadiumi i Flamurtarit, i cili është terreni i Klubit të Futbollit Flamurtari dhe Klubit të Futbollit Kosova e Prishtinës. Ky stadium ka një kapacitet prej 2000 vendesh.<ref>{{Cite web|title=Stadiums in Kosovo|url=http://www.worldstadiums.com/europe/countries/kosovo.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819012507/http://www.worldstadiums.com/europe/countries/kosovo.shtml|archive-date=19 gusht 2013|access-date=2 mars 2014|language=en}}</ref> Prishtina posedon fusha tenisi të hapura ku ushtrojnë aktivitetin e tyre Klubi i Tenisit Prishtina dhe Klubi i Tenisit DielliX.<ref name="Dina">{{Cite web|title=TennisPrishtina|url=http://tenniskosova.com/klubet/lang=Al|url-status=live|access-date=2 mars 2014|language=sq}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Këto dy fusha me sipërfaqe të fortë janë gjithashtu të pajisura me drita të përshtatshme që mundësojnë lojën gjatë natës. Në këto fusha zhvillohen dy nga turnetë më të mëdhenj të organizuar në Kosovë, Prishtina Open dhe Dielli Open. Përveç turneve, terrenet e tenisit të Prishtinës janë shfrytëzuar edhe për kampe tenisi për të rinj të organizuara nga Prishtina Tennis Club.<ref name="Dina" /> Infrastruktura sportive është një çështje e debatit aktual. Arsyet për mungesën ose cilësinë e dobët të objekteve sportive të Prishtinës përfshijnë pasojat e luftës së fundit (1999), mungesën e investimeve në 25-30 vitet e fundit dhe gjendjen e vështirë ekonomike të vendit.<ref name="shega"/> == Sporte të tjera == [[Pingpong|Pingpongu]] është një tjetër sport aktiv në Prishtinë, që nga pranimi i Federatës Kosovare të Pingpongut në Federatën Ndërkombëtare të Pingpongut në vitin 2003. Dy lojtaret e KP Prishtina (Klubi i pingpongut Prishtina), Vlona Maloku dhe Linor Çitaku u zgjodhën pingpongistë të vitit 2013, pas titujve të tyre të mirënjohur dhe vendosjes në krye të renditjes kombëtare.<ref name="pingi">{{Cite web|title=Më të mirët e vitit 2013 në FPPK|url=http://www.fppk.com/al/news/m%3F%3F-t%3F%3F-mir%3F%3Ft-e-vitit-2013-n%3F%3F-fppk|url-status=dead|access-date=2 mars 2014|language=sq|archive-date=8 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908041404/http://www.fppk.com/al/news/m%3F%3F-t%3F%3F-mir%3F%3Ft-e-vitit-2013-n%3F%3F-fppk}}</ref> Maloku është anëtare e ekipit kombëtar të pingpongut të Kosovës për femra dhe ka marrë pjesë në kampionatin evropian të pingpongut në Vjenë, ndërsa Çitaku është anëtare e rregullt e ekipit kombëtar të pingpongut për meshkuj dhe ka marrë pjesë në kampionatin botëror të pingpongut në Paris 2013, në Kampionatin e Pingpongut në Vjenë dhe Kampionati Ballkanik të Pingpongut U21 në Sarajevë.<ref name="pingi" /> [[Tenisi]] në Prishtinë përfaqësohet nga dy klube tenisi, KT Prishtina dhe KT DielliX. Ata të dy e ushtrojnë aktivitetin e tyre në fusha tenisi që ndodhen pranë shkollës së mesme Ismail Qemali.<ref name="tennis">{{Cite web|title=Klubet|url=http://tenniskosova.com/klubet/?lang=Al|url-status=dead|access-date=2 mars 2014|language=sq|archive-date=8 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908022007/http://tenniskosova.com/klubet/?lang=Al}}</ref> KT Prishtina është themeluar në vitin 1992 dhe është klubi i parë i tenisit në Kosovë. Drejtor aktual është Agim Islami, dhe klubi përbëhet nga 230 anëtarë, më shumë se gjysma e tyre janë gra. Përveç tenistëve vendas, në këtë klub luajnë rreth 30 lojtarë ndërkombëtarë.<ref name="tennis" /> 22 tenistë meshkuj vendas garojnë në turnetë kombëtare, pesë prej të cilëve janë në dhjetëshen e parë.<ref>{{Cite web|title=Men's Singles Rankings|url=http://tenniskosova.com/uploads/files/FTK_Rankings_Menss_Singles_26.08.20131379446646.pdf|url-status=dead|access-date=2 mars 2014|language=en|archive-date=24 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224023704/http://tenniskosova.com/uploads/files/FTK_Rankings_Menss_Singles_26.08.20131379446646.pdf}}</ref> Në kategorinë e femrave janë katër lojtare aktive.<ref>{{Cite web|title=Women's Singles Rankings|url=http://tenniskosova.com/uploads/files/FTK_Rankings_Ladies_Singles_26.08.20131379446742.pdf|url-status=dead|access-date=2 mars 2014|language=en|archive-date=24 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224083232/http://tenniskosova.com/uploads/files/FTK_Rankings_Ladies_Singles_26.08.20131379446742.pdf}}</ref> KT DielliX është themeluar në vitin 1997 dhe është organizatori kryesor i turneut tradicional të tenisit në Prishtinë, Dielli Open.<ref>{{Cite web|title=DielliX|url=http://tenniskosova.com/diellix-prishtine/?lang=Al|url-status=dead|access-date=2 mars 2014|language=sq|archive-date=8 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908021825/http://tenniskosova.com/diellix-prishtine/?lang=Al}}</ref> Në Prishtinë ka edhe katër klube të notit, KN Step, KN Scan Color, KN Prishtina, KN Nemo OP, dhe të katërt janë shpërblyer me çmime të fundvitit nga Federata e Notit e Kosovës në vitin 2013. Notarja më e mirë e vitit për vitin 2013 u zgjodh Rita Zeqiri nga KN Step Prishtina, çmim të cilin e fitoi për të katërtën herë radhazi. Në vitin 2012 ajo triumfoi si kampione e Kosovës në 10 disiplina të seniorëve dhe fitoi 21 medalje ndërkombëtare, 20 prej të cilave të arta. Në kategorinë e meshkujve, Lum Zhaveli nga KN Step Prishtina ishte notari më i mirë i vitit 2013, pasi fitoi 4 medalje ndërkombëtare, 2 prej të cilave të arta dhe thyen shumë rekorde kombëtare të notit.<ref>{{Cite web|title=Rita Zeqiri e Lum Zhaveli më të mirët e vitit në not|url=http://www.botasot.info/sporti/262647/rita-zeqiri-e-lum-zhaveli-me-te-miret-e-vitit-ne-not/|url-status=live|language=sq}}</ref> [[Qitja|Sporti i Qitjes]] si sport filloi në vitin 1948 në Prishtinë.<ref>{{Cite web|title=Historiku|url=http://fshsk.org/index.aspx?SID=3&LID=2&ACatID=13&AID=116|url-status=dead|access-date=2 mars 2014|language=sq|archive-date=8 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908021248/http://fshsk.org/index.aspx?SID=3&LID=2&ACatID=13&AID=116}}</ref> Sot praktikohet nga katër klube: Dardania, Hajvalia, Polici dhe Zenel Hajdini dhe që të katër funksionojnë në Pallatin e Rinisë së Prishtinës.<ref>{{Cite web|title=Anetaret|url=http://fshsk.org/index.aspx?SID=5&LID=2|url-status=dead|access-date=2 mars 2014|language=sq|archive-date=8 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908021652/http://fshsk.org/index.aspx?SID=5&LID=2}}</ref> == Sporti në arsim == Sporti në arsim konsiderohet i domosdoshëm për një zhvillim të mirëfilltë fizik dhe psikologjik të fëmijëve dhe si mjet për përmirësimin e cilësisë së përgjithshme të sportit në vend. Sipas rregullores së Ministrisë së Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë, [[Edukimi fizik]] është një lëndë mësimore e detyrueshme për të cilën nxënësit e shkollave fillore dhe të mesme duhet të ndjekin 2 orë mësimore gjatë javës, gjithsej 74 për vitin shkollor akademik. Për nxënësit me nevoja të veçanta ose të tjerë me talent të veçantë, kërkohet trajtim i veçantë që përfshin aktivitete deri në pesë herë në javë.<ref name="edfizike">{{Cite web|title=Edukate Fizike dhe Sport|url=http://www.masht-gov.net/advCms/documents/klasa_10_Edukata_fizike.pdf|url-status=dead|access-date=2 mars 2014|language=sq|archive-date=26 nëntor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141126232515/http://www.masht-gov.net/advCms/documents/klasa_10_Edukata_fizike.pdf}}</ref> Programi përmban mësime mbi teorinë e sportit, atletikën, gjimnastikën, sportet kolektive, sportet individuale (not, sportet luftarake, tenis etj.) dhe garat në të paktën dy sporte.<ref name="edfizike" /> Librat e përdorur për programet janë: {| class="wikitable" !Libri ! Autori |- | Edukata fizike për klasën V-VI | Hasangjekaj, B., Puka, J |- | Edukata fizike për klasën VII-VIII | Hasangjekaj, B., Puka, J |- | Edukata fizike për klasën I dhe II të AMO | Hasangjekaj, B, Gjnolli E, Rakovica H, Puka, J, Nixha M dhe Allajbegu M. |} == Shih edhe == * [[Sporti]] * [[Prishtina]] * [[Sporti në Kosovë]] * [[Rajoni i Prishtinës]] * [[Komuna e Prishtinës]] == Referime == {{reflist|3}} [[Kategoria:Sporti në Kosovë]] [[Kategoria:Sporti në Prishtinë]] ffc0j5dkov2kj93g08veof2tyairsmz 1 314276 3060542 3024176 2026-10-30T08:00:41Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060542 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Sporti në Prishtinë/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Sporti në Prishtinë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060541 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220629152859/https://www.supersport.al/futsal-raundi-paraeliminator-derbi-shqiptar-prishtina-tirana/ për lidhjen https://www.supersport.al/futsal-raundi-paraeliminator-derbi-shqiptar-prishtina-tirana/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 09:00 (CET) lp8ma6b1tztoz738dsrmwm9k8ii5t6l 4 314748 3060438 3058636 2026-10-29T19:34:30Z DieliAlla 149013 /* Qeveria */ 3060438 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Qeveria]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> ''Kërkesa u hap nga [[Speciale:Kontributet/46.99.38.246|46.99.38.246]] më 13 prill 2022, pa asnjë arsye.'' === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të mbahet}} - propozim i panevojshëm! - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 13 tetor 2026 12:15 (CEST) * {{Të mbahet}} - Sipas Leutrimit. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 00:42 (CEST) * {{Të mbahet}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:34 (CET) === Diskutimi === aukfp2agkazy5yqk6lprn170fkgzhwh 3060461 3060438 2026-10-29T21:20:01Z Leutrim.P 113691 3060461 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Qeveria]] == {{dmb|1|Të mbahet}} <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> ''Kërkesa u hap nga [[Speciale:Kontributet/46.99.38.246|46.99.38.246]] më 13 prill 2022, pa asnjë arsye.'' === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të mbahet}} - propozim i panevojshëm! - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 13 tetor 2026 12:15 (CEST) * {{Të mbahet}} - Sipas Leutrimit. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 00:42 (CEST) * {{Të mbahet}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:34 (CET) === Diskutimi === ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} osx7c4gi7uge3k3hpycz77g9uiwzwyj 0 315357 3060352 2959919 2026-10-29T13:16:30Z Mitrovica02 128863 /* Lidhje të jashtme */ 3060352 wikitext text/x-wiki '''Ilaz Zylfiu''' (lindur më 27 mars 1998) është një [[Futbolli|futbollist]] profesionist [[Shqiptarët në Serbi|shqiptare]] nga [[Presheva]] që luan si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues i dytë]] për klubin shqiptar [[KF Laçi|Laçi]] . == Karriera në klub == === Radnik Surdulica === I lindur në [[Miratoci|Miratovc]], një qytet i vogël në komunën e [[Presheva|Preshevës]] si pjesëtar i grupit etnik [[Shqiptarët në Serbi|shqiptar]]<ref name="aljazeera">{{Cite web|last=Islami|first=Agon|date=16 dhjetor 2017|title=Albanac u elitnom fudbalu Srbije nakon tri decenije|trans-title=Albanian in the elite football of Serbia after three decades|url=http://balkans.aljazeera.net/vijesti/albanac-u-elitnom-fudbalu-srbije-nakon-tri-decenije|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=[[Al Jazeera Balkans]]|language=sr}}</ref> Zylfiu filloi të luajë futboll në moshën 10 vjeçare<ref>{{Cite web|date=23 shtator 2017|title=Iljasa Zulfiu iz Preševa, prvi Albanac u dresu surduličkog Radnika|trans-title=Iljasa Zulfiu from Preševo, the first Albanian in Radnik Surdulica|url=http://bujanovacke.co.rs/2017/09/23/iljasa-zulfiu-presevljanin-u-dresu-surdulickog-radnika|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=bujanovacke.co.rs|language=sr}}</ref> Ai ishte duke luajtur me klubin e futbollit Lugina, me qendër në [[Geraj]],<ref name="vokri">{{Cite web|date=22 shtator 2017|title=НОВИ ФАДИЉ ВОКРИ: Први Албанац у Суперлиги Србије од деведесетих|trans-title=NEW FADIL VOKRRI: The first Albanian in the Serbian SuperLiga since the 1990s|url=http://www.novosti.rs/%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82.434.html:687184-NOVI-FADILj-VOKRI-Prvi-Albanac-u-Superligi-Srbije-od-devedesetih|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=[[Večernje novosti]]|language=sr}}</ref> derisa u bashkua me Radnik Surdulica.<ref name="aljazeera" /> Pas gati dy vitesh me ekipin e të rinjve, Zylfiu nënshkroi një kontratë burse njëvjeçare me Radnikun në shkurt 2017.<ref>{{Cite web|date=17 shkurt 2017|title="FUDBAL" 8/17, page 473|url=http://fss.rs/documents/fudbal/2017/fudbal_8_2017.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224213442/http://www.fss.rs/documents/fudbal/2017/fudbal_8_2017.pdf|archive-date=24 shkurt 2017|access-date=22 shkurt 2017|website=Football Association of Serbia|language=sr}}</ref> Ai u huazua gjithashtu me regjistrim të dyfishtë në skuadrën Lindore të Ligës Serbe në Pukovac,<ref>{{Cite web|date=10 mars 2017|title=Pukovac napada "Cariće" supertalentovanim Iljasom Zulfijom|trans-title=Pukovac is attacking "Emperors" by supertalent Iljasa Zulfiu|url=http://www.koprijanradio.com/pukovac-napada-caricesa-supertalentovanim-iljasom-zulfijom|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=koprijanradio.com|language=sr}}</ref> duke bërë gjashtë paraqitje deri në fund të sezonit 2016–17.<ref name="srbijafudbal">{{Cite web|title=Zulfiu, Iljasa|url=http://srbijafudbal.com/radnik_surdulica/iljasa.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222050729/http://srbijafudbal.com/radnik_surdulica/iljasa.htm|archive-date=22 dhjetor 2017|access-date=16 dhjetor 2017|website=srbijafudbal.com|language=sr}}</ref> Në verën e vitit 2017, Zylfiu iu bashkua skuadrës së parë të Radnik Surdulicës nën drejtimin e trajnerit Simo Krunić,<ref>{{Cite web|date=22 shtator 2017|title=Први Албанац у редовима тима из Сурдулице: Радник моја будућност|trans-title=The first Albanian in the team from Surdulica: Radnik is my future|url=http://zurnal.rs/fudbal/super-liga/53800/prvi-albanac-u-redovima-tima-iz-surdulice-radnik-moja-buducnost|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=[[Sportski žurnal]]|language=sr}}</ref> por u transferua në marrëveshje të re huazimi te Ozren Sokobanja pak më vonë.<ref name="presheva">{{Cite web|date=29 shtator 2017|title=Iljasa Zulfiu, futbollisti preshevar qe po konsiderohet Fadil Vokrri i ri|trans-title=Iljasa Zulfiu, a footballer who is being considered as successor of Fadil Vokrri|url=https://presheva.com/?p=76789|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=presheva.com|language=sq|archive-date=2 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802162606/https://presheva.com/?p=76789|url-status=dead}}</ref> Ai shënoi golin e tij të parë për fitoren e sezonit të parë të Ozrenit ndaj Timokut më 16 shtator 2017.<ref name="vokri"/> Pas gjithë gjysmës së parë të sezonit në ligën e rendit të tretë, një marrëveshje huazimi u ndërpre dhe Zylfiu u kthye në Radnik në fund të nëntorit të po atij viti.<ref>{{Cite web|date=27 nëntor 2017|title="FUDBAL" 48/17, page 2187|url=http://www.fss.rs/documents/fudbal/2017/fudbal_48_2017.pdf|access-date=29 nëntor 2017|website=Football Association of Serbia|language=sr|archive-date=8 dhjetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208130848/http://www.fss.rs/documents/fudbal/2017/fudbal_48_2017.pdf|url-status=dead}}</ref> Më 29 nëntor 2017. Zylfiu bëri debutimin e tij zyrtar për Radnik Surdulicën, duke zëvendësuar Millosh Stanković në minutën e 69 të ndeshjes së Superligës serbe kundër Yllit të Kuq të Beogradit .<ref>{{Cite web|date=29 nëntor 2017|title=Crvena zvezda - Radnik 5:0|url=http://www.mozzartsport.com/vesti/sastavi-crvena-zvezda-radnik/186396|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=mozzartsport.com|language=sr}}</ref> Ai është raportuar si futbollisti i parë shqiptar në historinë e klubit që prej themelimit në vitin 1926.<ref>{{Cite web|date=22 shtator 2017|title=Futbollisti i pare preshevar qe luan ne ekipin "Radnik" te Surdulices|trans-title=The first footballer from Preševo in the team of Radnik Surdulica|url=https://presheva.com/?p=76513|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=presheva.com|language=sq|archive-date=22 dhjetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222050837/https://presheva.com/?p=76513|url-status=dead}}</ref> Në shkurt 2018, Zylfiu nënshkroi kontratën e tij të parë katër-vjecare profesionale me Radnik,<ref>{{Cite web|date=17 shkurt 2017|title="FUDBAL" 7/18, page 376|url=http://fss.rs/documents/fudbal/2018/fudbal_7_2018.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180216030157/http://fss.rs/documents/fudbal/2018/fudbal_7_2018.pdf|archive-date=16 shkurt 2018|access-date=24 shkurt 2017|website=Football Association of Serbia|language=sr}}</ref> pas së cilës ai zgjati marrëveshjen e tij të huazimit me Ozren deri në fund të sezonit 2017–18.<ref>{{Cite web|date=11 shkurt 2018|title="FUDBAL" 8/18, page 501|url=http://fss.rs/documents/fudbal/2018/fudbal_8_2018.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224052747/http://fss.rs/documents/fudbal/2018/fudbal_8_2018.pdf|archive-date=24 shkurt 2018|access-date=24 shkurt 2018|website=Football Association of Serbia|language=sr}}</ref> I kthyer nga huazimi në verën e vitit 2018, Zylfiu filloi sezonin e ri duke u përgatitur nën drejtimin e trajnerit Mladen Dodić,<ref>{{Cite web|last=Jovanović|first=M.|date=27 qershor 2018|title=Leskovčanin Stanković ponovo u Radniku|trans-title=Stanković from Leskovac returned to Radnik|url=https://www.juznevesti.com/Sport/Leskovcanin-Stankovic-ponovo-u-Radniku.sr.html|access-date=2 gusht 2018|publisher=juznevesti.com|language=sr}}</ref> por pasi u përjashtua nga lista e lojtarëve të Superligës serbe 2018–19, Zylfiu ndërpreu kontratën reciprokisht dhe u largua nga Radniku si agjent i lirë në ditën e fundit të korrikut të po atij viti, së bashku me shokun e skuadrës Krsta Gjorgjeviq.<ref>{{Cite web|date=31 korrik 2018|title="FUDBAL" 31/18, page 983|url=http://www.fss.rs/documents/fudbal/2018/fudbal_31_2018.pdf|access-date=2 gusht 2018|website=Football Association of Serbia|language=sr|archive-date=2 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802162448/http://fss.rs/documents/fudbal/2018/fudbal_31_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> == Stili i lojës == Zulfiu është një sulmues 1.67 m i lartë, i cili zakonisht luan si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues i dytë]] ose [[Mesfushori (futboll)|mesfushor sulmues]] .<ref name="vokri"/> Ai karakterizohet nga shpejtësia dhe kthjelltësia, i afirmuar si golashënues në Ligën Serbe Lindore .<ref name="espreso">{{Cite web|date=22 shtator 2017|title=Da li imamo novog Vokrija? Brzonogi Albanac igra u Superligi i sanja dres južnih komšija!|trans-title=Do we have a new Vokrri? A brilliant Albanian plays in the SuperLiga and dreams of a southern neighbors jersey!|url=http://www.espreso.rs/sport/fudbal/184513/da-li-imamo-novog-vokrija-brzonogi-albanac-igra-u-superligi-i-sanja-dres-juznih-komsija|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=espreso.rs|language=sr}}</ref> Ai gjithashtu e ka promovuar veten si ekzekutues i goditjeve të lira, duke shënuar në një ndeshje kundër Jedinstvo Paraćin .<ref>{{Cite web|date=26 shtator 2017|title=ФК Озрен - ФК Јединство Параћин|trans-title=FK Ozren - FK Jedinstvo Paraćin|url=https://www.youtube.com/watch?v=csi35EUB0fo&t=5s|access-date=16 dhjetor 2017|website=[[YouTube]]|language=sr}}</ref><ref>{{Cite web|date=25 shtator 2017|title=Српска лига Исток: Синђелић и Трајал наставили трку, Дунав славио у гостима|trans-title=Serbian League East: Sindjelić and Trajal continued the race, Dunav celebrated away|url=http://www.zurnal.rs/fudbal/ostale-lige/53947/srpska-liga-istok-sindjelic-i-trajal-nastavili-trku-dunav-slavio-u-gostima|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=[[Sportski žurnal]]|language=sr}}</ref> Ai shpesh krahasohet me [[Fadil Vokrri|Fadil Vokrrin]], një ish-sulmues i futbollit [[Shqiptarët në Kosovë|shqiptar të Kosovës]] .<ref name="vokri" /><ref name="presheva"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Klubi ! rowspan="2" | Sezoni ! colspan="3" | Liga ! colspan="2" | Kupa ! colspan="2" | Të tjera ! colspan="2" | Total |- ! Divizioni ! Aplikacionet ! Golat ! Aplikacionet ! Golat ! Aplikacionet ! Golat ! Aplikacionet ! Golat |- | rowspan="3" | Radnik Surdulica | 2016–17<ref name="srbijafudbal"/> | rowspan="2" | Superliga serbe | 0 | 0 | 0 | 0 | colspan="2" | - | 0 | 0 |- | 2017–18<ref>{{Cite web|title=Zulfiu, Iljasa 2017–18 season|url=http://www.superliga.rs/sezone/2017-18/player/2-super-liga-srbije-2017-18/1183-18-zulfiji-iljasa|access-date=16 dhjetor 2017|website=Serbian SuperLiga official website|language=sr|archive-date=22 dhjetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222050731/http://www.superliga.rs/sezone/2017-18/player/2-super-liga-srbije-2017-18/1183-18-zulfiji-iljasa|url-status=dead}}</ref> | 1 | 0 | 0 | 0 | colspan="2" | - | 1 | 0 |- ! colspan="2" | Total ! 1 ! 0 ! 0 ! 0 ! colspan="2" | - ! 1 ! 0 |- | Pukovac (huazim) | 2016–17<ref name="srbijafudbal" /> | rowspan="2" | Lidhja Serbe Lindore | 6 | 0 | 0 | 0 | colspan="2" | - | 6 | 0 |- | Ozren Sokobanja (huazim) | 2017–18<ref name="srbijafudbal" /> | 29 | 6 | 0 | 0 | colspan="2" | - | 29 | 6 |- | [[KF Flamurtari|Flamurtari]] | 2018–19 | [[Superliga e Futbollit të Kosovës|Superliga e futbollit të Kosovës]] | colspan="8" rowspan="3" | ''Mungesa e informacionit'' |- | rowspan="3" | [[KF UV Malisheva|Malisheva]] | 2019–20 | rowspan="2" | [[Liga e Parë|Liga e Parë e Futbollit të Kosovës]] |- | 2020–21 |- ! colspan="2" | Total ! 35 ! 6 ! 0 ! 0 ! colspan="2" | - ! 35 ! 6 |- | rowspan="2" | [[KF Laçi|Laçi]] | [[Kategoria Superiore 2020–21|2020–21]] | [[Kategoria Superiore]] | 9 | 0 | 0 | 0 | colspan="2" | - | 9 | 0 |- ! colspan="2" valign="center" | Total ! 9 ! 0 ! 0 ! 0 ! colspan="2" | - ! 9 ! 0 |- ! colspan="3" | Totali i karrierës ! 44 ! 6 ! 0 ! 0 ! colspan="2" | - ! 44 ! 6 |} == Shih edhe == * [[Presheva]] * [[Sporti në Kosovë]] * [[Lugina e Preshevës]] == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/327741-iljasa-zulfiu Ilaz Zylfiu] at FootballDatabase.eu * {{WorldFootball.net|zulfiji-iljasa}} [[Kategoria:Futbollistë në KF Flamurtari]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Laçi]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Dukagjini]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Radnik Surdulica]] [[Kategoria:Futbollistë në Raiffeisen Superliga]] [[Kategoria:Futbollistë Superligën serbe]] [[Kategoria:Njerëz nga Presheva]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Lindje 1998]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] h1idu1g3064xokd4pm03kayn6plvyo7 3060353 3060352 2026-10-29T13:18:28Z Mitrovica02 128863 /* Lidhje të jashtme */ 3060353 wikitext text/x-wiki '''Ilaz Zylfiu''' (lindur më 27 mars 1998) është një [[Futbolli|futbollist]] profesionist [[Shqiptarët në Serbi|shqiptare]] nga [[Presheva]] që luan si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues i dytë]] për klubin shqiptar [[KF Laçi|Laçi]] . == Karriera në klub == === Radnik Surdulica === I lindur në [[Miratoci|Miratovc]], një qytet i vogël në komunën e [[Presheva|Preshevës]] si pjesëtar i grupit etnik [[Shqiptarët në Serbi|shqiptar]]<ref name="aljazeera">{{Cite web|last=Islami|first=Agon|date=16 dhjetor 2017|title=Albanac u elitnom fudbalu Srbije nakon tri decenije|trans-title=Albanian in the elite football of Serbia after three decades|url=http://balkans.aljazeera.net/vijesti/albanac-u-elitnom-fudbalu-srbije-nakon-tri-decenije|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=[[Al Jazeera Balkans]]|language=sr}}</ref> Zylfiu filloi të luajë futboll në moshën 10 vjeçare<ref>{{Cite web|date=23 shtator 2017|title=Iljasa Zulfiu iz Preševa, prvi Albanac u dresu surduličkog Radnika|trans-title=Iljasa Zulfiu from Preševo, the first Albanian in Radnik Surdulica|url=http://bujanovacke.co.rs/2017/09/23/iljasa-zulfiu-presevljanin-u-dresu-surdulickog-radnika|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=bujanovacke.co.rs|language=sr}}</ref> Ai ishte duke luajtur me klubin e futbollit Lugina, me qendër në [[Geraj]],<ref name="vokri">{{Cite web|date=22 shtator 2017|title=НОВИ ФАДИЉ ВОКРИ: Први Албанац у Суперлиги Србије од деведесетих|trans-title=NEW FADIL VOKRRI: The first Albanian in the Serbian SuperLiga since the 1990s|url=http://www.novosti.rs/%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82.434.html:687184-NOVI-FADILj-VOKRI-Prvi-Albanac-u-Superligi-Srbije-od-devedesetih|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=[[Večernje novosti]]|language=sr}}</ref> derisa u bashkua me Radnik Surdulica.<ref name="aljazeera" /> Pas gati dy vitesh me ekipin e të rinjve, Zylfiu nënshkroi një kontratë burse njëvjeçare me Radnikun në shkurt 2017.<ref>{{Cite web|date=17 shkurt 2017|title="FUDBAL" 8/17, page 473|url=http://fss.rs/documents/fudbal/2017/fudbal_8_2017.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224213442/http://www.fss.rs/documents/fudbal/2017/fudbal_8_2017.pdf|archive-date=24 shkurt 2017|access-date=22 shkurt 2017|website=Football Association of Serbia|language=sr}}</ref> Ai u huazua gjithashtu me regjistrim të dyfishtë në skuadrën Lindore të Ligës Serbe në Pukovac,<ref>{{Cite web|date=10 mars 2017|title=Pukovac napada "Cariće" supertalentovanim Iljasom Zulfijom|trans-title=Pukovac is attacking "Emperors" by supertalent Iljasa Zulfiu|url=http://www.koprijanradio.com/pukovac-napada-caricesa-supertalentovanim-iljasom-zulfijom|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=koprijanradio.com|language=sr}}</ref> duke bërë gjashtë paraqitje deri në fund të sezonit 2016–17.<ref name="srbijafudbal">{{Cite web|title=Zulfiu, Iljasa|url=http://srbijafudbal.com/radnik_surdulica/iljasa.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222050729/http://srbijafudbal.com/radnik_surdulica/iljasa.htm|archive-date=22 dhjetor 2017|access-date=16 dhjetor 2017|website=srbijafudbal.com|language=sr}}</ref> Në verën e vitit 2017, Zylfiu iu bashkua skuadrës së parë të Radnik Surdulicës nën drejtimin e trajnerit Simo Krunić,<ref>{{Cite web|date=22 shtator 2017|title=Први Албанац у редовима тима из Сурдулице: Радник моја будућност|trans-title=The first Albanian in the team from Surdulica: Radnik is my future|url=http://zurnal.rs/fudbal/super-liga/53800/prvi-albanac-u-redovima-tima-iz-surdulice-radnik-moja-buducnost|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=[[Sportski žurnal]]|language=sr}}</ref> por u transferua në marrëveshje të re huazimi te Ozren Sokobanja pak më vonë.<ref name="presheva">{{Cite web|date=29 shtator 2017|title=Iljasa Zulfiu, futbollisti preshevar qe po konsiderohet Fadil Vokrri i ri|trans-title=Iljasa Zulfiu, a footballer who is being considered as successor of Fadil Vokrri|url=https://presheva.com/?p=76789|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=presheva.com|language=sq|archive-date=2 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802162606/https://presheva.com/?p=76789|url-status=dead}}</ref> Ai shënoi golin e tij të parë për fitoren e sezonit të parë të Ozrenit ndaj Timokut më 16 shtator 2017.<ref name="vokri"/> Pas gjithë gjysmës së parë të sezonit në ligën e rendit të tretë, një marrëveshje huazimi u ndërpre dhe Zylfiu u kthye në Radnik në fund të nëntorit të po atij viti.<ref>{{Cite web|date=27 nëntor 2017|title="FUDBAL" 48/17, page 2187|url=http://www.fss.rs/documents/fudbal/2017/fudbal_48_2017.pdf|access-date=29 nëntor 2017|website=Football Association of Serbia|language=sr|archive-date=8 dhjetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208130848/http://www.fss.rs/documents/fudbal/2017/fudbal_48_2017.pdf|url-status=dead}}</ref> Më 29 nëntor 2017. Zylfiu bëri debutimin e tij zyrtar për Radnik Surdulicën, duke zëvendësuar Millosh Stanković në minutën e 69 të ndeshjes së Superligës serbe kundër Yllit të Kuq të Beogradit .<ref>{{Cite web|date=29 nëntor 2017|title=Crvena zvezda - Radnik 5:0|url=http://www.mozzartsport.com/vesti/sastavi-crvena-zvezda-radnik/186396|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=mozzartsport.com|language=sr}}</ref> Ai është raportuar si futbollisti i parë shqiptar në historinë e klubit që prej themelimit në vitin 1926.<ref>{{Cite web|date=22 shtator 2017|title=Futbollisti i pare preshevar qe luan ne ekipin "Radnik" te Surdulices|trans-title=The first footballer from Preševo in the team of Radnik Surdulica|url=https://presheva.com/?p=76513|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=presheva.com|language=sq|archive-date=22 dhjetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222050837/https://presheva.com/?p=76513|url-status=dead}}</ref> Në shkurt 2018, Zylfiu nënshkroi kontratën e tij të parë katër-vjecare profesionale me Radnik,<ref>{{Cite web|date=17 shkurt 2017|title="FUDBAL" 7/18, page 376|url=http://fss.rs/documents/fudbal/2018/fudbal_7_2018.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180216030157/http://fss.rs/documents/fudbal/2018/fudbal_7_2018.pdf|archive-date=16 shkurt 2018|access-date=24 shkurt 2017|website=Football Association of Serbia|language=sr}}</ref> pas së cilës ai zgjati marrëveshjen e tij të huazimit me Ozren deri në fund të sezonit 2017–18.<ref>{{Cite web|date=11 shkurt 2018|title="FUDBAL" 8/18, page 501|url=http://fss.rs/documents/fudbal/2018/fudbal_8_2018.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224052747/http://fss.rs/documents/fudbal/2018/fudbal_8_2018.pdf|archive-date=24 shkurt 2018|access-date=24 shkurt 2018|website=Football Association of Serbia|language=sr}}</ref> I kthyer nga huazimi në verën e vitit 2018, Zylfiu filloi sezonin e ri duke u përgatitur nën drejtimin e trajnerit Mladen Dodić,<ref>{{Cite web|last=Jovanović|first=M.|date=27 qershor 2018|title=Leskovčanin Stanković ponovo u Radniku|trans-title=Stanković from Leskovac returned to Radnik|url=https://www.juznevesti.com/Sport/Leskovcanin-Stankovic-ponovo-u-Radniku.sr.html|access-date=2 gusht 2018|publisher=juznevesti.com|language=sr}}</ref> por pasi u përjashtua nga lista e lojtarëve të Superligës serbe 2018–19, Zylfiu ndërpreu kontratën reciprokisht dhe u largua nga Radniku si agjent i lirë në ditën e fundit të korrikut të po atij viti, së bashku me shokun e skuadrës Krsta Gjorgjeviq.<ref>{{Cite web|date=31 korrik 2018|title="FUDBAL" 31/18, page 983|url=http://www.fss.rs/documents/fudbal/2018/fudbal_31_2018.pdf|access-date=2 gusht 2018|website=Football Association of Serbia|language=sr|archive-date=2 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802162448/http://fss.rs/documents/fudbal/2018/fudbal_31_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> == Stili i lojës == Zulfiu është një sulmues 1.67 m i lartë, i cili zakonisht luan si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues i dytë]] ose [[Mesfushori (futboll)|mesfushor sulmues]] .<ref name="vokri"/> Ai karakterizohet nga shpejtësia dhe kthjelltësia, i afirmuar si golashënues në Ligën Serbe Lindore .<ref name="espreso">{{Cite web|date=22 shtator 2017|title=Da li imamo novog Vokrija? Brzonogi Albanac igra u Superligi i sanja dres južnih komšija!|trans-title=Do we have a new Vokrri? A brilliant Albanian plays in the SuperLiga and dreams of a southern neighbors jersey!|url=http://www.espreso.rs/sport/fudbal/184513/da-li-imamo-novog-vokrija-brzonogi-albanac-igra-u-superligi-i-sanja-dres-juznih-komsija|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=espreso.rs|language=sr}}</ref> Ai gjithashtu e ka promovuar veten si ekzekutues i goditjeve të lira, duke shënuar në një ndeshje kundër Jedinstvo Paraćin .<ref>{{Cite web|date=26 shtator 2017|title=ФК Озрен - ФК Јединство Параћин|trans-title=FK Ozren - FK Jedinstvo Paraćin|url=https://www.youtube.com/watch?v=csi35EUB0fo&t=5s|access-date=16 dhjetor 2017|website=[[YouTube]]|language=sr}}</ref><ref>{{Cite web|date=25 shtator 2017|title=Српска лига Исток: Синђелић и Трајал наставили трку, Дунав славио у гостима|trans-title=Serbian League East: Sindjelić and Trajal continued the race, Dunav celebrated away|url=http://www.zurnal.rs/fudbal/ostale-lige/53947/srpska-liga-istok-sindjelic-i-trajal-nastavili-trku-dunav-slavio-u-gostima|access-date=16 dhjetor 2017|publisher=[[Sportski žurnal]]|language=sr}}</ref> Ai shpesh krahasohet me [[Fadil Vokrri|Fadil Vokrrin]], një ish-sulmues i futbollit [[Shqiptarët në Kosovë|shqiptar të Kosovës]] .<ref name="vokri" /><ref name="presheva"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Klubi ! rowspan="2" | Sezoni ! colspan="3" | Liga ! colspan="2" | Kupa ! colspan="2" | Të tjera ! colspan="2" | Total |- ! Divizioni ! Aplikacionet ! Golat ! Aplikacionet ! Golat ! Aplikacionet ! Golat ! Aplikacionet ! Golat |- | rowspan="3" | Radnik Surdulica | 2016–17<ref name="srbijafudbal"/> | rowspan="2" | Superliga serbe | 0 | 0 | 0 | 0 | colspan="2" | - | 0 | 0 |- | 2017–18<ref>{{Cite web|title=Zulfiu, Iljasa 2017–18 season|url=http://www.superliga.rs/sezone/2017-18/player/2-super-liga-srbije-2017-18/1183-18-zulfiji-iljasa|access-date=16 dhjetor 2017|website=Serbian SuperLiga official website|language=sr|archive-date=22 dhjetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222050731/http://www.superliga.rs/sezone/2017-18/player/2-super-liga-srbije-2017-18/1183-18-zulfiji-iljasa|url-status=dead}}</ref> | 1 | 0 | 0 | 0 | colspan="2" | - | 1 | 0 |- ! colspan="2" | Total ! 1 ! 0 ! 0 ! 0 ! colspan="2" | - ! 1 ! 0 |- | Pukovac (huazim) | 2016–17<ref name="srbijafudbal" /> | rowspan="2" | Lidhja Serbe Lindore | 6 | 0 | 0 | 0 | colspan="2" | - | 6 | 0 |- | Ozren Sokobanja (huazim) | 2017–18<ref name="srbijafudbal" /> | 29 | 6 | 0 | 0 | colspan="2" | - | 29 | 6 |- | [[KF Flamurtari|Flamurtari]] | 2018–19 | [[Superliga e Futbollit të Kosovës|Superliga e futbollit të Kosovës]] | colspan="8" rowspan="3" | ''Mungesa e informacionit'' |- | rowspan="3" | [[KF UV Malisheva|Malisheva]] | 2019–20 | rowspan="2" | [[Liga e Parë|Liga e Parë e Futbollit të Kosovës]] |- | 2020–21 |- ! colspan="2" | Total ! 35 ! 6 ! 0 ! 0 ! colspan="2" | - ! 35 ! 6 |- | rowspan="2" | [[KF Laçi|Laçi]] | [[Kategoria Superiore 2020–21|2020–21]] | [[Kategoria Superiore]] | 9 | 0 | 0 | 0 | colspan="2" | - | 9 | 0 |- ! colspan="2" valign="center" | Total ! 9 ! 0 ! 0 ! 0 ! colspan="2" | - ! 9 ! 0 |- ! colspan="3" | Totali i karrierës ! 44 ! 6 ! 0 ! 0 ! colspan="2" | - ! 44 ! 6 |} == Shih edhe == * [[Presheva]] * [[Sporti në Kosovë]] * [[Lugina e Preshevës]] == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/327741-iljasa-zulfiu Ilaz Zylfiu] at FootballDatabase.eu * {{WorldFootball.net|zulfiji-iljasa}} [[Kategoria:Futbollistë në KF Flamurtari]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Laçi]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Dukagjini]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Radnik Surdulicë]] [[Kategoria:Futbollistë në Raiffeisen Superliga]] [[Kategoria:Futbollistë Superligën serbe]] [[Kategoria:Njerëz nga Presheva]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Lindje 1998]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] mtdpl0frf9dm4u3ejz3j314sopat8is 3 323018 3060480 3060157 2026-10-29T23:00:36Z Leutrim.P 113691 /* Votomati */ Përgjigje 3060480 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Përdoruesi diskutim:Leutrim.P/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1MB |archiveheader = {{Archives}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 0 }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Artikujt në lidhje me kronologjinë == [[:Kategoria:Vite]] është e mbushur me artikuj bosh. Po kështu janë dhe [[:Kategoria:Dhjetëvjeçarë]], [[:Kategoria:Shekuj]] e [[:Kategoria:Mijëvjeçarë]]. Shumë prej atyre artikujve janë krijuar vite më parë në mënyrë masive me shpresën se do të mbusheshin me përmbajtje me kalimin e kohës, gjë e cila, fatkeqësisht, nuk ndodhi kurrë. Nuk jam i sigurt cila është mënyra e duhur për ta trajtuar këtë problem pasi, ç'është e vërteta, bëhet fjalë për artikuj që i ka pothuajse çdo projekt wiki e do të ishte humbje thjesht të fshiheshin por duhet pak vëmendje drejt [[:Kategoria:Kronologji]] në tërësi dhe artikujve e nënkategorive të listuara në të. Mendova ta përmendja rikujtuar nga auditimi që u krye te artikujt-lista. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 23 mars 2026 22:47 (CET) :Së pari, kategoritë nuk duhet të shkruhen me numra romakë!? Nëse ka raste ku janë përdorur, ato duhen zhvendosur. :Kategoritë për vitet duhet të krijohen vetëm në formë dhjetëvjeçare, si p.sh.: Vitet 1900, Vitet 1910, dhe jo të ketë kategori për secilin vit veçmas. :Çfarë do të fshija menjëherë (të listuara nga lart>poshtë sipas sasisë për grisje): :Të gjitha kategoritë që tregojnë vitet vetëm si numër, p.sh. [[:Kategoria:1990]], dhe do të mbaheshin vetëm në këtë formë: [[:Kategoria:Vitet 1990]]. :Te [[:Kategoria:Shekuj]] → Faqet në kategorinë “Shekuj”, do të grisja 41 faqet (p.sh. Shekulli 1, Shekulli 2, etj.). :Te [[:Kategoria:Dhjetëvjeçarë]] → Faqet në kategorinë "Dhjetëvjeçarë" te grisen 195 artikujt. :Te [[:Kategoria:Muaj]] → Faqet në Nënkategoritë te grisen 365+ artikujt. :Te [[:Kategoria:Vite]] → Nënkategoritë, do të grisja të gjithë artikujt dhe kategoritë që janë vetëm numra, si “32”, “706” etj., edhe pse më vjen keq që kemi të bëjmë me një sasi të konsiderueshme faqesh, gjithsej 2456. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 01:40 (CET) :@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], @[[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 01:44 (CET) ::Unë do të sugjeroja të shikonim kategoritë homologe në EnWiki (ose dhe në gjuhë të tjera) përpara se të vepronim. Emërtimi i kategorive është çështje e lehtë për t'u zgjidhur. Problemi është te artikujt në to që 80% janë bosh. Propozimi im fillestar ishte që t'i kalonim për votim te [[WP:FG]] por pastaj pashë që bëhej fjalë për artikuj që ekzistonin në shumicën e gjuhëve të botës (me qindra në fakt). Në këto kushte do të ishim nga të paktat përjashtime dhe për më tepër do të krijonim një sistem kaotik për sa i përket kronologjisë/historisë ku do të kishim vetëm vite e shekuj rastësorë me kapërcime të mëdha. Këtu mbeta në dilemë për vete e nuk jam i sigurt ç'të propozoj më tutje prandaj e hodha për diskutim. Idealisht do të ishte mirë të ndërrmenim një aktivitet fizik për të plotësuar me përmbajtje faqet boshe, mbase me ndonjë universitet në lidhje me histori-gjeografinë por kjo është më e lehtë të thuhet se sa të bëhet. ::Fakti është që librat, artikujt-lista, vitet dhe artikujt për komunat e Francës e disa shtete të tjera u ndërtuan masivisht këtu e 20 vite më parë me anë të mjeteve automatike të kohës për t'i dhënë formë projektit por ndër vite mbetën pa shumë redaktime. Nga këto, dy të parat i kishim marrë në trajtim tashmë, kështu që mbeteshin të preknim dy të fundit. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 mars 2026 02:43 (CET) :::[[:Kategoria:Muaj]] është gjithashtu një tjetër kategori e kronologjisë që meriton vëmendje. Se kishim harruar ta përmendnim më sipër. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 mars 2026 14:56 (CET) ::::@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], unë jam për grisje në këtë rast, për materialet multimediale të ngarkuara lokalisht dhe për artikujt-lista në parim. Nuk mund të bëjmë plane për përditësimin e 30+ mijë artikujve, le t’i rikrijojmë më vonë nëse kanë rëndësi. Ne po ecim mirë me shtimin e artikujve të rinj dhe vendosëm t'i mbajmë artikujt e librave të cilët poashtu duhen zgjeruar. Ai sistem parasheh, p.sh, që nëse krijojmë një artikull për secilën ditë nga viti 0 deri sot, do të duheshin gjithsej rreth 739,490 artikuj, pa llogaritur të tjerë faktorë, kjo është e pamundur. Nuk mund të kemi një plan të pafundëm kur jemi të kufizuar në qindra aspekte, në njëfar forme është dhe padrejtësi nëse mban mbi 10+ mijë artikuj bosh, e njëkohësisht grisë artikujt e rinj ''se janë jashtë kritereve''. Plan shumë i madh e standard i dyfishtë. Unë jam për grisje si më lartë të propozohet në FG, nëse dhe të tjerët janë për mbajtje, sido që të vendoset nuk ka problem. Çështjen për komunat e Francës e lëmë për më vonë. S'jam i zoti me aktivizëm fizik nëpër fakultete, edhe ajo i ka sfidat, kufizimet e vështirësitë e veta, ndoshta përmes WoALUG mund të bëni diçka konkrete për zgjerimin e artikujve të librave. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 25 mars 2026 02:39 (CET) Pashë që kishe shtuar për rikujtesë vetjake auditimin e kategorive të komunave të Francës, mbase nga diskutimi që patëm te [[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P#Artikujt në lidhje me kronologjinë]]. Për ta pasur listën e plotë të shteteve komunat e të cilave janë shtuar masivisht në të shkuarën duhen përmendur dhe [[:Kategoria:Njësi administrative në Spanjë|ato të Spanjës]] e [[:Kategoria:Komuna në Norvegji|ato të Norvegjisë]]. Nëse shtojmë këtu dhe artikujt te [[:Kategoria:Monumente kulturore në Shqipëri]] dhe ato te [[:Kategoria:Monumente kulturore në Kosovë]] kemi një listë të plotë të artikujve që janë ndërtuar në mënyrë masive në të shkuarën në mënyra të automatizuara ose gjysmë të automatizuara (të paktën me sa kam rastisur unë gjithë këto kohë). E ndërsa artikujt e cunguar te kategoritë për monumentet e kulturës në Shqipëri e Kosovë marrin vetvetiu vëmendje hera-herës prej tematikës e për pasojë zgjerohen, shumica e artikujve të komunave të Francës, Spanjës e Norvegjisë gjenden në trajtën e tyre nistore të cunguar. Thënë të gjitha këto, unë nuk besoj se duhet të veprojmë me grisje masive në këto raste, njëlloj siç nuk vepruam për librat. Cila është rruga e duhur fatkeqësisht nuk e di por mendova që duhet cekur diku ekzistenca e këtyre kategorive e gjeneza e tyre që të kihet parasysh për çdo rast. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:02 (CEST) :@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], E tërhoqa tekstin. Për mua është kritike kryerja e procesimit të artikuj-lista, e nëse vendosim edhe të viteve edhe atë.. Pastaj të kalojmë në uljen në 0 të numrit të listës së Faqeve të pashqyrtuara. Nuk pashë të kesh shkruar një përgjigje në lidhje me Artikujt në lidhje me kronologjinë. Ato për komunat spo i prekë fare. Të lëmë diçka edhe për adminët e tjerë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:15 (CEST) ::Pa problem. Nuk shkrova pasi siç thashë, nuk jam i sigurt si të veprohet në lidhje me to e s'di ç'të shtoj përtej dhënies së informacionit në mënyrë të përgjithshme. U përpoqa të shkruaj çdo gjë që di mbi temën e artikujve të krijuar masivisht nga e shkuara që të jetë diku si informacion për administratorët e rinj që janë aktivë e do të vijnë. Përtej kësaj, realisht s'di ç'të sugjeroj më tepër. Mbase duhen thërritur për mendim përdorues të tjerë. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:23 (CEST) :::Nëse keni ndonjë ide, si t'ia bëjmë. Unë tashmë ja hodha një sy rastit, por Klein thotë se duhen mbajtur, nëse mund të shprehni opinionin tuaj si do duhej të trajtoheshin, kurdo që keni kohë.. etiketoni dhe të tjerë, bëhet fjalë për sasi shumë të madhe artikujsh. @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], @[[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]], @[[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]]. --- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 6 prill 2026 02:43 (CEST) ::::Unë mendimin tim e shpreha më sipër, jam më tepër tek selektiviteti sipas rastit jo të gjithë duhen mbajtur, nëse shumica është pro për tu mbajtur atherë dakort. [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 6 prill 2026 12:12 (CEST) :::::@[[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]], në cilin vend ke shprehur mendimin?! A do të thotë se jeni i njëjti person ti dhe Kleini? Apo edhe mund t'e kem arkivuar atë pjesë gabimisht. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 prill 2026 00:45 (CEST) ::::::Nuk e lexova nga fillimi pjesën këtu , e ngatërrova me diskutimin e mëhershem për njohushmërinë e Ermal Beqirit. Ndjesë. Sa për këtë temë këtu mendoj të shihen dhe wikit e tjera si shenbull dhe ti adoptojmë këtu. [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 7 prill 2026 00:54 (CEST) :::::::Të kuptoj. Edhe ajo është një mundësi për të bërë zgjidhje. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 prill 2026 01:39 (CEST) == Pastrimi i skedave == Përshëndetje! Padashje kisha arkivuar diskutimin ku më kishe shkruar së fundmi për çështjen e skedave. Mendova të të përgjigjem në një diskutim të ri, pa rikthyer të vjetrin. Nuk ka ndryshime pasi përdoruesi kyç që është marrë me atë punë dhe gëzon njohje të mirë të licensave nuk është bërë i gjallë. Plani im është që të përfundojmë çështjen e automoderatorit (i cili po përparon goxha dhe duhet të jetë gati për të nisur punë së shpejti [[phab:T420450]]) dhe 2000 gabimet e fundit në kod te [[Special:LintErrors]] dhe pastaj t'i shkruaj personalisht atij e nëse nuk përgjigjet të mundohem të gjej zgjidhje alternative, ndoshta duke gjetur ndonjë përdorues tjetër që mund të ndihmojë nga Commons, ose në ndonjë mënyrë tjetër. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 18 maj 2026 12:21 (CEST) :Nëse mund t'i jepet përparësi do ishte mirë, pasi sidoqoftë ato që s'kanë licensim deri tani do grisen të gjitha, ka filluar para shumë kohësh, le të përmbyllet sa më shpejt. Nëse mund ti shkruaje tani, e nëse s'përgjigjet atëherë një kërkesë brenda javës në Commons! - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 19 maj 2026 00:31 (CEST) ::E mirëkuptoj plotësisht vullnetin tënd për ta përmbyllur si çështje (pasi, siç mendoj se e di, jam nismëtar te ajo çështje) por fatkeqësisht tema në fjalë ka disa kompleksitete që duhen trajtuar me kujdes nëse duam t'i japim zgjidhjen e duhur. Shumë fotografi mund të ruhen në Commons përpara se të fshihen. Por për ta bërë këtë duhen studiuar me radhë e t'i gjenden licensat përkatëse. Kjo ka qenë pika që deri herën e fundit ka ndihmuar ai përdoruesi i huaj (jo shqiptar) duke gjetur licensat përkatëse pas hulumtimit për çdo fotografi dhe duke u kujdesur për procesin e eksportimit në Commons (përdoruesi në fjalë kishte zhvilluar dhe robotë që ndihmonin me këtë proces). Gjithashtu, pasi procesi të përfundonte, do të duhej të bëhej një shkrim i mirë i rregulloreve në lidhje me licensat e ligjet shqiptare në mënyrë që të mund të rihapnim ngarkimin lokal të materialeve sërish pas më shumë se 10 viteve. Kjo përsëri do të kërkonte ndihmë nga një përdorues i aftë te çështjet e licensave. Për të gjitha këto, nuk është aq e lehtë të gjesh dikë si vullnetar që pranon të ndihmojë të hulumtojë qindra fotografi të vjetra nga një projekt i huaj dhe më pas merret dhe me përpilimin e rregulloreve përkatëse për të. Dhe nëse do të gjendej lehtësisht, vetë puna do të ishte goxha e ngadaltë për shkak të faktorëve të mësipërm. Rasti i përdoruesit që erdhi të na ndihmonte ishte i veçantë pasi përdoruesi në fjalë merrej specifikisht me këtë punë dhe u ofrua vetë të ndihmonte. Do të përpiqem të komunikoj me të por gjithsesi do të jetë një proces i ngadaltë. Fatkeqësisht aktiviteti im në Wikipedia pakësohet ndjeshëm gjatë periudhës verore kështu që kjo do të ndikojë ca në këtë drejtim. Por pa dëshpërim, bëhet fjalë për materiale që kanë mbi 10 vite aty. Mund të presin dhe pak. :) - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 27 maj 2026 14:36 (CEST) :::E di që je nismëtar, të mundohemi t'i përfundojmë ca punë, jo domosdoshmërisht këtë në veçanti, po mundohem t'i shtyj të gjitha drejt përfundimit, të kalojmë në shkallë të tjera. Besoj se mund të presin dhe pak! Shpresoj të gjindet dikush që do ndihmojë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 qershor 2026 03:20 (CEST) == Occultus == Përshëndetje, si kaloni, kisha një pyetje konkrete për ju, si ka mundësi që jeni përfaqësues/e të WoALUG dhe faqja juaj e përdoruesit është bosh, nuk ka as të dhëna bazike se nga je (AL/KS/tjetër..) apo qfarë përfaqëson dhe cila është pozita/roli juaj në WoALUG. Të paktën të shkruaj që jeni pjesëtarë/përfaqësues të organizatës.. Mirë që ne jemi vullnetarisht (pa përfitime) duke kontribuar për shumë vite, por nga ana juaj më duket paksa komike, që nuk e keni një stampë ose përshkrim të shkurtër, dhe ne si vullnetarë të gjithë kemi bërë njëfar prezantimi në komunitet apo jo?! Nëse kërkesa ime ju tingëllon absurde, na ndriqoni! Të dy zyrat (vendndodhjet) tuaja, është mirë të kenë nga 1 llogari administratori një në Shqipëri dhe tjetra llogari në Kosovë, për arsye të aktiviteteve, duke qenë se Vyolltsa tashmë mori privilegje, nëse ndonjëri nga adminët ekzistues veç nuk është pjesë e juaja, ju inkurajoj ta propozoni edhe ju një kur të jetë momenti i duhur. Me respekt për angazhimin tuaj fisnik, Trimi. - @[[Përdoruesi:Ritamaliqi|Ritamaliqi]], @[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]], @[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]], @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 12 maj 2026 00:06 (CEST) :Pershendetje @[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] dhe te tjeret, jo tema me relevante per kete diskutim por sidoqofte. Puna si staf/bord ne WoALUG dhe priviligjet a administratorit na nxjerrin probleme per shkak se njerezit asociojne pastaj organizaten me editimet ne wiki qe gjithmone jane pergjegjesi individuale, dhe realisht per punen tone nuk na duhen. Bordin/stafin aktual te WoALUG mund ta shikoni ne kete [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group faqe] (anglishtja zakonisht eshte me e fresket). Çfare na ndihmon shume eshte roli i Rishikuesi per shkak te punes qe bejme me kontribues te rinj, momentalisht kjo aplikohet per @[[Përdoruesi:Eraqena|Eraqena]], @[[Përdoruesi:Margott|Margott]] dhe mua (momentalisht i kam por me tendenca per t'mi hequr :) ). Flm! [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 27 maj 2026 12:09 (CEST) ::Në atë rast nëse vet kërkoni të mbani pavarësinë e organizatës, me mospërfshirje, mund edhe të qëndroni pa privilegje administratori, siç dihet, edhe nga adminët kërkohen detyra (goals) vjetore që duhen arritur në afate të caktuara dhe aktivitet i lartë. Flm për lidhjen e WoALUG. @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], si mund të veprojmë tutje për dhënie privilegjesh (të Rishikuesit) për disa llogari që përdoren rregullisht nga anëtarët kryesorë të WoALUG, që të mos pengohet veprimtaria e tyre.. Dhe në përshkrimin e ndryshimit të privilegjeve të ceket se janë anëtarë të WoALUG.. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 27 maj 2026 18:58 (CEST) == Ndryshime të çuditshme == Të shof që bën disa ndryshime të çuditshme, si ky këtu: https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Jiang_Xueqin&curid=397472&diff=2913173&oldid=2913003 Tani po shoh që e ke bërë edhe me kategori të tjera. Së pari dua të të vë në dukje që ky ndryshim nga '''''Biografi shqiptarësh/kanadezësh/italianësh''''' --> '''''Biografi shqiptare/kanadeze/italiane''''' është shumë i gabuar. Nuk shkon fare. Tingëllon keq, dhe më rëndësishëm lë vend për ambiguitet, sepse psh të gjitha biografitë këtu në wikin tonë biografi shqiptare janë sepse biografia është e shkruar në shqip. Pra biografia duhet ti drejtohet CILËSISË/KARAKTERISTIKËS së subjektit, dhe subjekti në këtë rast dallohet si italian (në shumës ''(disa) italianësh''), jo të dallohet biografia si italiane, sepse biografia është term abstrakt në vetvete... . Nuk e di nëse ti i bën nga nxitimi këto ndryshime apo nëse nuk e kupton mirë nuancën që këto kanë në shqipen standarde. Uroj të kesh marrë konsensus nga adminë të tjerë për këto. Të lutem mendoje me kujdes thelpin, dhe ndjesë për mënyrën e drejtëpërdrejtë të të thënit të gjërave... por kështu jam unë. [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:51 (CET) :Çka mundem me të ndihmu konkretisht? - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:59 (CET) ::Po të them që (1) '''nuk shkon ndryshimi''' që po bën dhe që ke bërë me emrat e këtyre kategorive. Dhe '''(2)''' po të pyes, '''a ke marrë konsensus më para'''? Nëse nuk e ke marrë konsensusin të lutem hape vet si RfC, pra kërkesë për konsensus... por unë po ta them, sepse ta argumentova, nuk shkon në shqip, dhe jam i sigurt që nuk ke për ta marrë sepse nuk shkon në shqip at ndryshim që po bën. Kuptoje drejtë. Flm [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 24 mars 2026 17:03 (CET) :::Nuk e kuptove pyetjen që e shtrova. Mirëmbetsh. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 17:08 (CET) ::::Mendoj që në shumicën e rasteve termi i duhur është ''biografi popullsie'', pra biografi për individë nga kombësia në fjalë. Biografi shqiptare/italine etj. do të mund të përdorej vetëm në rastet kur bëhet fjalë për libra ose artikuj biografikë të njohura në gjuhët përkatëse, fenomen disi më i rrallë që s'besoj të ketë kategori të veçantë në projekte wiki. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 25 mars 2026 02:44 (CET) :::::Nëse beson se kështu është gabim, atëherë zhvendose përsëri, atë dhe kategoritë për biografi tjera. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 22 maj 2026 18:09 (CEST) == Undeletion of the article [[Boris Perçatkin]] == Hello. This article was deleted by {{u|Johannnes89}} following [[:meta:Steward requests/Miscellaneous#Discussion on Using AI to Translate Wikipedia Articles|the discussion on Meta-Wiki]]. The discussion concerned the deletion of translations that had not undergone editorial review. However, the article on this wiki was marked as patrolled by you that is it had passed such a review and was deleted in error. Therefore, I ask you to undelete it. [[Përdoruesi:Asorev|Asorev]] ([[Përdoruesi diskutim:Asorev|diskutimet]]) 6 tetor 2026 14:57 (CEST) :The user forgot to mention that he copy+pasted AI generated translations of the same article to 100+ wikis without knowing the language and reviewing the AI output. The discussion linked above proves that their AI model made obvious mistakes in some languages. That’s an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/] and the reason why I‘ve deleted the article across global sysop wikis. Of course local admins may restore the article if their AI text happens to be of good/acceptable quality in this wiki. Most wikis don't use the review feature as an explicit statement that the entire article content has been checked, but rather that they didn’t see obvious vandalism. Don’t know how this is handled at sqwiki but you can’t just interpret the "review" click as "someone has confirmed my page is good" on any wiki. [[Përdoruesi:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Përdoruesi diskutim:Johannnes89|diskutimet]]) 6 tetor 2026 20:05 (CEST) ::Yes, I interpret the "review" click as "someone has confirmed my page is good". I disagree with you that I can't do this. The local admin will settle the matter between us. [[Përdoruesi:Asorev|Asorev]] ([[Përdoruesi diskutim:Asorev|diskutimet]]) 6 tetor 2026 20:15 (CEST) :::The deletion is acceptable in such cases, i don't see a good reason to restore it, since it looks like it was posted in a rushed way in many wikis which is not acceptable. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 tetor 2026 02:48 (CEST) == Ndihmë == Pershendetje Leutrim. Me udhezim te Klein Muçit, artikullin [[Adolf Hitleri]] e kandidova si artikull te perkryer. Do ta vleresoja voten tende pro. Ose, nese mundesh, ta permiresosh artikullin sipas votes se Kleinit. Falemners. --[[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 11 tetor 2026 14:05 (CEST) :Përshëndetje Dielind, pasi nuk është e udhës të diktohet vota e dikujt, mund të kërkohet votim. Unë siç të pata thënë më parë nuk kisha për një kohë në fokus disa nga hapësirat te faqja kryesore, për shkak të kohës së kufizuar se kam dhe angazhime në punë, kur të merrem me atë pjesë do i votoj të gjitha njëheri, se ka dhe një proces rivlerësimi etj.. është pak më e komplikuar se thjesht votimi, duhet rishqyrtuar gjendja e faqeve një nga një në detaje. Jemi zgjeruar me procese të shumta e tani kemi filluar t'i përfundojmë ato kryesoret, që më pas të lirohemi e të jemi më përgjigjës ndaj kërkesave. Faleminderit për shkrimin e punë të mbarë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 tetor 2026 15:59 (CEST) == Kërkesë për shqyrtimin e një redaktimi te [[George Soros]] == Përshëndetje! Kam bërë një redaktim te artikulli «George Soros» më 19 tetor 2026. Kam shtuar disa informacione, por tani dyshoj se ato mund të mos jenë të vërteta. Teksti nuk shfaqet më në artikullin aktual, por ende duket te faqja e ndryshimeve. Ju lutem, a mund ta shqyrtoni redaktimin tim dhe të më tregoni nëse mund të fshihet nga historiku publik, sipas rregullave të Wikipedia-s? Faleminderit për ndihmën! [[Speciale:Kontributet/~2026-55971-13|~2026-55971-13]] ([[Përdoruesi diskutim:~2026-55971-13|talk]]) 19 tetor 2026 14:58 (CEST) :Përshëndetje, a jeni ti dhe @[[Përdoruesi:Materialedukimi|Materialedukimi]], i njëjti përdorues?. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 21 tetor 2026 08:07 (CEST) == Vijimi i kërkesës së arkivuar për artikullin [[Amedeo Baçi]] == Përshëndetje Leutrim.P, Ju falënderoj për ndërhyrjen tuaj të 24 shtatorit në kërkesën për rishikimin e grisjes së artikullit “Amedeo Baçi”, tashmë te [[Wikipedia e Ankesave/Arkivi 4#Kërkesë për rishikimin e grisjes së artikullit Amedeo Baçi|Arkivi 4]], dhe për paraqitjen e përmbajtjes e të referencave për shqyrtim. Nga diskutimi nuk e kam të qartë nëse kërkesa konsiderohet e mbyllur apo nëse mbetet i mundur shqyrtimi i saj. A mund të më udhëzoni për hapin konkret pasues dhe të më tregoni nëse nevojitet ndonjë material shtesë nga ana ime? Siç kam deklaruar, jam subjekti i artikullit dhe kam konflikt interesi. Nuk do ta rikrijoj vetë artikullin; vlerësimin e burimeve dhe të përshtatshmërisë për botim ia lë komunitetit. Faleminderit për kohën dhe ndihmën tuaj. [[Përdoruesi:Amedeo Baci|Amedeo Baci]] ([[Përdoruesi diskutim:Amedeo Baci|diskutimet]]) 22 tetor 2026 19:43 (CEST) :Përshëndetje, [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Amedeo_Ba%C3%A7i&action=edit&redlink=1 grisja] është kryer nga administrator tjetër. Arsyeja e grisjes ishte; ''Vetëpromovimi ndalohet [[WP:JOPROMO]]''. @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], nëse do mundje t'i japësh përdoruesit një përgjigje përfundimtare pasi ai të kishte [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Zyra_e_Ankesave/Arkivi_4#K%C3%ABrkes%C3%AB_p%C3%ABr_rishikimin_e_grisjes_s%C3%AB_artikullit_Amedeo_Ba%C3%A7i kontaktuar sërish në lidhje me çështjen te Zyra e Ankesave] ku nuk kishte marrë një përgjigje. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 10:17 (CEST) == Votomati == Përshëndetje! Të ftoj të provosh Votomatin, një vegël për të votuar dhe mbyllur me lehtësi diskutimet në faqet e rëndësishme të komunitetit. Aktivizoje te [[Speciale:Parapëlqimet#mw-prefsection-gadgets]], e fundit në radhë. Nëse nuk gabohem, kjo ka qenë një kërkesë e jotja kohë më parë për sa i përket votimeve. Për këtë lajmërova dhe në Kuvend por mbase nuk e ke vënë re. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 28 tetor 2026 01:35 (CET) :E shtova, s'më ka rënë rasti ende ta përdori, do e kem parasysh si vegël shtesë, lehtësime të tilla ndihmojnë.😃 - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 30 tetor 2026 00:00 (CET) gy5nmythi1g8ynkfs817d0qyrk6l4ti 3060484 3060480 2026-10-29T23:24:35Z Klein Muçi 52109 /* Votomati */ Përgjigje 3060484 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Përdoruesi diskutim:Leutrim.P/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1MB |archiveheader = {{Archives}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 0 }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Artikujt në lidhje me kronologjinë == [[:Kategoria:Vite]] është e mbushur me artikuj bosh. Po kështu janë dhe [[:Kategoria:Dhjetëvjeçarë]], [[:Kategoria:Shekuj]] e [[:Kategoria:Mijëvjeçarë]]. Shumë prej atyre artikujve janë krijuar vite më parë në mënyrë masive me shpresën se do të mbusheshin me përmbajtje me kalimin e kohës, gjë e cila, fatkeqësisht, nuk ndodhi kurrë. Nuk jam i sigurt cila është mënyra e duhur për ta trajtuar këtë problem pasi, ç'është e vërteta, bëhet fjalë për artikuj që i ka pothuajse çdo projekt wiki e do të ishte humbje thjesht të fshiheshin por duhet pak vëmendje drejt [[:Kategoria:Kronologji]] në tërësi dhe artikujve e nënkategorive të listuara në të. Mendova ta përmendja rikujtuar nga auditimi që u krye te artikujt-lista. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 23 mars 2026 22:47 (CET) :Së pari, kategoritë nuk duhet të shkruhen me numra romakë!? Nëse ka raste ku janë përdorur, ato duhen zhvendosur. :Kategoritë për vitet duhet të krijohen vetëm në formë dhjetëvjeçare, si p.sh.: Vitet 1900, Vitet 1910, dhe jo të ketë kategori për secilin vit veçmas. :Çfarë do të fshija menjëherë (të listuara nga lart>poshtë sipas sasisë për grisje): :Të gjitha kategoritë që tregojnë vitet vetëm si numër, p.sh. [[:Kategoria:1990]], dhe do të mbaheshin vetëm në këtë formë: [[:Kategoria:Vitet 1990]]. :Te [[:Kategoria:Shekuj]] → Faqet në kategorinë “Shekuj”, do të grisja 41 faqet (p.sh. Shekulli 1, Shekulli 2, etj.). :Te [[:Kategoria:Dhjetëvjeçarë]] → Faqet në kategorinë "Dhjetëvjeçarë" te grisen 195 artikujt. :Te [[:Kategoria:Muaj]] → Faqet në Nënkategoritë te grisen 365+ artikujt. :Te [[:Kategoria:Vite]] → Nënkategoritë, do të grisja të gjithë artikujt dhe kategoritë që janë vetëm numra, si “32”, “706” etj., edhe pse më vjen keq që kemi të bëjmë me një sasi të konsiderueshme faqesh, gjithsej 2456. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 01:40 (CET) :@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], @[[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 01:44 (CET) ::Unë do të sugjeroja të shikonim kategoritë homologe në EnWiki (ose dhe në gjuhë të tjera) përpara se të vepronim. Emërtimi i kategorive është çështje e lehtë për t'u zgjidhur. Problemi është te artikujt në to që 80% janë bosh. Propozimi im fillestar ishte që t'i kalonim për votim te [[WP:FG]] por pastaj pashë që bëhej fjalë për artikuj që ekzistonin në shumicën e gjuhëve të botës (me qindra në fakt). Në këto kushte do të ishim nga të paktat përjashtime dhe për më tepër do të krijonim një sistem kaotik për sa i përket kronologjisë/historisë ku do të kishim vetëm vite e shekuj rastësorë me kapërcime të mëdha. Këtu mbeta në dilemë për vete e nuk jam i sigurt ç'të propozoj më tutje prandaj e hodha për diskutim. Idealisht do të ishte mirë të ndërrmenim një aktivitet fizik për të plotësuar me përmbajtje faqet boshe, mbase me ndonjë universitet në lidhje me histori-gjeografinë por kjo është më e lehtë të thuhet se sa të bëhet. ::Fakti është që librat, artikujt-lista, vitet dhe artikujt për komunat e Francës e disa shtete të tjera u ndërtuan masivisht këtu e 20 vite më parë me anë të mjeteve automatike të kohës për t'i dhënë formë projektit por ndër vite mbetën pa shumë redaktime. Nga këto, dy të parat i kishim marrë në trajtim tashmë, kështu që mbeteshin të preknim dy të fundit. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 mars 2026 02:43 (CET) :::[[:Kategoria:Muaj]] është gjithashtu një tjetër kategori e kronologjisë që meriton vëmendje. Se kishim harruar ta përmendnim më sipër. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 mars 2026 14:56 (CET) ::::@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], unë jam për grisje në këtë rast, për materialet multimediale të ngarkuara lokalisht dhe për artikujt-lista në parim. Nuk mund të bëjmë plane për përditësimin e 30+ mijë artikujve, le t’i rikrijojmë më vonë nëse kanë rëndësi. Ne po ecim mirë me shtimin e artikujve të rinj dhe vendosëm t'i mbajmë artikujt e librave të cilët poashtu duhen zgjeruar. Ai sistem parasheh, p.sh, që nëse krijojmë një artikull për secilën ditë nga viti 0 deri sot, do të duheshin gjithsej rreth 739,490 artikuj, pa llogaritur të tjerë faktorë, kjo është e pamundur. Nuk mund të kemi një plan të pafundëm kur jemi të kufizuar në qindra aspekte, në njëfar forme është dhe padrejtësi nëse mban mbi 10+ mijë artikuj bosh, e njëkohësisht grisë artikujt e rinj ''se janë jashtë kritereve''. Plan shumë i madh e standard i dyfishtë. Unë jam për grisje si më lartë të propozohet në FG, nëse dhe të tjerët janë për mbajtje, sido që të vendoset nuk ka problem. Çështjen për komunat e Francës e lëmë për më vonë. S'jam i zoti me aktivizëm fizik nëpër fakultete, edhe ajo i ka sfidat, kufizimet e vështirësitë e veta, ndoshta përmes WoALUG mund të bëni diçka konkrete për zgjerimin e artikujve të librave. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 25 mars 2026 02:39 (CET) Pashë që kishe shtuar për rikujtesë vetjake auditimin e kategorive të komunave të Francës, mbase nga diskutimi që patëm te [[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P#Artikujt në lidhje me kronologjinë]]. Për ta pasur listën e plotë të shteteve komunat e të cilave janë shtuar masivisht në të shkuarën duhen përmendur dhe [[:Kategoria:Njësi administrative në Spanjë|ato të Spanjës]] e [[:Kategoria:Komuna në Norvegji|ato të Norvegjisë]]. Nëse shtojmë këtu dhe artikujt te [[:Kategoria:Monumente kulturore në Shqipëri]] dhe ato te [[:Kategoria:Monumente kulturore në Kosovë]] kemi një listë të plotë të artikujve që janë ndërtuar në mënyrë masive në të shkuarën në mënyra të automatizuara ose gjysmë të automatizuara (të paktën me sa kam rastisur unë gjithë këto kohë). E ndërsa artikujt e cunguar te kategoritë për monumentet e kulturës në Shqipëri e Kosovë marrin vetvetiu vëmendje hera-herës prej tematikës e për pasojë zgjerohen, shumica e artikujve të komunave të Francës, Spanjës e Norvegjisë gjenden në trajtën e tyre nistore të cunguar. Thënë të gjitha këto, unë nuk besoj se duhet të veprojmë me grisje masive në këto raste, njëlloj siç nuk vepruam për librat. Cila është rruga e duhur fatkeqësisht nuk e di por mendova që duhet cekur diku ekzistenca e këtyre kategorive e gjeneza e tyre që të kihet parasysh për çdo rast. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:02 (CEST) :@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], E tërhoqa tekstin. Për mua është kritike kryerja e procesimit të artikuj-lista, e nëse vendosim edhe të viteve edhe atë.. Pastaj të kalojmë në uljen në 0 të numrit të listës së Faqeve të pashqyrtuara. Nuk pashë të kesh shkruar një përgjigje në lidhje me Artikujt në lidhje me kronologjinë. Ato për komunat spo i prekë fare. Të lëmë diçka edhe për adminët e tjerë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:15 (CEST) ::Pa problem. Nuk shkrova pasi siç thashë, nuk jam i sigurt si të veprohet në lidhje me to e s'di ç'të shtoj përtej dhënies së informacionit në mënyrë të përgjithshme. U përpoqa të shkruaj çdo gjë që di mbi temën e artikujve të krijuar masivisht nga e shkuara që të jetë diku si informacion për administratorët e rinj që janë aktivë e do të vijnë. Përtej kësaj, realisht s'di ç'të sugjeroj më tepër. Mbase duhen thërritur për mendim përdorues të tjerë. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 prill 2026 20:23 (CEST) :::Nëse keni ndonjë ide, si t'ia bëjmë. Unë tashmë ja hodha një sy rastit, por Klein thotë se duhen mbajtur, nëse mund të shprehni opinionin tuaj si do duhej të trajtoheshin, kurdo që keni kohë.. etiketoni dhe të tjerë, bëhet fjalë për sasi shumë të madhe artikujsh. @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], @[[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]], @[[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]]. --- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 6 prill 2026 02:43 (CEST) ::::Unë mendimin tim e shpreha më sipër, jam më tepër tek selektiviteti sipas rastit jo të gjithë duhen mbajtur, nëse shumica është pro për tu mbajtur atherë dakort. [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 6 prill 2026 12:12 (CEST) :::::@[[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]], në cilin vend ke shprehur mendimin?! A do të thotë se jeni i njëjti person ti dhe Kleini? Apo edhe mund t'e kem arkivuar atë pjesë gabimisht. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 prill 2026 00:45 (CEST) ::::::Nuk e lexova nga fillimi pjesën këtu , e ngatërrova me diskutimin e mëhershem për njohushmërinë e Ermal Beqirit. Ndjesë. Sa për këtë temë këtu mendoj të shihen dhe wikit e tjera si shenbull dhe ti adoptojmë këtu. [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 7 prill 2026 00:54 (CEST) :::::::Të kuptoj. Edhe ajo është një mundësi për të bërë zgjidhje. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 prill 2026 01:39 (CEST) == Pastrimi i skedave == Përshëndetje! Padashje kisha arkivuar diskutimin ku më kishe shkruar së fundmi për çështjen e skedave. Mendova të të përgjigjem në një diskutim të ri, pa rikthyer të vjetrin. Nuk ka ndryshime pasi përdoruesi kyç që është marrë me atë punë dhe gëzon njohje të mirë të licensave nuk është bërë i gjallë. Plani im është që të përfundojmë çështjen e automoderatorit (i cili po përparon goxha dhe duhet të jetë gati për të nisur punë së shpejti [[phab:T420450]]) dhe 2000 gabimet e fundit në kod te [[Special:LintErrors]] dhe pastaj t'i shkruaj personalisht atij e nëse nuk përgjigjet të mundohem të gjej zgjidhje alternative, ndoshta duke gjetur ndonjë përdorues tjetër që mund të ndihmojë nga Commons, ose në ndonjë mënyrë tjetër. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 18 maj 2026 12:21 (CEST) :Nëse mund t'i jepet përparësi do ishte mirë, pasi sidoqoftë ato që s'kanë licensim deri tani do grisen të gjitha, ka filluar para shumë kohësh, le të përmbyllet sa më shpejt. Nëse mund ti shkruaje tani, e nëse s'përgjigjet atëherë një kërkesë brenda javës në Commons! - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 19 maj 2026 00:31 (CEST) ::E mirëkuptoj plotësisht vullnetin tënd për ta përmbyllur si çështje (pasi, siç mendoj se e di, jam nismëtar te ajo çështje) por fatkeqësisht tema në fjalë ka disa kompleksitete që duhen trajtuar me kujdes nëse duam t'i japim zgjidhjen e duhur. Shumë fotografi mund të ruhen në Commons përpara se të fshihen. Por për ta bërë këtë duhen studiuar me radhë e t'i gjenden licensat përkatëse. Kjo ka qenë pika që deri herën e fundit ka ndihmuar ai përdoruesi i huaj (jo shqiptar) duke gjetur licensat përkatëse pas hulumtimit për çdo fotografi dhe duke u kujdesur për procesin e eksportimit në Commons (përdoruesi në fjalë kishte zhvilluar dhe robotë që ndihmonin me këtë proces). Gjithashtu, pasi procesi të përfundonte, do të duhej të bëhej një shkrim i mirë i rregulloreve në lidhje me licensat e ligjet shqiptare në mënyrë që të mund të rihapnim ngarkimin lokal të materialeve sërish pas më shumë se 10 viteve. Kjo përsëri do të kërkonte ndihmë nga një përdorues i aftë te çështjet e licensave. Për të gjitha këto, nuk është aq e lehtë të gjesh dikë si vullnetar që pranon të ndihmojë të hulumtojë qindra fotografi të vjetra nga një projekt i huaj dhe më pas merret dhe me përpilimin e rregulloreve përkatëse për të. Dhe nëse do të gjendej lehtësisht, vetë puna do të ishte goxha e ngadaltë për shkak të faktorëve të mësipërm. Rasti i përdoruesit që erdhi të na ndihmonte ishte i veçantë pasi përdoruesi në fjalë merrej specifikisht me këtë punë dhe u ofrua vetë të ndihmonte. Do të përpiqem të komunikoj me të por gjithsesi do të jetë një proces i ngadaltë. Fatkeqësisht aktiviteti im në Wikipedia pakësohet ndjeshëm gjatë periudhës verore kështu që kjo do të ndikojë ca në këtë drejtim. Por pa dëshpërim, bëhet fjalë për materiale që kanë mbi 10 vite aty. Mund të presin dhe pak. :) - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 27 maj 2026 14:36 (CEST) :::E di që je nismëtar, të mundohemi t'i përfundojmë ca punë, jo domosdoshmërisht këtë në veçanti, po mundohem t'i shtyj të gjitha drejt përfundimit, të kalojmë në shkallë të tjera. Besoj se mund të presin dhe pak! Shpresoj të gjindet dikush që do ndihmojë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 qershor 2026 03:20 (CEST) == Occultus == Përshëndetje, si kaloni, kisha një pyetje konkrete për ju, si ka mundësi që jeni përfaqësues/e të WoALUG dhe faqja juaj e përdoruesit është bosh, nuk ka as të dhëna bazike se nga je (AL/KS/tjetër..) apo qfarë përfaqëson dhe cila është pozita/roli juaj në WoALUG. Të paktën të shkruaj që jeni pjesëtarë/përfaqësues të organizatës.. Mirë që ne jemi vullnetarisht (pa përfitime) duke kontribuar për shumë vite, por nga ana juaj më duket paksa komike, që nuk e keni një stampë ose përshkrim të shkurtër, dhe ne si vullnetarë të gjithë kemi bërë njëfar prezantimi në komunitet apo jo?! Nëse kërkesa ime ju tingëllon absurde, na ndriqoni! Të dy zyrat (vendndodhjet) tuaja, është mirë të kenë nga 1 llogari administratori një në Shqipëri dhe tjetra llogari në Kosovë, për arsye të aktiviteteve, duke qenë se Vyolltsa tashmë mori privilegje, nëse ndonjëri nga adminët ekzistues veç nuk është pjesë e juaja, ju inkurajoj ta propozoni edhe ju një kur të jetë momenti i duhur. Me respekt për angazhimin tuaj fisnik, Trimi. - @[[Përdoruesi:Ritamaliqi|Ritamaliqi]], @[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]], @[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]], @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 12 maj 2026 00:06 (CEST) :Pershendetje @[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] dhe te tjeret, jo tema me relevante per kete diskutim por sidoqofte. Puna si staf/bord ne WoALUG dhe priviligjet a administratorit na nxjerrin probleme per shkak se njerezit asociojne pastaj organizaten me editimet ne wiki qe gjithmone jane pergjegjesi individuale, dhe realisht per punen tone nuk na duhen. Bordin/stafin aktual te WoALUG mund ta shikoni ne kete [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group faqe] (anglishtja zakonisht eshte me e fresket). Çfare na ndihmon shume eshte roli i Rishikuesi per shkak te punes qe bejme me kontribues te rinj, momentalisht kjo aplikohet per @[[Përdoruesi:Eraqena|Eraqena]], @[[Përdoruesi:Margott|Margott]] dhe mua (momentalisht i kam por me tendenca per t'mi hequr :) ). Flm! [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 27 maj 2026 12:09 (CEST) ::Në atë rast nëse vet kërkoni të mbani pavarësinë e organizatës, me mospërfshirje, mund edhe të qëndroni pa privilegje administratori, siç dihet, edhe nga adminët kërkohen detyra (goals) vjetore që duhen arritur në afate të caktuara dhe aktivitet i lartë. Flm për lidhjen e WoALUG. @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], si mund të veprojmë tutje për dhënie privilegjesh (të Rishikuesit) për disa llogari që përdoren rregullisht nga anëtarët kryesorë të WoALUG, që të mos pengohet veprimtaria e tyre.. Dhe në përshkrimin e ndryshimit të privilegjeve të ceket se janë anëtarë të WoALUG.. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 27 maj 2026 18:58 (CEST) == Ndryshime të çuditshme == Të shof që bën disa ndryshime të çuditshme, si ky këtu: https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Jiang_Xueqin&curid=397472&diff=2913173&oldid=2913003 Tani po shoh që e ke bërë edhe me kategori të tjera. Së pari dua të të vë në dukje që ky ndryshim nga '''''Biografi shqiptarësh/kanadezësh/italianësh''''' --> '''''Biografi shqiptare/kanadeze/italiane''''' është shumë i gabuar. Nuk shkon fare. Tingëllon keq, dhe më rëndësishëm lë vend për ambiguitet, sepse psh të gjitha biografitë këtu në wikin tonë biografi shqiptare janë sepse biografia është e shkruar në shqip. Pra biografia duhet ti drejtohet CILËSISË/KARAKTERISTIKËS së subjektit, dhe subjekti në këtë rast dallohet si italian (në shumës ''(disa) italianësh''), jo të dallohet biografia si italiane, sepse biografia është term abstrakt në vetvete... . Nuk e di nëse ti i bën nga nxitimi këto ndryshime apo nëse nuk e kupton mirë nuancën që këto kanë në shqipen standarde. Uroj të kesh marrë konsensus nga adminë të tjerë për këto. Të lutem mendoje me kujdes thelpin, dhe ndjesë për mënyrën e drejtëpërdrejtë të të thënit të gjërave... por kështu jam unë. [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:51 (CET) :Çka mundem me të ndihmu konkretisht? - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:59 (CET) ::Po të them që (1) '''nuk shkon ndryshimi''' që po bën dhe që ke bërë me emrat e këtyre kategorive. Dhe '''(2)''' po të pyes, '''a ke marrë konsensus më para'''? Nëse nuk e ke marrë konsensusin të lutem hape vet si RfC, pra kërkesë për konsensus... por unë po ta them, sepse ta argumentova, nuk shkon në shqip, dhe jam i sigurt që nuk ke për ta marrë sepse nuk shkon në shqip at ndryshim që po bën. Kuptoje drejtë. Flm [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 24 mars 2026 17:03 (CET) :::Nuk e kuptove pyetjen që e shtrova. Mirëmbetsh. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 17:08 (CET) ::::Mendoj që në shumicën e rasteve termi i duhur është ''biografi popullsie'', pra biografi për individë nga kombësia në fjalë. Biografi shqiptare/italine etj. do të mund të përdorej vetëm në rastet kur bëhet fjalë për libra ose artikuj biografikë të njohura në gjuhët përkatëse, fenomen disi më i rrallë që s'besoj të ketë kategori të veçantë në projekte wiki. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 25 mars 2026 02:44 (CET) :::::Nëse beson se kështu është gabim, atëherë zhvendose përsëri, atë dhe kategoritë për biografi tjera. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 22 maj 2026 18:09 (CEST) == Undeletion of the article [[Boris Perçatkin]] == Hello. This article was deleted by {{u|Johannnes89}} following [[:meta:Steward requests/Miscellaneous#Discussion on Using AI to Translate Wikipedia Articles|the discussion on Meta-Wiki]]. The discussion concerned the deletion of translations that had not undergone editorial review. However, the article on this wiki was marked as patrolled by you that is it had passed such a review and was deleted in error. Therefore, I ask you to undelete it. [[Përdoruesi:Asorev|Asorev]] ([[Përdoruesi diskutim:Asorev|diskutimet]]) 6 tetor 2026 14:57 (CEST) :The user forgot to mention that he copy+pasted AI generated translations of the same article to 100+ wikis without knowing the language and reviewing the AI output. The discussion linked above proves that their AI model made obvious mistakes in some languages. That’s an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/] and the reason why I‘ve deleted the article across global sysop wikis. Of course local admins may restore the article if their AI text happens to be of good/acceptable quality in this wiki. Most wikis don't use the review feature as an explicit statement that the entire article content has been checked, but rather that they didn’t see obvious vandalism. Don’t know how this is handled at sqwiki but you can’t just interpret the "review" click as "someone has confirmed my page is good" on any wiki. [[Përdoruesi:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Përdoruesi diskutim:Johannnes89|diskutimet]]) 6 tetor 2026 20:05 (CEST) ::Yes, I interpret the "review" click as "someone has confirmed my page is good". I disagree with you that I can't do this. The local admin will settle the matter between us. [[Përdoruesi:Asorev|Asorev]] ([[Përdoruesi diskutim:Asorev|diskutimet]]) 6 tetor 2026 20:15 (CEST) :::The deletion is acceptable in such cases, i don't see a good reason to restore it, since it looks like it was posted in a rushed way in many wikis which is not acceptable. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 tetor 2026 02:48 (CEST) == Ndihmë == Pershendetje Leutrim. Me udhezim te Klein Muçit, artikullin [[Adolf Hitleri]] e kandidova si artikull te perkryer. Do ta vleresoja voten tende pro. Ose, nese mundesh, ta permiresosh artikullin sipas votes se Kleinit. Falemners. --[[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 11 tetor 2026 14:05 (CEST) :Përshëndetje Dielind, pasi nuk është e udhës të diktohet vota e dikujt, mund të kërkohet votim. Unë siç të pata thënë më parë nuk kisha për një kohë në fokus disa nga hapësirat te faqja kryesore, për shkak të kohës së kufizuar se kam dhe angazhime në punë, kur të merrem me atë pjesë do i votoj të gjitha njëheri, se ka dhe një proces rivlerësimi etj.. është pak më e komplikuar se thjesht votimi, duhet rishqyrtuar gjendja e faqeve një nga një në detaje. Jemi zgjeruar me procese të shumta e tani kemi filluar t'i përfundojmë ato kryesoret, që më pas të lirohemi e të jemi më përgjigjës ndaj kërkesave. Faleminderit për shkrimin e punë të mbarë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 tetor 2026 15:59 (CEST) == Kërkesë për shqyrtimin e një redaktimi te [[George Soros]] == Përshëndetje! Kam bërë një redaktim te artikulli «George Soros» më 19 tetor 2026. Kam shtuar disa informacione, por tani dyshoj se ato mund të mos jenë të vërteta. Teksti nuk shfaqet më në artikullin aktual, por ende duket te faqja e ndryshimeve. Ju lutem, a mund ta shqyrtoni redaktimin tim dhe të më tregoni nëse mund të fshihet nga historiku publik, sipas rregullave të Wikipedia-s? Faleminderit për ndihmën! [[Speciale:Kontributet/~2026-55971-13|~2026-55971-13]] ([[Përdoruesi diskutim:~2026-55971-13|talk]]) 19 tetor 2026 14:58 (CEST) :Përshëndetje, a jeni ti dhe @[[Përdoruesi:Materialedukimi|Materialedukimi]], i njëjti përdorues?. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 21 tetor 2026 08:07 (CEST) == Vijimi i kërkesës së arkivuar për artikullin [[Amedeo Baçi]] == Përshëndetje Leutrim.P, Ju falënderoj për ndërhyrjen tuaj të 24 shtatorit në kërkesën për rishikimin e grisjes së artikullit “Amedeo Baçi”, tashmë te [[Wikipedia e Ankesave/Arkivi 4#Kërkesë për rishikimin e grisjes së artikullit Amedeo Baçi|Arkivi 4]], dhe për paraqitjen e përmbajtjes e të referencave për shqyrtim. Nga diskutimi nuk e kam të qartë nëse kërkesa konsiderohet e mbyllur apo nëse mbetet i mundur shqyrtimi i saj. A mund të më udhëzoni për hapin konkret pasues dhe të më tregoni nëse nevojitet ndonjë material shtesë nga ana ime? Siç kam deklaruar, jam subjekti i artikullit dhe kam konflikt interesi. Nuk do ta rikrijoj vetë artikullin; vlerësimin e burimeve dhe të përshtatshmërisë për botim ia lë komunitetit. Faleminderit për kohën dhe ndihmën tuaj. [[Përdoruesi:Amedeo Baci|Amedeo Baci]] ([[Përdoruesi diskutim:Amedeo Baci|diskutimet]]) 22 tetor 2026 19:43 (CEST) :Përshëndetje, [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Amedeo_Ba%C3%A7i&action=edit&redlink=1 grisja] është kryer nga administrator tjetër. Arsyeja e grisjes ishte; ''Vetëpromovimi ndalohet [[WP:JOPROMO]]''. @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], nëse do mundje t'i japësh përdoruesit një përgjigje përfundimtare pasi ai të kishte [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Zyra_e_Ankesave/Arkivi_4#K%C3%ABrkes%C3%AB_p%C3%ABr_rishikimin_e_grisjes_s%C3%AB_artikullit_Amedeo_Ba%C3%A7i kontaktuar sërish në lidhje me çështjen te Zyra e Ankesave] ku nuk kishte marrë një përgjigje. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 10:17 (CEST) == Votomati == Përshëndetje! Të ftoj të provosh Votomatin, një vegël për të votuar dhe mbyllur me lehtësi diskutimet në faqet e rëndësishme të komunitetit. Aktivizoje te [[Speciale:Parapëlqimet#mw-prefsection-gadgets]], e fundit në radhë. Nëse nuk gabohem, kjo ka qenë një kërkesë e jotja kohë më parë për sa i përket votimeve. Për këtë lajmërova dhe në Kuvend por mbase nuk e ke vënë re. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 28 tetor 2026 01:35 (CET) :E shtova, s'më ka rënë rasti ende ta përdori, do e kem parasysh si vegël shtesë, lehtësime të tilla ndihmojnë.😃 - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 30 tetor 2026 00:00 (CET) ::Funksionon te të gjitha faqet komunitare si FG, AM/AP, Administrata, etj. Madje dhe nëpërmjet dritareve të Kuvendit e së shpejti dhe brenda dritareve të vetë faqeve. Kombinuar me Smallem që kujdeset për të ekzektuar veprimet pas votimeve, tashmë çdo gjë kryhet vetëm me një buton. Pas aktivizimit, provo të shikosh diskutimet e hapura te cilado nga faqet e do të vësh re që ke një mundësi të re votimi. Më thuaj nëse vë re probleme gjatë përdorimit. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 30 tetor 2026 00:24 (CET) g4eaz7tk3h2j8vy617ccee8n12fxg13 4 327521 3060513 3058940 2026-10-30T04:18:08Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Wikipedia:Buletini Teknik]] 3060513 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A new preference, “Enable limited width mode”, has been added to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|Vector 2022 skin]]. The preference is also available as a toggle on every page if your monitor is 1600 pixels or wider. It allows for increasing the width of the page for logged-out and logged-in users. [https://phabricator.wikimedia.org/T319449] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-29|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-12-01|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]). * Mathematical formulas shown in SVG image format will no longer have PNG fall-backs for browsers that don't support them. This is part of work to modernise the generation system. Showing only PNG versions was the default option until in February 2018. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/3BGOKWJIZGL4TC4HJ22ICRU2SEPWGCR4/][https://phabricator.wikimedia.org/T311620][https://phabricator.wikimedia.org/T186327] * On [[phab:P40224|some wikis]] that use flagged revisions, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs#Special:Contributions|a new checkbox will be added]] to Special:Contributions that enables you to see only the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]] by a user. [https://phabricator.wikimedia.org/T321445] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change early next week at [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train#Wednesday group1 wikis] (but not Wikimedia Commons or Meta-Wiki). This change improves the accessibility of content, and makes it easier to write related CSS. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 nëntor 2022 21:02 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24114342 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Join the Coolest Tool Award 2022: Friday, Dec 16th, 17:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/> The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Wikimedia Coolest Tool Award]] will happen online on [https://zonestamp.toolforge.org/1671210028 Friday 16 December 2022 at 17:00 UTC]! This award is highlighting software tools that have been nominated by contributors to the Wikimedia projects. The ceremony will be a nice moment to show appreciation to our tool developers and maybe discover new tools! [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Read more about the livestream and the discussion channels.]] Thanks for joining! -[[m:User:SSapaty (WMF)|Komla]] <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5 dhjetor 2022 19:53 (CET) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24059435 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Wikisources use a tool called ProofreadPage. ProofreadPage uses OpenSeadragon which is an open source tool. The OpenSeadragon JavaScript API has been significantly re-written to support dynamically loading images. The functionality provided by the older version of the API should still work but it is no longer supported. User scripts and gadgets should migrate over to the newer version of the API. The functionality provided by the newer version of the API is [[mw:Extension:Proofread_Page/Page_viewer#JS_API|documented on MediaWiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098][https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:Proofread_Page/Edit-in-Sequence] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 dhjetor 2022 01:40 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24151590 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * An [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|A/B test has begun]] at 15 Wikipedias for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools on mobile]]. Half of the editors on the [[mw:Reading/Web/Mobile|mobile web site]] will have access to the {{int:discussiontools-replybutton}} tool and other features. [https://phabricator.wikimedia.org/T321961] * The character <code>=</code> cannot be used in new usernames, to make usernames work better with templates. Existing usernames are not affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T254045] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] to [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers|show discussion metadata below section headings]] will be inserted after these headings, not inside of them. This change improves the accessibility of discussion pages for screen reader software. [https://phabricator.wikimedia.org/T314714] '''Events''' * The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award]] will happen online on [https://zonestamp.toolforge.org/1671210002 Friday 16 December 2022 at 17:00 UTC]! The event will be live-streamed on YouTube in the [https://www.youtube.com/user/watchmediawiki MediaWiki channel] and added to Commons afterwards. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 dhjetor 2022 00:34 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24216570 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 9 January 2023. '''Recent changes''' * On a user's contributions page, you can filter it for edits with a tag like 'reverted'. Now, you can also filter for all edits that are not tagged like that. This was part of a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T119072] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new function has been used for gadget developers to add content underneath the title on article pages. This is considered a stable API that should work across all skins. [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core_modules#addSubtitle|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316830] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[test2wiki:|One of our test wikis]] is now being served from a new infrastructure powered by [[w:Kubernetes|Kubernetes]] ([[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more]]). More Wikis will switch to this new infrastructure in early 2023. Please test and let us know of any issues. [https://phabricator.wikimedia.org/T290536] '''Problems''' * Last week, all wikis had no edit access for 9 minutes. This was caused by a database problem. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2022-12-13_sessionstore] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week or next week. * The word "{{int:discussiontools-replybutton}}" is very short in some languages, such as Arabic ("<bdi lang="ar">ردّ</bdi>"). This makes the {{int:discussiontools-preference-label}} button on talk pages difficult to use. An arrow icon will be added to those languages. This will only be visible to editors who have the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] turned on. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Status] [https://phabricator.wikimedia.org/T323537] '''Future changes''' * Edits can be automatically "tagged" by the system software or the {{int:Abusefilter}} system. Those tags link to a help page about the tags. Soon they will also link to Recent Changes to let you see other edits tagged this way. This was a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T301063] * The Trust & Safety tools team [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System/Timeline and Updates|have shared new plans]] for building the Private Incident Reporting System. The system will make it easier for editors to ask for help if they are harassed or abused. * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|Realtime Preview for Wikitext]] is coming out of beta as an enabled feature for every user of the 2010 Wikitext [[mw:Special:MyLanguage/Editor|editor]] in the week of January 9, 2023. It will be available to use via the toolbar in the 2010 Wikitext editor. The feature was the 4th most popular wish of the Community Wishlist Survey 2021. '''Events''' * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2023/Participate|register for the Wikimedia Hackathon 2023]], taking place on May 19–21 in Athens, Greece. You can also apply for a scholarship until January 14th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20 dhjetor 2022 00:59 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24258101 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can use tags to filter edits in the recent changes feed or on your watchlist. You can now use tags to filter out edits you don't want to see. Previously you could only use tags to focus on the edits with those tags. [https://phabricator.wikimedia.org/T174349] * [[Special:WhatLinksHere|Special:WhatLinksHere]] shows all pages that link to a specific page. There is now a [https://wlh.toolforge.org prototype] for how to sort those pages alphabetically. You can see the discussion in the [[phab:T4306|Phabricator ticket]]. * You can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thanks]] function on your watchlist and the user contribution page. [https://phabricator.wikimedia.org/T51541] * A wiki page can be moved to give it a new name. You can now get a dropdown menu with common reasons when you move a page. This is so you don't have to write the explanation every time. [https://phabricator.wikimedia.org/T325257] * [[m:Special:MyLanguage/Matrix.org|Matrix]] is a chat tool. You can now use <code>matrix:</code> to create Matrix links on wiki pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T326021] * You can filter out translations when you look at the recent changes on multilingual wikis. This didn't hide translation pages. You can now also hide subpages which are translation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T233493] '''Changes later this week''' * [[m:Special:MyLanguage/Real Time Preview for Wikitext|Realtime preview for wikitext]] is a tool which lets editors preview the page when they edit wikitext. It will be enabled for all users of the 2010 wikitext editor. You will find it in the editor toolbar. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2023-01-10|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2023-01-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 janar 2023 02:07 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24342971 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translations]] are available. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The URLs in "{{int:last}}" links on page history now contain <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=prev&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi> in place of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=[revision ID]&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi>. This is to fix a problem with links pointing to incorrect diffs when history was filtered by a tag. Some user scripts may break as a result of this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T243569] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Some [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|changes to the appearance of talk pages]] have only been available on <code>{{ns:1}}:</code> and <code>{{ns:3}}:</code> namespaces. These will be extended to other talk namespaces, such as <code>{{ns:5}}:</code>. They will continue to be unavailable in non-talk namespaces, including <code>{{ns:4}}:</code> pages (e.g., at the Village Pump). You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|change your preferences]] ([[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T325417] *On Wikisources, when an image is zoomed or panned in the Page: namespace, the same zoom and pan settings will be remembered for all Page: namespace pages that are linked to a particular Index: namespace page. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/ProofreadPage/+/868841] * The Vector 2022 skin will become the default for the English Wikipedia desktop users. The change will take place on January 18 at 15:00 UTC. [[:en:w:Wikipedia:Vector 2022|Learn more]]. '''Future changes''' * The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]], which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts next week on 23 January 2023 at 18:00 UTC. You can start drafting your proposals in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 janar 2023 02:09 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24381020 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, all wikis were unreachable for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a timing issue. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-17_MediaWiki] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * If you have the Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|DiscussionTools]] enabled, the appearance of talk pages will add more information about discussion activity. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Status][https://phabricator.wikimedia.org/T317907] * The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]] (CWS), which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts on Monday 23 January 2023 at [https://zonestamp.toolforge.org/1674496814 18:00 UTC]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 janar 2023 00:45 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24418874 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, some users were unable to log in or edit pages. This was caused by a problem with session storage. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-24_sessionstore_quorum_issues] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis that use localized numbering schemes for references need to add new CSS. This will help to show citation numbers the same way in all reading and editing modes. If your wiki would prefer to do it yourselves, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|details and example CSS to copy from]], and also add your wiki to the list. Otherwise, the developers will directly help out starting the week of February 5. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31 janar 2023 01:05 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24455949 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], logged-out users using the full-width toggle will be able to see the setting of their choice even after refreshing pages or opening new ones. This only applies to wikis where Vector 2022 is the default. [https://phabricator.wikimedia.org/T321498] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Previously, we announced when some wikis would be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. These switches will not be announced any more, as the read-only time has become non-significant. Switches will continue to happen at 7AM UTC on Tuesdays and Thursdays. [https://phabricator.wikimedia.org/T292543#8568433] * Across all the wikis, in the Vector 2022 skin, logged-in users will see the page-related links such as "What links here" in a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Features/Page_tools|new side menu]]. It will be displayed on the other side of the screen. This change had previously been made on Czech, English, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T328692] *[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] will stop receiving new proposals on [https://zonestamp.toolforge.org/1675706431 Monday, 6 February 2023, at 18:00 UTC]. Proposers should complete any edits by then, to give time for [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translations]] and review. Voting will begin on Friday, 10 February. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets and user scripts will be changing to load on desktop and mobile sites. Previously they would only load on the desktop site. It is recommended that wiki administrators audit the [[MediaWiki:Gadgets-definition|gadget definitions]] prior to this change, and add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins=…</code></bdi> for any gadgets which should not load on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610 More details are available]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 shkurt 2023 11:20 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24491749 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translations]] are available. '''Problems''' * On wikis where patrolled edits are enabled, changes made to the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|mentor list]] by autopatrolled mentors are not correctly marked as patrolled. It will be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T328444] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * The Reply tool and other parts of [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools]] will be deployed for all editors using the mobile site. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|read more about this decision]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T298060] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 shkurt 2023 02:48 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24540832 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, during planned maintenance of Cloud Services, unforeseen complications forced the team to turn off all tools for 2–3 hours to prevent data corruption. Work is ongoing to prevent similar problems in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T329535] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). *The voting phase for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] ends on [https://zonestamp.toolforge.org/1677261621 24 February at 18:00 UTC]. The results of the survey will be announced on 28 February. '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 shkurt 2023 02:57 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24570514 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, in some areas of the world, there were problems with loading pages for 20 minutes and saving edits for 55 minutes. These issues were caused by a problem with our caching servers due to unforseen events during a routine maintenance task. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_wiki_outage][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_read_only] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 shkurt 2023 00:46 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24634242 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Community Wishlist Survey 2023 edition has been concluded. Community Tech has [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Results|published the results]] of the survey and will provide an update on what is next in April 2023. * On wikis which use [[mw:Special:MyLanguage/Writing_systems|LanguageConverter]] to handle multiple writing systems, articles which used custom conversion rules in the wikitext (primarily on Chinese Wikipedia) would have these rules applied inconsistently in the table of contents, especially in the Vector 2022 skin. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T306862] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * A search system has been added to the [[Special:Preferences|Preferences screen]]. This will let you find different options more easily. Making it work on mobile devices will happen soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T313804] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7 mars 2023 00:49 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24676916 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-cbk_zamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cdowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cebwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ckbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-csbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542][https://phabricator.wikimedia.org/T304550] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 mars 2023 00:19 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24700189 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, some users experienced issues loading image thumbnails. This was due to incorrectly cached images. [https://phabricator.wikimedia.org/T331820] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A link to the user's [[{{#special:CentralAuth}}]] page will appear on [[{{#special:Contributions}}]] — some user scripts which previously added this link may cause conflicts. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Admins and patrollers/Add link to CentralAuth on Special:Contributions|voted #17 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[{{#special:AbuseFilter}}]] edit window will be resizable and larger by default. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Make the AbuseFilter edit window resizable and larger by default|voted #80 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * There will be a new option for Administrators when they are unblocking a user, to add the unblocked user’s user page to their watchlist. This will work both via [[{{#special:Unblock}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T257662] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1679677204 24 March at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Office Hours|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 mars 2023 02:25 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24732558 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] condition limit was increased from 1000 to 2000. [https://phabricator.wikimedia.org/T309609] * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter#Locally disabled actions|Some Global AbuseFilter]] actions will no longer apply to local projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T332521] * Desktop users are now able to subscribe to talk pages by clicking on the {{int:discussiontools-newtopicssubscription-button-subscribe-label}} link in the {{int:toolbox}} menu. If you subscribe to a talk page, you receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when new topics are started on that talk page. This is separate from putting the page on your watchlist or subscribing to a single discussion. [https://phabricator.wikimedia.org/T263821] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You will be able to choose [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diffs]] on all [[m:Special:MyLanguage/Help:Page history|history pages]] at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The legacy [[mw:Mobile Content Service|Mobile Content Service]] is going away in July 2023. Developers are encouraged to switch to Parsoid or another API before then to ensure service continuity. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/4MVQQTONJT7FJAXNVOFV3WWVVMCHRINE/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 mars 2023 03:13 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24780854 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The system for automatically creating categories for the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Babel|Babel]] extension has had several important changes and fixes. One of them allows you to insert templates for automatic category descriptions on creation, allowing you to categorize the new categories. [https://phabricator.wikimedia.org/T211665][https://phabricator.wikimedia.org/T64714][https://phabricator.wikimedia.org/T170654][https://phabricator.wikimedia.org/T184941][https://phabricator.wikimedia.org/T33074] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Some older [[w:en:Web browser|Web browsers]] will stop being able to use [[w:en:JavaScript|JavaScript]] on Wikimedia wikis from this week. This mainly affects users of Internet Explorer 11. If you have an old web browser on your computer you can try to upgrade to a newer version. [https://phabricator.wikimedia.org/T178356] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The deprecated <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.hoverIntent</code></bdi> module has been removed. This module could be used by gadgets and user scripts, to create an artificial delay in how JavaScript responds to a hover event. Gadgets and user scripts should now use jQuery <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>hover()</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>on()</code></bdi> instead. Examples can be found in the [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#jquery.hoverIntent|migration guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T311194] * Some of the links in [[{{#special:SpecialPages}}]] will be re-arranged. There will be a clearer separation between links that relate to all users, and links related to your own user account. [https://phabricator.wikimedia.org/T333242] * You will be able to hide the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply button]] in archived discussion pages with a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__ARCHIVEDTALK__</nowiki></code></bdi> magic word. There will also be a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mw-archivedtalk</code></bdi> CSS class for hiding the Reply button in individual sections on a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T249293][https://phabricator.wikimedia.org/T295553][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/DiscussionTools/+/738221] '''Future changes''' * The Vega software that creates data visualizations in pages, such as graphs, will be upgraded to the newest version in the future. Graphs that still use the very old version 1.5 syntax may stop working properly. Most existing uses have been found and updated, but you can help to check, and to update any local documentation. [[phab:T260542|Examples of how to find and fix these graphs are available]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 prill 2023 01:39 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24820268 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] In the visual editor, it is now possible to edit captions of images in galleries without opening the gallery dialog. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/Editable gallery captions in Visual Editor|voted #61 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T190224] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] You can now receive notifications when another user edits your user page. See the "{{int:Echo-category-title-edit-user-page}}" option in [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|your Preferences]]. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Notifications for user page edits|voted #3 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T3876] '''Problems''' * There was a problem with all types of CentralNotice banners still being shown to logged-in users even if they had [[Special:Preferences#mw-prefsection-centralnotice-banners|turned off]] specific banner types. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T331671] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-arywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dinwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-elwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-emlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-etwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-euwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-extwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tumwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ffwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiu_vrowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-furwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gcrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gotwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-guwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304551][https://phabricator.wikimedia.org/T308133] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 prill 2023 22:04 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24851886 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Show_nearby_articles|nearby articles on a Kartographer map]] with the button for the new feature "{{int:Kartographer-sidebar-nearbybutton}}". Six wikis have been testing this feature since October. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles#Implementation][https://phabricator.wikimedia.org/T334079] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[m:Special:GlobalWatchlist|Special:GlobalWatchlist]] page now has links for "{{int:globalwatchlist-markpageseen}}" for each entry. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Button to mark a single change as read in the global watch list|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334246] '''Problems''' * At Wikimedia Commons, some thumbnails have not been getting replaced correctly after a new version of the image is uploaded. This should be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T331138][https://phabricator.wikimedia.org/T333042] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] For the last few weeks, some external tools had inconsistent problems with logging-in with OAuth. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T332650] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 prill 2023 03:54 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24881071 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Graph extension disabled</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message" />Yesterday the [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|Wikimedia Foundation noted]] that in the interests of the security of our users, the [[mw:Extension:Graph|Graph extension]] was disabled. This means that pages that were formerly displaying graphs will now display a small blank area. To help readers understand this situation, communities can now define a brief message that can be displayed to readers in place of each graph until this is resolved. That message can be defined on each wiki at <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Graph-disabled]]</bdi>. Wikimedia Foundation staff are looking at options available and expected timelines. For updates, follow the public Phabricator task for this issue: [[phab:T334940|T334940]]<section end="message" /> </div> --[[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 19 prill 2023 19:36 (CEST) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24483197 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The date-selection menu on pages such as [[{{#special:Contributions}}]] will now show year-ranges that are in the current and past decade, instead of the current and future decade. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Change year range shown in date selection popup|voted #145 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334316] '''Problems''' * Due to security issues with the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]], graphs have been disabled in all Wikimedia projects. Wikimedia Foundation teams are working to respond to these vulnerabilities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940] * For a few days, it was not possible to save some kinds of edits on the mobile version of a wiki. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T334797][https://phabricator.wikimedia.org/T334799][https://phabricator.wikimedia.org/T334794] '''Changes later this week''' * All wikis will be read-only for a few minutes on April 26. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1682517653 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The Editing team plans an A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|a usability analysis of the Talk page project]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|planned measurements are available]]. Your wiki [[phab:T332946|may be invited to participate]]. Please suggest improvements to the measurement plan at [[mw:Talk:Talk pages project/Usability|the discussion page]]. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024|The Wikimedia Foundation annual plan 2023-2024 draft is open for comment and input]] until May 19. The final plan will be published in July 2023 on Meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 prill 2023 00:03 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24933592 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the French and Italian Wikipedias. More languages will be added in the near future. This is part of the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243711][https://phabricator.wikimedia.org/T270490][https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[:commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2commons]] tool has been updated. This fixed several bugs related to YouTube uploads. [https://github.com/toolforge/video2commons/pull/162/commits] * The [[{{#special:Preferences}}]] page has been redesigned on mobile web. The new design makes it easier to browse the different categories and settings at low screen widths. You can also now access the page via a link in the Settings menu in the mobile web sidebar. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Content_moderation_on_mobile_web/Preferences] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 maj 2023 03:44 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24966974 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] When you close an image that is displayed via MediaViewer, it will now return to the wiki page instead of going back in your browser history. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Return to the article when closing the MediaViewer|voted #65 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T236591] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|SyntaxHighlight]] extension now supports <bdi lang="en" dir="ltr"><code>wikitext</code></bdi> as a selected language. Old alternatives that were used to highlight wikitext, such as <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html5</code></bdi>, <bdi lang="en" dir="ltr"><code>moin</code></bdi>, and <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html+handlebars</code></bdi>, can now be replaced. [https://phabricator.wikimedia.org/T29828] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating pages with preloaded text|Preloading text to new pages/sections]] now supports preloading from localized MediaWiki interface messages. [https://cs.wikipedia.org/wiki/User_talk:Martin_Urbanec_(WMF)?action=edit&section=new&preload=MediaWiki:July Here is an example] at the {{int:project-localized-name-cswiki/en}} that uses <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>preload=MediaWiki:July</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T330337] '''Problems''' * Graph Extension update: Foundation developers have completed upgrading the visualization software to Vega5. Existing community graphs based on Vega2 are no longer compatible. Communities need to update local graphs and templates, and shared lua modules like <bdi lang="de" dir="ltr">[[:de:Modul:Graph]]</bdi>. The [https://vega.github.io/vega/docs/porting-guide/ Vega Porting guide] provides the most comprehensive detail on migration from Vega2 and [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Template:Graph:PageViews&action=history here is an example migration]. Vega5 has currently just been enabled on mediawiki.org to provide a test environment for communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940#8813922] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Until now, all new OAuth apps went through manual review. Starting this week, apps using identification-only or basic authorizations will not require review. [https://phabricator.wikimedia.org/T67750] '''Future changes''' * During the next year, MediaWiki will stop using IP addresses to identify logged-out users, and will start automatically assigning unique temporary usernames. Read more at [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates]]. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#What should it look like?|join the discussion]] about the [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates#What will temporary usernames look like?|format of the temporary usernames]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T332805] * There will be an [[:w:en:A/B testing|A/B test]] on 10 Wikipedias where the Vector 2022 skin is the default skin. Half of logged-in desktop users will see an interface where the different parts of the page are more clearly separated. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2023-05 Zebra9 A/B test|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333180][https://phabricator.wikimedia.org/T335972] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] <code>jquery.tipsy</code> will be removed from the MediaWiki core. This will affect some user scripts. Many lines with <code>.tipsy(</code> can be commented out. <code>OO.ui.PopupWidget</code> can be used to keep things working like they are now. You can [[phab:T336019|read more]] and [[:mw:Help:Locating broken scripts|read about how to find broken scripts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336019] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 maj 2023 02:35 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24998636 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Automatic citations based on ISBN are broken</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message" /> Apologies if this message does not reach you in your favorite language. [[:m:User:Elitre (WMF)/ISBN|You can help translate it centrally at Meta]]. Thanks for your help. We have recently become unable to access the WorldCat API which provided the ability to generate citations using ISBN numbers. The Wikimedia Foundation's [[mw:Editing_team|Editing team]] is investigating several options to restore the functionality, but will need to disable ISBN citation generation for now. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts, such as the autofill button on [[:en:Wikipedia:RefToolbar|refToolbar]]. Please note that all the other automatic ways of generating citations, including via URL or DOI, are still available. You can keep updated on the situation [[phab:T336298|via Phabricator]], or by reading the next issues of [[m:Tech News]]. If you know of any users or groups who rely heavily on this feature (for instance, someone who has an upcoming editathon), I'd appreciate it if you shared this update with them. [[User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]], on behalf of the Editing team.<section end="message" /> </div> [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 11 maj 2023 21:45 (CEST) <!-- Message sent by User:Elitre (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox3&oldid=25009633 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translations]] are available. '''Problems''' * Citations that are automatically generated based on [[d:Q33057|ISBN]] are currently broken. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts. Work is ongoing to restore this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-gorwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hakwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hifwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-htwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-igwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ilowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-inhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308134] '''Future changes''' * There is a recently formed team at the Wikimedia Foundation which will be focusing on experimenting with new tools. Currently they are building [[m:Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI|a prototype ChatGPT plugin that allows information generated by ChatGPT to be properly attributed]] to the Wikimedia projects. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and userscript developers should replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi>. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> library will be removed in ~1 month, and staff developers will run a script to replace any remaining uses at that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T336018] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 maj 2023 23:44 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25011501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The "recent edits" time period for page watchers is now 30 days. It used to be 180 days. This was a [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Change information about the number of watchers on a page|Community Wishlist Survey proposal]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336250] '''Changes later this week''' * An [[mw:special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Impact|improved impact module]] will be available at Wikipedias. The impact module is a feature available to newcomers [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer homepage|at their personal homepage]]. It will show their number of edits, how many readers their edited pages have, how many thanks they have received and similar things. It is also accessible by accessing Special:Impact. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W21"/> </div> 22 maj 2023 18:54 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25028325 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Citations can once again be added automatically from ISBNs, thanks to Zotero's ISBN searches. The current data sources are the Library of Congress (United States), the Bibliothèque nationale de France (French National Library), and K10plus ISBN (German repository). Additional data source searches can be [[mw:Citoid/Creating Zotero translators|proposed to Zotero]]. The ISBN labels in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]] will reappear later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298#8859917] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The page [[{{#special:EditWatchlist}}]] now has "{{int:watchlistedit-normal-check-all}}" options to select all the pages within a namespace. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Watchlist edit - "check all" checkbox|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334252] '''Problems''' * For a few days earlier this month, the "Add interlanguage link" item in the Tools menu did not work properly. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337081] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/small.dblist small] and [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/medium.dblist medium] wikis this week. Large wikis will follow in the coming weeks. This is part of the effort to move Parsoid into MediaWiki core. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30 maj 2023 00:02 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25079963 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe|RealMe]] extension allows you to mark URLs on your user page as verified for Mastodon and similar software. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Citation and footnote editing can now be started from the reference list when using the visual editor. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Citations/Allow citations to be edited in the references section with VisualEditor|voted #2 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T54750] * Previously, clicking on someone else's link to Recent Changes with filters applied within the URL could unintentionally change your preference for "{{int:Rcfilters-group-results-by-page}}". This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T202916#8874081] '''Problems''' * For a few days last week, some tools and bots returned outdated information due to database replication problems, and may have been down entirely while it was being fixed. These issues have now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337446] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Bots will no longer be prevented from making edits because of URLs that match the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SpamBlacklist|spam blacklist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T313107] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 qershor 2023 00:51 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25114640 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the Dutch, German, Hungarian, Indonesian, Japanese, Polish and Portuguese Wikipedias. This was the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Search Improvements#Search Preview panel|Search Preview panel]] has been deployed on four Wikipedias (Catalan, Dutch, Hungarian and Norwegian). The panel will show an image related to the article (if existing), the top sections of the article, related images (coming from MediaSearch on Commons), and eventually the sister projects associated with the article. [https://phabricator.wikimedia.org/T306341] * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe#Verifying_a_link_on_non-user_pages|RealMe]] extension now allows administrators to verify URLs for any page, for Mastodon and similar software. [https://phabricator.wikimedia.org/T324937] * The default project license [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimediaannounce-l@lists.wikimedia.org/thread/7G6XPWZPQFLZ2JANN3ZX6RT4DVUI3HZQ/ has been officially upgraded] to CC BY-SA 4.0. The software interface messages have been updated. Communities should feel free to start updating any mentions of the old CC BY-SA 3.0 licensing within policies and related documentation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T319064] '''Problems''' * For three days last month, some Wikipedia pages edited with VisualEditor or DiscussionTools had an unintended <code><nowiki>__TOC__</nowiki></code> (or its localized form) added during an edit. There is [[mw:Parsoid/Deployments/T336101_followup|a listing of affected pages sorted by wiki]], that may still need to be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T336101] * Currently, the "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is broken. Existing <code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code> keywords incorrectly appear as missing templates in VisualEditor. Developers are exploring how to fix this. In the meantime, those wishing to edit the default sortkey of a page are advised to switch to source editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Last week, an update to the delete form may have broken some gadgets or user scripts. If you need to manipulate (empty) the reason field, replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#wpReason</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space: nowrap;"><code>#wpReason > input</code></bdi>. See [https://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AGadget-CleanDeleteReasons.js&diff=22859956&oldid=12794189 an example fix]. [https://phabricator.wikimedia.org/T337809] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on English Wikipedia on Monday, and all other [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/large.dblist large] wikis on Thursday. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''Future changes''' * From 5 June to 17 July, the Foundation's [[:mw:Wikimedia Security Team|Security team]] is holding a consultation with contributors regarding a draft policy to govern the use of third-party resources in volunteer-developed gadgets and scripts. Feedback and suggestions are warmly welcome at [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] on meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 qershor 2023 16:50 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25133779 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Flame graphs are now available in WikimediaDebug. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/JXNQD3EHG5V5QW5UXFDPSHQG4MJ3FWJQ/][https://techblog.wikimedia.org/2023/06/08/flame-graphs-arrive-in-wikimediadebug/] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * There is now a toolbar search popup in the visual editor. You can trigger it by typing <code>\</code> or pressing <code>ctrl + shift + p</code>. It can help you quickly access most tools in the editor. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Visual_editor_toolbar_search_feature.png][https://phabricator.wikimedia.org/T66905] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 qershor 2023 22:08 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25159510 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Action API modules and Special:LinkSearch will now add a trailing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>/</code></bdi> to all <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prop=extlinks</code></bdi> responses for bare domains. This is part of the work to remove duplication in the <code>externallinks</code> database table. [https://phabricator.wikimedia.org/T337994] '''Problems''' * Last week, search was broken on Commons and Wikidata for 23 hours. [https://phabricator.wikimedia.org/T339810][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-06-18_search_broken_on_wikidata_and_commons] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Minerva skin now applies more predefined styles to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mbox-text</code></bdi> CSS class. This enables support for mbox templates that use divs instead of tables. Please make sure that the new styles won't affect other templates in your wiki. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/skins/MinervaNeue/+/930901/][https://phabricator.wikimedia.org/T339040] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets will now load on both desktop and mobile by default. Previously, gadgets loaded only on desktop by default. Changing this default using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|targets=</code></bdi> parameter is also deprecated and should not be used. You should make gadgets work on mobile or disable them based on the skin (with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|skins=</code></bdi> parameter in <bdi lang="en" dir="ltr">MediaWiki:Gadgets-definition</bdi>) rather than whether the user uses the mobile or the desktop website. Popular gadgets that create errors on mobile will be disabled by developers on the Minerva skin as a temporary solution. [https://phabricator.wikimedia.org/T127268] * All namespace tabs now have the same browser [[m:Special:MyLanguage/Help:Keyboard_shortcuts|access key]] by default. Previously, custom and extension-defined namespaces would have to have their access keys set manually on-wiki, but that is no longer necessary. [https://phabricator.wikimedia.org/T22126] * The review form of the Flagged Revisions extension now uses the standardized [[mw:Special:MyLanguage/Codex|user interface components]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change in the coming weeks at [[:wikitech:Deployments/Train#Thursday|group2 wikis]]. This change improves the accessibility of content. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 qershor 2023 18:18 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25202311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the rolling out of the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|audio links that play on click]] wishlist proposal, [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/small.dblist small wikis] will now be able to use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline audio player mode|inline audio player]] that is implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] From this week all gadgets automatically load on mobile and desktop sites. If you see any problems with gadgets on your wikis, please adjust the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|gadget options]] in your gadget definitions file. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 korrik 2023 00:50 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25231546 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Section-level Image Suggestions|Section-level Image Suggestions feature]] has been deployed on seven Wikipedias (Portuguese, Russian, Indonesian, Catalan, Hungarian, Finnish and Norwegian Bokmål). The feature recommends images for articles on contributors' watchlists that are a good match for individual sections of those articles. * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter|Global abuse filters]] have been enabled on all Wikimedia projects, except English and Japanese Wikipedias (who opted out). This change was made following a [[:m:Requests for comment/Make global abuse filters opt-out|global request for comments]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T341159] * [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] is a new tool for administrators to help fight spam. It provides a clearer interface for blocking plain domains (and their subdomains), is more easily searchable, and is faster for the software to process for each edit on the wiki. It does not support regex (for complex cases), nor URL path-matching, nor the [[MediaWiki:Spam-whitelist|MediaWiki:Spam-whitelist]], but otherwise it replaces most of the functionalities of the existing [[MediaWiki:Spam-blacklist|MediaWiki:Spam-blacklist]]. There is a Python script to help migrate all simple domains into this tool, and more feature details, within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:BlockedExternalDomains|the tool's documentation]]. It is available at all wikis except for Meta-wiki, Commons, and Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T337431] * The WikiEditor extension was updated. It includes some of the most frequently used features of wikitext editing. In the past, many of its messages could only be translated by administrators, but now all regular translators on translatewiki can translate them. Please check [https://translatewiki.net/wiki/Special:MessageGroupStats?group=ext-wikieditor&messages=&x=D#sortable:0=asc the state of WikiEditor localization into your language], and if the "Completion" for your language shows anything less than 100%, please complete the translation. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/thread/D4YELU2DXMZ75PGELUOKXXMFF3FH45XA/ a more detailed explanation]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * The default protocol of [[{{#special:LinkSearch}}]] and API counterparts has changed from http to both http and https. [https://phabricator.wikimedia.org/T14810] * [[{{#special:LinkSearch}}]] and its API counterparts will now search for all of the URL provided in the query. It used to be only the first 60 characters. This feature was requested fifteen years ago. [https://phabricator.wikimedia.org/T17218] '''Future changes''' * There is an experiment with a [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin. This is to show users where the information is coming from when they read information from Wikipedia. It has been tested by Wikimedia Foundation staff and other Wikimedians. Soon all ChatGPT plugin users can use the Wikipedia plugin. This is the same plugin which was mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Tech News 2023/20]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] * There is an ongoing discussion on a [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|proposed Third-party resources policy]]. The proposal will impact the use of third-party resources in gadgets and userscripts. Based on the ideas received so far, policy includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, some best practices and exemption requirements such as code transparency and inspectability. Your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on [[m:Talk:Third-party resources policy|on the policy talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 korrik 2023 21:53 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25278797 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] We are now serving 1% of all global user traffic from [[:en:Kubernetes|Kubernetes]] (you can [[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more technical details]]). We are planning to increment this percentage regularly. You can [[phab:T290536|follow the progress of this work]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message|system messages]] will now look for available local fallbacks, instead of always using the default fallback defined by software. This means wikis no longer need to override each language on the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback_languages|fallback chain]] separately. For example, English Wikipedia doesn't have to create <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-ca</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-gb</code></bdi> subpages with a transclusion of the base pages anymore. This makes it easier to maintain local overrides. [https://phabricator.wikimedia.org/T229992] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthsetmentorstatus</code></bdi> API will be deprecated with the new MediaWiki version. Bots or scripts calling that API should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthmanagementorlist</code></bdi> API now. [https://phabricator.wikimedia.org/T321503] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 korrik 2023 01:07 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25289122 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] On July 18, the Wikimedia Foundation launched a survey about the [[:mw:Technical_decision_making|technical decision making process]] for people who do technical work that relies on software that is maintained by the Foundation or affiliates. If this applies to you, [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/885471 please take part in the survey]. The survey will be open for three weeks, until August 7. You can find more information in [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/Q7DUCFA75DXG3G2KHTO7CEWMLCYTSDB2/|the announcement e-mail on wikitech-l]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 korrik 2023 04:19 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25332248 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Synchronizer|Synchronizer]] tool is now available to keep Lua modules synced across Wikimedia wikis, along with [[mw:Multilingual Templates and Modules|updated documentation]] to develop global Lua modules and templates. * The tag filter on [[{{#special:NewPages}}]] and revision history pages can now be inverted. For example, you can hide edits that were made using an automated tool. [https://phabricator.wikimedia.org/T334337][https://phabricator.wikimedia.org/T334338] * The Wikipedia [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin experiment can now be used by ChatGPT users who can use plugins. You can participate in a [[:m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Draft/Future Audiences#Announcing monthly Future Audiences open "office hours"|video call]] if you want to talk about this experiment or similar work. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] '''Problems''' * It was not possible to generate a PDF for pages with non-Latin characters in the title, for the last two weeks. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T342442] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Tuesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-kawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kaawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-knwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kshwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kwwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308135] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 gusht 2023 01:53 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25362228 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Mobile Web editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced_mobile_contributions#August_1,_2023_-_Full-page_editing_added_on_mobile|edit a whole page at once]]. To use this feature, turn on "{{int:Mobile-frontend-mobile-option-amc}}" in your settings and use the "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" button in the "{{int:Minerva-page-actions-overflow}}" menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T203151] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7 gusht 2023 23:20 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25420038 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Content translation system is no longer using Youdao's [[mw:Special:MyLanguage/Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation service]]. The service was in place for several years, but due to no usage, and availability of alternatives, it was deprecated to reduce maintenance overheads. Other services which cover the same languages are still available. [https://phabricator.wikimedia.org/T329137] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ladwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lezwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lfnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-liwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lijwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lmowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ltgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-maiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-map_bmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mdfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kywiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308136] <!-- TODO replace wiki codes --> '''Future changes''' * A few gadgets/user scripts which add icons to the Minerva skin need to have their CSS updated. There are more details available including a [[phab:T344067|search for all existing instances and how to update them]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 gusht 2023 07:59 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25428668 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-34</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [https://gdrive-to-commons.toolforge.org/ GDrive to Commons Uploader] tool is now available. It enables [[m:Special:MyLanguage/GDrive to Commons Uploader|securely selecting and uploading files]] from your Google Drive directly to Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T267868] * From now on, we will announce new Wikimedia wikis in Tech News, so you can update any tools or pages. ** Since the last edition, two new wikis have been created: *** a Wiktionary in [[d:Q7121294|Pa'O]] ([[wikt:blk:|<code>wikt:blk:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343540] *** a Wikisource in [[d:Q34002|Sundanese]] ([[s:su:|<code>s:su:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343539] ** To catch up, the next most recent six wikis are: *** Wikifunctions ([[f:|<code>f:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T275945] *** a Wiktionary in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[wikt:btm:|<code>wikt:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335216] *** a Wikipedia in [[d:Q5555465|Ghanaian Pidgin]] ([[w:gpe:|<code>w:gpe:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335969] *** a Wikinews in [[d:Q3111668|Gungbe]] ([[n:guw:|<code>n:guw:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T334394] *** a Wiktionary in [[d:Q33522|Kabardian]] ([[wikt:kbd:|<code>wikt:kbd:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T333266] *** a Wikipedia in [[d:Q35570|Fante]] ([[w:fat:|<code>w:fat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335016] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There is an existing [[mw:Stable interface policy|stable interface policy]] for MediaWiki backend code. There is a [[mw:User:Jdlrobson/Stable interface policy/frontend|proposed stable interface policy for frontend code]]. This is relevant for anyone who works on gadgets or Wikimedia frontend code. You can read it, discuss it, and let the proposer know if there are any problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W34"/> </div> 21 gusht 2023 17:24 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25497111 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-35</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diff handling of paragraph splits]], improved detection of splits is being rolled out. Over the last two weeks, we deployed this support to [[wikitech:Deployments/Train#Groups|group0]] and group1 wikis. This week it will be deployed to group2 wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341754] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] All [[{{#special:Contributions}}]] pages now show the user's local edit count and the account's creation date. [https://phabricator.wikimedia.org/T324166] * Wikisource users can now use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpbengalicurrency</code></bdi> label to denote Bengali currency characters as page numbers inside the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><pagelist></nowiki></code></bdi> tag. [https://phabricator.wikimedia.org/T268932] * Two preferences have been relocated. The preference "{{int:visualeditor-preference-visualeditor}}" is now shown on the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|"{{int:prefs-editing}}" tab]] at all wikis. Previously it was shown on the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab at some wikis. The preference "{{int:visualeditor-preference-newwikitexteditor-enable}}" is now also shown on the "{{int:prefs-editing}}" tab at all wikis, instead of the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab. [https://phabricator.wikimedia.org/T335056][https://phabricator.wikimedia.org/T344158] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] New signups for a Wikimedia developer account will start being pushed towards <bdi lang="en" dir="ltr">[https://idm.wikimedia.org/ idm.wikimedia.org]</bdi>, rather than going via Wikitech. [[wikitech:IDM|Further information about the new system is available]]. * All right-to-left language wikis, plus Korean, Armenian, Ukrainian, Russian, and Bulgarian Wikipedias, will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. This feature will come to more wikis in future weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * The removal of the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DoubleWiki|DoubleWiki extension]] is being discussed. This extension currently allows Wikisource users to view articles from multiple language versions side by side when the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><=></code></bdi> symbol next to a specific language edition is selected. Comments on this are welcomed at [[phab:T344544|the phabricator task]]. * A proposal has been made to merge the second hidden-categories list (which appears below the wikitext editing form) with the main list of categories (which is further down the page). [[phab:T340606|More information is available on Phabricator]]; feedback is welcome! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 gusht 2023 15:59 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25510866 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-36</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[m:Wikisource_EditInSequence|EditInSequence]], a feature that allows users to edit pages faster on Wikisource has been moved to a Beta Feature based on community feedback. To enable it, you can navigate to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features tab in Preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Generate Audio for IPA|Generate Audio for IPA]] and [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|Audio links that play on click]] wishlist proposals, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player mode]] of [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] has been deployed to all projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * There is a new option for Administrators when they are changing the usergroups for a user, to add the user’s user page to their watchlist. This works both via [[{{#special:UserRights}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T272294] * One new wiki has been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34318|Talysh]] ([[w:tly:|<code>w:tly:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T345166] '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:LoginNotify|LoginNotify extension]] was not sending notifications since January. It has now been fixed, so going forward, you may see notifications for failed login attempts, and successful login attempts from a new device. [https://phabricator.wikimedia.org/T344785] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-mhrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-miwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-minwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mtwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mwlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-myvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mznwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-napwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ndswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nds_nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-novwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nqowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nrmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nsowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ocwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-olowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-omwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-orwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-oswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pagwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-papwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pcdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pdcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pflwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pihwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pnbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pntwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pswiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308137][https://phabricator.wikimedia.org/T308138] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5 shtator 2023 01:33 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25566983 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-37</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES]], the revision evaluation service, is now using a new open-source infrastructure on all wikis except for English Wikipedia and Wikidata. These two will follow this week. If you notice any unusual results from the Recent Changes filters that are related to ORES (for example, "{{int:ores-rcfilters-damaging-title}}" and "{{int:ores-rcfilters-goodfaith-title}}"), please [[mw:Talk:Machine Learning|report them]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T342115] * When you are logged in on one Wikimedia wiki and visit a different Wikimedia wiki, the system tries to log you in there automatically. This has been unreliable for a long time. You can now visit the login page to make the system try extra hard. If you feel that made logging in better or worse than it used to be, your feedback is appreciated. [https://phabricator.wikimedia.org/T326281] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Technical decision making|Technical Decision-Making Forum Retrospective]] team invites anyone involved in the technical field of Wikimedia projects to signup to and join [[mw:Technical decision making/Listening Sessions|one of their listening sessions]] on 13 September. Another date will be scheduled later. The goal is to improve the technical decision-making processes. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|Better diff handling of paragraph splits]] wishlist proposal, the inline switch widget in diff pages is being rolled out this week to all wikis. The inline switch will allow viewers to toggle between a unified inline or two-column diff wikitext format. [https://phabricator.wikimedia.org/T336716] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on 20 September. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * The Enterprise API is launching a new feature called "[http://breakingnews-beta.enterprise.wikimedia.com/ breaking news]". Currently in BETA, this attempts to identify likely "newsworthy" topics as they are currently being written about in any Wikipedia. Your help is requested to improve the accuracy of its detection model, especially on smaller language editions, by recommending templates or identifiable editing patterns. See more information at [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/Breaking news|the documentation page]] on MediaWiki or [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#What is Breaking News|the FAQ]] on Meta. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11 shtator 2023 23:06 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25589064 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-38</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki now has a [[mw:Stable interface policy/frontend|stable interface policy for frontend code]] that more clearly defines how we deprecate MediaWiki code and wiki-based code (e.g. gadgets and user scripts). Thank you to everyone who contributed to the content and discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T346467][https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on September 20. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * All wikis will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The team investigating the Graph Extension posted [[mw:Extension:Graph/Plans#Proposal|a proposal for reenabling it]] and they need your input. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 shtator 2023 21:18 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25623533 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-39</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Vector 2022 skin will now remember the pinned/unpinned status for the Table of Contents for all logged-out users. [https://phabricator.wikimedia.org/T316060] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui</nowiki></code></bdi> modules are now deprecated as part of the move to Vue.js and Codex. There is a [[mw:Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. More [[phab:T346468|details are available in the task]] and your questions are welcome there. * Gadget definitions will have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "namespaces" option]]. The option takes a list of namespace IDs. Gadgets that use this option will only load on pages in the given namespaces. '''Future changes''' * New variables will be added to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]]: <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_groups</bdi></code> and <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_editcount</bdi></code>. They are available only when an account is being created. You can use them to prevent blocking automatic creation of accounts when users with many edits elsewhere visit your wiki for the first time. [https://phabricator.wikimedia.org/T345632][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Rules_format] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1698426015 27 October at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Office_Hours#October_2023|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 shtator 2023 18:50 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25655264 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Temporary accounts for unregistered editors</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="body" /> ''[[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/Updates/2023-09|Read this in your language]] • <span class=plainlinks>[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FUpdates%2F2023-09&language=&action=page&filter= {{Int:please-translate}}]</span> • Please tell other users about these changes'' [[File:MediaWiki Temporary accounts page history mockup 2023-09 en.gif|alt=Mock up of history page showing old and new username styles. The IP address 172.0.0.1 changes to the temporary account ~2024-23126-086, with an icon for revealing the underlying IP address|thumb|400px|Next year, unregistered editors will start using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary_accounts|temporary accounts]].]] In 2024, editors who have not [[Special:CreateAccount|registered an account]] will automatically begin using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary_accounts|temporary accounts]]. These editors are sometimes called "IP editors" because the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Privacy_policy/Glossary_of_key_terms#ip-address|IP address]] is displayed in the page history. The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] gave a presentation at Wikimania about this change. You can [https://www.youtube.com/live/3ygRnVXTAPM?si=lAkJEcvgPl1sV6JO&t=22290 watch it on YouTube]. There is more information at [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation]].<section end="body" /> </div> <span dir=ltr>[[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]])</span> 30 shtator 2023 04:05 (CEST) <!-- Message sent by User:SGrabarczuk (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636618 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-40</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering-advancedrendering|user preference]] for "{{int:tog-forcesafemode}}". This setting will make pages load without including any on-wiki JavaScript or on-wiki stylesheet pages. It can be useful for debugging broken JavaScript gadgets. [https://phabricator.wikimedia.org/T342347] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget definitions now have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "<var>contentModels</var>" option]]. The option takes a list of page content models, like <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">wikitext</bdi></code> or <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">css</bdi></code>. Gadgets that use this option will only load on pages with the given content models. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Vector 2022 skin will no longer use the custom styles and scripts of Vector legacy (2010). The change will be made later this year or in early 2024. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|how to adjust the CSS and JS pages on your wiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T331679] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 tetor 2023 03:25 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25686930 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-41</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33291|Fon]] ([[w:fon:|<code>w:fon:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T347935] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-warwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xalwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xmfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zeawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zh_min_nanwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zuwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308139] * At some wikis, newcomers are suggested images from Commons to add to articles without any images. Starting on Tuesday, newcomers at these wikis will be able to add images to unillustrated article sections. The specific wikis are listed under "Images recommendations" [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|at the Growth team deployment table]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add an image|learn more about this feature.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345940] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In the mobile web skin (Minerva) the CSS ID <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#page-actions</nowiki></code></bdi> will be replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-views</nowiki></code></bdi>. This change is to make it consistent with other skins and to improve support for gadgets and extensions in the mobile skin. A few gadgets may need to be updated; there are [https://phabricator.wikimedia.org/T348267 details and search-links in the task]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 tetor 2023 16:37 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25712895 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-42</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|Unified login]] system's edge login should now be fixed for some browsers (Chrome, Edge, Opera). This means that if you visit a new sister project wiki, you should be logged in automatically without the need to click "Log in" or reload the page. Feedback on whether it's working for you is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T347889] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/Edit_notice|Edit notices]] are now available within the MobileFrontend/Minerva skin. This feature was inspired by [[w:en:Wikipedia:EditNoticesOnMobile|the gadget on English Wikipedia]]. See more details in [[phab:T316178|T316178]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * In 3 weeks, in the Vector 2022 skin, code related to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-namespaces</nowiki></code></bdi> that was deprecated one year ago will be removed. If you notice tools that should appear next to the "Discussion" tab are then missing, please tell the gadget's maintainers to see [[phab:T347907|instructions in the Phabricator task]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 tetor 2023 01:45 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25745824 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-43</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language engineering/Newsletter/2023/October|Language and internationalization newsletter]], written quarterly. It contains updates on new feature development, improvements in various language-related technical projects, and related support work. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Source map support has been enabled on all wikis. When you open the debugger in your browser's developer tools, you should be able to see the unminified JavaScript source code. [https://phabricator.wikimedia.org/T47514] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 tetor 2023 01:15 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25782286 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-44</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Structured Content team, as part of its project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]], made some UX improvements to the upload step of choosing own vs not own work ([[phab:T347590|T347590]]), as well as to the licensing step for own work ([[phab:T347756|T347756]]). * The Design Systems team has released version 1.0.0 of [[wmdoc:codex/latest/|Codex]], the new design system for Wikimedia. See the [[mw:Special:MyLanguage/Design_Systems_Team/Announcing_Codex_1.0|full announcement about the release of Codex 1.0.0]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * Listings on category pages are sorted on each wiki for that language using a [[:w:en:International Components for Unicode|library]]. For a brief period on 2 November, changes to categories will not be sorted correctly for many languages. This is because the developers are upgrading to a new version of the library. They will then use a script to fix the existing categories. This will take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T345561][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] * Starting November 1, the impact module (Special:Impact) will be upgraded by the Growth team. The new impact module shows newcomers more data regarding their impact on the wiki. It was tested by a few wikis during the last few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] '''Future changes''' * There is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans#Roadmap|a proposed plan]] for re-enabling the Graph Extension. You can help by reviewing this proposal and [[mw:Extension_talk:Graph/Plans#c-PPelberg_(WMF)-20231020221600-Update:_20_October|sharing what you think about it]]. * The WMF is working on making it possible for administrators to [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration_2.0|edit MediaWiki configuration directly]]. This is similar to previous work on Special:EditGrowthConfig. [[phab:T349757|A technical RfC is running until November 08, where you can provide feedback.]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31 tetor 2023 00:20 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25801989 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-45</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the Vector 2022 skin, the default font-size of a number of navigational elements (tagline, tools menu, navigational links, and more) has been increased slightly to match the font size used in page content. [https://phabricator.wikimedia.org/T346062] '''Problems''' * Last week, there was a problem displaying some recent edits on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist a few wikis], for 1-6 hours. The edits were saved but not immediately shown. This was due to a database problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T350443] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * The Growth team will reassign newcomers from former mentors to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Structured mentor list|the currently active mentors]]. They have also changed the notification language to be more user-friendly. [https://phabricator.wikimedia.org/T330071][https://phabricator.wikimedia.org/T327493] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 nëntor 2023 22:04 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25838105 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-46</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Four new wikis have been created: ** a Wikipedia in [[d:Q7598268|Moroccan Amazigh]] ([[w:zgh:|<code>w:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350216] ** a Wikipedia in [[d:Q35159|Dagaare]] ([[w:dga:|<code>w:dga:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350218] ** a Wikipedia in [[d:Q33017|Toba Batak]] ([[w:bbc:|<code>w:bbc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350320] ** a Wikiquote in [[d:Q33151|Banjar]] ([[q:bjn:|<code>q:bjn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350217] '''Problems''' * Last week, users who previously visited Meta-Wiki or Wikimedia Commons and then became logged out on those wikis could not log in again. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350695] * Last week, some pop-up dialogs and menus were shown with the wrong font size. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350544] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Reference Previews are coming to many wikis as a default feature. They are popups for references, similar to the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|You can opt out]] of seeing them. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews. [[phab:T282999|Deployment]] is planned for November 22, 2023. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Canary (also known as heartbeat) events will be produced into [https://stream.wikimedia.org/?doc#/streams Wikimedia event streams] from December 11. Streams users are advised to filter out these events, by discarding all events where <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>meta.domain == "canary"</nowiki></code></bdi>. Updates to [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] or [https://github.com/ChlodAlejandro/wikimedia-streams wikimedia-streams] will discard these events by default. [https://phabricator.wikimedia.org/T266798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 nëntor 2023 00:51 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25859263 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-47</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-quwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_rupwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_tarawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rwwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-satwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-shwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-siwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-skwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-slwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-smwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-suwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-szlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tcywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tetwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-towiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tpiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ttwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-twwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tyvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-udmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-uzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vecwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vepwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vlswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vowiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308141][https://phabricator.wikimedia.org/T308142][https://phabricator.wikimedia.org/T308143] * The Vector 2022 skin will have some minor visual changes to drop-down menus, column widths, and more. These changes were added to four Wikipedias last week. If no issues are found, these changes will proceed to all wikis this week. These changes will make it possible to add new menus for readability and dark mode. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Updates#November_2023:_Visual_changes,_more_deployments,_and_shifting_focus|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T347711] '''Future changes''' * There is [[mw:Extension talk:Graph/Plans#Update: 15 November|an update on re-enabling the Graph Extension]]. To speed up the process, Vega 2 will not be supported and only [https://phabricator.wikimedia.org/T335325 some protocols] will be available at launch. You can help by sharing what you think about the plan. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 nëntor 2023 01:54 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25884616 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki's JavaScript system will now allow <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax in gadgets and user scripts. Gadget authors should remember that users' browsers may not support it, so it should be used appropriately. [https://phabricator.wikimedia.org/T343499] * The deployment of "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a link]]" announced [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|last week]] was postponed. It will resume this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 nëntor 2023 00:07 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25906379 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The spacing between paragraphs on Vector 2022 has been changed from 7px to 14px to match the size of the text. This will make it easier to distinguish paragraphs from sentences. [https://phabricator.wikimedia.org/T351754] * The "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is working again. You no longer need to switch to source editing to edit <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code></bdi> keywords. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * On 6 December, people who have the enabled the preference for "{{int:Discussiontools-preference-visualenhancements}}" will notice the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|talk page usability improvements]] appear on pages that include the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__NEWSECTIONLINK__</nowiki></code></bdi> magic word. If you notice any issues, please [[phab:T352232|share them with the team on Phabricator]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge [[wikitech:News/Toolforge Grid Engine deprecation|Grid Engine shutdown process]] will start on December 14. Maintainers of [[toolforge:grid-deprecation|tools that still use this old system]] should plan to migrate to Kubernetes, or tell the team your plans on Phabricator in the task about your tool, before that date. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/VIWWQKMSQO2ED3TVUR7KPPWRTOBYBVOA/] * Communities using [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions|Structured Discussions]] are being contacted regarding [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|the upcoming deprecation of Structured Discussions]]. You can read more about this project, and share your comments, [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|on the project's page]]. '''Events''' * Registration & Scholarship applications are now open for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2024|Wikimedia Hackathon 2024]] that will take place from 3–5 May in Tallinn, Estonia. Scholarship applications are open until 5 January 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5 dhjetor 2023 00:48 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25914435 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikimedia Commons, there are some minor user-interface improvements for the "choosing own vs not own work" step in the UploadWizard. This is part of the Structured Content team's project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T352707][https://phabricator.wikimedia.org/T352709] '''Problems''' * There was a problem showing the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Newcomer homepage|Newcomer homepage]] feature with the "impact module" and their page-view graphs, for a few days in early December. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T352352][https://phabricator.wikimedia.org/T352349] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]] The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/796964 2023 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 5 January 2024, and has an associated [[foundation:Legal:December_2023_Developer_Satisfaction_Survey|privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 dhjetor 2023 03:11 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25945501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * The next issue of Tech News will be sent out on 8 January 2024 because of [[w:en:Christmas and holiday season|the holidays]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting December 18, it won't be possible to activate Structured Discussions on a user's own talk page using the Beta feature. The Beta feature option remains available for users who want to deactivate Structured Discussions. This is part of [[mw:Structured Discussions/Deprecation|Structured Discussions' deprecation work]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T248309] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There will be full support for redirects in the Module namespace. The "Move Page" feature will leave an appropriate redirect behind, and such redirects will be appropriately recognized by the software (e.g. hidden from [[{{#special:UnconnectedPages}}]]). There will also be support for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Renaming or moving modules|manual redirects]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T120794] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The MediaWiki JavaScript documentation is moving to a new format. During the move, you can read the old docs using [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/REL1_41/js/ version 1.41]. Feedback about [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/master/js/ the new site] is welcome on the [[mw:Talk:JSDoc_WMF_theme|project talk page]]. * The Wishathon is a new initiative that encourages collaboration across the Wikimedia community to develop solutions for wishes collected through the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. The first community Wishathon will take place from 15–17 March. If you are interested in a project proposal as a user, developer, designer, or product lead, you can [[m:Special:MyLanguage/Event:WishathonMarch2024|register for the event and read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 dhjetor 2023 17:16 (CET) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25959059 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [https://mediawiki2latex.wmflabs.org/ mediawiki2latex] is a tool that converts wiki content into the formats of LaTeX, PDF, ODT, and EPUB. The code now runs many times faster due to recent improvements. There is also an optional Docker container you can [[b:de:Benutzer:Dirk_Hünniger/wb2pdf/install#Using_Docker|install]] on your local machine. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The way that Random pages are selected has been updated. This will slowly reduce the problem of some pages having a lower chance of appearing. [https://phabricator.wikimedia.org/T309477] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 janar 2024 02:18 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26026251 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Pages that use the JSON [[mw:Special:MyLanguage/Manual:ContentHandler|contentmodel]] will now use tabs instead of spaces for auto-indentation. This will significantly reduce the page size. [https://phabricator.wikimedia.org/T326065] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and personal user scripts may now use JavaScript syntax introduced in ES6 (also known as "ES2015") and ES7 ("ES2016"). MediaWiki validates the source code to protect other site functionality from syntax errors, and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browsers|supported browsers]]. Previously, Gadgets could use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>requiresES6</nowiki></code></bdi> option. This option is no longer needed and will be removed in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T75714] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|Bot passwords]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|owner-only OAuth consumers]] can now be restricted to allow editing only specific pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T349957] * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thank]] edits made by bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T341388] * An update on the status of the Community Wishlist Survey for 2024 [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Future Of The Wishlist/January 4, 2024 Update|has been published]]. Please read and give your feedback. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on January 17, it will not be possible to login to Wikimedia wikis from some specific old versions of the Chrome browser (versions 51–66, released between 2016 and 2018). Additionally, users of iOS 12, or Safari on Mac OS 10.14, may need to login to each wiki separately. [https://phabricator.wikimedia.org/T344791] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> module was deprecated and replaced with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi> module last year. A script has now been run to replace any remaining uses, and this week the temporary alias will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354966] '''Future changes''' * Wikimedia Deutschland is working to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. They are looking for people who are interested in participating in [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ individual video calls for user research in January and February]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 janar 2024 01:11 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26074460 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translations]] are available. '''Problems''' * A bug in UploadWizard prevented linking to the userpage of the uploader when uploading. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354529] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 janar 2024 02:02 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26096197 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting Monday January 29, all talk pages messages' timestamps will become a link. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they are looking for, even if this comment was moved elsewhere. This will affect all wikis except for the English Wikipedia. You can read more about this change [https://diff.wikimedia.org/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/ on Diff] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk_pages_permalinking|on Mediawiki.org]].<!-- The Diff post will be published on Monday morning UTC--> [https://phabricator.wikimedia.org/T302011] * There are some improvements to the CAPTCHA to make it harder for spam bots and scripts to bypass it. If you have feedback on this change, please comment on [[phab:T141490|the task]]. Staff are monitoring metrics related to the CAPTCHA, as well as secondary metrics such as account creations and edit counts. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] On February 1, a link will be added to the "Tools" menu to download a [[w:en:QR code|QR code]] that links to the page you are viewing. There will also be a new [[{{#special:QrCode}}]] page to create QR codes for any Wikimedia URL. This addresses the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Mobile and apps/Add ability to share QR code for a page in any Wikimedia project|#19 most-voted wish]] from the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Results|2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T329973] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] which only work in some skins have sometimes used the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>targets</code></bdi> option to limit where you can use them. This will stop working this week. You should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins</code></bdi> option instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T328497] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29 janar 2024 20:30 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26137870 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' *The mobile site history pages now use the same HTML as the desktop history pages. If you hear of any problems relating to mobile history usage please point them to [[phab:T353388|the phabricator task]]. *On most wikis, admins can now block users from making specific actions. These actions are: uploading files, creating new pages, moving (renaming) pages, and sending thanks. The goal of this feature is to allow admins to apply blocks that are adequate to the blocked users' activity. [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks#action-blocks|Learn more about "action blocks"]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T242541][https://phabricator.wikimedia.org/T280531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Talk pages permalinks that included diacritics and non-Latin script were malfunctioning. This issue is fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356199] '''Future changes''' * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#24WPs|24 Wikipedias]] with [[mw:Special:MyLanguage/Reference_Tooltips|Reference Tooltips]] as a default gadget are encouraged to remove that default flag. This would make [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] the new default for reference popups, leading to a more consistent experience across wikis. For [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#46WPs|46 Wikipedias]] with less than 4 interface admins, the change is already scheduled for mid-February, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|unless there are concerns]]. The older Reference Tooltips gadget will still remain usable and will override this feature, if it is available on your wiki and you have enabled it in your settings. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews#Reference_Previews_to_become_the_default_for_previewing_references_on_more_wikis][https://phabricator.wikimedia.org/T355312] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5 shkurt 2024 20:21 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26180971 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split experiment]] is working and loaded onto 3 test servers. The team in charge is testing the split's impact and requires feedback from WDQS users through the UI or programmatically in different channels. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata_talk:SPARQL_query_service/WDQS_graph_split][https://phabricator.wikimedia.org/T356773][https://www.wikidata.org/wiki/User:Sannita_(WMF)] Users' feedback will validate the impact of various use cases and workflows around the Wikidata Query service. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/October_2023_scaling_update][https://www.mediawiki.org/wiki/Wikidata_Query_Service/User_Manual#Federation] '''Problems''' *There was a bug that affected the appearance of visited links when using mobile device to access wiki sites. It made the links appear black; [[phab:T356928|this issue]] is fixed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] As work continues on the grid engine deprecation,[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation] tools on the grid engine will be stopped starting on February 14th, 2024. If you have tools actively migrating you can ask for an extension so they are not stopped. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 shkurt 2024 06:47 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26223994 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * If you have the "{{int:Tog-enotifwatchlistpages}}" option enabled, edits by bot accounts no longer trigger notification emails. Previously, only minor edits would not trigger the notification emails. [https://phabricator.wikimedia.org/T356984] * There are changes to how user and site scripts load for [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022| Vector 2022]] on specific wikis. The changes impacted the following Wikis: all projects with [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector legacy]] as the default skin, Wikivoyage, and Wikibooks. Other wikis will be affected over the course of the next three months. Gadgets are not impacted. If you have been affected or want to minimize the impact on your project, see [[Phab:T357580| this ticket]]. Please coordinate and take action proactively. *Newly auto-created accounts (the accounts you get when you visit a new wiki) now have the same local notification preferences as users who freshly register on that wiki. It is effected in four notification types listed in the [[phab:T353225|task's description]]. *The maximum file size when using [[c:Special:MyLanguage/Commons:Upload_Wizard|Upload Wizard]] is now 5 GiB. [https://phabricator.wikimedia.org/T191804] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Selected tools on the grid engine have been [[wikitech:News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation|stopped]] as we prepare to shut down the grid on March 14th, 2024. The tool's code and data have not been deleted. If you are a maintainer and you want your tool re-enabled reach out to the [[wikitech:Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support|team]]. Only tools that have asked for extension are still running on the grid. * The CSS <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/filter filter]</code></bdi> property can now be used in HTML <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>style</code></bdi> attributes in wikitext. [https://phabricator.wikimedia.org/T308160] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 shkurt 2024 16:35 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26254282 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile|mobile visual editor]] is now the default editor for users who never edited before, at a small group of wikis. [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile/VE_mobile_default#A/B_test_results| Research ]] shows that users using this editor are slightly more successful publishing the edits they started, and slightly less successful publishing non-reverted edits. Users who defined the wikitext editor as their default on desktop will get the wikitext editor on mobile for their first edit on mobile as well. [https://phabricator.wikimedia.org/T352127] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core modules#mw.config|mw.config]] value <code>wgGlobalGroups</code> now only contains groups that are active in the wiki. Scripts no longer have to check whether the group is active on the wiki via an API request. A code example of the above is: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>if (/globalgroupname/.test(mw.config.get("wgGlobalGroups")))</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T356008] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The right to change [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Tags|edit tags]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>changetags</code></bdi>) will be removed from users in Wikimedia sites, keeping it by default for admins and bots only. Your community can ask to retain the old configuration on your wiki before this change happens. Please indicate in [[phab:T355639|this ticket]] to keep it for your community before the end of March 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 shkurt 2024 20:22 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26294125 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Special:Book</code></bdi> page (as well as the associated "Create a book" functionality) provided by the old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Collection|Collection extension]] has been removed from all Wikisource wikis, as it was broken. This does not affect the ability to download normal books, which is provided by the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Wikisource|Wikisource extension]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358437] * [[m:Wikitech|Wikitech]] now uses the next-generation [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] wikitext parser by default to generate all pages in the Talk namespace. Report any problems on the [[mw:Talk:Parsoid/Parser_Unification/Known_Issues|Known Issues discussion page]]. You can use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration]] extension to control the use of Parsoid; see the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|ParserMigration help documentation]] for more details. * Maintenance on [https://etherpad.wikimedia.org etherpad] is completed. If you encounter any issues, please indicate in [[phab:T316421|this ticket]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=| Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] allow interface admins to create custom features with CSS and JavaScript. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget_definition</code></bdi> namespaces and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>gadgets-definition-edit</code></bdi> user right were reserved for an experiment in 2015, but were never used. These were visible on Special:Search and Special:ListGroupRights. The unused namespaces and user rights are now removed. No pages are moved, and no changes need to be made. [https://phabricator.wikimedia.org/T31272] * A usability improvement to the "Add a citation" in Wikipedia workflow has been made, the insert button was moved to the popup header. [https://phabricator.wikimedia.org/T354847] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233] * The HTML markup of headings and section edit links will be changed later this year to improve accessibility. See [[mw:Special:MyLanguage/Heading_HTML_changes|Heading HTML changes]] for details. The new markup will be the same as in the new Parsoid wikitext parser. You can test your gadget or stylesheet with the new markup if you add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?useparsoid=1</code></bdi> to your URL ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Selecting_a_parser_using_a_URL_query_string|more info]]) or turn on Parsoid read views in your user options ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Enabling_via_user_preference|more info]]). * '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 mars 2024 20:45 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26329807 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * After consulting with various communities, the line height of the text on the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] will be increased to its previous value of 1.65. Different options for typography can also be set using the options in the menu, as needed. [https://phabricator.wikimedia.org/T358498] *The active link color in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva]] will be changed to provide more consistency with our other platforms and best practices. [https://phabricator.wikimedia.org/T358516] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data|Structured data on Commons]] will no longer ask whether you want to leave the page without saving. This will prevent the “information you’ve entered may not be saved” popups from appearing when no information have been entered. It will also make file pages on Commons load faster in certain cases. However, the popups will be hidden even if information has indeed been entered. If you accidentally close the page before saving the structured data you entered, that data will be lost. [https://phabricator.wikimedia.org/T312315] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 mars 2024 00:03 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26374013 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The notice "Language links are at the top of the page" that appears in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]] main menu has been removed now that users have learned the new location of the Language switcher. [https://phabricator.wikimedia.org/T353619] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/IP_Info_feature|IP info feature]] displays data from Spur, an IP addresses database. Previously, the only data source for this feature was MaxMind. Now, IP info is more useful for patrollers. [https://phabricator.wikimedia.org/T341395] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge Grid Engine services have been shut down after the final migration process from Grid Engine to Kubernetes. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Obsolete:Toolforge/Grid][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation][https://techblog.wikimedia.org/2022/03/14/toolforge-and-grid-engine/] * Communities can now customize the default reasons for undeleting a page by creating [[MediaWiki:Undelete-comment-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T326746] '''Problems''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/RevisionSlider|RevisionSlider]] is an interface to interactively browse a page's history. Users in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider/Developing_a_RTL-accessible_feature_in_MediaWiki_-_what_we%27ve_learned_while_creating_the_RevisionSlider|right-to-left]] languages reported RevisionSlider reacting wrong to mouse clicks. This should be fixed now. [https://phabricator.wikimedia.org/T352169] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1710943200 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 mars 2024 18:38 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26410165 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] An update was made on March 18th 2024 to how various projects load site, user JavaScript and CSS in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]]. A [[phab:T360384|checklist]] is provided for site admins to follow. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 mars 2024 19:54 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26446209 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|reading accessibility]] beta feature will notice that the default line height for the standard and large text options has changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T359030] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation has an annual plan. The annual plan decides what the Wikimedia Foundation will work on. You can now read [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs#Draft Key Results|the draft key results]] for the Product and Technology department. They are suggestions for what results the Foundation wants from big technical changes from July 2024 to June 2025. You can [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs|comment on the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 prill 2024 05:34 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26462933 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Web browsers can use tools called [[:w:en:Browser extension|extensions]]. There is now a Chrome extension called [[m:Future Audiences/Experiment:Citation Needed|Citation Needed]] which you can use to see if an online statement is supported by a Wikipedia article. This is a small experiment to see if Wikipedia can be used this way. Because it is a small experiment, it can only be used in Chrome in English. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit Recovery|Edit Recovery]] feature has been added to all wikis, available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user preference]]. Once you enable it, your in-progress edits will be stored in your web browser, and if you accidentally close an editing window or your browser or computer crashes, you will be prompted to recover the unpublished text. Please leave any feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey 2023/Edit-recovery feature|project talk page]]. This was the #8 wish in the 2023 Community Wishlist Survey. * Initial results of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] experiments [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#4_April_2024|have been published]]. Edit Check is now deployed as a default feature at [[phab:T342930#9538364|the wikis that tested it]]. [[mw:Talk:Edit check|Let us know]] if you want your wiki to be part of the next deployment of Edit check. [https://phabricator.wikimedia.org/T342930][https://phabricator.wikimedia.org/T361727] * Readers using the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] on mobile will notice there has been an improvement in the line height across all typography settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T359029] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * New accounts and logged-out users will get the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] as their default editor on mobile. This deployment is made at all wikis except for the English Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T361134] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 prill 2024 01:35 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translations]] are available. '''Problems''' * Between 2 April and 8 April, on wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged Revisions]], the "{{Int:tag-mw-reverted}}" tag was not applied to undone edits. In addition, page moves, protections and imports were not autoreviewed. This problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T361918][https://phabricator.wikimedia.org/T361940] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#DEFAULTSORT|Default category sort keys]] will now affect categories added by templates placed in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite|footnotes]]. Previously footnotes used the page title as the default sort key even if a different default sort key was specified (category-specific sort keys already worked). [https://phabricator.wikimedia.org/T40435] * A new variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>page_last_edit_age</code></bdi> will be added to [[Special:AbuseFilter|abuse filters]]. It tells how many seconds ago the last edit to a page was made. [https://phabricator.wikimedia.org/T269769] '''Future changes''' * Volunteer developers are kindly asked to update the code of their tools and features to handle [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]]. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Four database fields will be removed from database replicas (including [[quarry:|Quarry]]). This affects only the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter_history</code></bdi> tables. Some queries might need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T361996] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 prill 2024 01:27 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting this week, newcomers editing Wikipedia [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Leveling up 3|will be encouraged]] to try structured tasks. [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer tasks|Structured tasks]] have been shown to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Structured tasks/Add a link/Experiment analysis, December 2021|improve newcomer activation and retention]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348086] * You can [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|nominate your favorite tools]] for the fifth edition of the Coolest Tool Award. Nominations will be open until May 10. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * This is the last warning that by the end of May 2024 the Vector 2022 skin will no longer share site and user scripts/styles with old Vector. For user-scripts that you want to keep using on Vector 2022, copy the contents of [[{{#special:MyPage}}/vector.js]] to [[{{#special:MyPage}}/vector-2022.js]]. There are [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|more technical details]] available. Interface administrators who foresee this leading to lots of technical support questions may wish to send a mass message to your community, as was done on French Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T362701] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22 prill 2024 22:26 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26647188 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for the following wikis: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}. These wikis participated to a test, where 50% of users got the new design, for one year. As this test [[Mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|gave positive results]], the new design is deployed on these wikis as the default design. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at all wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T341491] * Seven new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[w:bew:|<code>w:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T357866] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35708|Kusaal]] ([[w:kus:|<code>w:kus:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T359757] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35513|Igala]] ([[w:igl:|<code>w:igl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361644] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q33541|Karakalpak]] ([[wikt:kaa:|<code>wikt:kaa:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T362135] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9228|Burmese]] ([[s:my:|<code>s:my:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361085] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[s:ms:|<code>s:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363039] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q8108|Georgian]] ([[s:ka:|<code>s:ka:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363085] * You can now [https://translatewiki.net/wiki/Support#Early_access:_Watch_Message_Groups_on_Translatewiki.net watch message groups/projects] on [[m:Special:MyLanguage/translatewiki.net|Translatewiki.net]]. Initially, this feature will notify you of added or deleted messages in these groups. [https://phabricator.wikimedia.org/T348501] * Dark mode is now available on all wikis, on mobile web for logged-in users who opt into the [[Special:MobileOptions|advanced mode]]. This is the early release of the feature. Technical editors are invited to [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ check for accessibility issues on wikis]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|more detailed guidelines]]. '''Problems''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can use an alternative visual style without labels, by using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mapstyle="osm"</nowiki></code></bdi>. This wasn't working in previews, creating the wrong impression that it wasn't supported. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T362531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30 prill 2024 05:32 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26689057 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for all wikis, except for Commons, Wikidata and most Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|a few]] have already received this design change). You can read the detail of the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at remaining wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T352087][https://phabricator.wikimedia.org/T319146] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Interface admins now have greater control over the styling of article components on mobile with the introduction of the <code>SiteAdminHelper</code>. More information on how styles can be disabled can be found [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikimediaMessages#Site_admin_helper|at the extension's page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T363932] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has added article body sections in JSON format and a curated short description field to the existing parsed Infobox. This expansion to the API is also available via Wikimedia Cloud Services. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/article-sections-and-description/] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you look at the Special:Log page, the first view is labelled "All public logs", but it only shows some logs. This label will now say "Main public logs". [https://phabricator.wikimedia.org/T237729] '''Future changes''' * A new service will be built to replace [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Extension:Graph]]. Details can be found in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans|the latest update]] regarding this extension. * Starting May 21, English Wikipedia and German Wikipedia will get the possibility to activate "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]". This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to all Wikipedias]]. These communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|activate and configure the feature locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308144] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 maj 2024 18:42 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26729363 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikisource there is a special page listing pages of works without corresponding scan images. Now you can use the new magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>__EXPECTWITHOUTSCANS__</code></bdi> to exclude certain pages (list of editions or translations of works) from that list. [https://phabricator.wikimedia.org/T344214] * If you use the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user-preference]] "{{int:tog-uselivepreview}}", then the template-page feature "{{int:Templatesandbox-editform-legend}}" will now also work without reloading the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T136907] * [[mw:Special:Mylanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now specify an alternative text via the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute. This is identical in usage to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Images#Syntax|image and gallery syntax]]. An exception for this feature is wikis like Wikivoyage where the miniature maps are interactive. [https://phabricator.wikimedia.org/T328137] * The old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|Guided Tour]] for the "[[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New Filters for Edit Review]]" feature has been removed. It was created in 2017 to show people with older accounts how the interface had changed, and has now been seen by most of the intended people. [https://phabricator.wikimedia.org/T217451] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[{{#special:search}}]] results page will now use CSS flex attributes, for better accessibility, instead of a table. If you have a gadget or script that adjusts search results, you should update your script to the new HTML structure. [https://phabricator.wikimedia.org/T320295] '''Future changes''' * In the Vector 2022 skin, main pages will be displayed at full width (like special pages). The goal is to keep the number of characters per line large enough. This is related to the coming changes to typography in Vector 2022. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T357706] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Two columns of the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:pagelinks table|pagelinks]]</code></bdi> database table (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_title</code></bdi>) are being dropped soon. Users must use two columns of the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:special:MyLanguage/Manual:linktarget table|linktarget]]</code></bdi> table instead (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_title</code></bdi>). In your existing SQL queries: *# Replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN linktarget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_</code></bdi> in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>ON</code></bdi> statement *# Below that add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks ON lt_id = pl_target_id</code></bdi> ** See <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T222224]]</bdi> for technical reasoning. [https://phabricator.wikimedia.org/T222224][https://phabricator.wikimedia.org/T299947] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 maj 2024 01:57 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26762074 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, will now correctly delete pages which were moved to another title. [https://phabricator.wikimedia.org/T43351] * New changes have been made to the UploadWizard in Wikimedia Commons: the overall layout has been improved, by following new styling and spacing for the form and its fields; the headers and helper text for each of the fields was changed; the Caption field is now a required field, and there is an option for users to copy their caption into the media description. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:WMF_support_for_Commons/Upload_Wizard_Improvements#Changes_to_%22Describe%22_workflow][https://phabricator.wikimedia.org/T361049] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading_HTML_changes|is being changed to improve accessibility]]. It will change on 22 May in some skins (Timeless, Modern, CologneBlue, Nostalgia, and Monobook). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in all other skins. The developers are also considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 maj 2024 01:02 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26786311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Several bugs related to the latest updates to the UploadWizard on Wikimedia Commons have been fixed. For more information, see [[:phab:T365107|T365107]] and [[:phab:T365119|T365119]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In March 2024 a new [[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortlet|addPortlet]] API was added to allow gadgets to create new portlets (menus) in the skin. In certain skins this can be used to create dropdowns. Gadget developers are invited to try it and [[phab:T361661|give feedback]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Some CSS in the Minerva skin has been removed to enable easier community configuration. Interface editors should check the rendering on mobile devices for aspects related to the classes: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.collapsible</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.multicol</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.reflist</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.coordinates</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.topicon</code></bdi>. [[phab:T361659|Further details are available on replacement CSS]] if it is needed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you visit a wiki where you don't yet have a local account, local rules such as edit filters can sometimes prevent your account from being created. Starting this week, MediaWiki takes your global rights into account when evaluating whether you can override such local rules. [https://phabricator.wikimedia.org/T316303] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 maj 2024 02:13 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26832205 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * It is now possible for local administrators to add new links to the bottom of the site Tools menu without JavaScript. [[mw:Manual:Interface/Sidebar#Add or remove toolbox sections|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T6086] * The message name for the definition of the tracking category of WikiHiero has changed from "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikhiero-usage-tracking-category</code></bdi>" to "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikihiero-usage-tracking-category</code></bdi>". [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/wikihiero/+/1035855] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q5317225|Kadazandusun]] ([[w:dtp:|<code>w:dtp:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T365220] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * Next week, on wikis with the Vector 2022 skin as the default, logged-out desktop users will be able to choose between different font sizes. The default font size will also be increased for them. This is to make Wikimedia projects easier to read. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-06 deployments|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 qershor 2024 00:33 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26844397 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The software used to render SVG files has been updated to a new version, fixing many longstanding bugs in SVG rendering. [https://phabricator.wikimedia.org/T265549] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading HTML changes|is being changed to improve accessibility]]. It was changed last week in some skins (Vector legacy and Minerva). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in Vector-2022. The developers are still considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used for citations by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] changed last week. In places where Parsoid previously added the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-reference-text</code></bdi> class, Parsoid now also adds the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>reference-text</code></bdi> class for better compatibility with the legacy parser. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1036705] '''Problems''' * There was a bug with the Content Translation interface that caused the tools menus to appear in the wrong location. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T366374] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The new version of MediaWiki includes another change to the HTML markup used for citations: [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] will now generate a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><span class="mw-cite-backlink"></nowiki></code></bdi> wrapper for both named and unnamed references for better compatibility with the legacy parser. Interface administrators should verify that gadgets that interact with citations are compatible with the new markup. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1035809] * On multilingual wikis that use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><translate></nowiki></code></bdi> system, there is a feature that shows potentially-outdated translations with a pink background until they are updated or confirmed. From this week, confirming translations will be logged, and there is a new user-right that can be required for confirming translations if the community [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requests it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T49177] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 qershor 2024 22:18 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26893898 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * People who attempt to add an external link in the visual editor will now receive immediate feedback if they attempt to link to a domain that a project has decided to block. Please see [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#11_June_2024|Edit check]] for more details. [https://phabricator.wikimedia.org/T366751] * The new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CommunityConfiguration|Community Configuration extension]] is available [[testwiki:Special:CommunityConfiguration|on Test Wikipedia]]. This extension allows communities to customize specific features to meet their local needs. Currently only Growth features are configurable, but the extension will support other [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration#Use_cases|Community Configuration use cases]] in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T323811][https://phabricator.wikimedia.org/T360954] * The dark mode [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] is now available on category and help pages, as well as more special pages. There may be contrast issues. Please report bugs on the [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility_for_reading|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366370] '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Cloud Services tools were not available for 25 minutes last week. This was caused by a faulty hardware cable in the data center. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2024-06-11_WMCS_Ceph] * Last week, styling updates were made to the Vector 2022 skin. This caused unforeseen issues with templates, hatnotes, and images. Changes to templates and hatnotes were reverted. Most issues with images were fixed. If you still see any, [[phab:T367463|report them here]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367480] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting June 18, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Edit Check]] will be deployed to [[phab:T361843|a new set of Wikipedias]]. This feature is intended to help newcomers and to assist edit-patrollers by inviting people who are adding new content to a Wikipedia article to add a citation when they do not do so themselves. During [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#Reference_Check_A/B_Test|a test at 11 wikis]], the number of citations added [https://diff.wikimedia.org/?p=127553 more than doubled] when Reference Check was shown to people. Reference Check is [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|community configurable]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361843]<!-- NOTE: THE DIFF BLOG WILL BE PUBLISHED ON MONDAY --> * [[m:Special:MyLanguage/Mailing_lists|Mailing lists]] will be unavailable for roughly two hours on Tuesday 10:00–12:00 UTC. This is to enable migration to a new server and upgrade its software. [https://phabricator.wikimedia.org/T367521] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 qershor 2024 01:47 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26911987 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Editors will notice that there have been some changes to the background color of text in the diff view, and the color of the byte-change numbers, last week. These changes are intended to make text more readable in both light mode and dark mode, and are part of a larger effort to increase accessibility. You can share your comments or questions [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading|on the project talkpage]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361717] * The text colors that are used for visited-links, hovered-links, and active-links, were also slightly changed last week to improve their accessibility in both light mode and dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T366515] '''Problems''' * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|copy permanent links to talk page comments]] by clicking on a comment's timestamp. [[mw:Talk pages project/Permalinks|This feature]] did not always work when the topic title was very long and the link was used as a wikitext link. This has been fixed. Thanks to Lofhi for submitting the bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T356196] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting 26 June, all talk pages messages' timestamps will become a link at English Wikipedia, making this feature available for you to use at all wikis. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they were linked to, even if this comment has since been moved elsewhere. You can read more about this feature [[DiffBlog:/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/|on Diff]] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|on Mediawiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365974] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 qershor 2024 00:31 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26989424 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Over the next three weeks, dark mode will become available for all users, both logged-in and logged-out, starting with the mobile web version. This fulfils one of the [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2023/Reading/Dark_mode|top-requested community wishes]], and improves low-contrast reading and usage in low-light settings. As part of these changes, dark mode will also work on User-pages and Portals. There is more information in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading/Updates#June_2024:_Typography_and_dark_mode_deployments,_new_global_preferences|the latest Web team update]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366364] * Logged-in users can now set [[m:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering-skin-skin-prefs|global preferences for the text-size and dark-mode]], thanks to a combined effort across Foundation teams. This allows Wikimedians using multiple wikis to set up a consistent reading experience easily, for example by switching between light and dark mode only once for all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341278] * If you use a very old web browser some features might not work on the Wikimedia wikis. This affects Internet Explorer 11 and versions of Chrome, Firefox and Safari older than 2016. This change makes it possible to use new [[d:Q46441|CSS]] features and to send less code to all readers. [https://phabricator.wikimedia.org/T288287][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Manual:How_to_make_a_MediaWiki_skin#Using_CSS_variables_for_supporting_different_themes_e.g._dark_mode] * Wikipedia Admins can customize local wiki configuration options easily using [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]]. Community Configuration was created to allow communities to customize how some features work, because each language wiki has unique needs. At the moment, admins can configure [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] on their home wikis, in order to better recruit and retain new editors. More options will be provided in the coming months. [https://phabricator.wikimedia.org/T366458] * Editors interested in language issues that are related to [[w:en:Unicode|Unicode standards]], can now discuss those topics at [[mw:Talk:WMF membership with Unicode Consortium|a new conversation space in MediaWiki.org]]. The Wikimedia Foundation is now a [[mw:Special:MyLanguage/WMF membership with Unicode Consortium|member of the Unicode Consortium]], and the coordination group can collaboratively review the issues discussed and, where appropriate, bring them to the attention of the Unicode Consortium. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[w:btm:|<code>w:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T368038] '''Problems''' * Editors can once again click on links within the visual editor's citation-preview, thanks to a bug fix by the Editing Team. [https://phabricator.wikimedia.org/T368119] '''Future changes''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 2 weeks. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 korrik 2024 01:57 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27038456 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At the Wikimedia Foundation a new task force was formed to replace the disabled Graph with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project|more secure, easy to use, and extensible Chart]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Chart Project|subscribe to the newsletter]] to get notified about new project updates and other news about Chart. * The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents]] extension is now available on Meta-wiki, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested on your wiki. This extension helps in managing and making events more visible, giving Event organizers the ability to use tools like the Event registration tool. To learn more about the deployment status and how to request this extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment_status|CampaignEvents page on Meta-wiki]]. * Editors using the iOS Wikipedia app who have more than 50 edits can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits#Add an image|Add an Image]] feature. This feature presents opportunities for small but useful contributions to Wikipedia. * Thank you to [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth/Celebration|all of the authors]] who have contributed to MediaWiki Core. As a result of these contributions, the [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth|percentage of authors contributing more than 5 patches has increased by 25% since last year]], which helps ensure the sustainability of the platform for the Wikimedia projects. '''Problems''' * A problem with the color of the talkpage tabs always showing as blue, even for non-existent pages which should have been red, affecting the Vector 2022 skin, [[phab:T367982|has been fixed]]. '''Future changes''' * The Trust and Safety Product team wants to introduce [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] with as little disruption to tools and workflows as possible. Volunteer developers, including gadget and user-script maintainers, are kindly asked to update the code of their tools and features to handle temporary accounts. The team has [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|created documentation]] explaining how to do the update. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 1 more week. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 korrik 2024 23:30 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27080357 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translations]] are available. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 3 more days. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia developers can now officially continue to use both [[mw:Special:MyLanguage/Gerrit|Gerrit]] and [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]], due to a June 24 decision by the Wikimedia Foundation to support software development on both platforms. Gerrit and GitLab are both code repositories used by developers to write, review, and deploy the software code that supports the MediaWiki software that the wiki projects are built on, as well as the tools used by editors to create and improve content. This decision will safeguard the productivity of our developers and prevent problems in code review from affecting our users. More details are available in the [[mw:GitLab/Migration status|Migration status]] page. * The Wikimedia Foundation seeks applicants for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council]] (PTAC). This group will bring technical contributors and Wikimedia Foundation together to co-define a more resilient, future-proof technological platform. Council members will evaluate and consult on the movement's product and technical activities, so that we develop multi-generational projects. We are looking for a range of technical contributors across the globe, from a variety of Wikimedia projects. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal#Joining the PTAC as a technical volunteer|Please apply here by August 10]]. * Editors with rollback user-rights who use the Wikipedia App for Android can use the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Anti Vandalism|Edit Patrol]] features. These features include a new feed of Recent Changes, related links such as Undo and Rollback, and the ability to create and save a personal library of user talk messages to use while patrolling. If your wiki wants to make these features available to users who do not have rollback rights but have reached a certain edit threshold, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android#Contact us|you can contact the team]]. You can [[diffblog:2024/07/10/ِaddressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/|read more about this project on Diff blog]]. * Editors who have access to [[m:Special:MyLanguage/The_Wikipedia_Library|The Wikipedia Library]] can once again use non-open access content in SpringerLinks, after the Foundation [[phab:T368865|contacted]] them to restore access. You can read more about [[m:Tech/News/Recently_resolved_community_tasks|this and 21 other community-submitted tasks that were completed last week]]. '''Changes later this week''' * This week, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-07 deployments|dark mode will be available on a number of Wikipedias]], both desktop and mobile, for logged-in and logged-out users. Interface admins and user script maintainers are encouraged to check gadgets and user scripts in the dark mode, to find any hard-coded colors and fix them. There are some [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations for dark mode compatibility]] to help. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Next week, functionaries, volunteers maintaining tools, and software development teams are invited to test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on testwiki. Temporary accounts is a feature that will help improve privacy on the wikis. No further temporary account deployments are scheduled yet. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348895] * Editors who upload files cross-wiki, or teach other people how to do so, may wish to join a Wikimedia Commons discussion. The Commons community is discussing limiting who can upload files through the cross-wiki upload/Upload dialog feature to users auto-confirmed on Wikimedia Commons. This is due to the large amount of copyright violations uploaded this way. There is a short summary at [[c:Special:MyLanguage/Commons:Cross-wiki upload|Commons:Cross-wiki upload]] and [[c:Commons:Village pump/Proposals#Deactivate cross-wiki uploads for new users|discussion at Commons:Village Pump]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 korrik 2024 03:29 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27124561 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translations]] are available. '''Feature News''' * Stewards can now [[:m:Special:MyLanguage/Global_blocks|globally block]] accounts. Before [[phab:T17294|the change]] only IP addresses and IP ranges could be blocked globally. Global account blocks are useful when the blocked user should not be logged out. [[:m:Special:MyLanguage/Global_locks|Global locks]] (a similar tool logging the user out of their account) are unaffected by this change. The new global account block feature is related to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project, which is a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors that are no longer made public. * Later this week, Wikimedia site users will notice that the Interface of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") is improved and consistent with the rest of the MediaWiki interface and [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Wikimedia's design system]]. The FlaggedRevs interface experience on mobile and [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MinervaNeue|Minerva skin]] was inconsistent before it was fixed and ported to [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]] by the WMF Growth team and some volunteers. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] * Wikimedia site users can now submit account vanishing requests via [[m:Special:GlobalVanishRequest|GlobalVanishRequest]]. This feature is used when a contributor wishes to stop editing forever. It helps you hide your past association and edit to protect your privacy. Once processed, the account will be locked and renamed. [https://phabricator.wikimedia.org/T367329] * Have you tried monitoring and addressing vandalism in Wikipedia using your phone? [https://diff.wikimedia.org/2024/07/10/%d9%90addressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/ A Diff blog post on Patrolling features in the Mobile App] highlights some of the new capabilities of the feature, including swiping through a feed of recent changes and a personal library of user talk messages for use when patrolling from your phone. * Wikimedia contributors and GLAM (galleries, libraries, archives, and museums) organisations can now learn and measure the impact Wikimedia Commons is having towards creating quality encyclopedic content using the [https://doc.wikimedia.org/generated-data-platform/aqs/analytics-api/reference/commons.html Commons Impact Metrics] analytics dashboard. The dashboard offers organizations analytics on things like monthly edits in a category, the most viewed files, and which Wikimedia articles are using Commons images. As a result of these new data dumps, GLAM organisation can more reliably measure their return on investment for programs bringing content into the digital Commons. [https://diff.wikimedia.org/2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/] '''Project Updates''' * Come share your ideas for improving the wikis on the newly reopened [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]]. The Community Wishlist is Wikimedia’s forum for volunteers to share ideas (called wishes) to improve how the wikis work. The new version of the wishlist is always open, works with both wikitext and Visual Editor, and allows wishes in any language. '''Learn more''' * Have you ever wondered how Wikimedia software works across over 300 languages? This is 253 languages more than the Google Chrome interface, and it's no accident. The Language and Product Localization Team at the Wikimedia Foundation supports your work by adapting all the tools and interfaces in the MediaWiki software so that contributors in our movement who translate pages and strings can translate them and have the sites in all languages. Read more about the team and their upcoming work on [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/building-towards-a-robust-multilingual-knowledge-ecosystem-for-the-wikimedia-movement/ Diff]. * How can Wikimedia build innovative and experimental products while maintaining such heavily used websites? A recent [https://diff.wikimedia.org/2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/ blog post] by WMF staff Johan Jönsson highlights the work of the [[m:Future Audiences#Objectives and Key Results|WMF Future Audience initiative]], where the goal is not to build polished products but test out new ideas, such as a [[m:Future_Audiences/Experiments: conversational/generative AI|ChatGPT plugin]] and [[m:Future_Audiences/Experiment:Add a Fact|Add a Fact]], to help take Wikimedia into the future. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 korrik 2024 02:02 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27142915 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors using the Visual Editor in languages that use non-Latin characters for numbers, such as Hindi, Manipuri and Eastern Arabic, may notice some changes in the formatting of reference numbers. This is a side effect of preparing a new sub-referencing feature, and will also allow fixing some general numbering issues in Visual Editor. If you notice any related problems on your wiki, please share details at the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|project talkpage]]. '''Bugs status''' * Some logged-in editors were briefly unable to edit or load pages last week. [[phab:T370304|These errors]] were mainly due to the addition of new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|linter]] rules which led to caching problems. Fixes have been applied and investigations are continuing. * Editors can use the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Information tool]] to get information about IP addresses. This tool is available as a Beta Feature in your preferences. The tool was not available for a few days last week, but is now working again. Thank you to Shizhao for filing the bug report. You can read about that, and [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks#2024-07-25|28 other community-submitted tasks]] that were resolved last week. '''Project updates''' * There are new features and improvements to Phabricator from the Release Engineering and Collaboration Services teams, and some volunteers, including: the search systems, the new task creation system, the login systems, the translation setup which has resulted in support for more languages (thanks to Pppery), and fixes for many edge-case errors. You can [[phab:phame/post/view/316/iterative_improvements/|read details about these and other improvements in this summary]]. * There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|update on the Charts project]]. The team has decided which visualization library to use, which chart types to start focusing on, and where to store chart definitions. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9056|Czech]] ([[voy:cs:|<code>voy:cs:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T370905] '''Learn more''' * There is a [[diffblog:2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/|new Wikimedia Foundation data center]] in São Paulo, Brazil which helps to reduce load times. * There is new [[diffblog:2024/07/22/the-perplexing-process-of-uploading-images-to-wikipedia/|user research]] on problems with the process of uploading images. * Commons Impact Metrics are [[diffblog:2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/|now available]] via data dumps and API. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/July|Technical Community Newsletter]] is now available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30 korrik 2024 01:09 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27164109 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Two new parser functions will be available this week: <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#dir|#dir]]<nowiki>}}</nowiki></code> and <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#bcp47|#bcp47]]<nowiki>}}</nowiki></code>. These will reduce the need for <code>Template:Dir</code> and <code>Template:BCP47</code> on Commons and allow us to [[phab:T343131|drop 100 million rows]] from the "what links here" database. Editors at any wiki that use these templates, can help by replacing the templates with these new functions. The templates at Commons will be updated during the Hackathon at Wikimania. [https://phabricator.wikimedia.org/T359761][https://phabricator.wikimedia.org/T366623] * Communities can request the activation of the visual editor on entire namespaces where discussions sometimes happen (for instance ''Wikipedia:'' or ''Wikisource:'' namespaces) if they understand the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/FAQ#WPNS|known limitations]]. For discussions, users can already use [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] in these namespaces. * The tracking category "Pages using Timeline" has been renamed to "Pages using the EasyTimeline extension" [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3ATimeline-tracking-category&namespace=8 in TranslateWiki]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. '''Project updates''' * Editors who help to organize WikiProjects and similar on-wiki collaborations, are invited to share ideas and examples of successful collaborations with the Campaigns and Programs teams. You can fill out [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[m:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. The teams are particularly looking for details about successful collaborations on non-English wikis. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The new parser is being rolled out on {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} wikis over the next few months. The {{int:project-localized-name-enwikivoyage}} and {{int:project-localized-name-hewikivoyage}} were [[phab:T365367|switched]] to Parsoid last week. For more information, see [[mw:Parsoid/Parser_Unification|Parsoid/Parser Unification]]. '''Learn more''' * There will be more than 200 sessions at Wikimania this week. Here is a summary of some of the [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|key sessions related to the product and technology area]]. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/July|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New design previews for Translatable pages; Updates about MinT for Wiki Readers; the release of Translation dumps; and more. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/31|Growth newsletter]] is available. * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/July 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5 gusht 2024 22:41 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27233905 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] editors and maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Actions#Show a CAPTCHA|make a CAPTCHA show if a filter matches an edit]]. This allows communities to quickly respond to spamming by automated bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T20110] * [[m:Special:MyLanguage/Stewards|Stewards]] can now specify if global blocks should prevent account creation. Before [[phab:T17273|this change]] by the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product]] Team, all global blocks would prevent account creation. This will allow stewards to reduce the unintended side-effects of global blocks on IP addresses. '''Project updates''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#August_2024_committee_nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new members to refresh the [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]]. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open until at least 2024-08-26. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2880037|West Coast Bajau]] ([[w:bdr:|<code>w:bdr:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T371757] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 gusht 2024 01:20 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27253654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]]. '''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you: * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand. Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors who want to re-use references but with different details such as page numbers, will be able to do so by the end of 2024, using a new [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Sub-referencing in a nutshell|sub-referencing]] feature. You can read more [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|about the project]] and [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|how to test the prototype]]. * Editors using tracking categories to identify which pages use specific extensions may notice that six of the categories have been renamed to make them more easily understood and consistent. These categories are automatically added to pages that use specialized MediaWiki extensions. The affected names are for: [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aintersection-category&namespace=8 DynamicPageList], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Akartographer-tracking-category&namespace=8 Kartographer], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aphonos-tracking-category&namespace=8 Phonos], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Arss-tracking-category&namespace=8 RSS], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Ascore-use-category&namespace=8 Score], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Awikihiero-usage-tracking-category&namespace=8 WikiHiero]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. Thanks to Pppery for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T347324] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Technical volunteers who edit modules and want to get a list of the categories used on a page, can now do so using the <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">categories</bdi></code> property of <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">[[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Title objects|mw.title objects]]</bdi></code>. This enables wikis to configure workflows such as category-specific edit notices. Thanks to SD001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T50175][https://phabricator.wikimedia.org/T85372] '''Bugs status''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Your help is needed to check if any pages need to be moved or deleted. A maintenance script was run to clean up unreachable pages (due to Unicode issues or introduction of new namespaces/namespace aliases). The script tried to find appropriate names for the pages (e.g. by following the Unicode changes or by moving pages whose titles on Wikipedia start with <code>Talk:WP:</code> so that their titles start with <code>Wikipedia talk:</code>), but it may have failed for some pages, and moved them to <bdi lang="zxx" dir="ltr">[[Special:PrefixIndex/T195546/]]</bdi> instead. Your community should check if any pages are listed there, and move them to the correct titles, or delete them if they are no longer needed. A full log (including pages for which appropriate names could be found) is available in [[phab:P67388]]. * Editors who volunteer as [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|mentors]] to newcomers on their wiki are once again able to access lists of potential mentees who they can connect with to offer help and guidance. This functionality was restored thanks to [[phab:T372164|a bug fix]]. Thank you to Mbch331 for filing the bug report. You can read about that, and 18 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * The application deadline for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC) has been extended to September 16. Members will help by providing advice to Foundation Product and Technology leadership on short and long term plans, on complex strategic problems, and help to get feedback from more contributors and technical communities. Selected members should expect to spend roughly 5 hours per month for the Council, during the one year pilot. Please consider applying, and spread the word to volunteers you think would make a positive contribution to the committee. '''Learn more''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award#2024 Winners|2024 Coolest Tool Awards]] were awarded at Wikimania, in seven categories. For example, one award went to the ISA Tool, used for adding structured data to files on Commons, which was recently improved during the [[m:Event:Wiki Mentor Africa ISA Hackathon 2024|Wiki Mentor Africa Hackathon]]. You can see video demonstrations of each tool at the awards page. Congratulations to this year's recipients, and thank you to all tool creators and maintainers. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available, and includes some highlights from Wikimania, an upcoming Language community meeting, and other news from the movement. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20 gusht 2024 02:51 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27307284 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Administrators can now test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on test2wiki. This was done to allow cross-wiki testing of temporary accounts, for when temporary accounts switch between projects. The feature was enabled on testwiki a few weeks ago. No further temporary account deployments are scheduled yet. Temporary Accounts is a project to create a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors which are no longer made public. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. * Later this week, editors at wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") may notice that the indicators at the top of articles have changed. This change makes the system more consistent with the rest of the MediaWiki interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Bugs status''' * Editors who use the 2010 wikitext editor, and use the Character Insert buttons, will [[phab:T361465|no longer]] experience problems with the buttons adding content into the edit-summary instead of the edit-window. You can read more about that, and 26 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Please review and vote on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas|Focus Areas]], which are groups of wishes that share a problem. Focus Areas were created for the newly reopened Community Wishlist, which is now open year-round for submissions. The first batch of focus areas are specific to moderator workflows, around welcoming newcomers, minimizing repetitive tasks, and prioritizing tasks. Once volunteers have reviewed and voted on focus areas, the Foundation will then review and select focus areas for prioritization. * Do you have a project and are willing to provide a three (3) month mentorship for an intern? [[mw:Special:MyLanguage/Outreachy|Outreachy]] is a twice a year program for people to participate in a paid internship that will start in December 2024 and end in early March 2025, and they need mentors and projects to work on. Projects can be focused on coding or non-coding (design, documentation, translation, research). See the Outreachy page for more details, and a list of past projects since 2013. '''Learn more''' * If you're curious about the product and technology improvements made by the Wikimedia Foundation last year, read [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|this recent highlights summary on Diff]]. * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together.webm|Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together]] (55 mins) - about the [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Belgrade - Day 1 - Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views.webm|Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views]] (30 mins) - an overview for both technical and non technical audiences, covering some of the challenges and open questions, related to the [[mw:MediaWiki Product Insights|platform evolution, stewardship and developer experiences]] research. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 gusht 2024 22:30 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27341211 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Editors and volunteer developers interested in data visualisation can now test the new software for charts. Its early version is available on beta Commons and beta Wikipedia. This is an important milestone before making charts available on regular wikis. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|read more about this project update]] and help to test the charts. '''Feature news''' * Editors who use the [[{{#special:Unusedtemplates}}]] page can now filter out pages which are expected to be there permanently, such as sandboxes, test-cases, and templates that are always substituted. Editors can add the new magic word [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#EXPECTUNUSEDTEMPLATE|<code dir="ltr"><nowiki>__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__</nowiki></code>]] to a template page to hide it from the listing. Thanks to Sophivorus and DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T184633] * Editors who use the New Topic tool on discussion pages, will [[phab:T334163|now be reminded]] to add a section header, which should help reduce the quantity of newcomers who add sections without a header. You can read more about that, and {{formatnum:28}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Last week, some Toolforge tools had occasional connection problems. The cause is still being investigated, but the problems have been resolved for now. [https://phabricator.wikimedia.org/T373243] * Translation administrators at multilingual wikis, when editing multiple translation units, can now easily mark which changes require updates to the translation. This is possible with the [[phab:T298852#10087288|new dropdown menu]]. '''Project updates''' * A new draft text of a policy discussing the use of Wikimedia's APIs [[m:Special:MyLanguage/API Policy Update 2024|has been published on Meta-Wiki]]. The draft text does not reflect a change in policy around the APIs; instead, it is an attempt to codify existing API rules. Comments, questions, and suggestions are welcome on [[m:Talk:API Policy Update 2024|the proposed update’s talk page]] until September 13 or until those discussions have concluded. '''Learn more''' * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization.webm|Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization]] (25 mins) – about the above-mentioned Charts project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 3 - State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia.webm|State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia]] (90 mins) – about some of the language tools that support Wikimedia sites, such as [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content]]/[[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section Translation]], [[mw:Special:MyLanguage/MinT|MinT]], and LanguageConverter; also the current state and future of languages onboarding. [https://phabricator.wikimedia.org/T368772] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 shtator 2024 03:04 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27390268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translations]] are available. '''Feature news''' * Starting this week, the standard [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will receive new colors that make them compatible in dark mode. This is the first of many changes to come as part of a major upgrade to syntax highlighting. You can learn more about what's to come on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365311][https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Editors of wikis using Wikidata will now be notified of only relevant Wikidata changes in their watchlist. This is because the Lua functions <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>entity:getSitelink()</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw.wikibase.getSitelink(qid)</code></bdi> will have their logic unified for tracking different aspects of sitelinks to reduce junk notifications from [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Projects/Watchlist Wikidata Sitelinks Tracking|inconsistent sitelinks tracking]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T295356] '''Project updates''' * Users of all Wikis will have access to Wikimedia sites as read-only for a few minutes on September 25, starting at 15:00 UTC. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] * Contributors of [[phab:T363538#10123348|11 Wikipedias]], including English will have a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS</code></bdi> namespace added to their Wikipedias. This improvement ensures that links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> (usually shortcuts to the [[w:en:Wikipedia:Manual of Style|Manual of Style]]) are not broken by [[w:en:Mooré|Mooré]] Wikipedia (language code <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mos</code></bdi>). [https://phabricator.wikimedia.org/T363538] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 shtator 2024 20:50 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27424457 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translations]] are available. '''Improvements and Maintenance''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Editors interested in templates can help by reading the latest Wishlist focus area, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template recall and discovery]], and share your feedback on the talkpage. This input helps the Community Tech team to decide the right technical approach to build. Everyone is also encouraged to continue adding [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|new wishes]]. * The new automated [[{{#special:NamespaceInfo}}]] page helps editors understand which [[mw:Special:MyLanguage/Help:Namespaces|namespaces]] exist on each wiki, and some details about how they are configured. Thanks to DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T263513] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|References Check]] is a feature that encourages editors to add a citation when they add a new paragraph to a Wikipedia article. For a short time, the corresponding tag "Edit Check (references) activated" was erroneously being applied to some edits outside of the main namespace. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T373692] * It is now possible for a wiki community to change the order in which a page’s categories are displayed on their wiki. By default, categories are displayed in the order they appear in the wikitext. Now, wikis with a consensus to do so can [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|request]] a configuration change to display them in alphabetical order. [https://phabricator.wikimedia.org/T373480] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool authors can now access ToolsDB's [[wikitech:Portal:Data Services#ToolsDB|public databases]] from both [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry|Quarry]] and [[wikitech:Superset|Superset]]. Those databases have always been accessible to every [[wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] user, but they are now more broadly accessible, as Quarry can be accessed by anyone with a Wikimedia account. In addition, Quarry's internal database can now be [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry#Querying Quarry's own database|queried from Quarry itself]]. This database contains information about all queries that are being run and starred by users in Quarry. This information was already public through the web interface, but you can now query it using SQL. You can read more about that, and {{formatnum:20}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Any pages or tools that still use the very old CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-message-box</code></bdi> need to be updated. These old classes will be removed next week or soon afterwards. Editors can use a [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-message-box&regex=1&namespaces=&title= global-search] to determine what needs to be changed. It is possible to use the newer <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>cdx-message</code></bdi> group of classes as a replacement (see [https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/message.html#css-only-version the relevant Codex documentation], and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Tech/Header&diff=prev&oldid=27449042 an example update]), but using locally defined onwiki classes would be best. [https://phabricator.wikimedia.org/T374499] '''Technical project updates''' * Next week, all Wikimedia wikis will be read-only for a few minutes. This will start on September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This maintenance process also targets other services.]] The previous switchover took 3 minutes, and the Site Reliability Engineering teams use many tools to make sure that this essential maintenance work happens as quickly as possible. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] '''Tech in depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/August 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes details about: research about [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Hooks|hook]] handlers to help simplify development, research about performance improvements, work to improve the REST API for end-users, and more. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Auditorium Kyiv - Day 4 - Hackathon Showcase.webm|Hackathon Showcase]] (45 mins) - 19 short presentations by some of the Hackathon participants, describing some of the projects they worked on, such as automated testing of maintenance scripts, a video-cutting command line tool, and interface improvements for various tools. There are [[phab:T369234|more details and links available]] in the Phabricator task. ** [[c:File:Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem.webm|Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem]] (40 mins) - a roundtable discussion for tool-maintainers, users, and supporters of Toolforge about how to make the platform sustainable and how to evaluate the tools available there. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 shtator 2024 02:00 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27460876 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only]] for a few minutes on Wednesday September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. Reading the wikis will not be interrupted, but editing will be paused. These twice-yearly processes allow WMF's site reliability engineering teams to remain prepared to keep the wikis functioning even in the event of a major interruption to one of our data centers. '''Updates for editors''' [[File:Add alt text from a halfsheet, with the article behind.png|thumb|A screenshot of the interface for the Alt Text suggested-edit feature]] * Editors who use the iOS Wikipedia app in Spanish, Portuguese, French, or Chinese, may see the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|Alt Text suggested-edit experiment]] after editing an article, or completing a suggested edit using "[[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project#Hypothesis 2 Add an Image Suggested Edit|Add an image]]". Alt-text helps people with visual impairments to read Wikipedia articles. The team aims to learn if adding alt-text to images is a task that editors can be successful with. Please share any feedback on [[mw:Talk:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|the discussion page]]. * The Codex color palette has been updated with new and revised colors for the MediaWiki user interfaces. The [[mw:Special:MyLanguage/Design System Team/Color/Design documentation#Updates|most noticeable changes]] for editors include updates for: dark mode colors for Links and for quiet Buttons (progressive and destructive), visited Link colors for both light and dark modes, and background colors for system-messages in both light and dark modes. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] It is now possible to include clickable wikilinks and external links inside code blocks. This includes links that are used within <code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code> tags and on code pages (JavaScript, CSS, Scribunto and Sanitized CSS). Uses of template syntax <code><nowiki>{{…}}</nowiki></code> are also linked to the template page. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T368166] * Two bugs were fixed in the [[m:Special:MyLanguage/Account vanishing|GlobalVanishRequest]] system by improving the logging and by removing an incorrect placeholder message. [https://phabricator.wikimedia.org/T370595][https://phabricator.wikimedia.org/T372223] * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] From [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]]: ** The API now enables 5,000 on-demand API requests per month and twice-monthly HTML snapshots freely (gratis and libre). More information on the updates and also improvements to the software development kits (SDK) are explained on [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ the project's blog post]. While Wikimedia Enterprise APIs are designed for high-volume commercial reusers, this change enables many more community use-cases to be built on the service too. ** The Snapshot API (html dumps) have added beta Structured Contents endpoints ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/ blog post on that]) as well as released two beta datasets (English and French Wikipedia) from that endpoint to Hugging Face for public use and feedback ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/hugging-face-dataset/ blog post on that]). These pre-parsed data sets enable new options for researchers, developers, and data scientists to use and study the content. '''In depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The Wikidata Query Service (WDQS) is used to get answers to questions using the Wikidata data set. As Wikidata grows, we had to make a major architectural change so that WDQS could remain performant. As part of the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split project]], we have new SPARQL endpoints available for serving the "[https://query-scholarly.wikidata.org scholarly]" and "[https://query-main.wikidata.org main]" subgraphs of Wikidata. The [http://query.wikidata.org query.wikidata.org endpoint] will continue to serve the full Wikidata graph until March 2025. After this date, it will only serve the main graph. For more information, please see [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|the announcement on Wikidata]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 shtator 2024 01:34 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27493779 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 27 shtator 2024 20:56 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Readers of [[phab:T375401|42 more wikis]] can now use Dark Mode. If the option is not yet available for logged-out users of your wiki, this is likely because many templates do not yet display well in Dark Mode. Please use the [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ night-mode-checker tool] if you are interested in helping to reduce the number of issues. The [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations page]] provides guidance on this. Dark Mode is enabled on additional wikis once per month. * Editors using the 2010 wikitext editor as their default can access features from the 2017 wikitext editor by adding <code dir=ltr>?veaction=editsource</code> to the URL. If you would like to enable the 2017 wikitext editor as your default, it can be set in [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-newwikitext|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T239796] * For logged-out readers using the Vector 2022 skin, the "donate" link has been moved from a collapsible menu next to the content area into a more prominent top menu, next to "Create an account". This restores the link to the level of prominence it had in the Vector 2010 skin. [[mw:Readers/2024 Reader and Donor Experiences#Donor Experiences (Key Result WE 3.2 and the related hypotheses)|Learn more]] about the changes related to donor experiences. [https://phabricator.wikimedia.org/T373585] * The CampaignEvents extension provides tools for organizers to more easily manage events, communicate with participants, and promote their events on the wikis. The extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|enabled]] on Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, Swahili Wikipedia, and Meta-Wiki. [[w:zh:Wikipedia:互助客栈/其他#引進CampaignEvents擴充功能|Chinese Wikipedia has decided]] to enable the extension, and discussions on the extension are in progress [[w:es:Wikipedia:Votaciones/2024/Sobre la política de Organizadores de Eventos|on Spanish Wikipedia]] and [[d:Wikidata:Project chat#Enabling the CampaignEvents Extention on Wikidata|on Wikidata]]. To learn how to enable the extension on your wiki, you can visit [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|the CampaignEvents page on Meta-Wiki]]. * View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers with an account on Wikitech-wiki should [[wikitech:Wikitech/SUL-migration|check if any action is required]] for their accounts. The wiki is being changed to use the single-user-login (SUL) system, and other configuration changes. This change will help reduce the overall complexity for the weekly software updates across all our wikis. '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|server switch]] was completed successfully last week with a read-only time of [[wikitech:Switch Datacenter#Past Switches|only 2 minutes 46 seconds]]. This periodic process makes sure that engineers can switch data centers and keep all of the wikis available for readers, even if there are major technical issues. It also gives engineers a chance to do maintenance and upgrades on systems that normally run 24 hours a day, and often helps to reveal weaknesses in the infrastructure. The process involves dozens of software services and hundreds of hardware servers, and requires multiple teams working together. Work over the past few years has reduced the time from 17 minutes down to 2–3 minutes. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/66ZW7B2MG63AESQVTXDIFQBDBS766JGW/] '''Meetings and events''' * October 4–6: [[m:Special:MyLanguage/WikiIndaba conference 2024|WikiIndaba Conference's Hackathon]] in Johannesburg, South Africa * November 4–6: [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] in Vienna, Austria '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 tetor 2024 00:17 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27530062 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities can now request installation of [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator|Automoderator]] on their wiki. Automoderator is an automated anti-vandalism tool that reverts bad edits based on scores from the new "Revert Risk" machine learning model. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AutoModerator/Deploying|read details about the necessary steps]] for installation and configuration. [https://phabricator.wikimedia.org/T336934] '''Updates for editors''' * Translators in wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|the mobile experience of Content Translation is available]], can now customize their articles suggestion list from 41 filtering options when using the tool. This topic-based article suggestion feature makes it easy for translators to self-discover relevant articles based on their area of interest and translate them. You can [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions try it with your mobile device]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368422] * View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * It is now possible for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code></bdi> code blocks to offer readers a "Copy" button if the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>copy=1</nowiki></code></bdi> attribute is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight#copy|set on the tag]]. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T40932] * Customized copyright footer messages on all wikis will be updated. The new versions will use wikitext markup instead of requiring editing raw HTML. [https://phabricator.wikimedia.org/T375789] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this month, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] will be rolled out on several pilot wikis. The final list of the wikis will be published in the second half of the month. If you maintain any tools, bots, or gadgets on [[phab:T376499|these 11 wikis]], and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Rate limiting has been enabled for the code review tools [[Wikitech:Gerrit|Gerrit]] and [[Wikitech:GitLab|GitLab]] to address ongoing issues caused by malicious traffic and scraping. Clients that open too many concurrent connections will be restricted for a few minutes. This rate limiting is managed through [[Wikitech:nftables|nftables]] firewall rules. For more details, see Wikitech's pages on [[Wikitech:Firewall#Throttling with nftables|Firewall]], [[Wikitech:GitLab/Abuse and rate limiting|GitLab limits]] and [[Wikitech:Gerrit/Operations#Throttling IPs|Gerrit operations]]. * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q49224|Komering]] ([[w:kge:|<code>w:kge:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374813] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36096|Mooré]] ([[m:mos:|<code>m:mos:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374641] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[wikt:mad:|<code>wikt:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374968] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q2501174|Gorontalo]] ([[q:gor:|<code>q:gor:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375088] ** a {{int:project-localized-name-group-wikinews}} in [[d:Q56482|Shan]] ([[n:shn:|<code>n:shn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375430] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 tetor 2024 01:40 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27557422 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is starting to be removed. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|A first set of wikis]] are being contacted. These wikis are invited to stop using Flow, and to move all Flow boards to sub-pages, as archives. At these wikis, a script will move all Flow pages that aren't a sub-page to a sub-page automatically, starting on 22 October 2024. On 28 October 2024, all Flow boards at these wikis will be set in read-only mode. [https://www.mediawiki.org/wiki/Structured_Discussions/Deprecation][https://phabricator.wikimedia.org/T370722] * WMF's Search Platform team is working on making it easier for readers to perform text searches in their language. A [[phab:T332342|change last week]] on over 30 languages makes it easier to find words with accents and other diacritics. This applies to both full-text search and to types of advanced search such as the <bdi lang="en" dir="ltr">''hastemplate''</bdi> and <bdi lang="en" dir="ltr">''incategory''</bdi> keywords. More technical details (including a few other minor search upgrades) are available. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:TJones_%28WMF%29/Notes/Language_Analyzer_Harmonization_Notes#ASCII-folding/ICU-folding_%28T332342%29] * View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|EditCheck]] was installed at Russian Wikipedia, and fixes were made for some missing user interface styles. '''Updates for technical contributors''' * Editors who use the Toolforge tool [[toolforge:copyvios|Earwig's Copyright Violation Detector]] will now be required to log in with their Wikimedia account before running checks using the "search engine" option. This change is needed to help prevent external bots from misusing the system. Thanks to Chlod for these improvements. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:New_pages_patrol/Reviewers#Authentication_is_now_required_for_search_engine_checks_on_Earwig's_Copyvio_Tool] * [[m:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] users can create tickets and add comments on existing tickets via Email again. [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator/Help#Using email|Sending email to Phabricator]] has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356077] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Some HTML elements in the interface are now wrapped with a <code><nowiki><bdi></nowiki></code> element, to make our HTML output more aligned with Web standards. More changes like this will be coming in future weeks. This change might break some tools that rely on the previous HTML structure of the interface. Note that relying on the HTML structure of the interface is [[mw:Special:MyLanguage/Stable interface policy/Frontend#What is not stable?|not recommended]] and might break at any time. [https://phabricator.wikimedia.org/T375975] '''In depth''' * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/September 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes: updates on Wikimedia's authentication system, research to simplify feature development in the MediaWiki platform, updates on Parser Unification and MathML rollout, and more. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/October|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition include: research about improving topic suggestions related to countries, improvements to PHPUnit tests, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 tetor 2024 23:19 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27597254 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Mobile Apps team has released an [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh#Phase 1: Creating a user Profile Menu (T373714)|update]] to the iOS app's navigation, and it is now available in the latest App store version. The team added a new Profile menu that allows for easy access to editor features like Notifications and Watchlist from the Article view, and brings the "Donate" button into a more accessible place for users who are reading an article. This is the first phase of a larger planned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh|navigation refresh]] to help the iOS app transition from a primarily reader-focused app, to an app that fully supports reading and editing. The Wikimedia Foundation has added more editing features and support for on-wiki communication based on volunteer requests in recent years. [[File:IOS App Navigation refresh first phase 05.png|thumb|iOS Wikipedia App's profile menu and contents]] '''Updates for editors''' * Wikipedia readers can now download a browser extension to experiment with some early ideas on potential features that recommend articles for further reading, automatically summarize articles, and improve search functionality. For more details and to stay updated, check out the Web team's [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments|Content Discovery Experiments page]] and [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Web team's projects|subscribe to their newsletter]]. * Later this month, logged-out editors of [[phab:T376499|these 12 wikis]] will start to have [[mw:Special:Mylanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] created. The list may slightly change - some wikis may be removed but none will be added. Temporary account is a new [[mw:Special:MyLanguage/User account types|type of user account]]. It enhances the logged-out editors' privacy and makes it easier for community members to communicate with them. If you maintain any tools, bots, or gadgets on these 12 wikis, and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. Read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|deployment plan across all wikis]]. * View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[w:nr:Main Page|South Ndebele]], [[w:rsk:Главни бок|Pannonian Rusyn]], [[w:ann:Uwu|Obolo]], [[w:iba:Lambar Keterubah|Iban]] and [[w:tdd:ᥞᥨᥝᥴ ᥘᥣᥲ ᥖᥥᥰ|Tai Nüa]] Wikipedia languages were created last week. [https://www.wikidata.org/wiki/Q36785][https://www.wikidata.org/wiki/Q35660][https://www.wikidata.org/wiki/Q36614][https://www.wikidata.org/wiki/Q33424][https://www.wikidata.org/wiki/Q36556] * It is now possible to create functions on Wikifunctions using Wikidata lexemes, through the new [[f:Z6005|Wikidata lexeme type]] launched last week. When you go to one of these functions, the user interface provides a lexeme selector that helps you pick a lexeme from Wikidata that matches the word you type. After hitting run, your selected lexeme is retrieved from Wikidata, transformed into a Wikidata lexeme type, and passed into the selected function. Read more about this in [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-10-17#Function of the Week: select representation from lexeme|the latest Wikifunctions newsletter]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Users of the Wikimedia sites can now format dates more easily in different languages with the new <code dir="ltr">{{[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef|#timef]]:…}}</code> parser function. For example, <code dir="ltr"><nowiki>{{#timef:now|date|en}}</nowiki></code> will show as "<bdi lang="en" dir="ltr">{{#timef:now|date|en}}</bdi>". Previously, <code dir="ltr"><nowiki>{{#time:…}}</nowiki></code> could be used to format dates, but this required knowledge of the order of the time and date components and their intervening punctuation. <code dir="ltr">#timef</code> (or <code dir="ltr">#timefl</code> for local time) provides access to the standard date formats that MediaWiki uses in its user interface. This may help to simplify some templates on multi-lingual wikis like Commons and Meta. [https://phabricator.wikimedia.org/T223772][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Commons and Meta users can now efficiently [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Localization|retrieve the user's language]] using <code dir="ltr"><nowiki>{{USERLANGUAGE}}</nowiki></code> instead of using <code dir="ltr"><nowiki>{{int:lang}}</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T4085] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Tech Advisory Council]] (PTAC) now has its pilot members with representation across Africa, Asia, Europe, North America and South America. They will work to address the [[Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives/Technology Council|Movement Strategy's Technology Council]] initiative of having a co-defined and more resilient technological platform. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy/Initiatives/Technology_Council] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/32|Growth newsletter]] is available. It includes: an upcoming Newcomer Homepage Community Updates module, new Community Configuration options, and details on new projects. * The Wikimedia Foundation is [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Security Team#CNA Partnership|now an official partner of the CVE program]], which is an international effort to catalog publicly disclosed cybersecurity vulnerabilities. This partnership will allow the Security Team to instantly publish [[w:en:Common Vulnerabilities and Exposures|common vulnerabilities and exposures]] (CVE) records that are affecting MediaWiki core, extensions, and skins, along with any other code the Foundation is a steward of. * The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]] is now [[m:Community Wishlist/Updates#October 16, 2024: Conversations Made Easier: Machine-Translated Wishes Are Here!|testing machine translations]] for Wishlist content. Volunteers can now read machine-translated versions of wishes and dive into discussions even before translators arrive to translate content. '''Meetings and events''' * 24 October - Wiki Education Speaker Series Webinar - [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/N4XTB4G55BUY3M3PNGUAKQWJ7A4UOPAK/ Open Source Tech: Building the Wiki Education Dashboard], featuring Wikimedia interns and a Web developer in the panel. * 20–22 December 2024 - [[m:Special:MyLanguage/Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024|Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024]] in Odisha, India. A hackathon for community members, including developers, designers and content editors, to build technical solutions that improve contributors' experiences. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 tetor 2024 22:50 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27634672 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 22 tetor 2024 13:28 (CEST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later in November, the Charts extension will be deployed to the test wikis in order to help identify and fix any issue. A security review is underway to then enable deployment to pilot wikis for broader testing. You can read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates#October 2024: Working towards production deployment|the October project update]] and see the [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Charts latest documentation and examples on Beta Wikipedia]. * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[w:en:PediaPress|Pediapress.com]], an external service that creates books from Wikipedia, can now use [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Maps|Wikimedia Maps]] to include existing pre-rendered infobox map images in their printed books on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T375761] '''Updates for technical contributors''' * Wikis can use [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|the Guided Tour extension]] to help newcomers understand how to edit. The Guided Tours extension now works with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Dark mode|dark mode]]. Guided Tour maintainers can check their tours to see that nothing looks odd. They can also set <code>emitTransitionOnStep</code> to <code>true</code> to fix an old bug. They can use the new flag <code>allowAutomaticBack</code> to avoid back-buttons they don't want. [https://phabricator.wikimedia.org/T73927#10241528] * Administrators in the Wikimedia projects who use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Nuke|Nuke Extension]] will notice that mass deletions done with this tool have the "Nuke" tag. This change will make reviewing and analyzing deletions performed with the tool easier. [https://phabricator.wikimedia.org/T366068] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 tetor 2024 21:54 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27668811 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Stewards can now make [[m:Special:MyLanguage/Global blocks|global account blocks]] cause global [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblocks]]. This will assist stewards in preventing abuse from users who have been globally blocked. This includes preventing globally blocked temporary accounts from exiting their session or switching browsers to make subsequent edits for 24 hours. Previously, temporary accounts could exit their current session or switch browsers to continue editing. This is an anti-abuse tool improvement for the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project. You can read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|progress on key features for temporary accounts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368949] * Wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]] can now use the [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Event list#October 29, 2024: Collaboration List launched|Collaboration List]] feature. This list provides a new, easy way for contributors to learn about WikiProjects on their wikis. Thanks to the Campaign team for this work that is part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product %26 Technology OKRs#WE KRs|the 2024/25 annual plan]]. If you are interested in bringing the CampaignEvents extension to your wiki, you can [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|follow these steps]] or you can reach out to User:Udehb-WMF for help. * The text color for red links will be slightly changed later this week to improve their contrast in light mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T370446] * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, on multilingual wikis, users [[phab:T216368|can now]] hide translations from the WhatLinksHere special page. '''Updates for technical contributors''' * XML [[m:Special:MyLanguage/Data dumps|data dumps]] have been temporarily paused whilst a bug is investigated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/message/BXWJDPO5QI2QMBCY7HO36ELDCRO6HRM4/] '''In depth''' * Temporary Accounts have been deployed to six wikis; thanks to the Trust and Safety Product team for [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|this work]], you can read about [[phab:T340001|the deployment plans]]. Beginning next week, Temporary Accounts will also be enabled on [[phab:T378336|seven other projects]]. If you are active on these wikis and need help migrating your tools, please reach out to [[m:User:Udehb-WMF|User:Udehb-WMF]] for assistance. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/October|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New languages supported in translatewiki or in MediaWiki; New keyboard input methods for some languages; details about recent and upcoming meetings, and more. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] is happening in Vienna, Austria and online from 4 to 6 November 2024. The conference will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 nëntor 2024 21:48 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27693917 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * On wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|Translate extension]] enabled, users will notice that the FuzzyBot will now automatically create translated versions of categories used on translated pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285463] * View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the submitted task to use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SecurePoll|SecurePoll extension]] for English Wikipedia's special [[w:en:Wikipedia:Administrator elections|administrator election]] was resolved on time. [https://phabricator.wikimedia.org/T371454] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] In <code dir="ltr">[[mw:MediaWiki_1.44/wmf.2|1.44.0-wmf-2]]</code>, the logic of Wikibase function <code>getAllStatements</code> changed to behave like <code>getBestStatements</code>. Invoking the function now returns a copy of values which are immutable. [https://phabricator.wikimedia.org/T270851] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. The API will be rerouting some page content endpoints from RESTbase to the newer [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST API]] endpoints. The [[phab:T374683|impacted endpoints]] include getting page/revision metadata and rendered HTML content. These changes will be available on testwiki later this week, with other projects to follow. This change should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints should verify behavior on testwiki, and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]]. '''In depth''' * Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator_Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions. [https://superset.wmcloud.org/superset/dashboard/unified-automoderator-activity-dashboard/ This Superset dashboard] calculates and aggregates metrics about Automoderator's behaviour on the projects in which it is deployed. Thanks to the Moderator Tools team for this Dashboard; you can visit [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator/Unified Activity Dashboard|the documentation page]] for more information about this work. [https://phabricator.wikimedia.org/T369488] '''Meetings and events''' * 21 November 2024 ([[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] & [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]) - [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year. The theme of this call is how content should be organised on Wikimedia Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 nëntor 2024 01:05 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27732268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of Wikimedia sites will now be warned when they create a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects|redirect]] to a page that doesn't exist. This will reduce the number of broken redirects to red links in our projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T326057] * View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot/Overview|Pywikibot]], which automates work on MediaWiki sites, was upgraded to 9.5.0 on Toolforge. [https://phabricator.wikimedia.org/T378676] '''Updates for technical contributors''' * On wikis that use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]], pages created or moved by users with the appropriate permissions are marked as flagged automatically. This feature has not been working recently, and changes fixing it should be deployed this week. Thanks to Daniel and Wargo for working on this. [https://phabricator.wikimedia.org/T379218][https://phabricator.wikimedia.org/T368380] '''In depth''' * There is a new [https://diff.wikimedia.org/2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection Diff post] about Temporary Accounts, available in more than 15 languages. Read it to learn about what Temporary Accounts are, their impact on different groups of users, and the plan to introduce the change on all wikis. '''Meetings and events''' * Technical volunteers can now register for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which will take place in Istanbul, Turkey. [https://pretix.eu/wikimedia/hackathon2025/ Application for travel and accommodation scholarships] is open from '''November 12 to December 10 2024'''. The registration for the event will close in mid-April 2025. The Wikimedia Hackathon is an annual gathering that unites the global technical community to collaborate on existing projects and explore new ideas. * Join the [[C:Special:MyLanguage/Commons:WMF%20support%20for%20Commons/Commons%20community%20calls|Wikimedia Commons community calls]] this week to help prioritize support for Commons which will be planned for 2025–2026. The theme will be how content should be organised on Wikimedia Commons. This is an opportunity for volunteers who work on different things to come together and talk about what matters for the future of the project. The calls will take place '''November 21, 2024, [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]'''. * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place '''November 29, 16:00 UTC''' to discuss updates and technical problem-solving. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 nëntor 2024 02:58 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27806858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] later this week. This brings many new features and bug fixes, including right-to-left support, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Template folding|template folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and an improved search panel. You can learn more on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. * The 2010 wikitext editor now supports common keyboard shortcuts such <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>B</code></bdi> for bold and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>I</code></bdi> for italics. A full [[mw:Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|list of all six shortcuts]] is available. Thanks to SD0001 for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T62928] * Starting November 28, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>bswiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>elwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>euwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiquote</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiversity</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikivoyage</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>idwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>lvwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>plwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>ptwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>urwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>viwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwikisource</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a user creating a new AbuseFilter can now only set the filter to "protected" [[phab:T377765|if it includes a protected variable]]. '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]], which can be used in JavaScript, CSS, JSON, and Lua pages, [[phab:T377663|now offers]] live autocompletion. Thanks to SD0001 for this improvement. The feature can be temporarily disabled on a page by pressing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>,</code></bdi> and un-selecting "<bdi lang="en" dir="ltr">Live Autocompletion</bdi>". * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool-maintainers who use the Graphite system for tracking metrics, need to migrate to the newer Prometheus system. They can check [https://grafana.wikimedia.org/d/K6DEOo5Ik/grafana-graphite-datasource-utilization?orgId=1 this dashboard] and the list in the Description of the [[phab:T350592|task T350592]] to see if their tools are listed, and they should claim metrics and dashboards connected to their tools. They can then disable or migrate all existing metrics by following the instructions in the task. The Graphite service will become read-only in April. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KLUV4IOLRYXPQFWD6WKKJUHMWE77BMSZ/] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/NewPP parser report|New PreProcessor parser performance report]] has been fixed to give an accurate count for the number of Wikibase entities accessed. It had previously been resetting after 400 entities. [https://phabricator.wikimedia.org/T279069] '''Meetings and events''' * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place November 29 at [https://zonestamp.toolforge.org/1732896000 16:00 UTC]. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Mooré Wikipedia, the language support track at [[m:Wiki Indaba|Wiki Indaba]], and a report from the Wayuunaiki community on their experiences with the Incubator and as a new community over the last 3 years. This meeting will be in English and will also have Spanish interpretation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 nëntor 2024 23:40 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27847039 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Two new parser functions were added this week. The <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interwikilink|#interwikilink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interwiki links|interwiki link]] and the <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interlanguagelink|#interlanguagelink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interlanguage links|interlanguage link]]. These parser functions are useful on wikis where namespaces conflict with interwiki prefixes. For example, links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> on English Wikipedia [[phab:T363538|conflict with the <code>mos</code> language code prefix of Mooré Wikipedia]]. * Starting this week, Wikimedia wikis no longer support connections using old RSA-based HTTPS certificates, specifically rsa-2048. This change is to improve security for all users. Some older, unsupported browser or smartphone devices will be unable to connect; Instead, they will display a connectivity error. See the [[wikitech:HTTPS/Browser_Recommendations|HTTPS Browser Recommendations page]] for more-detailed information. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CTYEHVNSXUD3NFAAMG3BLZVTVQWJXJAH/] * Starting December 16, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>arwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>cawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>mediawikiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>orwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiktionary</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wikidatawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwiki</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T380910] * This month the Chart extension was deployed to production and is now available on Commons and Testwiki. With the security review complete, pilot wiki deployment is expected to start in the first week of December. You can see a working version [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug with the "Download as PDF" system was fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T376438] '''Updates for technical contributors''' * In late February, temporary accounts will be rolled out on at least 10 large wikis. This deployment will have a significant effect on the community-maintained code. This is about Toolforge tools, bots, gadgets, and user scripts that use IP address data or that are available for logged-out users. The Trust and Safety Product team wants to identify this code, monitor it, and assist in updating it ahead of the deployment to minimize disruption to workflows. The team asks technical editors and volunteer developers to help identify such tools by adding them to [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/Impacted tools|this list]]. In addition, review the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|updated documentation]] to learn how to adjust the tools. Join the discussions on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|project talk page]] or in the [[discord:channels/221049808784326656/1227616742340034722|dedicated thread]] on the [[w:Wikipedia:Discord|Wikimedia Community Discord server (in English)]] for support and to share feedback. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 dhjetor 2024 23:21 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27873992 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Technical documentation contributors can find updated resources, and new ways to connect with each other and the Wikimedia Technical Documentation Team, at the [[mw:Special:MyLanguage/Documentation|Documentation hub]] on MediaWiki.org. This page links to: resources for writing and improving documentation, a new <bdi lang="zxx" dir="ltr">#wikimedia-techdocs</bdi> IRC channel on libera.chat, a listing of past and upcoming documentation events, and ways to request a documentation consultation or review. If you have any feedback or ideas for improvements to the documentation ecosystem, please [[mw:Wikimedia Technical Documentation Team#Contact us|contact the Technical Documentation Team]]. '''Updates for editors''' [[File:Edit Check on Desktop.png|thumb|Layout change for the Edit Check feature]] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. Edit check is the feature for new editors to help them follow policies and guidelines. This layout change creates space to present people with [[mw:Edit check#1 November 2024|new Checks]] that appear ''while'' they are typing. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#Reference Check A/B Test|initial results]] show newcomers encountering Edit Check are 2.2 times more likely to publish a new content edit that includes a reference and is not reverted. * The Chart extension, which enables editors to create data visualizations, was successfully made available on MediaWiki.org and three pilot wikis (Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedias). You can see a working examples [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * Translators in wikis where the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|mobile experience of Content Translation is available]], can now discover articles in Wikiproject campaigns of their interest from the "[https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=specialcx&filter-type=automatic&filter-id=collections&active-list=suggestions&from=es&to=en All collection]" category in the articles suggestion feature. Wikiproject Campaign organizers can use this feature, to help translators to discover articles of interest, by adding the <code dir=ltr><nowiki><page-collection> </page-collection></nowiki></code> tag to their campaign article list page on Meta-wiki. This will make those articles discoverable in the Content Translation tool. For more detailed information on how to use the tool and tag, please refer to [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists/How to use the features|the step-by-step guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378958] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, now has a [[phab:T376379#10310998|multiselect filter for namespace selection]]. This enables users to select multiple specific namespaces, instead of only one or all, when fetching pages for deletion. * The Nuke feature also now [[phab:T364225#10371365|provides links]] to the userpage of the user whose pages were deleted, and to the pages which were not selected for deletion, after page deletions are queued. This enables easier follow-up admin-actions. Thanks to Chlod and the Moderator Tools team for both of these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T364225#10371365] * The Editing Team is working on making it easier to populate citations from archive.org using the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|Citoid]] tool, the auto-filled citation generator. They are asking communities to add two parameters preemptively, <code dir=ltr>archiveUrl</code> and <code dir=ltr>archiveDate</code>, within the TemplateData for each citation template using Citoid. You can see an [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACite_web%2Fdoc&diff=1261320172&oldid=1260788022 example of a change in a template], and a [https://global-search.toolforge.org/?namespaces=10&q=%5C%22citoid%5C%22%3A%20%5C%7B&regex=1&title= list of all relevant templates]. [https://phabricator.wikimedia.org/T374831] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9240|Indonesian]] ([[voy:id:|<code>voy:id:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T380726] * Last week, all wikis had problems serving pages to logged-in users and some logged-out users for 30–45 minutes. This was caused by a database problem, and investigation is ongoing. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/3g2ckc7bp6l9] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add Link]] feature has been fixed. Previously, the list of sections which are excluded from Add Link was partially ignored in certain cases. [https://phabricator.wikimedia.org/T380455][https://phabricator.wikimedia.org/T380329] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, now has an early-stage [[git:design/codex-php|implementation in PHP]]. It is available for general use in MediaWiki extensions and Toolforge apps through [https://packagist.org/packages/wikimedia/codex Composer], with use in MediaWiki core coming soon. More information is available in [[wmdoc:design-codex-php/main/index.html|the documentation]]. Thanks to Doğu for the inspiration and many contributions to the library. [https://phabricator.wikimedia.org/T379662] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. On December 4, the MediaWiki Interfaces team began rerouting page/revision metadata and rendered HTML content endpoints on [[testwiki:|testwiki]] from RESTbase to comparable MediaWiki REST API endpoints. The team encourages active users of these endpoints to verify their tool's behavior on testwiki and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]] before the end of the year, as they intend to roll out the same change across all Wikimedia projects in early January. These changes are part of the work to replace the outdated [[mw:RESTBase/deprecation|RESTBase]] system. * The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/986172 2024 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 3 January 2025, and has an associated [[foundation:Legal:Developer Satisfaction Survey 2024 Privacy Statement|privacy statement]]. * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation discussions with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Event:Commons community discussion - 12 December 2024 08:00 UTC|December 12 at 8:00 UTC]] and [[m:Event:Commons community discussion - 12_December 2024 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is new media and new contributors. Contributors from all wikis are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 dhjetor 2024 23:14 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27919424 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Interested in improving event management on your home wiki? The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management, event/wikiproject promotion, finding potential participants, and more - all directly on-wiki. If you are an organizer or think your community would benefit from this extension, start a discussion to enable it on your wiki today. To learn more about how to enable this extension on your wiki, visit the [[m:CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|deployment status page]]. '''Updates for editors''' * Users of the iOS Wikipedia App in Italy and Mexico on the Italian, Spanish, and English Wikipedias, can see a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] with insights based on their reading and editing history. * Users of the Android Wikipedia App in Sub-Saharan Africa and South Asia can see the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|Rabbit Holes]] feature. This feature shows a suggested search term in the Search bar based on the current article being viewed, and a suggested reading list generated from the user’s last two visited articles. * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|global reminder bot]] is now active and running on nearly 800 wikis. This service reminds most users holding temporary rights when they are about to expire, so that they can renew should they want to. See [[m:Global reminder bot/Technical details|the technical details page]] for more information. * The next issue of Tech News will be sent out on 13 January 2025 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was [[phab:T374988|fixed]] in the Android Wikipedia App which had caused translatable SVG images to show the wrong language when they were tapped. '''Updates for technical contributors''' * There is no new MediaWiki version next week. The next deployments will start on 14 January. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar/2025] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 dhjetor 2024 23:23 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27942374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Single User Login system is being updated over the next few months. This is the system which allows users to fill out the login form on one Wikimedia site and get logged in on all others at the same time. It needs to be updated because of the ways that browsers are increasingly restricting cross-domain cookies. To accommodate these restrictions, login and account creation pages will move to a central domain, but it will still appear to the user as if they are on the originating wiki. The updated code will be enabled this week for users on test wikis. This change is planned to roll out to all users during February and March. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and a timeline. '''Updates for editors''' * On wikis with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments|PageAssessments]] installed, you can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments#Search|filter search results]] to pages in a given WikiProject by using the <code dir=ltr>inproject:</code> keyword. (These wikis: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwikivoyage/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-huwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}) [https://phabricator.wikimedia.org/T378868] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34129|Tigre]] ([[w:tig:|<code>w:tig:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T381377] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with updating a user's edit-count after making a rollback edit, which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382592] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia REST API users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. Starting the week of January 13, we will begin rerouting [[phab:T374683|some page content endpoints]] from RESTbase to the newer MediaWiki REST API endpoints for all wiki projects. This change was previously available on testwiki and should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints may raise issues directly to the [[phab:project/view/6931/|MediaWiki Interfaces Team]] in Phabricator if they arise. * Toolforge tool maintainers can now share their feedback on Toolforge UI, an initiative to provide a web platform that allows creating and managing Toolforge tools through a graphic interface, in addition to existing command-line workflows. This project aims to streamline active maintainers’ tasks, as well as make registration and deployment processes more accessible for new tool creators. The initiative is still at a very early stage, and the Cloud Services team is in the process of collecting feedback from the Toolforge community to help shape the solution to their needs. [[wikitech:Wikimedia Cloud Services team/EnhancementProposals/Toolforge UI|Read more and share your thoughts about Toolforge UI]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] For tool and library developers who use the OAuth system: The identity endpoint used for [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user|OAuth 1]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user 2|OAuth 2]] returned a JSON object with an integer in its <code>sub</code> field, which was incorrect (the field must always be a string). This has been fixed; the fix will be deployed to Wikimedia wikis on the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T382139] * Many wikis currently use [[:mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|Cite CSS]] to render custom footnote markers in Parsoid output. Starting January 20 these rules will be disabled, but the developers ask you to ''not'' clean up your <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi> until February 20 to avoid issues during the migration. Your wikis might experience some small changes to footnote markers in Visual Editor and when using experimental Parsoid read mode, but if there are changes these are expected to bring the rendering in line with the legacy parser output. [https://phabricator.wikimedia.org/T370027] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Special:MyLanguage/Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation Community Conversations with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 08:00 UTC|January 15 at 8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is defining the priorities in tool investment for Commons. Contributors from all wikis, especially users who are maintaining tools for Commons, are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 janar 2025 02:40 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28048614 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. It previously only allowed deletion of pages created in the last 30 days. It can now delete pages from the last 90 days, provided it is targeting a specific user or IP address. [https://phabricator.wikimedia.org/T380846] * On [[phab:P72148|wikis that use]] the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Patrolled edits|Patrolled edits]] feature, when the rollback feature is used to revert an unpatrolled page revision, that revision will now be marked as "manually patrolled" instead of "autopatrolled", which is more accurate. Some editors that use [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filters]] on Recent Changes may need to update their filter settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T302140] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Visual Editor's "Insert link" feature did not always suggest existing pages properly when an editor started typing, which has now been [[phab:T383497|fixed]]. '''Updates for technical contributors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is being progressively removed from the wikis. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|The last group of wikis]] ({{int:project-localized-name-cawikiquote/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwikimedia/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwikibooks/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewikimedia/en}}) will soon be contacted. If you have questions about this process, please ping [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] at your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T380912] * The latest quarterly [[mw:Technical_Community_Newsletter/2025/January|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: updates about services from the Data Platform Engineering teams, information about Codex from the Design System team, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 janar 2025 02:35 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28129769 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Patrollers and admins - what information or context about edits or users could help you to make patroller or admin decisions more quickly or easily? The Wikimedia Foundation wants to hear from you to help guide its upcoming annual plan. Please consider sharing your thoughts on this and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|13 other questions]] to shape the technical direction for next year. '''Updates for editors''' * iOS Wikipedia App users worldwide can now access a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review/How your data is used|personalized Year in Review]] feature, which provides insights based on their reading and editing history on Wikipedia. This project is part of a broader effort to help welcome new readers as they discover and interact with encyclopedic content. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Edit patrollers now have a new feature available that can highlight potentially problematic new pages. When a page is created with the same title as a page which was previously deleted, a tag ('Recreated') will now be added, which users can filter for in [[{{#special:RecentChanges}}]] and [[{{#special:NewPages}}]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T56145] * Later this week, there will be a new warning for editors if they attempt to create a redirect that links to another redirect (a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects#Double redirects|double redirect]]). The feature will recommend that they link directly to the second redirect's target page. Thanks to the user SomeRandomDeveloper for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T326056] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia wikis allow [[w:en:WebAuthn|WebAuthn]]-based second factor checks (such as hardware tokens) during login, but the feature is [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Fix security key (WebAuthn) support|fragile]] and has very few users. The MediaWiki Platform team is temporarily disabling adding new WebAuthn keys, to avoid interfering with the rollout of [[mw:MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3]] (single user login version 3). Existing keys are unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T378402] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For developers that use the [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]]: The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to these dumps, to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. If you maintain software that reads those dumps, please review your code and the updated documentation, since the order of the fields in the row will change. There will also be one field rename: in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki_user_history</code></bdi> dump, the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>anonymous</code></bdi> field will be renamed to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>is_anonymous</code></bdi>. The changes will take effect with the next release of the dumps in February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LKMFDS62TXGDN6L56F4ABXYLN7CSCQDI/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 janar 2025 23:13 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28149374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use the "Special characters" editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki. This change should help make it easier to find the characters you use most often. The feature is in both the 2010 wikitext editor and VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T110722] * Editors using the 2010 wikitext editor can now create sublists with correct indentation by selecting the line(s) you want to indent and then clicking the toolbar buttons.[https://phabricator.wikimedia.org/T380438] You can now also insert <code><nowiki><code></nowiki></code> tags using a new toolbar button.[https://phabricator.wikimedia.org/T383010] Thanks to user stjn for these improvements. * Help is needed to ensure the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]] works properly on each wiki. ** (1) Administrators should update the local versions of the page <code dir=ltr>MediaWiki:Citoid-template-type-map.json</code> to include entries for <code dir=ltr>preprint</code>, <code dir=ltr>standard</code>, and <code dir=ltr>dataset</code>; Here are example diffs to replicate [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1189164774&oldid=1165783565 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1270832208&oldid=1270828390 for 'standard' and 'dataset']. ** (2.1) If the citoid map in the citation template used for these types of references is missing, [[mediawikiwiki:Citoid/Enabling Citoid on your wiki#Step 2.a: Create a 'citoid' maps value for each citation template|one will need to be added]]. (2.2) If the citoid map does exist, the TemplateData will need to be updated to include new field names. Here are example updates [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270829051&oldid=1262470053 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270831369&oldid=1270829480 for 'standard' and 'dataset']. The new fields that may need to be supported are <code dir=ltr>archiveID</code>, <code dir=ltr>identifier</code>, <code dir=ltr>repository</code>, <code dir=ltr>organization</code>, <code dir=ltr>repositoryLocation</code>, <code dir=ltr>committee</code>, and <code dir=ltr>versionNumber</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T383666] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q15637215|Central Kanuri]] ([[w:knc:|<code>w:knc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T385181] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Help:Extension:Wikisource/Wikimedia OCR|OCR (optical character recognition) tool]] used for Wikisource now supports a new language, Church Slavonic. [https://phabricator.wikimedia.org/T384782] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 shkurt 2025 01:07 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28203495 --> == Questions from the CEE Hub regarding your technical village pump == Hello and sorry for writing in English. There is an automatically translated version below, feel free to modify it if it contains errors. I'm user Strainu, member of the [[metawiki:CEE Hub|CEE Hub]] Steering Committee. One of the directions of the Hub for 2025 is to support its member communities technically, including for technical village pumps. We would like to understand how you use this page, so I would appreciate your answers to a few questions: # If you have a technical problem, does it usually get an answer here? # Does your project have enough technical members to respond such questions? # Are there any profiles missing locally? (for instance: gadget creators, bot creators, people with graphical skills etc.) # On a scale from 1 to 10, how important is it for you to receive an answer in the project's language? # Would you be willing to support smaller communities to resolve technical issues if you get notified about such questions? Thank you! Based on the community's responses, we will try to provide some ideas that would support you in the next few months. Best, [[Përdoruesi:Strainu|Strainu]] ([[Përdoruesi diskutim:Strainu|diskutimet]]) 10 shkurt 2025 13:16 (CET) ---- Unë jam përdoruesi Strainu, anëtar i Komitetit Drejtues të [[metawiki:CEE Hub|CEE Hub]]. Një nga drejtimet e Hub-it për vitin 2025 është mbështetja teknike për komunitetet e tij anëtare, duke përfshirë edhe forumet teknike. Do të donim të kuptonim se si e përdorni këtë faqe, prandaj do të vlerësoja përgjigjet tuaja për disa pyetje: #Nëse keni një problem teknik, a merrni zakonisht një përgjigje këtu? #A ka projekti juaj mjaft anëtarë teknikë që mund të përgjigjen në pyetje të tilla? #A mungojnë disa profile në komunitetin tuaj? (p.sh.: krijues të mjeteve, krijues të robotëve, persona me aftësi grafike, etj.) #Në një shkallë nga 1 deri në 10, sa e rëndësishme është për ju që të merrni një përgjigje në gjuhën e projektit? #A do të ishit të gatshëm të ndihmoni komunitete më të vogla për të zgjidhur çështje teknike nëse do të merrnit njoftime për pyetje të tilla? Faleminderit! Bazuar në përgjigjet e komunitetit, do të përpiqemi të ofrojmë disa ide që mund t’ju ndihmojnë në muajt e ardhshëm. Të mirat, [[Përdoruesi:Strainu|Strainu]] ([[Përdoruesi diskutim:Strainu|diskutimet]]) 10 shkurt 2025 13:16 (CET) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Product and Technology Advisory Council (PTAC) has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|a draft of their recommendations]] for the Wikimedia Foundation's Product and Technology department. They have recommended focusing on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|mobile experiences]], particularly contributions. They request community [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback at the talk page]] by 21 February. '''Updates for editors''' * The "Special pages" portlet link will be moved from the "Toolbox" into the "Navigation" section of the main menu's sidebar by default. This change is because the Toolbox is intended for tools relating to the current page, not tools relating to the site, so the link will be more logically and consistently located. To modify this behavior and update CSS styling, administrators can follow the instructions at [[phab:T385346|T385346]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333211] * As part of this year's work around improving the ways readers discover content on the wikis, the Web team will be running an experiment with a small number of readers that displays some suggestions for related or interesting articles within the search bar. Please check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments#Experiment 1: Display article recommendations in more prominent locations, search|the project page]] for more information. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template editors who use TemplateStyles can now customize output for users with specific accessibility needs by using accessibility related media queries (<code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-motion prefers-reduced-motion]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-transparency prefers-reduced-transparency]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-contrast prefers-contrast]</code>, and <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/forced-colors forced-colors]</code>). Thanks to user Bawolff for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T384175] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the global blocks log will now be shown directly on the {{#special:CentralAuth}} page, similarly to global locks, to simplify the workflows for stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T377024] '''Updates for technical contributors''' * Wikidata [[d:Special:MyLanguage/Help:Default values for labels and aliases|now supports a special language as a "default for all languages"]] for labels and aliases. This is to avoid excessive duplication of the same information across many languages. If your Wikidata queries use labels, you may need to update them as some existing labels are getting removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T312511] * The function <code dir="ltr">getDescription</code> was invoked on every Wiki page read and accounts for ~2.5% of a page's total load time. The calculated value will now be cached, reducing load on Wikimedia servers. [https://phabricator.wikimedia.org/T383660] * As part of the RESTBase deprecation [[mw:RESTBase/deprecation|effort]], the <code dir="ltr">/page/related</code> endpoint has been blocked as of February 6, 2025, and will be removed soon. This timeline was chosen to align with the deprecation schedules for older Android and iOS versions. The stable alternative is the "<code dir="ltr">morelike</code>" action API in MediaWiki, and [[gerrit:c/mediawiki/services/mobileapps/+/982154/13/pagelib/src/transform/FooterReadMore.js|a migration example]] is available. The MediaWiki Interfaces team [[phab:T376297|can be contacted]] for any questions. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/GFC2IJO7L4BWO3YTM7C5HF4MCCBE2RJ2/] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: Updates about the "Contribute" menu; details on some of the newest language editions of Wikipedia; details on new languages supported by the MediaWiki interface; updates on the Community-defined lists feature; and more. * The latest [[mw:Extension:Chart/Project/Updates#January 2025: Better visibility into charts and tabular data usage|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on the progress towards bringing better visibility into global charts usage and support for categorizing pages in the Data namespace on Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11 shkurt 2025 01:10 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28231022 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities using growth tools can now showcase one event on the <code>{{#special:Homepage}}</code> for newcomers. This feature will help newcomers to be informed about editing activities they can participate in. Administrators can create a new event to showcase at <code>{{#special:CommunityConfiguration}}</code>. To learn more about this feature, please read [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|the Diff post]], have a look [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Community updates module|at the documentation]], or contact [[mw:Talk:Growth|the Growth team]]. '''Updates for editors''' [[File:Page Frame Features on desktop.png|thumb|Highlighted talk pages improvements]] * Starting next week, talk pages at these wikis – {{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}} – will get [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|a new design]]. This change was extensively tested as a Beta feature and is the last step of [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|talk pages improvements]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379102] * You can now navigate to view a redirect page directly from its action pages, such as the history page. Previously, you were forced to first go to the redirect target. This change should help editors who work with redirects a lot. Thanks to user stjn for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T5324] * When a Cite reference is reused many times, wikis currently show either numbers like "1.23" or localized alphabetic markers like "a b c" in the reference list. Previously, if there were so many reuses that the alphabetic markers were all used, [[MediaWiki:Cite error references no backlink label|an error message]] was displayed. As part of the work to [[phab:T383036|modernize Cite customization]], these errors will no longer be shown and instead the backlinks will fall back to showing numeric markers like "1.23" once the alphabetic markers are all used. * The log entries for each change to an editor's user-groups are now clearer by specifying exactly what has changed, instead of the plain before and after listings. Translators can [[phab:T369466|help to update the localized versions]]. Thanks to user Msz2001 for these improvements. * A new filter has been added to the [[{{#special:Nuke}}]] tool, which allows administrators to mass delete pages, to enable users to filter for pages in a range of page sizes (in bytes). This allows, for example, deleting pages only of a certain size or below. [https://phabricator.wikimedia.org/T378488] * Non-administrators can now check which pages are able to be deleted using the [[{{#special:Nuke}}]] tool. Thanks to user MolecularPilot for this and the previous improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T376378] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed in the configuration for the AV1 video file format, which enables these files to play again. [https://phabricator.wikimedia.org/T382193] '''Updates for technical contributors''' * Parsoid Read Views is going to be rolling out to most Wiktionaries over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyage to Parsoid Read Views last year. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/T385923][https://phabricator.wikimedia.org/T371640] * Developers of tools that run on-wiki should note that <code dir=ltr>mw.Uri</code> is deprecated. Tools requiring <code dir=ltr>mw.Uri</code> must explicitly declare <code dir=ltr>mediawiki.Uri</code> as a ResourceLoader dependency, and should migrate to the browser native <code dir=ltr>URL</code> API soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T384515] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 shkurt 2025 22:15 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28275610 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can now customize how the [[m:Special:MyLanguage/User language|Babel feature]] creates categories using [[{{#special:CommunityConfiguration/Babel}}]]. They can rename language categories, choose whether they should be auto-created, and adjust other settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T374348] * The <bdi lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org]</bdi> portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. Additionally, all of the Wikimedia project portals, such as <bdi lang="en" dir="ltr">[https://wikibooks.org wikibooks.org]</bdi>, now support dark mode when a reader is using that system setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T373204][https://phabricator.wikimedia.org/T368221][https://meta.wikimedia.org/wiki/Project_portals] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33965|Santali]] ([[wikt:sat:|<code>wikt:sat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386619] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that prevented clicking on search results in the web-interface for some Firefox for Android phone configurations. [https://phabricator.wikimedia.org/T381289] '''Meetings and events''' * The next Language Community Meeting is happening soon, February 28th at [https://zonestamp.toolforge.org/1740751200 14:00 UTC]. This week's meeting will cover: highlights and technical updates on keyboard and tools for the Sámi languages, Translatewiki.net contributions from the Bahasa Lampung community in Indonesia, and technical Q&A. If you'd like to join, simply [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 February 2025|sign up on the wiki page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 shkurt 2025 01:39 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28296129 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * All logged-in editors using the mobile view can now edit a full page. The "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" link is accessible from the "{{int:minerva-page-actions-overflow}}" menu in the toolbar. This was previously only available to editors using the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|Advanced mobile contributions]] setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T387180] * Interface administrators can now help to remove the deprecated Cite CSS code matching "<code dir="ltr">mw-ref</code>" from their local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi>. The list of wikis in need of cleanup, and the code to remove, [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-ref%5B%5E-a-z%5D&regex=1&namespaces=8&title=.*css can be found with this global search] and in [https://ace.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css&oldid=145662#L-139--L-144 this example], and you can learn more about how to help on the [[mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|CSS migration project page]]. The Cite footnote markers ("<code dir="ltr">[1]</code>") are now rendered by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]], and the deprecated CSS is no longer needed. The CSS for backlinks ("<code dir="ltr">mw:referencedBy</code>") should remain in place for now. This cleanup is expected to cause no visible changes for readers. Please help to remove this code before March 20, after which the development team will do it for you. * When editors embed a file (e.g. <code><nowiki>[[File:MediaWiki.png]]</nowiki></code>) on a page that is protected with cascading protection, the software will no longer restrict edits to the file description page, only to new file uploads.[https://phabricator.wikimedia.org/T24521] In contrast, transcluding a file description page (e.g. <code><nowiki>{{:File:MediaWiki.png}}</nowiki></code>) will now restrict edits to the page.[https://phabricator.wikimedia.org/T62109] * When editors revert a file to an earlier version it will now require the same permissions as ordinarily uploading a new version of the file. The software now checks for 'reupload' or 'reupload-own' rights,[https://phabricator.wikimedia.org/T304474] and respects cascading protection.[https://phabricator.wikimedia.org/T140010] * When administrators are listing pages for deletion with the Nuke tool, they can now also list associated talk pages and redirects for deletion, alongside pages created by the target, rather than needing to manually delete these pages afterwards. [https://phabricator.wikimedia.org/T95797] * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|previously noted]] update to Single User Login, which will accommodate browser restrictions on cross-domain cookies by moving login and account creation to a central domain, will now roll out to all users during March and April. The team plans to enable it for all new account creation on [[wikitech:Deployments/Train#Tuesday|Group0]] wikis this week. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and an updated timeline. * Since last week there has been a bug that shows some interface icons as black squares until the page has fully loaded. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T387351] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q2044560|Sylheti]] ([[w:syl:|<code>w:syl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386441] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed with loading images in very old versions of the Firefox browser on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T386400] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 mars 2025 03:29 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28334563 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use password managers at multiple wikis may notice changes in the future. The way that our wikis provide information to password managers about reusing passwords across domains has recently been updated, so some password managers might now offer you login credentials that you saved for a different Wikimedia site. Some password managers already did this, and are now doing it for more Wikimedia domains. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3 project]] which aims to improve how our unified login works, and to keep it compatible with ongoing changes to the web-browsers we use. [https://phabricator.wikimedia.org/T385520][https://phabricator.wikimedia.org/T384844] * The Wikipedia Apps Team is inviting interested users to help improve Wikipedia’s offline and limited internet use. After discussions in [[m:Afrika Baraza|Afrika Baraza]] and the last [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Hub/Meetings|ESEAP call]], key challenges like search, editing, and offline access are being explored, with upcoming focus groups to dive deeper into these topics. All languages are welcome, and interpretation will be available. Want to share your thoughts? [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline & Limited Internet Use|Join the discussion]] or email <bdi lang="en" dir="ltr">aramadan@wikimedia.org</bdi>! * All wikis will be read-only for a few minutes on March 19. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/33|Growth newsletter]] is available. It includes: the launch of the Community Updates module, the most recent changes in Community Configuration, and the upcoming test of in-article suggestions for first-time editors. * An old API that was previously used in the Android Wikipedia app is being removed at the end of March. There are no current software uses, but users of the app with a version that is older than 6 months by the time of removal (2025-03-31), will no longer have access to the Suggested Edits feature, until they update their app. You can [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|read more details about this change]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11 mars 2025 00:07 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28372257 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Twice a year, around the equinoxes, the Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team performs [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|a datacenter server switchover]], redirecting all traffic from one primary server to its backup. This provides reliability in case of a crisis, as we can always fall back on the other datacenter. [http://listen.hatnote.com/ Thanks to the Listen to Wikipedia] tool, you can hear the switchover take place: Before it begins, you'll hear the steady stream of edits; Then, as the system enters a brief read-only phase, the sound stops for a couple of minutes, before resuming after the switchover. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. If you want to keep an ear out for the next server switchover, listen to the wikis on [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 March 19 at 14:00 UTC]. '''Updates for editors''' * The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]. With [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|the unified dashboard]], desktop users can now: Translate new sections of an article; Discover and access topic-based [https://ig.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions&from=en&to=ig&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits article suggestion filters] (initially available only for mobile device users); Discover and access the [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists|Community-defined lists]] filter, also known as "Collections", from wiki-projects and campaigns. * On Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced: if a category has one or more subcategories, users will be able to click on an arrow that will open the subcategories directly within the form, and choose the correct one. The parent category name will always be shown on top, and it will always be possible to come back to it. This should decrease the amount of work for volunteers in fixing/creating new categories. The change is also available on mobile. These changes are part of planned improvements to the UploadWizard. * The Community Tech team is seeking wikis to join a pilot for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] feature and a refreshed Special:Block page in late March. Multiblocks enables administrators to impose multiple different types of blocks on the same user at the same time. If you are an admin or steward and would like us to discuss joining the pilot with your community, please leave a message on the [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|project talk page]]. * Starting March 25, the Editing team will test a new feature for Edit Check at [[phab:T384372|12 Wikipedias]]: [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi-check|Multi-Check]]. Half of the newcomers on these wikis will see all [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Checks]] during their edit session, while the other half will continue seeing only one. The goal of this test is to see if users are confused or discouraged when shown multiple Reference Checks (when relevant) within a single editing session. At these wikis, the tags used on edits that show References Check will be simplified, as multiple tags could be shown within a single edit. Changes to the tags are documented [[phab:T373949|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379131] * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], which is a service for notifying users that their temporary user-rights are about to expire, now supports using the localized name of the user-rights group in the message heading. Translators can see the [[m:Global reminder bot/Translation|listing of existing translations and documentation]] to check if their language needs updating or creation. * The [[Special:GlobalPreferences|GlobalPreferences]] gender setting, which is used for how the software should refer to you in interface messages, now works as expected by overriding the local defaults. [https://phabricator.wikimedia.org/T386584] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Wikipedia App for Android had a bug fixed for when a user is browsing and searching in multiple languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T379777] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, the way that Codex styles are loaded will be changing. There is a small risk that this may result in unstyled interface message boxes on certain pages. User generated content (e.g. templates) is not impacted. Gadgets may be impacted. If you see any issues [[phab:T388847|please report them]]. See the linked task for details, screenshots, and documentation on how to fix any affected gadgets. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 mars 2025 00:47 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28412594 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation is seeking your feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|drafts of the objectives and key results that will shape the Foundation's Product and Technology priorities]] for the next fiscal year (starting in July). The objectives are broad high-level areas, and the key-results are measurable ways to track the success of their objectives. Please share your feedback on the talkpage, in any language, ideally before the end of April. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025, and the team has begun the process of engaging communities on the identified wikis. The extension provides tools to organize, manage, and promote collaborative activities (like events, edit-a-thons, and WikiProjects) on the wikis. The extension has three tools: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation Lists]]. It is currently on 13 Wikipedias, including English Wikipedia, French Wikipedia, and Spanish Wikipedia, as well as Wikidata. Questions or requests can be directed to the [[mw:Help talk:Extension:CampaignEvents|extension talk page]] or in Phabricator (with <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). * Starting the week of March 31st, wikis will be able to set which user groups can view private registrants in [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], as part of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension. By default, event organizers and the local wiki admins will be able to see private registrants. This is a change from the current behavior, in which only event organizers can see private registrants. Wikis can change the default setup by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting a configuration change]] in Phabricator (and adding the <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). Participants of past events can cancel their registration at any time. * Administrators at wikis that have a customized <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Sidebar]]</bdi> should check that it contains an entry for the {{int:specialpages}} listing. If it does not, they should add it using <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">* specialpages-url|specialpages</code>. Wikis with a default sidebar will see the link moved from the page toolbox into the sidebar menu in April. [https://phabricator.wikimedia.org/T388927] * The Minerva skin (mobile web) combines both Notice and Alert notifications within the bell icon ([[File:OOjs UI icon bell.svg|16px|link=|class=skin-invert]]). There was a long-standing bug where an indication for new notifications was only shown if you had unseen Alerts. This bug is now fixed. In the future, Minerva users will notice a counter atop the bell icon when you have 1 or more unseen Notices and/or Alerts. [https://phabricator.wikimedia.org/T344029] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * VisualEditor has introduced a [[mw:VisualEditor/Hooks|new client-side hook]] for developers to use when integrating with the VisualEditor target lifecycle. This hook should replace the existing lifecycle-related hooks, and be more consistent between different platforms. In addition, the new hook will apply to uses of VisualEditor outside of just full article editing, allowing gadgets to interact with the editor in DiscussionTools as well. The Editing Team intends to deprecate and eventually remove the old lifecycle hooks, so any use cases that this new hook does not cover would be of interest to them and can be [[phab:T355555|shared in the task]]. * Developers who use the <code dir=ltr>mw.Api</code> JavaScript library, can now identify the tool using it with the <code dir=ltr>userAgent</code> parameter: <code dir=ltr>var api = new mw.Api( { userAgent: 'GadgetNameHere/1.0.1' } );</code>. If you maintain a gadget or user script, please set a user agent, because it helps with library and server maintenance and with differentiating between legitimate and illegitimate traffic. [https://phabricator.wikimedia.org/T373874][https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_User-Agent_Policy] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 mars 2025 23:41 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28443127 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit Check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check's goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage, so that they can be informed that their edit should perhaps be changed before they publish it. This project is at the early stages, and the team is looking for communities' input: [[phab:T389445|in this Phabricator task]], they are gathering on-wiki policies, templates used to tag non-neutral articles, and the terms (jargon and keywords) used in edit summaries for the languages they are currently researching. You can participate by editing the table on Phabricator, commenting on the task, or directly messaging [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|Single User Login]] has now been updated on all wikis to move login and account creation to a central domain. This makes user login compatible with browser restrictions on cross-domain cookies, which have prevented users of some browsers from staying logged in. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting on March 31st, the MediaWiki Interfaces team will begin a limited release of generated OpenAPI specs and a SwaggerUI-based sandbox experience for [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST APIs]]. They invite developers from a limited group of non-English Wikipedia communities (Arabic, German, French, Hebrew, Interlingua, Dutch, Chinese) to review the documentation and experiment with the sandbox in their preferred language. In addition to these specific Wikipedia projects, the sandbox and OpenAPI spec will be available on the [[testwiki:Special:RestSandbox|on the test wiki REST Sandbox special page]] for developers with English as their preferred language. During the preview period, the MediaWiki Interfaces Team also invites developers to [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|share feedback about your experience]]. The preview will last for approximately 2 weeks, after which the sandbox and OpenAPI specs will be made available across all wiki projects. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.23|MediaWiki]] '''In depth''' * Sometimes a small, [[gerrit:c/operations/cookbooks/+/1129184|one line code change]] can have great significance: in this case, it means that for the first time in years we're able to run all of the stack serving <bdi lang="en" dir="ltr">[http://maps.wikimedia.org/ maps.wikimedia.org]</bdi> - a host dedicated to serving our wikis and their multi-lingual maps needs - from a single core datacenter, something we test every time we perform a [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter switchover]]. This is important because it means that in case one of our datacenters is affected by a catastrophe, we'll still be able to serve the site. This change is the result of [[phab:T216826|extensive work]] by two developers on porting the last component of the maps stack over to [[w:en:Kubernetes|kubernetes]], where we can allocate resources more efficiently than before, thus we're able to withstand more traffic in a single datacenter. This work involved a lot of complicated steps because this software, and the software libraries it uses, required many long overdue upgrades. This type of work makes the Wikimedia infrastructure more sustainable. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025|MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025]] is happening in Sandusky, USA, and online, from 14–16 May 2025. The workshop will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. Registration and presentation signup is now available at the workshop's website. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 prill 2025 02:04 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28473566 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From now on, [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface admins]] and [[m:Special:MyLanguage/Central notice administrators|centralnotice admins]] are technically required to enable [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] before they can use their privileges. In the future this might be expanded to more groups with advanced user-rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T150898] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29. Editors and developers who use CSS from Codex should see the [[mw:Codex/Release Timeline/2.0|2.0 overview documentation]], which includes guidance related to a few of the breaking changes such as <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">font-size</code>, <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">line-height</code>, and <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">size-icon</code>. * The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]]  are now available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.24|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]] will take place in Istanbul, Turkey, between 2–4 May. Registration for attending the in-person event will close on 13 April. Before registering, please note the potential need for a [https://www.mfa.gov.tr/turkish-representations.en.mfa visa] or [https://www.mfa.gov.tr/visa-information-for-foreigners.en.mfa e-visa] to enter the country. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7 prill 2025 20:51 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28507470 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Later this week, the default thumbnail size will be increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn't previously possible due to technical limitations. [https://phabricator.wikimedia.org/T355914] * File thumbnails are now stored in discrete sizes. If a page specifies a thumbnail size that's not among the standard sizes (20, 40, 60, 120, 250, 330, 500, 960), then MediaWiki will pick the closest larger thumbnail size but will tell the browser to downscale it to the requested size. In these cases, nothing will change visually but users might load slightly larger images. If it doesn't matter which thumbnail size is used in a page, please pick one of the standard sizes to avoid the extra in-browser down-scaling step. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Images#Thumbnail_sizes][https://phabricator.wikimedia.org/T355914] '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation are working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]] which will enable [[:w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[:w:en:Denial-of-service attack|Distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is so that they can more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. * To improve security for users, a small percentage of logins will now require that the account owner input a one-time password [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:EmailAuth|emailed to their account]]. It is recommended that you [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|check]] that the email address on your account is set correctly, and that it has been confirmed, and that you have an email set for this purpose. [https://phabricator.wikimedia.org/T390662] * "Are you interested in taking a short survey to improve tools used for reviewing or reverting edits on your Wiki?" This question will be [[phab:T389401|asked at 7 wikis starting next week]], on Recent Changes and Watchlist pages. The [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools team]] wants to know more about activities that involve looking at new edits made to your Wikimedia project, and determining whether they adhere to your project's policies. * On April 15, the full Wikidata graph will no longer be supported on <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi>. After this date, scholarly articles will be available through <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space:nowrap;">[https://query-scholarly.wikidata.org/ query-scholarly.wikidata.org]</bdi>, while the rest of the data hosted on Wikidata will be available through the <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi> endpoint. This is part of the scheduled split of the Wikidata Graph, which was [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announced in September 2024]]. More information is [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|available on Wikidata]]. * The latest quarterly [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter/First quarter of 2025|Wikimedia Apps Newsletter]] is now available. It covers updates, experiments, and improvements made to the Wikipedia mobile apps. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2025/April|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: an invitation for tool maintainers to attend the Toolforge UI Community Feedback Session on April 15th; recent community metrics; and recent technical blog posts. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 prill 2025 02:23 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28540654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now integrated with [[w:dag:Solɔɣu|Dagbani Wikipedia]] since April 15. It is the first project that will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in articles. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. [https://www.wikifunctions.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status_updates/2025-04-16] * A new type of lint error has been created: [[Special:LintErrors/empty-heading|{{int:linter-category-empty-heading}}]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint errors/empty-heading|documentation]]). The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter extension]]'s purpose is to identify wikitext patterns that must or can be fixed in pages and provide some guidance about what the problems are with those patterns and how to fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T368722] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Following its publication on HuggingFace, the "Structured Contents" dataset, developed by Wikimedia Enterprise, is [https://enterprise.wikimedia.com/blog/kaggle-dataset/ now also available on Kaggle]. This Beta initiative is focused on making Wikimedia data more machine-readable for high-volume reusers. They are releasing this beta version in a location that open dataset communities already use, in order to seek feedback, to help improve the product for a future wider release. You can read more about the overall [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/#open-datasets Structured Contents project], and about the [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-wikipedia-infobox/ first release that's freely usable]. * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings and events''' * The Editing and Machine Learning Teams invite interested volunteers to a video meeting to discuss [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Peacock check|Peacock check]], which is the latest [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] that will detect "peacock" or "overly-promotional" or "non-neutral" language whilst an editor is typing. Editors who work with newcomers, or help to fix this kind of writing, or are interested in how we use artificial intelligence in our projects are encouraged to attend. The [[mw:Special:MyLanguage/Editing team/Community Conversations#Next Conversation|meeting will be on April 28, 2025]] at [https://zonestamp.toolforge.org/1745863200 18:00–19:00 UTC] and hosted on Zoom. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 prill 2025 22:59 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28578245 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 28 prill 2025 17:03 (CEST) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, will have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] this week. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. They won't have to manually grant themselves the right before they can manage events as [[phab:T386861|requested by a community]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The release of the next major version of [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, is scheduled for 29 April 2025. Technical editors will have access to the release by the week of 5 May 2025. This update will include a number of [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Breaking_changes|breaking changes]] and minor [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Visual_changes|visual changes]]. Instructions on handling the breaking and visual changes are documented on [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release Timeline/2.0#|this page]]. Pre-release testing is reported in [[phab:T386298|T386298]], with post-release issues tracked in [[phab:T392379|T392379]] and [[phab:T392390|T392390]]. * Users of [[wikitech:Special:MyLanguage/Help:Wiki_Replicas|Wiki Replicas]] will notice that the database views of <code dir="ltr">ipblocks</code>, <code dir="ltr">ipblocks_ipindex</code>, and <code dir="ltr">ipblocks_compat</code> are [[phab:T390767|now deprecated]]. Users can query the <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_table|block]]</code> and <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_target_table|block_target]]</code> new views that mirror the new tables in the production database instead. The deprecated views will be removed entirely from Wiki Replicas in June, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.27|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes an overview of the improved [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributionsmenu&to=es&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en#/ Content Translation Dashboard Tool], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Language Support for New and Existing Languages|support for new languages]], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Wiki Loves Ramadan Articles Made In Content Translation Mobile Workflow|highlights from the Wiki Loves Ramadan campaign]], [[m:Special:MyLanguage/Research:Languages Onboarding Experiment 2024 - Executive Summary|results from the Language Onboarding Experiment]], an analysis of topic diversity in articles, and information on upcoming community meetings and events. '''Meetings and events''' * The [[Special:MyLanguage/Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1745937000 April 29 at 14:30 UTC]. This edition will focus on "Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects". You can [[m:Special:MyLanguage/Event:Learning Clinic %E2%80%93 Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part_1)|register now]] to attend. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which brings the global technical community together to connect, brainstorm, and hack existing projects, will take place from May 2 to 4th, 2025, at Istanbul, Turkey. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 prill 2025 21:30 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28585685 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared the latest draft update to their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|annual plan]] for next year (July 2025–June 2026). This includes an [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|executive summary]] (also on [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|Diff]]), details about the three main [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|goals]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]], [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]], and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]), [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]], and the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Budget Overview|budget]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Financial Model|financial model]]. Feedback and questions are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|talk page]] until the end of May. '''Updates for editors''' * For wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]], two new feature improvements have been released: ** Admins can now choose which namespaces are permitted for [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] via [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Permitted namespaces|documentation]]). The default setup is for event registration to be permitted in the Event namespace, but other namespaces (such as the project namespace or WikiProject namespace) can now be added. With this change, communities like WikiProjects can now more easily use Event Registration for their collaborative activities. ** Editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Transclusion|transclude]] the Collaboration List on a wiki page ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Collaboration list/Transclusion|documentation]]). The Collaboration List is an automated list of events and WikiProjects on the wikis, accessed via {{#special:AllEvents}} ([[w:en:Special:AllEvents|example]]). Now, the Collaboration List can be added to all sorts of wiki pages, such as: a wiki mainpage, a WikiProject page, an affiliate page, an event page, or even a user page. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers who use the <code dir=ltr>moment</code> library in gadgets and user scripts should revise their code to use alternatives like the <code dir=ltr>Intl</code> library or the new <code dir=ltr>mediawiki.DateFormatter</code> library. The <code dir=ltr>moment</code> library has been deprecated and will begin to log messages in the developer console. You can see a global search for current uses, and [[phab:T392532|ask related questions in this Phabricator task]]. * Developers who maintain a tool that queries the Wikidata term store tables (<code dir=ltr style="white-space: nowrap;">wbt_*</code>) need to update their code to connect to a separate database cluster. These tables are being split into a separate database cluster. Tools that query those tables via the wiki replicas must be adapted to connect to the new cluster instead. [[wikitech:News/2025 Wikidata term store database split|Documentation and related links are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T390954] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.28|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on preparing to expand the deployment to additional wikis as soon as this week (starting May 6) and scaling up over the following weeks, plus exploring filtering and transforming source data. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 maj 2025 02:13 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28665011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 6 maj 2025 17:07 (CEST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|"Get shortened URL"]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation is working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]], which will enable [[w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[w:en:Denial-of-service attack|distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is to help more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. Tech News has [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|previously written about this]]. The deployment will be gradual. Some might see the Edge Uniques cookie the week of 19 May. You can discuss this on the [[m:Talk:Edge Uniques|talk page]]. * Starting May 19, 2025, Event organisers in wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled can use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] in the project namespace (e.g., Wikipedia namespace, Wikidata namespace). With this change, communities don't need admins to use the feature. However, wikis that don't want this change can remove and add the permitted namespaces at [[Special:CommunityConfiguration/CampaignEvents]]. * The Wikipedia project now has a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q36720|Nupe]] ([[w:nup:|<code>w:nup:</code>]]). This is a language primarily spoken in the North Central region of Nigeria. Speakers of this language are invited to contribute to [[w:nup:Tatacin feregi|new Wikipedia]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers can now access pre-parsed Dutch Wikipedia, amongst others (English, German, French, Spanish, Italian, and Portuguese) through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/snapshot/#structured-contents-snapshot-bundle-info-beta Structured Contents snapshots (beta)]. The content includes parsed Wikipedia abstracts, descriptions, main images, infoboxes, article sections, and references. * The <code dir="ltr">/page/data-parsoid</code> REST API endpoint is no longer in use and will be deprecated. It is [[phab:T393557|scheduled to be turned off]] on June 7, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.1|MediaWiki]] '''In depth''' * The [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/2025_Cloud_VPS_VXLAN_IPv6_migration IPv6 support] is a newly introduced Cloud virtual network that significantly boosts Wikimedia platforms' scalability, security, and readiness for the future. If you are a technical contributor eager to learn more, check out [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ this blog post] for an in-depth look at the journey to IPv6. '''Meetings and events''' * The 2nd edition of 2025 of [[m:Special:MyLanguage/Afrika Baraza|Afrika Baraza]], a virtual platform for African Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747328400 May 15 at 17:00 UTC]. This edition will focus on discussions regarding [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Wikimedia Annual planning and progress]]. * The [[m:Special:MyLanguage/MENA Connect Community Call|MENA Connect Community Call]], a virtual meeting for [[w:en:Middle East and North Africa|MENA]] Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747501200 May 17 at 17:00 UTC]. You can [[m:Event:MENA Connect (Wiki_Diwan) APP Call|register now]] to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 maj 2025 00:37 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28714188 --> == Join the 6th Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign – 2025 Edition == Dear Wikipedia community, (''Please help translate to your language'') We invite your community to participate in the 6th edition of the [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025|Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign]], a global campaign taking place from July 1 to August 31, 2025. Participants will choose among Wikipedia pages without photos, then add a suitable photo from among the many thousands of photos in the Wikimedia Commons, especially those uploaded from thematic contests ([[:m:Wiki Loves Africa|Wiki Loves Africa]], [[:m:Wiki Loves Earth|Wiki Loves Earth]], [[:m:Wiki Loves Folklore|Wiki Loves Folklore]], [[:m:Wiki Loves Monuments|Wiki Loves Monuments]], etc.) over the years. More than 80 Wikimedia affiliates have participated since the campaign was launched in 2020 and have added images to more than 400,000 Wikipedia articles in over 245 Wikipedia languages. Thanks to the volunteer contributors! We now invite your community to organize and lead the campaign within your community. As a local organizer, you may: *Encourage individual members to take part by adding images to Wikipedia articles. *Host edit-a-thons focused on improving visual content. *Organize training workshops to teach contributors how to correctly integrate images into Wikipedia. These activities will help build local capacity and increase visual content across Wikipedia. Please note that for participants to be eligible to participate in the campaign, they need to have registered an account for at least a year before the official start date of the contest. That is, for the 2025 edition, they must have registered an account on or before July 1, 2025. The account can be from any Wikimedia project wikis. The organizing team is looking for a contact person to coordinate WPWP participation at the Wikimedia user group or chapter level (geographically or thematically) or for a language Wikipedia. We would be glad for you to [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|sign up directly]] at [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|WPWP Participating Communities]]. With kind regards, [[User:Reading Beans]] On behalf of the Wikipedia Pages Wanting Photos campaign 2025. [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 18 maj 2025 23:53 (CEST) <!-- Message sent by User:T Cells@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Pages_Wanting_Photos_2025/Call_for_participation_letter/Village_pump&oldid=28751075 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Edit check/Peacock check|Peacock check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Peacock language model for the following languages: Arabic, Spanish, Portuguese, English, and Japanese. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Edit check/Peacock check/model test|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on May 23, which will be the start date of the test. '''Updates for editors''' * From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with two-factor authentication (2FA) to be able to use their advanced rights. All users who belong to these two groups and do not have 2FA enabled have been informed. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Learn more]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] will begin mass deployment by the end of the month: all non-Wikipedia projects plus Catalan Wikipedia will adopt Multiblocks in the week of May 26, while all other Wikipedias will adopt it in the week of June 2. Please [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|contact the team]] if you have concerns. Administrators can test the new user interface now on your own wiki by browsing to [{{fullurl:Special:Block|usecodex=1}} {{#special:Block}}?usecodex=1], and can test the full multiblocks functionality [[testwiki:Special:Block|on testwiki]]. Multiblocks is the feature that makes it possible for administrators to impose different types of blocks on the same user at the same time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|help page]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * Later this week, the [[{{#special:SpecialPages}}]] listing of almost all special pages will be updated with a new design. This page has been [[phab:T219543|redesigned]] to improve the user experience in a few ways, including: The ability to search for names and aliases of the special pages, sorting, more visible marking of restricted special pages, and a more mobile-friendly look. The new version can be [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:SpecialPages previewed] at Beta Cluster now, and feedback shared in the task. [https://phabricator.wikimedia.org/T219543] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is being enabled on more wikis. For a detailed list of when the extension will be enabled on your wiki, please read the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|deployment timeline]]. * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] will be deployed on May 27 on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. This is the second batch of deployment planned for the project. After deployment, the projects will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in their pages. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. * Later this week, the Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]]. This is to showcase and get user feedback on product experiments. The experiments help the Wikimedia movement [[diffblog:2023/07/13/exploring-paths-for-the-future-of-free-knowledge-new-wikipedia-chatgpt-plugin-leveraging-rich-media-social-apps-and-other-experiments/|understand new users]], how they interact with the internet and how it could affect the Wikimedia movement. Some examples are [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Generated Video|generated video]], the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Roblox game|Wikipedia Roblox speedrun game]] and [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Discord bot|the Discord bot]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with creating an account using the API, which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T390751] '''Updates for technical contributors''' * Gadgets and user scripts that interact with [[{{#special:Block}}]] may need to be updated to work with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|manage blocks interface]]. Please review the [[mw:Help:Manage blocks/Developers|developer guide]] for more information. If you need help or are unable to adapt your script to the new interface, please let the team know on the [[mw:Help talk:Manage blocks/Developers|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * The <code dir=ltr>mw.title</code> object allows you to get information about a specific wiki page in the [[w:en:Wikipedia:Lua|Lua]] programming language. Starting this week, a new property will be added to the object, named <code dir=ltr>isDisambiguationPage</code>. This property allows you to check if a page is a disambiguation page, without the need to write a custom function. [https://phabricator.wikimedia.org/T71441] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] User script developers can use a [[toolforge:gitlab-content|new reverse proxy tool]] to load javascript and css from [[gitlab:|gitlab.wikimedia.org]] with <code dir=ltr>mw.loader.load</code>. The tool's author hopes this will enable collaborative development workflows for user scripts including linting, unit tests, code generation, and code review on <bdi lang="zxx" dir="ltr">gitlab.wikimedia.org</bdi> without a separate copy-and-paste step to publish scripts to a Wikimedia wiki for integration and acceptance testing. See [[wikitech:Tool:Gitlab-content|Tool:Gitlab-content on Wikitech]] for more information. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.2|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The 12th edition of [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Wiki Workshop 2025]], a forum that brings together researchers that explore all aspects of Wikimedia projects, will be held virtually on 21-22 May. Researchers can [https://pretix.eu/wikimedia/wikiworkshop2025/ register now]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20 maj 2025 01:11 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28724712 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A community-wide discussion about a very delicate issue for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. '''Updates for editors''' * Since last week, on all wikis except [[phab:T388604|the largest 20]], people using the mobile visual editor will have [[phab:T385851|additional tools in the menu bar]], accessed using the new <code>+</code> toolbar button. To start, the new menu will include options to add: citations, hieroglyphs, and code blocks. Deployment to the remaining wikis is [[phab:T388605|scheduled]] to happen in June. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##ifexist|#ifexist]]</code> parser function will no longer register a link to its target page. This will improve the usefulness of [[{{#special:WantedPages}}]], which will eventually only list pages that are the target of an actual red link. This change will happen gradually as the source pages are updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T14019] * This week, the Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. This new filter highlights edits that are likely to be reverted. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. Other wikis will benefit from this filter in the future. * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading. The feature will be available on both desktop and mobile. Readers of Catalan, Hebrew, and Italian Wikipedias and some sister projects will receive the change between May 21 and mid-June. Readers of other wikis will receive the change later. The goal is to encourage users to read the wikis more. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * Some users of the Wikipedia Android app can use a new feature for readers, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]], a daily trivia game based on real historical events. The release has started as an A/B test, available to 50% of users in the following languages: English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Newsletter|Newsletter extension]] that is available on MediaWiki.org allows the creation of [[mw:Special:Newsletters|various newsletters]] for global users. The extension can now publish new issues as section links on an existing page, instead of requiring a new page for each issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T393844] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The previously deprecated <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Ipblocks table|ipblocks]]</code> views in [[wikitech:Help:Wiki Replicas|Wiki Replicas]] will be removed in the beginning of June. Users are encouraged to query the new <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block table|block]]</code> and <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block target table|block_target]]</code> views instead. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects|Wikidata and Sister Projects]] is a multi-day online event that will focus on how Wikidata is integrated to Wikipedia and the other Wikimedia projects. The event runs from May 29 – June 1. You can [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects#Sessions|read the Program schedule]] and [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 maj 2025 22:04 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28788673 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. Charts are designed to replace many of the uses of the legacy [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]]. '''Updates for editors''' * It is now easier to configure automatic citations for your wiki within the visual editor's [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]]. Administrators can now set a default template by using the <code dir=ltr>_default</code> key in the local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Citoid-template-type-map.json]]</bdi> page ([[mw:Special:Diff/6969653/7646386|example diff]]). Setting this default will also help to future-proof your existing configurations when [[phab:T347823|new item types]] are added in the future. You can still set templates for individual item types as they will be preferred to the default template. [https://phabricator.wikimedia.org/T384709] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting the week of June 2, bots logging in using <code dir=ltr>action=login</code> or <code dir=ltr>action=clientlogin</code> will fail more often. This is because of stronger protections against suspicious logins. Bots using [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|bot passwords]] or using a loginless authentication method such as [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|OAuth]] are not affected. If your bot is not using one of those, you should update it; using <code dir=ltr>action=login</code> without a bot password was deprecated [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/3EEMN7VQX5G7WMQI5K2GP5JC2336DPTD/|in 2016]]. For most bots, this only requires changing what password the bot uses. [https://phabricator.wikimedia.org/T395205] * From this week, Wikimedia wikis will allow ES2017 features in JavaScript code for official code, gadgets, and user scripts. The most visible feature of ES2017 is <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax, allowing for easier-to-read code. Until this week, the platform only allowed up to ES2016, and a few months before that, up to ES2015. [https://phabricator.wikimedia.org/T381537] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.4|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Scholarship applications to participate in the [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|GLAM Wiki Conference 2025]] are now open. The conference will take place from 30 October to 1 November, in Lisbon, Portugal. GLAM contributors who lack the means to support their participation can [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Scholarships|apply here]]. Scholarship applications close on June 7th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 qershor 2025 01:54 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28819186 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias later this month. The team has worked with stewards and other users with extended rights to predict and address many use cases that may arise on larger wikis, so that community members can continue to effectively moderate and patrol temporary accounts. This will be the second of three phases of deployment – the last one will take place in September at the earliest. For more information about the recent developments on the project, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|see this update]]. If you have any comments or questions, write on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|talk page]], and [[m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|join a CEE Catch Up]] this Tuesday. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist expiry|watchlist expiry]] feature allows editors to watch pages for a limited period of time. After that period, the page is automatically removed from your watchlist. Starting this week, you can set a preference for the default period of time to watch pages. The [[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist-pageswatchlist|preferences]] also allow you to set different default watch periods for editing existing pages, pages you create, and when using rollback. [https://phabricator.wikimedia.org/T265716] [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages will change at almost all Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|some]] have already received this design change, [[phab:T379264|a few]] will get these changes later). You can read details about the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). [https://phabricator.wikimedia.org/T319146][https://phabricator.wikimedia.org/T392121] * Users with specific extended rights (including administrators, bureaucrats, checkusers, oversighters, and stewards) can now have IP addresses of all temporary accounts [[phab:T358853|revealed automatically]] during time-limited periods where they need to combat high-speed account-hopping vandalism. This feature was requested by stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T386492] * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to several more Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * AbuseFilter editors active on Meta-Wiki and large Wikipedias are kindly asked to update AbuseFilter to make it compatible with temporary accounts. A link to the instructions and the private lists of filters needing verification are [[phab:T369611|available on Phabricator]]. * Lua modules now have access to the name of a page's associated thumbnail image, and on [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/2e4ab14aa15bb95568f9c07dd777065901eb2126/wmf-config/InitialiseSettings.php#10849 some wikis] to the WikiProject assessment information. This is possible using two new properties on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#added-by-extensions|mw.title objects]], named <code dir=ltr>pageImage</code> and <code dir=ltr>pageAssessments</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T131911][https://phabricator.wikimedia.org/T380122] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 qershor 2025 03:16 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28846858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * You can [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/359761?lang=en nominate your favorite tools] for the sixth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award]]. Nominations are anonymous and will be open until June 25. You can re-use the survey to nominate multiple tools. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.6|MediaWiki]] '''In depth''' * Foundation staff and technical volunteers use Wikimedia APIs to build the tools, applications, features, and integrations that enhance user experiences. Over the coming years, the MediaWiki Interfaces team will be investing in Wikimedia web (HTTP) APIs to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. You can [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ read more about their plans to evolve the APIs in this Techblog post]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 qershor 2025 01:37 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] '''Updates for editors''' * Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001] * Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519] * A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023] '''Updates for technical contributors''' * Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates] * The <code dir=ltr>all_links</code> variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to <code dir=ltr>new_links</code> for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the "Add a Link" Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 qershor 2025 01:20 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]]. '''Updates for editors''' * AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599] * Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's "Find in page" function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special "favourite list". The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 korrik 2025 01:40 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28917415 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese. Now, about 1/3 of all logged-out activity across wikis is coming from temporary accounts. Users involved in patrolling may be interested in two new documentation pages: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|Access to IP]], explaining everything related to access to temporary account IP addresses, and [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|Repository]] with a list of new gadgets and user scripts. '''Updates for editors''' * Anyone can play an experimental new game, [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|WikiRun]], that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible. The project's goal is to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Try playing the game] and let the team know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]]. * Users of the Wikipedia Android app in some languages can now play the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]]. ''Which came first?'' is a simple history game where you guess which of two events happened earlier on today's date. It was previously available as an A/B test. It is now available to all users in English, German, French, Spanish, Portuguese, Russian, Arabic, Turkish, and Chinese. The goal of the feature is to help engage with new generations of readers. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22] * Users of the iOS Wikipedia App in some languages may see a new tabbed browsing feature that enables you to open multiple tabs while reading. This feature makes it easier to explore related topics and switch between articles. The A/B test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. More details are available on the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing project page]]. * Bureaucrats on Wikimedia wikis can now use [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] to check if users have enabled [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T265726] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed later this week to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]]. * It is now possible to access watchlist preferences from the watchlist page. Also the redundant button to edit the watchlist has been removed. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of [[mw:MediaWiki_1.44|MediaWiki 1.44]] there is now a unified built-in Notifications system that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications. Check out the updated documentation at [[mw:Manual:Notifications|Manual:Notifications]], information about migration in [[phab:T388663|T388663]] and details on deprecated hooks in [[phab:T389624|T389624]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]], the conference dedicated to Wikidata is now open for [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp session proposals] and for [[d:Special:RegisterForEvent/1340|registration]]. This year's event will be held online from October 31 – November 02 and will explore on the theme of "Connecting People through Linked Open Data". '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 korrik 2025 02:04 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28930584 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 14 korrik 2025 14:46 (CEST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|Featured templates]], a new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed this week to all Wikimedia projects: With this feature, editors will be able to quickly access a list of templates that are likely to be useful. These templates will be displayed in a list, under the "featured" tab of the template discovery interface. Administrators can define the list via the Community Configuration interface. The feature fulfills a request by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|through the Community Wishlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books are accurate. [https://phabricator.wikimedia.org/T374457] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * Developers, designers, and all Wikimedians are invited to [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ submit a project idea] for the Wikimania Hackathon 2025. Read [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ this Diff blog post] for more details. '''Meetings and events''' * [[m:WikiIndaba conference 2025|WikiIndaba 2025]] scholarship application and program submission is open until 23:59 GMT on July 20. WikiIndaba is a regional conference for African Wikimedians both on the continent and in the diaspora to unite and grow together. Submit [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform your scholarship application] and [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH program proposal] now! * [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 WikiCon Brasil 2025] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. The Brazilian community members are encouraged to register and attend! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 korrik 2025 22:08 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28980963 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Translation Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] now has another level of article filters added to the "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=fi#/ ... More]" category. Translators who use the Suggestions feature can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new "{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}" filter. [https://phabricator.wikimedia.org/T113257] * Administrators can now limit "Add a Link" to newcomers. The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|"Add a Link"]] Structured Task [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test & "Add a Link" Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 & 1.2.16)|helps new account holders start editing]], but some communities have requested the ability to restrict it to its intended audience: newcomers. Administrators can configure this setting within the [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For AbuseFilter editors on [[phab:T392144|some wikis]], it is now possible to filter edits based on the RevertRisk score of the edit being attempted. It is only populated if the action being evaluated is an edit. For more information, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/AbuseFilter variables]] documentation. * The [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] wikis have [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|been moved]] from <code dir=ltr>beta.wmflabs.org</code> to <code dir=ltr>beta.wmcloud.org</code>. Users may need to update URLs in any tools, or in their password managers. Any related issues can be [[phab:T289318|reported in the task]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|WikiCite 2025]] will take place from 29–31 August, both online and in-person in Bern, Switzerland. The event's goals are to reconnect communities, institutions, and individuals working with open citations, bibliographic data, and the Wikidata/Wikibase ecosystem. Registration is open and the call for proposals will be announced soon. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22 korrik 2025 01:41 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29005283 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Community Tech team will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages, over the next few months. They are looking for feedback. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Commons community has decided to block [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16. This is because of [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|widespread problems]] related to files that are uploaded by newcomers. Users who are affected by this will get an error message with a link to the less restrictive UploadWizard on Commons. Please help translating the [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|message]] or give feedback on the message text. Please also update your local help pages to explain this restriction. [https://phabricator.wikimedia.org/T370598] * On wikis with temporary accounts enabled and Meta-Wiki, administrators may now set up a footer for the Special:Contributions pages of temporary accounts, similar to those which can be shown on IP and user-account pages. They may do it by creating the page named <code dir=ltr>MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T398347] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ Temporary Accounts: Enhancing privacy for our unregistered editors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Building a Sustainable Future for Wikimedia Contributors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ A dozen visions for wikitext!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ Coordinate Across Stakeholders with the Product and Technology Advisory Council] * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|MediaWiki Users and Developers Conference, Fall 2025]] will be held 28–30 October 2025 in Hanover, Germany. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29 korrik 2025 02:25 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29051727 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors can now enable the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info card]]. This feature adds an icon next to usernames on history pages and similar user-contribution log pages. When you tap or click on the icon, it displays data related to that user account such as the number of edits, reverted edits, blocks, and more. It's part of a broader project to make it easier for moderators to evaluate account trustworthiness. The feature can be enabled in [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|your global preferences]], and later this week it will be available in local preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T386439] * Everybody is invited to share comments on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]], a project recently launched by the [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|Connection team]]. The project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. Post your comments on the [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378035] * Administrators can now define the default block duration for temporary accounts. To do that, they need to create a page named <code dir=ltr>MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account</code> and use a value defined in <code dir=ltr>MediaWiki:Ipboptions</code>. This allows administrators to easily block temporary accounts for 90 days, which is functionally equivalent to an indefinite block. The advantage of this solution is that it does not clutter Special:BlockList. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|More documentation]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T398626] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Gadgets can now include <code dir=ltr>.vue</code> files. This makes it easier to develop modern user interfaces using [[mw:Vue.js|Vue.js]], in particular using [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the official design system of Wikimedia. [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|Codex icons]] can be loaded through the gadget definition. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|The documentation]] has examples. For user scripts that use Vue.js, an [[mw:API:CodexIcons|API module]] now exists to load Codex icons. [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099] * Module developers can now use a [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|Lua interface]] to simplify the preparation of Lua modules for translation on Meta-Wiki. This improvement makes it easier for translators to find and edit module strings without dealing with raw Lua code. It helps prevent mistakes that could break the module during translation. Module developers and translators are invited to [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|watch the demo video]], read more about [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|translatable modules]] to understand how it works, refer to Meta-Wiki's [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] for example usage, and [[mw:Talk:Translatable modules|share their feedback]] on how well it addresses the challenges in their workflow. The interface still has some performance issues, so it should not be used in widely used modules yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T359918] * Developers of external tools that connect to Wikimedia pages must set a user-agent that complies with [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|the user-agent policy]]. This policy will start to be more strongly enforced in August because of external crawlers that are [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|overusing]] Wikimedia's resources. Tools that are hosted on Wikimedia's Toolforge or Cloud VPS will not be affected by this for now, but should still set a user-agent. [[phab:T400119|More technical details are available]], and related questions are welcome in that task. * Parsoid Read Views is going to be rolling out to some smaller Wikipedias over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyages and Wiktionaries to Parsoid Read Views. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ Wikimedia’s knowledge infrastructure in a changing internet: Establishing sustainable pathways for content reuse] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ Wikifunctions is coming soon to a wiki near you!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ Shaping the Future of Wikipedia’s Reader Experience] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ Making Wikipedia More Readable: What Comes Next] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5 gusht 2025 05:39 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29083927 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T400583] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. Feedback on the proposals are welcomed until August 22 on [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|this talk page]]. * The search bar on the Minerva skin (mobile) has been updated to use the same type-ahead search component that is used on the Vector 2022 skin. There are no changes in search functionality but there are minor visual changes. Specifically, the close-search button has been changed from an "X" to a back arrow. This helps to distinguish it from the other "X" button that is used to clear any text. [https://phabricator.wikimedia.org/T393944] * Editors on some wikis will see a new toggle for "Group results by page" on watchlist, related changes, and recent changes pages. This is [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|an A/B experiment]] that is planned to start on August 11, and will run for 3–6 weeks on the Bengali, Chinese, Czech, French, Greek, Portuguese, and Urdu Wikipedias. The experiment will examine how making this feature more discoverable might affect editors' ability to find the edits they are looking for. [https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The multiwiki datasets of [[:wikt:en:Module:Unicode data|Unicode data]] have been moved to [[c:Category:Unicode Module Datasets|Category:Unicode Module Datasets]] on Wikimedia Commons, to follow the idea of "One common data source, multiple local wikis". Most wikis have been updated to use the Commons version. You can ask questions at [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|the talkpage]]. [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons] * Lua code can add warnings when something is wrong, by using the <code dir=ltr>mw.addWarning()</code> function. It is now possible to add more than one warning, instead of new warnings replacing old ones. If you maintain a Lua module that used warnings, you should check it still works as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T398390] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 gusht 2025 01:28 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29106516 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later this week, people who are logged-in and have the "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] enabled will gain the ability to "Thank" individual comments directly from talk pages, rather than needing to navigate to page history. [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|Learn more about this feature]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400849] * An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki on 12 August and on English Wikipedia 14 August for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September. [https://phabricator.wikimedia.org/T395716] * An A/A test to measure the baseline for reader retention was launched 12 August using [[wikitech:Experimentation Lab|Experimentation Lab]]. This measures the percentage of users who revisit a wiki after their initial visit over a 14-day period. No visual changes are expected. The experiment will run through 31 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T399227] * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q34057|Tagalog]] ([[s:tl:|<code>s:tl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[s:mad:|<code>s:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3450749|Rakhine]] ([[w:rki:|<code>w:rki:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490] ** a {{int:project-localized-name-group-wikibooks/en}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[b:min:|<code>b:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q7598268|Standard Moroccan Amazigh]] ([[wikt:zgh:|<code>wikt:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:46}} community-submitted {{PLURAL:46|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 gusht 2025 02:37 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29127690 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. For example: <code>width: fit-content</code>; <code>ruby-align</code>; relative units such as <code>lh</code>; and custom strings in <code>list-style-type</code>. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619] * On large wikis, the default time period to display edits from, within the Special:RecentChanges page, has been changed from 7 days to 1 day. This is part of a performance improvement project. This should have no user-facing impact due to the quantity of edits on these wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T399455] * Administrators can now access the [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] page from the [[{{#special:CommunityConfiguration}}]] list page. This makes it easier to find. [https://phabricator.wikimedia.org/T393240] * Wikimedia Commons videos were not shown in the Videos tab in Google Search. The problem was investigated and reported to Google who have now fixed the issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[wikt:bew:|<code>wikt:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:39}} community-submitted {{PLURAL:39|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Two fields of the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|recentchanges database table]] are being removed. <code>rc_new</code> and <code>rc_type</code> are being removed in favor of <code>rc_source</code>. Queries to these older fields will start to fail starting this week and developers should use <code>rc_source</code> instead. These older fields were deprecated over 10 years ago and should not be in use. This is part of work to improve the performance and stability of queries to the recentchanges table. [https://phabricator.wikimedia.org/T400696] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes: support for new languages in MediaWiki and translatewiki; the start of the Language Onboarding and Development project to help support the growth of new and small wikis; updates on research projects; and more. '''Meetings and events''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|Language Community Meeting]] is happening soon, August 29th at [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC]. This week's meeting will cover: the Avro keyboard developers from Wikimedia Bangladesh, who were recently awarded a national award for their contributions to this keyboard; and other topics. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 gusht 2025 02:11 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29175124 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team wants to compile a list of templates, jargon terms, and policies used in edit summaries when a copyright violation is removed. This will help them identify the number of edits reverted due to copyright issues. We invite community members from the following Wikis to list these terms in [[Phab:T402601|T402601]], or to share their list with [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]]: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-plwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}. This project is open until September 9th 2025. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the Deployment information page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki] * The lists in the footer of the editing interface, such as "Templates used on this page," will now be organized into columns when there is enough space. This enhancement minimizes scrolling when editing lengthy articles on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T401066] * On September 3rd, 2025 we will increase the sampling percentages of our [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|group by toggle experiment]] of the <code>Special:RecentChanges</code>, <code>Special:Watchlist</code>, and <code>Special:RelatedChanges</code> pages on the Chinese, French, and Portuguese Wikipedias to 100 percent, allowing more editors to be part of this experiment. This adjustment is intended to ensure we have sufficient data to make informed decisions when evaluating the experiment results. [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. The feature will be available on both desktop and mobile. All non-English wikis received this change in June and July. The goal is to make it easier for users to find articles. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions now has a new capability called "lightweight enumeration types", an enumeration type is simply a fixed set of values that's in the type's definition. This capability makes it quick and easy to define such a type, and allows for the reuse of values that are already present in Wikidata. Here is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|a newsletter]] to learn more. * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. This edition includes: the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience; insights into declining pageviews and account creations; highlights from the Wikimania Nairobi panel on improving the reading experience; upcoming experiments to engage new and existing readers; and more. '''Meetings and events''' * Spotlight on some Wikimania 2025 Sessions: ** Identifying AI-generated text by searching for ISBNs whose checksums fail: Mathias Schindler of WMDE [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&t=15910s shared tools to help communities search for these]. ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La durabilité du mouvement Wikimedia face aux défis actuels et futurs]: This session explored how Wikimedia can stay a trusted source of knowledge in the age of generative AI, information overload, and disinformation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 shtator 2025 22:49 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29196010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Confidence_Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)</bdi> 5 shtator 2025 20:31 (CEST) <!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-09-05_Wikipedias&oldid=29228338 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted. This check is an effort to increase the likelihood that the new content people are adding to Wikipedia is aligned with the Movement's commitment to offering information under a free content license. This check will soon be tested at a few wikis. If your community is interested in this test, please [[phab:T403680|tell us in this task]], or [[mw:Talk:Edit check|contact the team]]. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will be able to use a [[w:en:Lint (software)|linting tool]] to see errors or other potential problems in wikitext in real time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|help page for more information]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T381577] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] When browsing a wiki (like <code dir=ltr>en.wikipedia.org</code>), the software responds in one of two ways: a desktop page, or a redirect to a mobile version on an "m" domain (like <code dir=ltr>en.m.wikipedia.org</code>). Over the next three weeks, MediaWiki will start displaying the mobile version to mobile devices directly on the standard domain, without this redirect. This change does not affect existing m-dot URLs, or the "Desktop view" opt-out. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * When an edit changes the categories of a page, the changes to the category membership counts are now happening asynchronously. This improves the speed of saving edits, especially when moving many pages to or from the same category, and reduces the risk of site outages, but it means that the counts can show outdated information for a few minutes. [https://phabricator.wikimedia.org/T365303] * Edits on Wikidata to qualifiers (properties and values) and references (properties and values) in a Wikidata item statement will now not add entries to the RecentChanges or Watchlist pages on all other Wikis. This is a temporary change to improve performance while other solutions are created. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698] * Japanese-language wikis have had a major upgrade to the way that search works. The new search should generally give more accurate and more relevant search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T318269] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 shtator 2025 03:13 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29238161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * References lists that are made using the <code dir=ltr><nowiki><references/></nowiki></code> [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|tag]] will now automatically display with columns in Vector 2022 when readers are using its 'standard' settings for text-size and page-width. [https://phabricator.wikimedia.org/T334941] * Starting in the week of October 6, on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small wikis]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. This change is being made to make it easier for more people to use Event Registration, especially on wikis that are less likely to have policies related to the Event Organizer right. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|Learn more]]. * Users that search using regular expressions (regex) can now use additional features including: ** for the <code dir=ltr>intitle:</code> keyword: [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|metacharacters]] for start-of-line (<code dir=ltr>^</code>) and end-of-line (<code dir=ltr>$</code>) anchors [https://phabricator.wikimedia.org/T317599] ** for both <code dir=ltr>intitle:</code> and <code dir=ltr>insource:</code> keywords: shorthand [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|character classes]] for digits (<code dir=ltr>\d</code>), whitespace (<code dir=ltr>\s</code>), and word characters (<code dir=ltr>\w</code>); and [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|escape codes]] for line feed (<code dir=ltr>\r</code>), newline (<code dir=ltr>\n</code>), tab (<code dir=ltr>\t</code>), and unicode (e.g. <code dir=ltr>\uHHHH</code>). [https://phabricator.wikimedia.org/T403212] * When you search for text that looks like an IP, the system will now show search results. It used to take you to the contributions for that IP instead of showing search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T306325] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on September 24. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests which happen twice a year. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that affected users who used the page-tabs to switch from wikitext editing of a section into the visualeditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T401043] '''Updates for technical contributors''' * The MediaWiki Interfaces team is redesigning the Wikimedia REST API Sandbox with Codex. If you have feedback on improvements for the API documentation or what makes developer experiences smooth (or frustrating), you’re invited to [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm join an upcoming discovery interview], or [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|leave feedback onwiki]]. [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|Learn more]]. * Edits to Wikidata aliases (an alternative name for an item or a property) will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401288] * The new [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ Unicode 17.0] version has been released. The [[:c:Category:Unicode Module Datasets|datasets on Commons]] for the [[:d:Q39301585|Module:Unicode data]] have been updated. Wikipedias that do not use the Commons datasets should either update their own data or switch to the Commons datasets. * Users of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] Structured Contents endpoints can now access [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Parsed Tables]. The new Parsed Tables feature extracts and represents Wikipedia tables in structured JSON. This improves machine accessibility as part of the [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ Structured Contents initiative]. Structured Contents output is freely available through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta On-demand API], or through Wikimedia Cloud Services. * A [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset dataset of English Wikipedia biographical information] from [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has been published on Kaggle, for evaluation and research. This provides structured data from more than 1.5 million biographies, including birth and death dates, education, affiliations, careers, awards, and more (from a June 2024 snapshot). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Scholarship applications]] for Wikimania 2026 in Paris, France, are open until October 31. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 shtator 2025 19:05 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29263921 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 On September 24th at 15:00 UTC], all Wikimedia sites users will experience a brief read-only period due to a scheduled [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter server switchover]]. The Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team will redirect all traffic from one primary server to its backup. You can listen to the switchover using the [http://listen.hatnote.com/ "Listen to Wikipedia"] tool, where you will hear edits stop for a few minutes during the read-only phase, then resume. This twice-yearly datacenter server switchover ensures reliability by testing the backup datacenter, so that our sites can stay online even if the primary datacenter fails. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the process on the Diff blog]]. '''Updates for editors''' * Editors of [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 more Wiktionaries]] will soon be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them into their pages. A function takes one or more inputs and transforms them into a desired output, like adding numbers, converting miles to meters, calculating elapsed time, or declining a word into a case. They will join the other [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 Wiktionary language editions]], which already have access to embedded Wikifunctions calls. Later this year, plans are in place to expand to more Wiktionaries and the Incubator. * A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|parser function]] has been added: <code><nowiki>{{#contentmodel}}</nowiki></code>. Template editors and admins can use it to get the localized or canonical name of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|content model]] of a specific page. The function makes it easier to create and edit system messages, such as ''MediaWiki:editinginterface'', even when you switch types of pages, like wiki, JavaScript, CSS or JSON page. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254] * Adding or editing a <code>DISPLAYTITLE</code> for an article using VisualEditor will no longer be broken. Editors who use VisualEditor mode to modify the <code><nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki></code> would no longer have the literal text "DISPLAYTITLE" or its localized variant added to their articles. A list of pages that may have been affected and might need cleanup is documented in [[phab:P83438|this ticket]]. * Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions users can now import many essential facts involving [[f:Special:MyLanguage/Z6011|geo-coordinates]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|quantities]] and [[f:Special:MyLanguage/Z6064|time]] values from Wikidata. This is made possible by the creation of Wikifunctions types for these values, which makes them available for use by functions in Wikifunctions. Learn more about how this works in [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|this video]] and Wikifunctions' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|August 1 newsletter]] (for quantities) and [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|August 22 newsletter]] (for geo-coordinates). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 shtator 2025 00:54 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29305556 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A major software upgrade has been made to [[phab:|Phabricator]]. The update introduces performance improvements, a refreshed search interface, enhancements to Maniphest task search, updates to user profile pages and project workboards, new Herald automation features, as well as general text input, mobile experience improvements and more. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/] '''Updates for editors''' * The Community Tech team will release the new Community Wishlist extension on October 1, that will improve the way wishes will be submitted. The new extension will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. The old system will be retired. There will be a brief period of downtime while the extension is deployed and wishes are migrated to the new system. You can read more about this [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|in the latest update]] or you can consult the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|current documentation on MediaWiki]]. * As announced [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|on Diff blog]], the production trial of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] service for bot detection has begun. The trial is currently using hCaptcha to protect account creation on Chinese, Persian, Portuguese, Indonesian, Japanese, and Turkish Wikipedias, where it will replace our existing [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha). The goal with the trial is to better block bots while also improving usability and accessibility for users who encounter CAPTCHA challenges. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|deployed]] to Wikimedia Commons. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. On Commons, anyone who is a registered user can use it as an event participant. To use it as an organizer, someone needs to have the [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|event organizer right]]. * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to German Wikipedia. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|test the feature]] on testwiki or [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing on betawiki] as well. Please share your thoughts on [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|using templates in sub-references]] or [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|volunteer to become a pilot wiki]]. * On wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorship]] system, communities can now opt experienced editors out of Mentorship through [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Within this setting, communities may define thresholds, based on edit count and account age, to decide when an editor is considered experienced enough to no longer receive Mentorship. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563] * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Tone language model for the following languages: Arabic, Czech, German, Hebrew, Indonesian, Dutch, Polish, Russian, Turkish, Chinese, Farsi, Italian, Norwegian, Romanian and Latvian. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on October 3, which will be the start date of the test. * The rollout of [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocks]] had the side effect that non-active block logs may have been shown on {{#special:Contributions}} and on blocked users' user and user_talk pages. This issue will be fully resolved in a few days. As part of the fix, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} messages prefixed with <code>sp-contributions-blocked-notice</code>] will be removed and replaced with [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} those prefixed with <code>blocked-notice-logextract</code>] in a few weeks. Please help translate the new messages and update any local overrides if needed. * There was a bug with links added using visual editor if they included characters such as <code dir=ltr><nowiki>[ ] |</nowiki></code> after the fragment identifier (<code><nowiki>#</nowiki></code>). They were not encoded properly creating an incorrect link. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikiquote/en}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[q:ms:|<code>q:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info Card]] now displays currently active global lock/blocks. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, editors using Lua modules will be able to use the <code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]</code> function to look up the existence of up to 25 pages at once, in a way that only increases the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|expensive function]] count once. * A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed as part of ongoing efforts to collectively determine technical work priorities, similar to the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC). The working group will help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. For the first cycle, the group will be prioritizing an unsupported Wikimedia Commons tool. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29 shtator 2025 22:51 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29355230 --> == Upcoming Dark Mode user interface rollout for anonymous Wikimedia sites users == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:Hello}} Wikimedians, Apologies if this message is not in your language. {{int:please-translate}}. The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will launch the Dark mode feature for anonymous users on all Wikimedia sites, including yours, on October 29, 2025. [[:en:Special:MyLanguage/Light-on-dark color scheme|Dark mode]] is an option that allows users to view pages in light-coloured text, and icons on a dark background. Once it is available for anonymous users, they can enable it when using various devices. More information on ways to enable it can be found on [[:en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Dark mode#Options for anyone|this page]]. Given many pages are still not compatible with dark mode this will be an opt-in feature and not automatically apply to pages. Dark mode requires modifications to content pages and templates, and since our initial launch [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/dark-modes-bright-future-how-dark-mode-will-transform-wikipedias-accessibility/ in July 2024], we have been working with communities and helping them prepare for dark mode. Before the rollout, it is essential that template authors and technical contributors test dark mode and read [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|this page]] to learn how to make pages Dark mode-ready and address any compatibility issues found in templates. We will fix most color compatibility issues only on the most-viewed pages on projects with over 5 million monthly page views. Technical contributors with an account should opt into dark mode currently using preferences or settings and test pages and seek help before the release to ensure everything complies before the enablement. If you have any questions or need help, please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|contact the Reader Experience team]] for support. Thank you! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 30 shtator 2025 04:08 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_mass_message_list_(October_2025)&oldid=29358561 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] is a new Edit Check feature to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. Starting Wednesday, 8 October, [[phab:T403680|22 wikis will test Paste Check]]. Paste Check will help new volunteers understand and follow the policies and guidelines necessary to make constructive contributions to Wikipedia projects. '''Updates for editors''' * Mobile devices will receive mobile articles directly on the standard domain (like <code>en.wikipedia.org</code>), instead of via a redirect to an "m" domain (like <code>en.m.wikipedia.org</code>). This change improves performance. This week it will be enabled on Wikipedias. The existing mobile URLs and the "Desktop view" opt-out remain available. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * New [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|date filters]], <code dir=ltr>creationdate:</code> and <code dir=ltr>lasteditdate:</code>, are now available in the wiki search engine. This allows users to filter search results by a page's first or last revision date. The filters support comparison operators (e.g. <code dir=ltr>>2024</code>) and relative dates (e.g. <code dir=ltr>today-1d</code>), making it easier to find recently updated content or pages within specific age ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593] * [[f:|Wikifunctions]] now supports rich text in embedded calls across the 150 wikis where it's enabled. To showcase this, the team created a [[f:Z26333|Latin declination table]] that Wiktionary editors can use to automatically generate noun forms, producing clear, formatted results — see an [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|example output]]. If you need any help or have any feedback, please [[f:Wikifunctions:Project chat|contact the Wikifunctions Team]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402] * An edit link will now appear inside the categories box on article pages for logged in users, which will directly launch the VisualEditor category dialog. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a problem downloading pdf files last week and that has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957] '''Updates for technical contributors''' * The field <code dir=ltr>rev_sha1</code> in the revision database table is being removed in favor of <code dir=ltr>content_sha1</code> in the content database table. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ the announcement] for more information. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will roll out [[w:en:Light-on-dark color scheme|Dark Mode]] user interface on all Wikimedia sites on October 29, 2025. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. Template authors and technical contributors are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|learn how to make pages ready for Dark mode]] and address any compatibility issues found in templates in their wiki before the enablement. Please contact the Web team for questions or any support on [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|this talk page]] before the enablement. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Starting on Monday, October 6, API endpoints under the <code>rest.php</code> path will be rerouted through a new internal API Gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 tetor 2025 19:22 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29400897 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Last week, improvements to account security and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. These changes include user interface improvements for [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity], the support of multiple 2FA methods via authenticator apps and portable security keys (previously users could only enable one method), and a new Recovery Codes module which facilitates fewer account lockouts due to lost two-factor apps and devices. As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project, work is continuing through the rest of 2025 on further user experience improvements, and support for passkeys as an alternate second factor. '''Updates for editors''' * Another part of the Account security project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. Instructions for activation are on the linked page. The plan is to continue increasing availability if it is determined that the user support capabilities are able to support global usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579] * This week, users at wikis where talk page [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|Usability Improvements]] are already available by default (everywhere ''except'' the 12 wikis listed in [[phab:T379264|T379264]]) will gain the ability to Thank a comment directly from the talk page it appears on. Before this change, Thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. You can [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|learn more about this change]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095] * Users who have not [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|verified their email address]] will soon be receiving monthly Notification reminders to do so. This is because users who have verified their email can more easily recover their account. These reminders will not be sent if the user is inactive or removes the unverified email from their account. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a fix was made for an occasional error with saving translated paragraphs in the Content Translation tool, and the related error messages are now easier to see. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531] '''Updates for technical contributors''' * The Unsupported Tools Working Group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Learn more on Meta]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 tetor 2025 20:58 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29434481 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To optimize how user data is stored in our databases, the saved preferences of users who haven't logged in for over five years and have fewer than 100 edits will be cleared. When those users return, default settings will apply. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a broken link from the GlobalContributions interface message to the XTools GlobalContributions page which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415] '''Updates for technical contributors''' * The work to reroute all traffic to API endpoints under the <code dir=ltr><nowiki>rest.php</nowiki></code> route through a common API gateway is now complete. If any issues are observed, please file a phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. * Edits to Wikidata references or qualifiers will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20 tetor 2025 21:35 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29478670 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia iOS app has launched an A/B/C test of improvements made to the tabbed browsing feature for select regions and languages. The test, named “More dynamic tabs”, explores new tab experiences and includes “Did you know” and “Because you read” article recommendations. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|read more on the project page]]. * Autoconfirmed users on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue of flashing colors when holding or pressing the arrow keys under the dark mode settings in Vector 2022 has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285] '''Updates for technical contributors''' * The CampaignEvents extension will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: Event Registration, Collaboration List, and Invitation List. For this rollout, Invitation List will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Visit the deployment page to learn more]]. * The SwaggerUI-based REST sandbox experience is now live on all wiki projects. The sandbox can be accessed through the [[{{#special:RestSandbox}}]] page. Please report any issues to the MediaWiki Interfaces team board, or join the discussion on the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|project launch]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/] * Transform endpoints with a trailing slash path in the MediaWiki REST API are now marked as deprecated. They will remain functional during this time, but removal is expected by the end of January 2026. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found and tested using the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. See the [[mw:API/Deprecation|MediaWiki REST API Deprecation]] page for more detailed information about the API deprecation policies and procedures. * A dedicated [[mw:API:REST API/Changelog|changelog now exists for the MediaWiki REST API]]. The changelog provides an overview of these changes, making it easier for developers to keep track of improvements and iterations. Announcements will also continue to flow through the standard communication channels, including Tech News and email distribution lists, but can now be more easily referenced from a central location. If you have feedback about the style, structure, or content of this changelog, please [[mw:API talk:REST API/Changelog|join the discussion]]. * Administrators can delete the tracking category which was previously added by the JsonConfig extension, as it is no longer used. See the categories linked from [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]]. It is OK if there are still pages listed in the category as that is just a caching issue, and they will be automatically cleared out the next time each page is edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 tetor 2025 20:30 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29513638 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958] * For users with "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools "{{int:Skin-action-addsection}}" or "{{int:Discussiontools-replybutton}}" widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778] * Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861] * Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318] '''Updates for technical contributors''' * Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as "Get shortened URL". There are 30 wikis that also install an older "ShortUrl" extension. The old extension will soon be removed. This means <code>/s/</code> URLs will not be advertised under article titles via HTML <code dir=ltr>class="title-shortlink"</code>. The <code>/s/</code> URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188] * On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board. * MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]] '''In depth''' * In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 nëntor 2025 20:33 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29552512 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in "{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T379264] * MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347] * Using the "{{int:showpreview}}" or "{{int:showdiff}}" buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097] * Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454] * The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment] * The Reader Growth team is launching an experiment called "Image browsing" to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185] '''Updates for technical contributors''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28. * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to <code><nowiki>https://meta.wikimedia.org</nowiki></code>. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from <code><user id></code> to <code dir=ltr style="white-space:nowrap">mw:<identity type>:<user id></code>, where <code><identity type></code> is typically <code dir=ltr>CentralAuth:</code><!-- not a typo --> (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or <code dir=ltr style="white-space:nowrap">local:<wiki id></code> (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the <code>sessionJwt</code> cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page <code><nowiki>$9</nowiki></code> or emailing other users <code><nowiki>$</nowiki><nowiki>10</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612] * A <code>REL1_45</code> branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/] * The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 nëntor 2025 21:37 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29606150 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November. * Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]]. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|<code>s:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''"Report Visual Bug"'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. * Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email <bdi lang="en" dir="ltr">hackathon@wikimedia.org</bdi>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 nëntor 2025 18:26 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29627455 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the "DWIM" (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''<span lang="und" dir="ltr">cxfcnmt</span>'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''<span lang="ru" dir="ltr">счастье</span>'' ("happiness") that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734] * Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the "{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}" preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417] '''Updates for technical contributors''' * Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/] * The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for <code dir=ltr>format=xml'''&xlst={stylesheet}'''</code> will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/] * The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (<span dir=ltr><nowiki>https://query.wikidata.org/</nowiki></span> - Main graph or <span dir=ltr><nowiki>https://query-scholarly.wikidata.org/</nowiki></span> - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 nëntor 2025 16:56 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29702226 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]]. * The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|<code>w:tok:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|<code>q:pcm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 dhjetor 2025 19:57 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29732328 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions. '''Updates for editors''' * Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either <bdi lang="ka-Latn" dir="ltr">''bedniereba''</bdi> or <bdi lang="ka-Cyrl" dir="ltr">''бедниереба''</bdi> will now suggest the existing article about <bdi lang="ka" dir="ltr">ბედნიერება</bdi> ("happiness"). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development. * Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new "Edit full page" button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project. * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025. * A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281] '''Updates for technical contributors''' * Starting this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711] * Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/] * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 dhjetor 2025 18:45 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29738112 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927] '''Updates for technical contributors''' * To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the <code dir=ltr>externallinks</code> table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 dhjetor 2025 20:02 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29796010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-52</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W52"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324] * The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping "First Steps" in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546] '''Updates for technical contributors''' * Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute <code dir=ltr>data-mw="interface"</code> to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with <code dir=ltr>data-mw-interface=""</code>, to avoid potential conflicts with other <code dir=ltr>data-mw</code> attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W52"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22 dhjetor 2025 22:45 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29831856 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 janar 2026 20:33 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 janar 2026 21:29 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 janar 2026 22:17 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 shkurt 2026 18:43 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 shkurt 2026 00:30 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 shkurt 2026 20:17 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 shkurt 2026 20:03 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 mars 2026 18:51 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 mars 2026 19:52 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 mars 2026 20:35 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|diskutimi]])</bdi> 19 mars 2026 12:15 (CET) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 mars 2026 17:51 (CET) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30 mars 2026 21:25 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 3 prill 2026 19:09 (CEST) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29905755 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 prill 2026 18:19 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 prill 2026 17:18 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20 prill 2026 17:00 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 prill 2026 20:06 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 maj 2026 22:43 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11 maj 2026 21:20 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 maj 2026 22:21 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 maj 2026 23:52 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> == Survey (proposed direction for Wishlist) == Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}. You are invited to voice your opinion on a new [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|community-proposed direction]] for the [[m:Community Wishlist|Community Wishlist]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 29 maj 2026 05:07 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:기나ㅏㄴ@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:%EA%B8%B0%EB%82%98%E3%85%8F%E3%84%B4/MassMessage&oldid=30604233 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 qershor 2026 23:08 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 qershor 2026 23:29 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 qershor 2026 18:48 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 qershor 2026 15:05 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29 qershor 2026 13:47 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 korrik 2026 15:56 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 korrik 2026 18:11 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 korrik 2026 07:46 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077] * DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. * The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201] '''Updates for technical contributors''' * After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604] * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533] * From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 korrik 2026 20:49 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518] * The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia. * Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326] '''Updates for technical contributors''' * The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698] * The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 gusht 2026 21:46 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001] * Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 gusht 2026 22:45 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 gusht 2026 23:03 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783] * In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448] '''Updates for technical contributors''' * User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466] * Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386] * Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 gusht 2026 22:45 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks. '''Updates for editors''' * The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28. * At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors. * Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>onlyredirects:</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>withredirects:</nowiki></code></bdi>, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>incategory:</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>intitle:</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>insource:</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089] * The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>deepcat</nowiki></code></bdi> could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859] '''Updates for technical contributors''' * The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465] * The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]] '''In depth''' * Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31 gusht 2026 22:52 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30990659 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259] * The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the "[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]" option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback. * The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549] * A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:1</nowiki></code></bdi> instead of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:0</nowiki></code></bdi>. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704] * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116] '''Updates for technical contributors''' * Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi> option, as gadgets are always loaded through <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi>. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7 shtator 2026 20:43 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31008437 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]]. '''Updates for editors''' * The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]]. * The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a "read more" button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks. * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 shtator 2026 17:30 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31039826 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] '''Updates for editors''' * The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551] * For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"Suggestion mode" Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing "experimental" edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe. * A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]]. * The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias. * After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659] '''Updates for technical contributors''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>formatversion=2</nowiki></code></bdi> configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 shtator 2026 13:55 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31085309 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013] * Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769] * An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]]. * Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Draft:</nowiki></code></bdi> namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section. * New magic words <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual. * On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 shtator 2026 12:48 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31092225 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January. '''Updates for editors''' * Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations. * Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading. * Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847] * Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194] '''Updates for technical contributors''' * Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. * A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/api/</nowiki></code></bdi> pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/w/rest.php/</nowiki></code></bdi>). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W41"/> </div> 5 tetor 2026 20:51 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31098825 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1" /></syntaxhighlight>). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Miller2026-1" /></syntaxhighlight>). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304] '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs. * The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077] * [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]]. * Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075] '''Updates for technical contributors''' * There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response. '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 tetor 2026 09:39 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31142468 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To measure the impact of incorporating some [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#November 2025: Ideas and feedback|community-requested features]] on logged-out reader retention, a test for [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing|Image Carousel]] will be pushed to logged-out readers. With the Image Carousel feature, readers browse community-uploaded images, selected by editors as relevant to specific articles. The test starts on November 20. * An experimental notice will be pushed to 0.5% of logged-out mobile readers who come to English Wikipedia from Google, asking them to add Wikipedia as a [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/preferred-sources/ Google Preferred Source]. The test is to see if this notice increases reader retention and encourages people who use Google Search to visit Wikipedia more often. It will run from October 15–29 and will be assessed for its impact on retention and referrals. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[quarry:|Quarry]] returned an “Access denied” error when users tried to run SQL queries, preventing queries from running normally, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T440966] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Cog-icon-grey.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Due to a long-standing bug, applications that use the [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For_Developers|OAuth 2]] client credentials flow to act on their owners’ behalf are treated as if they are logged out. This will be fixed for new applications registered on or after Monday, October 19. Some affected applications need to re-register. [https://phabricator.wikimedia.org/T420297] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.1|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A proposal to hold the Wikimedia Hackathon every three years, with regional hackathons in between, [[mw:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|has been shared]]. It explores making the event more accessible to technical communities in different regions. Share your feedback on the proposal’s [[mw:Talk:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|talk page]] before November 6. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 tetor 2026 16:37 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31178499 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * An experiment launched on September 29 is testing [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Experience/Reading_recommendations|article recommendations]] for new account holders who also identify as readers. By suggesting articles to read, similar to recommendations in the Wikipedia app for logged-in readers, the experiment aims to encourage new account holders to read and return to the website regularly, with the goal of increasing internal referrals by 1%. See the related [[m:Community Wishlist/W505|Community Wishlist]] proposal. * Several Wikimedia services were taken offline last week because of a [https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1 security vulnerability in PHP]. This is because they need to be updated before they are safe to put back online. This is not a problem just for the Wikimedia movement but affects a lot of websites. You can follow updates on [[wikitech:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community|Wikitech]]. Cloud VPS and Toolforge will take longer to bring back online. This is to make sure that applications which run on Cloud VPS or Toolforge are not affected. Tool developers can see updates and more information on the [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/cloud-announce.lists.wikimedia.org/ Cloud-announce mailing list]. [https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-tools-and-services/][https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-cloud-services/] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Last week we shared]] that to measure the impact of incorporating some community-requested features on logged-out reader retention, a test for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Carousel]] feature would be pushed to logged-out readers. Due to an issue, we will be restarting the test, but it will be live on October 26, not November 20 as initially announced. '''Updates for editors''' * A new [[wikitech:KAPOW|bot detection system]] to better identify automated traffic that disguises itself as human visitors, is coming to the Wikimedia wikis. This might cause sudden changes to visitor statistics starting from 26 October, going back to 20 June 2026. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] which renders musical notation inside wiki pages, has been temporarily disabled on all wikis due to a security issue. Affected pages will display a notice instead of musical scores, but the underlying code remains intact. No action is needed from editors, and a fix is in progress. A separate announcement will follow when the extension is re-enabled. Read more on [[phab:T441579|Phabricator]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where CodeMirror syntax highlighter appears to have been enabled in error for existing editors has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T441308] '''Updates for technical contributors''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, October 28 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1793199600 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T439703] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.2|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Scholarship and sponsorship applications for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] will close on Friday, October 30th. Submit your application [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ through Pretix] before the deadline! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 tetor 2026 19:56 (CET) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31199592 --> 8exv3b0rmh1hhszqvdgqu9iatmr7pho 1 330042 3060497 3060321 2026-10-30T02:16:23Z MajavahBot 122738 Vendosja e faqes së diskutimit për arkivim automatik. 3060497 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Marrëdhëniet e jashtme të Maqedonisë së Veriut/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], Përshëndetje koleg == Nëse ke mundësi shihe këtë faqe se më thotë që është e bllokuar për redaktim në gjuhën shqipe. Respekt dhe gjithë të mirat.<span id="Drenisa:1681665284758:DiskutimFTTCLNMarrëdhëniet_e_jashtme_të_Maqedonisë_së_Veriut" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Drenisa|Drenisa]] ([[Përdoruesi diskutim:Drenisa|diskutimet]]) 16 prill 2023 19:14 (CEST)</span> :[[Përdoruesi:Drenisa|Drenisa]], përshëndetje! Unë nuk vë re ndonjë bllokim. Mund të më tregosh ekzaktësisht mesazhin që po sheh?<span id="Klein_Muçi:1681731866902:DiskutimFTTCLNMarrëdhëniet_e_jashtme_të_Maqedonisë_së_Veriut" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 17 prill 2023 13:44 (CEST)</span> ::[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], Faleminderit për përgjigje. Ta dërgova në rrjetin social se si më del mua.<span id="Drenisa:1681732907549:DiskutimFTTCLNMarrëdhëniet_e_jashtme_të_Maqedonisë_së_Veriut" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Drenisa|Drenisa]] ([[Përdoruesi diskutim:Drenisa|diskutimet]]) 17 prill 2023 14:01 (CEST)</span> :::[[Përdoruesi:Drenisa|Drenisa]], faleminderit! Ka probleme stampa {{tl|Pb}}. Problemi është pak kompleks kështu që kam kërkuar ndihmë nga EnWiki në zgjidhjen e tij. Kjo do të thotë se do të duhet ta lë artikullin në gjendjen aktuale për ca orë.<span id="Klein_Muçi:1681736414482:DiskutimFTTCLNMarrëdhëniet_e_jashtme_të_Maqedonisë_së_Veriut" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 17 prill 2023 15:00 (CEST)</span> ::::[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], Në rregull koleg. Faleminderit.<span id="Drenisa:1681736544322:DiskutimFTTCLNMarrëdhëniet_e_jashtme_të_Maqedonisë_së_Veriut" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Drenisa|Drenisa]] ([[Përdoruesi diskutim:Drenisa|diskutimet]]) 17 prill 2023 15:02 (CEST)</span> == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Marrëdhëniet e jashtme të Maqedonisë së Veriut]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2547536 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20060722154004/http://www.oefre.unibe.ch/law/icl/mk00000_.html për lidhjen http://www.oefre.unibe.ch/law/icl/mk00000_.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 prill 2023 01:54 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Marrëdhëniet e jashtme të Maqedonisë së Veriut]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2663075 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20060928220552/http://www.ebu.ch/members/members_logos.php për lidhjen http://www.ebu.ch/members/members_logos.php. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 maj 2024 19:27 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Marrëdhëniet e jashtme të Maqedonisë së Veriut]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060320 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080530070621/http://www.mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc për lidhjen http://www.mfa.gov.mk/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 07:33 (CET) 0t4syscj2wuwiu0ql8w0q7zsp3l65w6 3060530 3060497 2026-10-30T04:26:01Z MajavahBot 122738 U arkivuan 3 diskutime pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Marrëdhëniet e jashtme të Maqedonisë së Veriut/Arkivi 1]] 3060530 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Marrëdhëniet e jashtme të Maqedonisë së Veriut/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Marrëdhëniet e jashtme të Maqedonisë së Veriut]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060320 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080530070621/http://www.mfa.gov.mk//Upload/ContentManagement/Files/Broj%20na%20makedonski%20iselenici%20vo%20svetot.doc për lidhjen http://www.mfa.gov.mk/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 07:33 (CET) 4okvo3sij5i8qk2l5rp0qbydh1napuv 1 332977 3060457 3059881 2026-10-29T20:23:20Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060457 wikitext text/x-wiki == qyteterimi eshte shkalla me e ulet se jeta primitive == qyteterimi eshte shkalla me e ulet se jeta primitive [[Speciale:Kontributet/193.187.100.77|193.187.100.77]] 29 maj 2023 22:41 (CEST) == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Civilization|26 tetor 2026|1382096772}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 26 tetor 2026 19:18 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Qytetërimi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060456 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20231204235822/https://historyten.com/ancient-civilization/oldest-civilizations-of-all-time/ për lidhjen https://historyten.com/ancient-civilization/oldest-civilizations-of-all-time/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 21:23 (CET) orlyrxdcmupvgcc40ub0ojr4wu6vwn8 0 339510 3060357 2964013 2026-10-29T14:23:24Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060357 wikitext text/x-wiki {{Grup etnik | group = Palestinezët<br/>''Al-Filasṭīnīyūn'' | native_name = الفلسطينيون | native_name_lang = ar | flag = Skeda:Flag of Palestine.svg | flag_caption = [[Flamuri i Palestinës]] | popullsia = 14.3 milion<ref name="PCBS 2022" >[https://www.pcbs.gov.ps/portals/_pcbs/PressRelease/Press_En_InterPopDay2022E.pdf ’Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS) Presents the Conditions of Palestinian Populations on the Occasion of the International Population Day, 11/07/2022,’] [[Byroja Qendrore e Statistikave të Palestinës]] (PCBS) 7 July 2022</ref> | popplace = [[Skeda:Flag of Palestine.svg|23px]] '''[[Shteti i Palestinës]]''' | pop1 = 5,350,000<ref name="PCBS 2022[[File:Palestinians criticism allowed5.jpg | thumb | 220x124px | right | Good]]" /> | region2 = {{small|&nbsp;– [[Bregu Perëndimor]]}} | pop2 = {{small|3,190,000<ref name="PCBS 2022" /> (nga të cilët 809,738 janë refugjatë të regjistruar që nga 2017)}} | ref2 =<ref name="UNRWA2019"/><ref name="Maan11716">[http://www.maannews.com/Content.aspx?id=772177 'PCBS reports Palestinian population growth to 4.81 million,'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160713062707/http://www.maannews.com/Content.aspx?id=772177 |date=13 July 2016 }} [[Ma'an News Agency]] 11 July 2016.</ref><ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ 'The World Fact Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |date=22 korrik 2021 }} CIA July 2015.</ref> | region3 = {{small|&nbsp;– [[Rripi i Gazës]]}} | pop3 = {{small|2,170,000 (nga të cilët 1,386,455 janë refugjatë të regjistruar që nga viti 2018)}}<ref name="PCBS 2022" /> | ref3 =<ref name="PCBS2015">[http://www.pcbs.gov.ps/site/512/default.aspx?tabID=512&lang=en&ItemID=1566&mid=3171&wversion=Staging 'PCBS: The Palestinians at the end of 2015,'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503230209/https://www.pcbs.gov.ps/site/512/default.aspx?tabID=512&lang=en&ItemID=1566&mid=3171&wversion=Staging |date=3 maj 2023 }} 30 December 2015</ref><ref name="UNRWA2019"/><ref name="Maan11716"/> | region4 = {{Flamuri|Jordania}} [[Jordania]] | pop4 = 2,175,491 (2017, vetëm refugjatët e regjistruar)<ref name="UNRWA2019"/>–3,240,000 (2009)<ref>{{Cite web|url=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/PressRelease/pop_2009-E.pdf|title=Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS) Press Release|access-date=12 shtator 2023|archive-date=10 tetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010094916/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/PressRelease/pop_2009-E.pdf|url-status=dead}}</ref> | ref4 = | region5 = {{flamuri|Izraeli}} [[Izraeli]] | pop5 = 2,037,000<ref>[https://www.timesofisrael.com/israels-population-approaches-9-7-million-as-2022-comes-to-an-end/ ‘Israel’s population approaches 9.7 million as 2022 comes to an end,’ ] [[Times of Israel]] 10 December 2022</ref> | region6 = {{flamuri|Siria}} [[Siria]] | pop6 = 568,530 (2021, vetëm refugjatët e regjistruar)<ref name="UNRWA2019">{{Cite web|url=https://www.unrwa.org/where-we-work|title=Where We Work UNRWA|website=UNRWA}}</ref> | ref6 = | region7 = {{flamuri|Kili}} [[Kili]] | pop7 = 500,000 | ref7 =<ref name="laventana1">{{cite web|url=http://laventana.casa.cult.cu/modules.php?name=News&file=article&sid=514|title=La Ventana&nbsp;– Littin: "Quiero que esta película sea una contribución a la paz"|publisher=Laventana.casa.cult.cu|language=es|access-date=17 shkurt 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722073846/http://laventana.casa.cult.cu/modules.php?name=News&file=article&sid=514|archive-date=22 korrik 2009}}</ref> | region8 = {{flamuri|Arabia Saudite}} [[Arabia Saudite]] | pop8 = 400,000 | ref8 =<ref name="Joshproj">{{cite web|title=The Arab, Palestinian people group is reported in 25 countries|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14276/YM|publisher=Joshua Project|access-date=26 qershor 2016}}</ref> | region9 = {{flamuri|Katari}} [[Katari]] | pop9 = 295,000 | ref9 =<ref name="Joshproj"/> | region10 = {{flamuri|SHBA}} [[Shtetet e Bashkuara]] | pop10 = 255,000 | ref10 =<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov|title=U.S. Census website|publisher=[[United States Census Bureau]]|access-date=22 prill 2009}}</ref> | region11 = {{flamuri|Emiratet e Bashkuara Arabe}} [[Emiratet e Bashkuara Arabe]] | pop11 = 200,000 | ref11 =<ref>{{Cite web|url=https://themedialine.org/by-region/palestinians-living-in-uae-uncertain-over-peace-deal-with-israel/|title=Palestinians Living in UAE Uncertain Over Peace Deal With Israel|date=16 gusht 2020|website=The Media Line}}</ref> | region12 = {{flamuri|Libani}} [[Libani]] | pop12 = 174,000 (sipas regjistrimit në 2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/region/lebanon-conducts-first-ever-census-palestinian-refugees|title=Lebanon conducts first-ever census of Palestinian refugees|date=21 dhjetor 2017|access-date=12 shtator 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224210451/http://jordantimes.com/news/region/lebanon-conducts-first-ever-census-palestinian-refugees|archive-date=24 dhjetor 2017|url-status=dead}}</ref>–458,369 (2016, refugjatët e regjistruar)<ref name="UNRWA2019"/> | ref12 = | region13 = {{flamuri|Hondurasi}} [[Hondurasi]] | pop13 = 27,000–200,000<ref name="Joshproj" /> | ref13 =<ref>Jorge Alberto Amaya, [http://documents.mx/documents/los-arabes-articulo-copia.html Los Árabes y Palestinos en Honduras: su establecimiento e impacto en la sociedad hondureña contemporánea:1900–2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818115513/http://documents.mx/documents/los-arabes-articulo-copia.html |date=18 gusht 2016 }} 23 July 2015.'En suma, los árabes y palestinos, arribados al país a finales del siglo XIX, dominan hoy en día la economía del país, y cada vez están emergiendo como actores importantes de la clase política hondureña y forman, después de Chile, la mayor concentración de descendientes de palestinos en América Latina, con entre 150,000 y 200,000 personas.'</ref> | region14 = {{flamuri|Gjermania}} [[Gjermania]] | pop14 = 100,000 | ref14 =<ref>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/discover/inside-famous-palestinian-berlin-germany-neighbourhood|title=Inside Berlin's famous Palestinian neighbourhood|website=Middle East Eye}}</ref> | region15 = {{flamuri|Kuvajti}} [[Kuvajti]] | pop15 = 80,000 | ref15 =<ref>{{cite news|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/04/palestinians-open-kuwait-embassy.html|work=Al Monitor|title=Palestinians Open Kuwaiti Embassy|date=23 maj 2013|access-date=23 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522150710/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/04/palestinians-open-kuwait-embassy.html|archive-date=22 maj 2013|url-status=dead}}</ref> | region16 = {{flamuri|Egjipti}} [[Egjipti]] | pop16 = 70,000 | ref16 =<ref name="Joshproj"/> | region17 = {{flamuri|Salvadori}} [[Salvadori]] | pop17 = 70,000 | ref17 =<ref>{{Cite web|url=https://www.elsalvadorperspectives.com/2006/02/el-salvadors-palestinian-connection.html|title=El Salvador's Palestinian connection|date=26 shkurt 2006}}</ref> | region18 = {{flamuri|Brazili}} [[Brazili]] | pop18 = 59,000 | ref18 =<ref>{{cite web|url=http://www.memorialdoimigrante.org.br/historico/e4.htm|title=test0.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090323120645/http://www.memorialdoimigrante.org.br/historico/e4.htm|archive-date=23 mars 2009}}</ref> | region19 = {{flamuri|Libia}} [[Libia]] | pop19 = 59,000 | ref19 =<ref name="Joshproj"/> | region20 = {{flamuri|Iraku}} [[Iraku]] | pop20 = 57,000 | ref20 =<ref>{{cite web|url=http://www.al-awdacal.org/iraq-facts.html|title=Factsheet: Palestinian Refugees in Iraq|access-date=16 qershor 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090720101345/http://al-awdacal.org/iraq-facts.html|archive-date=20 korrik 2009}}</ref> | region21 = {{flamuri|Kanadaja}} [[Kanada]] | pop21 = 50,975 | ref21 =<ref>{{cite web|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=801&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF&GID=837928|title=Ethnic Origin (247), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agg..|publisher=2.statcan.ca|access-date=22 prill 2009|archive-date=12 korrik 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712150441/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=92333&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=|url-status=dead}}</ref> | region22 = {{flamuri|Jemeni}} [[Jemeni]] | pop22 = 29,000 | ref22 =<ref name="Joshproj"/> | region23 = {{flamuri|Mbretëria e Bashkuar}} [[Mbretëria e Bashkuar]] | pop23 = 20,000 | ref23 =<ref name="Europe">{{cite web|url=http://repository.forcedmigration.org/pdf/?pid=fmo:4367|title=The Palestinian Diaspora in Europe|access-date=22 qershor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824052806/http://repository.forcedmigration.org/pdf/?pid=fmo:4367|archive-date=24 gusht 2013|url-status=dead}}</ref> | region24 = {{flamuri|Peruja}} [[Peruja]] | pop24 = 15,000 | ref24 = | region25 = {{flamuri|Meksika}} [[Meksika]] | pop25 = 13,000 | ref25 =<ref name="Joshproj"/> | region26 = {{flamuri|Kolumbia}} [[Kolumbia]] | pop26 = 12,000 | ref26 =<ref name="Joshproj"/> | region28 = {{flamuri|Holanda}} [[Holanda]] | pop28 = 9,000–15,000<ref>{{Cite web|url=http://www.palestinelink.eu/palestine/facts-and-figures/palestinians-in-the-netherlands/|title=Did you know that ... Palestinians in the Netherlands – Palestine Link|access-date=4 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104211217/http://www.palestinelink.eu/palestine/facts-and-figures/palestinians-in-the-netherlands/|archive-date=4 nëntor 2018|url-status=dead}}</ref> | ref28 = | region29 = {{flamuri|Australia}} [[Australia]] | pop29 = 7,000 (est.) | ref29 =<ref>{{cite web|url=http://museumvictoria.com.au/pages/11443/handing-on-the-key_brochure.pdf?epslanguage=en|title=Handing on the key|access-date=21 maj 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102045850/http://museumvictoria.com.au/pages/11443/handing-on-the-key_brochure.pdf?epslanguage=en|archive-date=2 nëntor 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/free.nsf/Lookup/C41A78D7568811B9CA256E9D0077CA12/$File/20540_2001%20(corrigendum).pdf|title=Australians' Ancestries}}</ref> | region30 = {{flamuri|Suedia}} [[Suedia]] | pop30 = 7,000 | ref30 =<ref>{{cite web|url=http://www.immi.se/encyklopedi/tiki-index.php?page=Palestinier|title=Palestinier|author=Miguel Benito|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729055833/http://www.immi.se/encyklopedi/tiki-index.php?page=Palestinier|archive-date=29 korrik 2013}}</ref> | region31 = {{flamuri|Algjeria}} [[Algjeria]] | pop31 = 4,030 | ref31 =<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/pages/49e485e16.html|title=2013 UNHCR country operations profile – Algeria|publisher=[[Zyra e Komisionerit të Lartë të Kombeve të Bashkuara për Refugjatë]]|year=2013|access-date=22 dhjetor 2013}}</ref> | languages = '''Në Palestinë dhe Izrael:'''<br />[[Arabishtja palestineze|Arabisht]], [[Hebraishtja moderne|Hebraisht]], [[Gjuha angleze|Anglisht]]<br />'''Mërgata:'''<br />Varietetet lokale të arabishtes dhe gjuhët e vendeve pritëse për [[Mërgata palestineze|mërgatën palestineze]] | religions = '''Shumica:'''<br />[[Islami Synit]]<br />'''Pakica:'''<br />[[Krishterimi]], [[Musliman jo-konfesionist|Islami jo-konfesionist]], [[Druzët|Druzizmi]], [[Samaritanizmi]],<ref>Mor, M., Reiterer, F. V., & Winkler, W. (2010). Samaritans: Past and present: Current studies. Berlin: De Gruyter. p. 217.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timesofisrael.com/clinging-to-ancient-traditions-the-last-samaritans-keep-the-faith/|title=Clinging to ancient traditions, the last Samaritans keep the faith|last=Miller|first=Elhanan|date=26 prill 2013|work=[[The Times of Israel]]|access-date=16 shkurt 2016}}</ref> [[Islami Shi'i]]<ref>[http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity Chapter 1: Religious Affiliation] retrieved 4 September 2013</ref> | related = [[Jordanezët]], [[Libanezët]], [[Sirianët]] dhe [[Arabët|arabë]] të tjerë<ref>{{Cite journal|last1=Hajjej|first1=Abdelhafidh|last2=Almawi|first2=Wassim Y.|last3=Arnaiz-Villena|first3=Antonio|last4=Hattab|first4=Lasmar|last5=Hmida|first5=Slama|date=9 mars 2018|title=The genetic heterogeneity of Arab populations as inferred from HLA genes|journal=PLOS ONE|language=en|volume=13|issue=3|pages=e0192269|doi=10.1371/journal.pone.0192269|issn=1932-6203|pmc=5844529|pmid=29522542|doi-access=free}}</ref> }} '''Palestinezët''' ([[Gjuha arabe|arabisht]]: الفلسطينيون, ''al-Filasṭīniyyūn''; [[Gjuha hebraike|hebraisht]]: פָלַסְטִינִים, ''Fālasṭīnīm'') ose '''njerëzit palestinezë''' (الشعب الفلسطيني, ''ash-sha‘b al-Filasṭīnī''), gjithashtu referohen edhe si '''arabë palestinezë''' (العرب الفلسطينيون, ''al-ʿArab al-Filasṭīniyyūn'') janë një [[Grupi etnik|grup etno-kombëtar]]<ref>Haklai, Oded. 2011. [https://books.google.com/books?id=jTuxZA-sFiwC&pg=PA112 ''Palestinian Ethnonationalism in Israel'']. University of Pennsylvania Press. pp. 112–45.</ref><ref>{{cite journal|title=Acculturation, religious identity, and psychological well-being among Palestinians in Israel|journal=International Journal of Intercultural Relations|date=2009|doi=10.1016/j.ijintrel.2009.05.006|volume=33|issue=4|pages=325–331|language=en|last1=Abu-Rayya|first1=Hisham Motkal|last2=Abu-Rayya|first2=Maram Hussien}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Moilanen-Miller|first1=Heather|title=The Construction of Identity through Tradition: Palestinians in the Detroit Metro Area|journal=International Journal of Interdisciplinary Social Science|pages=143–150|language=en|url=http://www.iji.cgpublisher.com/product/pub.88/prod.823|access-date=2 dhjetor 2015|archive-date=10 tetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010092821/http://www.iji.cgpublisher.com/product/pub.88/prod.823|url-status=dead}}</ref> që rrjedh nga popujt që kanë banuar në rajonin e [[Palestina (rajon)|Palestinës]] gjatë mijëvjeçarëve dhe që sot janë [[Arabët|arabë]] nga ana kulturore dhe gjuhësore. Pavarësisht [[Konflikti Arabo-Izraelit|luftërave]] dhe eksodeve të ndryshme, afërsisht gjysma e popullsisë palestineze të botës vazhdon të banojë në territorin e ish-[[Mandati britanik i Palestinës|Palestinës së Detyrueshme]], tani duke përfshirë [[Bregu Perëndimor|Bregun Perëndimor]] dhe [[Rripi i Gazës|Rripin e Gazës]] ([[territoret palestineze]]) si dhe [[Izraeli]]n.<ref name="Ember2005">{{cite book|author1=Melvin Ember|author2=Carol R. Ember|author3=Ian A. Skoggard|title=Encyclopedia of Diasporas: Immigrant and Refugee Cultures Around the World|url=https://books.google.com/books?id=7QEjPVyd9YMC&pg=PA234|access-date=2 maj 2013|year=2005|publisher=Springer|language=en|isbn=978-0-306-48321-9|pages=234–}}</ref> Në këtë zonë të kombinuar, që nga viti 2022, palestinezët përbëjnë një shumicë demografike, me një popullsi të vlerësuar prej 7.503 milionë ose 51.16% (krahasuar me hebrenjtë në 46-47%) të të gjithë banorëve, duke marrë në Rripin e Gazës, Bregun Perëndimor, [[Jeruzalemi Lindor|Jeruzalemin Lindor]], dhe pothuajse 21 për qind e popullsisë së Izraelit si pjesë e [[Qytetarët arabë të Izraelit|qytetarëve të tij arabë]].<ref>Meron Rapaport, [https://www.972mag.com/israeli-right-minority-left-palestinians/ 'The Israeli right is the minority — the left need only realize it,'] [[+972 magazine]] 12 January 2023</ref><ref>[https://www.timesofisrael.com/jews-now-a-minority-in-israel-and-the-territories-demographer-says/ 'Jews now a 47% minority in Israel and the territories, demographer says,'] [[The Times of Israel]] 30 August 2022.</ref><ref name="critical">Alan Dowty, [https://books.google.com/books?id=MEE2Erm6qIMC&pg=PA110 Critical issues in Israeli society], Greenwood (2004), p. 110</ref> Shumë janë [[Refugjatët palestinezë|refugjatë palestinezë]] ose palestinezë të zhvendosur brenda vendit, duke përfshirë më shumë se një milion në Rripin e Gazës,<ref name="WWWGazaStrip">{{cite web|url=http://www.unrwa.org/where-we-work/gaza-strip|title=Where We Work – Gaza Strip|publisher=UNRWA|language=en|date=1 shtator 2013|access-date=11 nëntor 2013}}</ref> rreth 750,000 në Bregun Perëndimor,<ref name="WWWWestBank">{{cite web|url=http://www.unrwa.org/where-we-work/west-bank|title=Where We Work – West Bank|publisher=UNRWA|language=en|date=1 janar 2012|access-date=11 nëntor 2013}}</ref> dhe rreth 250,000 në Izrael. Nga popullsia palestineze që jeton jashtë vendit, e njohur si [[mërgata palestineze]], më shumë se gjysma janë pa shtetësi, pa shtetësi ligjore në çdo vend.<ref>{{cite book|title=Refugees into Citizens&nbsp;– Palestinians and the end of the Arab-Israeli conflict|last=Arzt|first=Donna E.|year=1997|publisher=Council on Foreign Relations|language=en|isbn=978-0-87609-194-4|page=[https://archive.org/details/refugeesintociti00arzt/page/74 74]|url=https://archive.org/details/refugeesintociti00arzt/page/74}}</ref> Midis 2.1 dhe 3.24 milionë e popullsisë së mërgatës jetojnë si refugjatë në [[Palestinezët në Jordani|Jordaninë]] fqinje;<ref name="unjo">{{Cite web|url=https://www.unrwa.org/where-we-work/jordan|title=Jordan|website=UNRWA}}</ref><ref name="PCBSJordan">{{cite web|url=http://www.pcbs.gov.ps/portals/_pcbs/PressRelease/Press_En_PalestiniansEOY2012E.pdf|title=Palestinians at the end of 2012|publisher=[[Palestinian Central Bureau of Statistics]]|year=2009|language=en|access-date=11 nëntor 2013}}</ref> mbi 1 milion jetojnë midis [[Palestinezët në Siri|Sirisë]] dhe [[Palestinezët në Liban|Libanit]] dhe rreth 750,000 jetojnë në Arabinë Saudite, me Kilin që mban [[Palestinezët në Kili|përqendrimin më të madh të mërgatës palestineze]] (rreth gjysma një milion) jashtë [[Bota arabe|botës arabe]]. == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Palestinezë| ]] [[Kategoria:Qytetarë arabë të Izraelit]] [[Kategoria:Popujt që flasin semitisht]] [[Kategoria:Arabë]] [[Kategoria:Njerëz të pashtet]] fkev9thrizuxydww2ex4p25580h5lal 0 344096 3060564 2616920 2026-10-30T10:47:26Z ~2026-57589-50 195171 Shtova datën e vdekjes 3060564 wikitext text/x-wiki == Jeta == Adil PIREVA u lind më 21 Maj 1945 në Lupç të Poshtëm të komunës së Besianës (Podujevës) dhe vdiq me 9 Shkurt 2026. Shkollën fillore e kreu në vendlindje dhe në fshatrat Besi dhe Bardhosh (Jugoviq) të Prishtinës. Më 1959 u regjistrua në Shkollën Normale (pesëvjeçare) në Prishtinë, të cilën e kreu më 1964. Po këtë vit regjistrohet me korrespondencë në Fakultetin Filozofik të Prishtinës, Dega e Albanologjisë, ku apsolvon më 1968. Njëherësh, në vitet shkollore 1964/68, katër vjet, krahas studimeve, punon si mësues dhe ligjëron gjuhën shqipe në shkollën fillore të vendlindjes. Në shtator të vitit 1968 hyn në punë në “Rilindje” si gazetar, por pas tre muajsh burgoset si një nga organizatorët kryesorë të demonstratave studentore 27 nëntorit 1968. Pas daljes nga burgu, fill pas diplomimit në Degën e Albanologjisë (1972), ligjëron gjuhën shqipe dhe anglishte në shkollën fillore të Besisë, por pas katër muaj e gjysmë, regjimi i atëhershëm e heton dhe e dëbon nga puna në arsim. Më 1973 dërgohet në shërbim ushtarak, kurse më 1974 gjen punë si përkthyes nga gjuha shqipe në atë serbokroate dhe anasjelltas në kombinatin agroindustrial "Agrokosova", ku punoi deri më 1991, kur u dëbua sërish nga puna nga regjimi serb. Më 1993 rikthehet në punë, pas 25 vjetësh, në "Rilindjen” e pavarësuar nga regjimi serb, në fillim si gazetar e pastaj si redaktor i fejtonistikës, ku punoi deri në ditën e bombardimeve të NATO-s, më 24 mars 1999, kur edhe mbyllet gazeta [1]. Pas çlirimit të Kosovës nga okupatori serb, punon si gazetar, redaktues dhe përkthyes i gjuhës anglishte në Qendrën për Informim të Kosovës (QIK). Ndërkaq, në korrik 2006, nga Kuvendi i Kosovës zgjidhet anëtar i Këshillit të Komisionit të Pavarur të Medieve [1]. == Veprimtaria letrare == * "Gjashtëdhjeteteta Shqiptare" (1994) * "Vite Shprese dhe Qëndrese, Kronikë e Çështjes së Kosovës '97, '98, '99" (2004) * "Sprova Shqiptare" (2008) * "Demonstratat e Para për Kosovën Republikë" (2016) == Veprimtaria Politike Atdhetare == Në lëvizjen e organizuar kombëtare të rezistencës ka hyrë më 1964. Ka qenë anëtar i Lëvizjes Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve, themeluar nga Adem Demaçi. Veprimtarinë politike atdhetare e ka vazhduar më pastaj në Grupin Politik studentor, i cili i ka organizuar demonstratat shqiptare më 27 Nëntor 1968 në Prishtinë, në Podujevë, në Ferizaj dhe në Gjilan. Burgoset më 11 Dhjetor 1968 dhe dënohet me pesë vjet burg, nga të cilat i vuan tri vjet në burgjet e Prishtinës, të Mitrovicës, të Nishit dhe të Mitrovicës së Sremit [1]. Më 1975 burgoset sërish, mbahet në arrest 25 orë, nuk dënohet, por mbetet vazhdimisht nën mbikëqyrjen e policisë. Më 2 Prill 1981, kur shpallet shtetrrethimi në Kosovë, burgoset dhe i vuan dy muaj izolim pa gjykim në burgun e Mitrovicës [1]. Me formimin e LDK-së, më 23 Dhjetor 1989, bëhet anëtar i saj. Më 1991, në Kuvendin e Parë, zgjidhet anëtar i Këshillit Qendror të LDK-së, kurse më 1994, në Kuvendin e Dytë, zgjidhet anëtar i Këshillit të Përgjithshëm dhe anëtar i Kryesisë së LDK-së. Në zgjedhjet parlamentare dhe presidenciale të vitit 1998 zgjidhet deputet i LDK-së në Kuvendin e Republikës së Kosovës, i zonës së parë të Prishtinës. Në zgjedhjet e para demokratike vendore të vitit 2000 zgjidhet anëtar i Asamblesë Komunale të Prishtinës. Ishte edhe anëtar i Komisionit për të burgosur dhe të zhdukur i administratës së UNMIK-ut, ku e përfaqësoi LDK-në [1]. == Familja dhe Jeta tani == Adil PIREVA është biri i Murat SEJDI PIREVËS, bujk dhe i Vahide Sahit GASHIT, amvise, nga fshati Majac, Podujevë. Rrjedh nga një familje e moçme atdhetare. Gjyshi, SEJDI RAMË PIREVA, i përgjigjet thirrjes së Isa BOLETINIT dhe me shumë llapjanë të tjerë vullnetarë, sikur edhe nga mbarë viset e tjera shqiptare, merr pjesë në mbrojtjen e Shkodrës në vitet 1912/13, ku bie dëshmor me armë në dorë në moshën 35-vjeçare, në luftë me serbomalazezët dhe as sot nuk i dihet varri, duke lënë pesë fëmijë jetimë. Ndërkaq, gjatë okupacionit gjerman, i ati, MURATI, qe internuar me punë të detyrueshme në xeheroren e Borit të Serbisë, prej nga kishte ikur së bashku me 15-16 shokë dhe pas dy javësh rrugëtimi nëpër Serbi, nëpër borë dhe acar, kthehet në fshatin e tij [1]. Adil Pireva jeton në Prishtinë prej vitit 1959. Më 1974 është martuar me Remzije Salih Bërnicën, infermiere, e lindur në Prishtinë më 1 qershor 1952 dhe me të ka katër fëmijë: Artanin(1976), Albanin (1978), Taulanten (1979) dhe Gurakuqin (1983). Është i lumtur dhe e ndien veten me fat që ka mbijetuar dhe e ka pritur shpalljen e Pavarësisë shumë të ëndërruar më 17 shkurt 2008 dhe pastaj edhe njohjen ndërkombëtare të Republikës së Kosovës. Është krenar që i ka dhënë kuptim jetës së vet duke vënë një gur sado të vogël në themelet e saj [1]. == Referenca == [1] Pireva, Adil (2008). Sprova Shqiptare (në shqip). Prishtine: Faik Konica. fq. 462–464. [[Kategoria:Lindje 1945]] 3hcibm19um8tkexv8cygpuqvilwf8gd 3060565 3060564 2026-10-30T10:49:31Z ~2026-57589-50 195171 Ndyshim të gramatikës 3060565 wikitext text/x-wiki == Jeta == Adil PIREVA u lind më 21 Maj 1945 në Lupç të Poshtëm të komunës së Besianës (Podujevës) dhe vdiq me 9 Shkurt 2026. Shkollën fillore e kreu në vendlindje dhe në fshatrat Besi dhe Bardhosh (Jugoviq) të Prishtinës. Më 1959 u regjistrua në Shkollën Normale (pesëvjeçare) në Prishtinë, të cilën e kreu më 1964. Po këtë vit regjistrohet me korrespondencë në Fakultetin Filozofik të Prishtinës, Dega e Albanologjisë, ku apsolvon më 1968. Njëherësh, në vitet shkollore 1964/68, katër vjet, krahas studimeve, punon si mësues dhe ligjëron gjuhën shqipe në shkollën fillore të vendlindjes. Në shtator të vitit 1968 hyn në punë në “Rilindje” si gazetar, por pas tre muajsh burgoset si një nga organizatorët kryesorë të demonstratave studentore 27 nëntorit 1968. Pas daljes nga burgu, fill pas diplomimit në Degën e Albanologjisë (1972), ligjëron gjuhën shqipe dhe anglishte në shkollën fillore të Besisë, por pas katër muaj e gjysmë, regjimi i atëhershëm e heton dhe e dëbon nga puna në arsim. Më 1973 dërgohet në shërbim ushtarak, kurse më 1974 gjen punë si përkthyes nga gjuha shqipe në atë serbokroate dhe anasjelltas në kombinatin agroindustrial "Agrokosova", ku punoi deri më 1991, kur u dëbua sërish nga puna nga regjimi serb. Më 1993 rikthehet në punë, pas 25 vjetësh, në "Rilindjen” e pavarësuar nga regjimi serb, në fillim si gazetar e pastaj si redaktor i fejtonistikës, ku punoi deri në ditën e bombardimeve të NATO-s, më 24 mars 1999, kur edhe mbyllet gazeta [1]. Pas çlirimit të Kosovës nga okupatori serb, punon si gazetar, redaktues dhe përkthyes i gjuhës anglishte në Qendrën për Informim të Kosovës (QIK). Ndërkaq, në korrik 2006, nga Kuvendi i Kosovës zgjidhet anëtar i Këshillit të Komisionit të Pavarur të Medieve [1]. == Veprimtaria letrare == * "Gjashtëdhjeteteta Shqiptare" (1994) * "Vite Shprese dhe Qëndrese, Kronikë e Çështjes së Kosovës '97, '98, '99" (2004) * "Sprova Shqiptare" (2008) * "Demonstratat e Para për Kosovën Republikë" (2016) == Veprimtaria Politike Atdhetare == Në lëvizjen e organizuar kombëtare të rezistencës ka hyrë më 1964. Ka qenë anëtar i Lëvizjes Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve, themeluar nga Adem Demaçi. Veprimtarinë politike atdhetare e ka vazhduar më pastaj në Grupin Politik studentor, i cili i ka organizuar demonstratat shqiptare më 27 Nëntor 1968 në Prishtinë, në Podujevë, në Ferizaj dhe në Gjilan. Burgoset më 11 Dhjetor 1968 dhe dënohet me pesë vjet burg, nga të cilat i vuan tri vjet në burgjet e Prishtinës, të Mitrovicës, të Nishit dhe të Mitrovicës së Sremit [1]. Më 1975 burgoset sërish, mbahet në arrest 25 orë, nuk dënohet, por mbetet vazhdimisht nën mbikëqyrjen e policisë. Më 2 Prill 1981, kur shpallet shtetrrethimi në Kosovë, burgoset dhe i vuan dy muaj izolim pa gjykim në burgun e Mitrovicës [1]. Me formimin e LDK-së, më 23 Dhjetor 1989, bëhet anëtar i saj. Më 1991, në Kuvendin e Parë, zgjidhet anëtar i Këshillit Qendror të LDK-së, kurse më 1994, në Kuvendin e Dytë, zgjidhet anëtar i Këshillit të Përgjithshëm dhe anëtar i Kryesisë së LDK-së. Në zgjedhjet parlamentare dhe presidenciale të vitit 1998 zgjidhet deputet i LDK-së në Kuvendin e Republikës së Kosovës, i zonës së parë të Prishtinës. Në zgjedhjet e para demokratike vendore të vitit 2000 zgjidhet anëtar i Asamblesë Komunale të Prishtinës. Ishte edhe anëtar i Komisionit për të burgosur dhe të zhdukur i administratës së UNMIK-ut, ku e përfaqësoi LDK-në [1]. == Familja dhe Jeta tani == Adil PIREVA është biri i Murat SEJDI PIREVËS, bujk dhe i Vahide Sahit GASHIT, amvise, nga fshati Majac, Podujevë. Rrjedh nga një familje e moçme atdhetare. Gjyshi, SEJDI RAMË PIREVA, i përgjigjet thirrjes së Isa BOLETINIT dhe me shumë llapjanë të tjerë vullnetarë, sikur edhe nga mbarë viset e tjera shqiptare, merr pjesë në mbrojtjen e Shkodrës në vitet 1912/13, ku bie dëshmor me armë në dorë në moshën 35-vjeçare, në luftë me serbomalazezët dhe as sot nuk i dihet varri, duke lënë pesë fëmijë jetimë. Ndërkaq, gjatë okupacionit gjerman, i ati, MURATI, qe internuar me punë të detyrueshme në xeheroren e Borit të Serbisë, prej nga kishte ikur së bashku me 15-16 shokë dhe pas dy javësh rrugëtimi nëpër Serbi, nëpër borë dhe acar, kthehet në fshatin e tij [1]. Adil Pireva ka jetuar në Prishtinë prej vitit 1959. Më 1974 është martuar me Remzije Salih Bërnicën, infermiere, e lindur në Prishtinë më 1 qershor 1952 dhe me të ka katër fëmijë: Artanin(1976), Albanin (1978), Taulanten (1979) dhe Gurakuqin (1983). Ishte i lumtur dhe e ndiente veten me fat që ka mbijetuar dhe e ka pritur shpalljen e Pavarësisë shumë të ëndërruar më 17 shkurt 2008 dhe pastaj edhe njohjen ndërkombëtare të Republikës së Kosovës. Ishte krenar që i ka dhënë kuptim jetës së vet duke vënë një gur sado të vogël në themelet e saj [1]. == Referenca == [1] Pireva, Adil (2008). Sprova Shqiptare (në shqip). Prishtine: Faik Konica. fq. 462–464. [[Kategoria:Lindje 1945]] 7nwqo4x1yarp8gmffltkhqac2z2h3f6 3060566 3060565 2026-10-30T10:50:48Z ~2026-57589-50 195171 Ndyshim të gramatikës 3060566 wikitext text/x-wiki == Jeta == Adil PIREVA u lind më 21 Maj 1945 në Lupç të Poshtëm të komunës së Besianës (Podujevës) dhe vdiq me 9 Shkurt 2026. Shkollën fillore e kreu në vendlindje dhe në fshatrat Besi dhe Bardhosh (Jugoviq) të Prishtinës. Më 1959 u regjistrua në Shkollën Normale (pesëvjeçare) në Prishtinë, të cilën e kreu më 1964. Po këtë vit regjistrohet me korrespondencë në Fakultetin Filozofik të Prishtinës, Dega e Albanologjisë, ku apsolvon më 1968. Njëherësh, në vitet shkollore 1964/68, katër vjet, krahas studimeve, punon si mësues dhe ligjëron gjuhën shqipe në shkollën fillore të vendlindjes. Në shtator të vitit 1968 hyn në punë në “Rilindje” si gazetar, por pas tre muajsh burgoset si një nga organizatorët kryesorë të demonstratave studentore 27 nëntorit 1968. Pas daljes nga burgu, fill pas diplomimit në Degën e Albanologjisë (1972), ligjëron gjuhën shqipe dhe anglishte në shkollën fillore të Besisë, por pas katër muaj e gjysmë, regjimi i atëhershëm e heton dhe e dëbon nga puna në arsim. Më 1973 dërgohet në shërbim ushtarak, kurse më 1974 gjen punë si përkthyes nga gjuha shqipe në atë serbokroate dhe anasjelltas në kombinatin agroindustrial "Agrokosova", ku punoi deri më 1991, kur u dëbua sërish nga puna nga regjimi serb. Më 1993 rikthehet në punë, pas 25 vjetësh, në "Rilindjen” e pavarësuar nga regjimi serb, në fillim si gazetar e pastaj si redaktor i fejtonistikës, ku punoi deri në ditën e bombardimeve të NATO-s, më 24 mars 1999, kur edhe mbyllet gazeta [1]. Pas çlirimit të Kosovës nga okupatori serb, punon si gazetar, redaktues dhe përkthyes i gjuhës anglishte në Qendrën për Informim të Kosovës (QIK). Ndërkaq, në korrik 2006, nga Kuvendi i Kosovës zgjidhet anëtar i Këshillit të Komisionit të Pavarur të Medieve [1]. == Veprimtaria letrare == * "Gjashtëdhjeteteta Shqiptare" (1994) * "Vite Shprese dhe Qëndrese, Kronikë e Çështjes së Kosovës '97, '98, '99" (2004) * "Sprova Shqiptare" (2008) * "Demonstratat e Para për Kosovën Republikë" (2016) == Veprimtaria Politike Atdhetare == Në lëvizjen e organizuar kombëtare të rezistencës ka hyrë më 1964. Ka qenë anëtar i Lëvizjes Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve, themeluar nga Adem Demaçi. Veprimtarinë politike atdhetare e ka vazhduar më pastaj në Grupin Politik studentor, i cili i ka organizuar demonstratat shqiptare më 27 Nëntor 1968 në Prishtinë, në Podujevë, në Ferizaj dhe në Gjilan. Burgoset më 11 Dhjetor 1968 dhe dënohet me pesë vjet burg, nga të cilat i vuan tri vjet në burgjet e Prishtinës, të Mitrovicës, të Nishit dhe të Mitrovicës së Sremit [1]. Më 1975 burgoset sërish, mbahet në arrest 25 orë, nuk dënohet, por mbetet vazhdimisht nën mbikëqyrjen e policisë. Më 2 Prill 1981, kur shpallet shtetrrethimi në Kosovë, burgoset dhe i vuan dy muaj izolim pa gjykim në burgun e Mitrovicës [1]. Me formimin e LDK-së, më 23 Dhjetor 1989, bëhet anëtar i saj. Më 1991, në Kuvendin e Parë, zgjidhet anëtar i Këshillit Qendror të LDK-së, kurse më 1994, në Kuvendin e Dytë, zgjidhet anëtar i Këshillit të Përgjithshëm dhe anëtar i Kryesisë së LDK-së. Në zgjedhjet parlamentare dhe presidenciale të vitit 1998 zgjidhet deputet i LDK-së në Kuvendin e Republikës së Kosovës, i zonës së parë të Prishtinës. Në zgjedhjet e para demokratike vendore të vitit 2000 zgjidhet anëtar i Asamblesë Komunale të Prishtinës. Ishte edhe anëtar i Komisionit për të burgosur dhe të zhdukur i administratës së UNMIK-ut, ku e përfaqësoi LDK-në [1]. == Familja dhe Jeta tani == Adil PIREVA ishte biri i Murat SEJDI PIREVËS, bujk dhe i Vahide Sahit GASHIT, amvise, nga fshati Majac, Podujevë. Rrjedh nga një familje e moçme atdhetare. Gjyshi, SEJDI RAMË PIREVA, i përgjigjet thirrjes së Isa BOLETINIT dhe me shumë llapjanë të tjerë vullnetarë, sikur edhe nga mbarë viset e tjera shqiptare, merr pjesë në mbrojtjen e Shkodrës në vitet 1912/13, ku bie dëshmor me armë në dorë në moshën 35-vjeçare, në luftë me serbomalazezët dhe as sot nuk i dihet varri, duke lënë pesë fëmijë jetimë. Ndërkaq, gjatë okupacionit gjerman, i ati, MURATI, qe internuar me punë të detyrueshme në xeheroren e Borit të Serbisë, prej nga kishte ikur së bashku me 15-16 shokë dhe pas dy javësh rrugëtimi nëpër Serbi, nëpër borë dhe acar, kthehet në fshatin e tij [1]. Adil Pireva ka jetuar në Prishtinë prej vitit 1959. Më 1974 është martuar me Remzije Salih Bërnicën, infermiere, e lindur në Prishtinë më 1 qershor 1952 dhe me të ka katër fëmijë: Artanin(1976), Albanin (1978), Taulanten (1979) dhe Gurakuqin (1983). Ishte i lumtur dhe e ndiente veten me fat që ka mbijetuar dhe e ka pritur shpalljen e Pavarësisë shumë të ëndërruar më 17 shkurt 2008 dhe pastaj edhe njohjen ndërkombëtare të Republikës së Kosovës. Ishte krenar që i ka dhënë kuptim jetës së vet duke vënë një gur sado të vogël në themelet e saj [1]. == Referenca == [1] Pireva, Adil (2008). Sprova Shqiptare (në shqip). Prishtine: Faik Konica. fq. 462–464. [[Kategoria:Lindje 1945]] ischg89zqfhoj3ehdf88m2emj7iorqt 4 345381 3060474 3059730 2026-10-29T22:12:48Z Leutrim.P 113691 arkivim dorazi -12 3060474 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Stampa:Community hubs/styles.css" /><templatestyles src="Stampa:Community hubs/requests.css" /> __ARCHIVEDTALK__ <div class="hub-divider" id="Kërkesa_në_proces_grisjeje"><div class="hub-divider-line"></div><div class="hub-divider-label">Kërkesa në proces grisjeje<span class="hub-divider-edit plainlinks">&#91;[{{fullurl:Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje|action=edit}} redakto]&#93;</span></div><div class="hub-divider-line"></div></div> {{Vote summary|Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje|grisje|bosh=po}} [[Kategoria:Wikipedia]] <section begin="dritare" /> <!--Vendosni kërkesën tuaj këtu në formën {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Titulli}}--> <!-- ________________________________________________________________________________________ --> {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Termoçiftet}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Gabimet në matje}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensonit}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rezistencës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e fuqisë dhe energjisë}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e partive politike në Suedi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Kosova (1912-1945)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Butrint avdiu}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Zana Avdiu}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Nexhat Behluli}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Feja në trevat shqiptare}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Mustafë Bytyçi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Ajeti i Paralajmërimit}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e personaliteteve nga komuna e Podujevës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e udhëtimeve përqark botës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e qyteteve më të mëdha të BE}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e qyteteve sipas banorëve}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e shteteve}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e vendeve sipas sipërfaqes}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (20)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (21)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista, faza e 2-të e rishikimit (1)}} eh5xs9izk681j4t8tdop03zyrp8tbkn 0 347426 3060459 3046227 2026-10-29T20:49:02Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060459 wikitext text/x-wiki {{Short description|Studio italiane e animacionit e zotëruar nga Iginio Straffi dhe Paramount Global}}{{Use dmy dates|date=August 2023}}{{Infobox company | logo = | logo_size = 200px | type = [[Shoqëria aksionare|Shoqëri aksionare]] | foundation = prill 1995 | founder = [[Iginio Straffi]] | key_people = [[Iginio Straffi]] (themelues/drejtor) | products = Seriale televizive dhe filma | owner = [[Iginio Straffi]] | parent = | subsid = Bardel Entertainment<br />Gruppo Iven S.p.A.<br />(Colorado Film)<br />Rainbow CGI <br />Moviement Talent Agency<br />Tridimensional<br />Witty Toys | website = {{URL|https://www.rbw.it/|rbw.it}} | location_city = [[Loreto, Marke|Loreto]], [[Provinca e Ankonës|Ankona]], [[Italy]] }}'''Rainbow S.p.A.''' është një studio italiane e animacionit e themeluar nga [[Iginio Straffi]]. Viacom (tash i njohur si [[Paramount Global]]) u bë bashkëpronar i studios në vitin 2011. Rainbow ka bashkëpunuar me kompaninë tjetër të Viacom/Paramount-it, [[Nickelodeon]], në një gamë të gjerë të serialeve, duke përfshirë [[Winx Club|''Winx Club'']] dhe ''Club 57''.<ref name="Ramos-Weiner">{{cite web|last=Ramos-Weiner|first=Maribel|date=20 nëntor 2018|title=Iginio Straffi de Rainbow: Tuvimos una influencia muy importante en la historia de Club 57 para garantizar su atractivo en Europa|url=https://www.produ.com/noticias/iginio-straffi-de-rainbow-tuvimos-una-influencia-muy-importante-en-la-historia-de-club-57|work=Produ.com|language=es|access-date=28 nëntor 2023|archive-date=21 qershor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621173436/https://www.produ.com/noticias/iginio-straffi-de-rainbow-tuvimos-una-influencia-muy-importante-en-la-historia-de-club-57|url-status=dead}}</ref> Studioja e ka selinë e vet në Loreto, [[Marke]] dhe u themelua nga Straffi në vitin 1995. Rainbow filloi si studio e animacionit, duke ofruar shërbime kreative për kompani më të mëdhaja derisa siguroi fondet për prodhime origjinale. Në muajin shkurt 2011, Viacom bleu 30% të aksioneve të kompanisë për 62 milionë euro,<ref>{{cite web|date=tetor 2014|title=Straffi's Rainbow: Europe's Largest Animation House Has Growing Pains|url=http://www.videoagedaily.com/digitalissues/PDF/Video%20Age%20International%20September-October%202014/files/assets/common/downloads/page0024.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924205324/http://www.videoagedaily.com/digitalissues/PDF/Video%20Age%20International%20September-October%202014/files/assets/common/downloads/page0024.pdf|archive-date=24 shtator 2017|work=[[VideoAge International]]|language=en|quote=In 2011, 16 years after Straffi founded Rainbow, Viacom gained 30 percent ownership of the animation division... for 62 million euro ($83 million), thus valuing the company at $277 million.}}</ref> duke ia lënë 70%-shin tjetër Straffit.<ref name="VarietyWinxCreator">{{cite news|last1=Vivarelli|first1=Nick|date=26 shkurt 2011|title=Winx creator in the pink: Viacom draws on Italian animation shop|language=en|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|url=https://variety.com/2011/tv/news/winx-creator-in-the-pink-1118032886/|access-date=9 gusht 2015}}</ref><ref>{{cite news|last1=Serafini|first1=Domenico|date=5 nëntor 2014|title=I dolori di Rainbow per arrivare prima in Europa|language=it|work=Millecanali|url=https://www.millecanali.it/i-dolori-di-rainbow-per-arrivare-prima-in-europa/|access-date=23 maj 2017|archive-date=14 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022500/https://www.millecanali.it/i-dolori-di-rainbow-per-arrivare-prima-in-europa/|url-status=dead}}</ref> Rrjetet televizive të Nickelodeon-it i transmetojnë serialet e Rainbow-it anë e mbanë botës<ref>{{cite web|last=Minardi|first=Sabina|date=24 shkurt 2011|title=Winx, le fatine fanno il botto|url=http://espresso.repubblica.it/visioni/societa/2011/02/24/news/winx-le-fatine-fanno-il-botto-1.29024|work=[[L'espresso]]|language=it|access-date=28 nëntor 2023|archive-date=2 tetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002022017/http://espresso.repubblica.it/visioni/societa/2011/02/24/news/winx-le-fatine-fanno-il-botto-1.29024|url-status=dead}}</ref>, dhe Rainbow vepron si agjenti i liçensimit për serialet e Nickelodeon-it në Itali.<ref>{{cite web|last=Rusak|first=Gary|date=prill 2011|title=Rainbow to rep Nick, lands new master toy deal|url=https://kidscreen.com/content/pdf/51486.pdf#page=48|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015145931/https://kidscreen.com/content/pdf/51486.pdf|archive-date=15 tetor 2011|work=[[Kidscreen]]}}</ref> Studiot amerikane të Nickelodeon-it kanë bashkëpunuar me Rainbow në prodhime të ndryshme, duke përfshirë ''Winx Club'' prej 2011 deri 2015 dhe ''Club 57'' në 2019.<ref name="Ramos-Weiner" /> Në vitin 2015, Rainbow bleu studion e animacionit Bardel Entertainment.<ref>{{cite web|date=5 tetor 2015|title=Rainbow buys Canadian animation studio Bardel|url=http://kidscreen.com/2015/10/05/rainbow-buys-canadian-animation-studio-bardel/|work=[[Kidscreen]]}}</ref> Në vitin 2016, Rainbow bleu aksione në Gruppo Iven, që e zotëron kompaninë prodhuese Colorado Film.<ref>{{cite web|last=Montanari|first=Andrea|date=21 gusht 2017|title=Rainbow-Viacom compra la Colorado|url=http://www.iginiostraffi.com/wp-content/uploads/2017/07/MF-Cinema-Rainbow-Viacom-compra-Colorado-21072017.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820135012/http://www.iginiostraffi.com/wp-content/uploads/2017/07/MF-Cinema-Rainbow-Viacom-compra-Colorado-21072017.pdf|archive-date=20 gusht 2018|accessdate=27 gusht 2023|work=[[MF Milano Finanza]]}}</ref> Në prill të vitit 2018, Straffi dhe Viacom e listuan kompaninë në [[Borsa Italiana|bursën italiane]].<ref>{{cite web|date=12 prill 2018|title=Winx take to the stock exchange|url=http://www.ansa.it/english/news/business/2018/04/12/winx-take-to-the-stock-exchange-2_f4eb0759-ac64-45b2-9510-34cefcb5461b.html|work=[[Agenzia Nazionale Stampa Associata]]|quote=Rome: The shares will be put on sale by Straffi and Viacom Holdings Italia.}}</ref> Paraprakisht pati konsiderata që Straffi e quante "një dilemë të vërtetë" meqë Viacom veç ishte pjesë e bursës amerikane, dhe nuk dihej se cilit treg aksionar do t'i hynte kompania (atë të Shteteve të Bashkuara apo atë të Italisë). Në fund të fundit, Rainbow performoi më së miri në shtetet europiane.<ref name="bebeez">{{cite web|date=3 nëntor 2015|title=Rainbow ripensa alla Borsa|url=https://bebeez.it/2015/11/03/rainbow-ripensa-alla-borsa/|work=Bebeez.it|language=it}}</ref> Straffi dhe Viacom e nxorrën kompaninë nga bursa italiane në maj 2018, duke përmendur si arsye mungesën e kushteve të përshtatshme të tregut.<ref>{{cite web|date=22 maj 2018|title=The Winx Withdraw from the Stock Market|url=https://www.miamarket.it/en/the-winx-withdraw-from-the-stock-market-2/|quote=The Rainbow studio based in Loreto, Marche, 30% of which belongs to Viacom, decided to go public... However, investors have not responded with the awaited enthusiasm}}</ref> Pas gati 12 vitesh të bashkëpronësisë, Paramount ia shiti aksionin Straffit sërish në janar të vitit 2023. Gjersa Nickelodeon vazhdon të jetë partner transmetimi për këtë studio, kjo riblerje lejoi Straffin të ketë sërish kontroll të plotë mbi projektet e reja të Rainbow-it.<ref>{{cite web|last=Vivarelli|first=Nick|date=4 shkurt 2011|title=Viacom takes stake in Rainbow|url=https://variety.com/2011/tv/news/viacom-takes-stake-in-rainbow-1118031575/|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|ref=none}}</ref><ref>{{cite web|last=Bianchi|first=Nicole|date=24 janar 2023|title=Good Morning, Cinecittà!|url=https://news.cinecitta.com/IT/it-it/news/53/92751/good-morning-cinecitta.aspx|work=Cinecittà News|language=it|access-date=28 nëntor 2023|archive-date=25 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230125003036/https://news.cinecitta.com/IT/it-it/news/53/92751/good-morning-cinecitta.aspx|url-status=dead}}</ref> Kjo blerje, megjithatë, nuk ndikon mbi sezonet e ''Winx Club''-it të prodhuara nga Nickelodeon, meqë e drejta autoriale është e regjistruar me Paramount.<ref>{{cite web|title=Copyright Catalog: Winx Club - Eps. 726|url=https://cocatalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?Search_Arg=Winx+Club+726&Search_Code=TALL&PID=D-FLj-nFuj9fzkhK7hgKNEvYYotUP&SEQ=20191102141446&CNT=25&HIST=1|publisher=[[Library of Congress]]|access-date=28 nëntor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204174635/https://cocatalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?Search_Arg=Winx+Club+726&Search_Code=TALL&PID=D-FLj-nFuj9fzkhK7hgKNEvYYotUP&SEQ=20191102141446&CNT=25&HIST=1|archive-date=4 shkurt 2021|url-status=dead}}</ref> == Filmografia == === Seriale televizive === {| class="wikitable" !Seriali !Periudha e prodhimit !Bashkëpunëtorë |- |''Tommy e Oscar''<ref>{{Cite web|date=2022-05-20|title=Tommy & Oscar|url=https://www.repubblica.it/serietv/schede/tommy-oscar-/7638/|access-date=2023-08-20|website=La Repubblica|language=it}}</ref><ref>{{Cite web|last=Cucciniello|first=Cristina|date=4 qershor 2003|title=Tommy e Oscar, ancora insieme|url=https://www.film.it/news/film/dettaglio/art/tommy-e-oscar-ancora-insieme-15497/|access-date=2023-08-20|website=www.film.it|language=it}}</ref> |2000–2002 |[[:en:Rai_Fiction|Rai Fiction]] |- |''[[Prezzemolo]]'' |2002–2003 |[[:en:Gardaland|Gardaland]] |- |''Colorado'' |2003-2019 |[[:en:Fininvest|RTI]] |- |''[[Winx Club]]'' |2004–2019 |Rai Fiction (sezonat 1-7) [[Nickelodeon]]<ref>{{cite web|title=Nickelodeon Announces JAKKS Pacific as Master Toy Licensee for Innovative Girls Brand: Winx Club|url=http://ir.viacom.com/static-files/2a16aaeb-9ad1-4708-99a8-53ae0ff35a72|quote=Winx Club is a co-production with Rainbow S.p.A. and Nickelodeon.}}</ref> (sezonat 5-7) Rai Ragazzi (sezonat 8) |- |''[[:en:Monster_Allergy_(TV_series)|Monster Allergy]]'' |2005–2009 |Rai Fiction |- |''[[:en:Huntik:_Secrets_&_Seekers|Huntik: Secrets & Seekers]]'' |2009–2012 |RTI |- |''[[:en:PopPixie|PopPixie]]'' |2010–2011 |Rai Fiction |- |''[[Mia dhe Unë|Mia and Me]]'' |2012–2015<!--Rainbow only held local rights to ''Mia and Me'' for its first two seasons. Since 2016, the show has been entirely owned and produced by M4E.--> |M4E |- |''[[:en:Crazy_Block|Crazy Block]]'' (pilot)<ref name="pilot">{{cite web|date=8 dhjetor 2018|title=Crazy Block - Nick Animated Shorts|url=https://youtube.com/watch?v=XLXW6GZJFpk|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211213/XLXW6GZJFpk|archive-date=2021-12-13|website=[[YouTube]]}}{{cbignore}}</ref> |2014 |Nickelodeon<ref name="pilot" /> |- |''[[Akademia Mbretërore|Regal Academy]]'' |2016–2018 |Rai Fiction |- |''[[:en:Maggie_&_Bianca:_Fashion_Friends|Maggie & Bianca: Fashion Friends]]'' |2016–2017 |Rai Fiction Nickelodeon (vetëm episodi pilot)<ref>{{cite web|last=Magliaro|first=Alessandra|date=19 korrik 2015|title=Rainbow, oltre Winx, 1/a serie con attori|url=http://www.ansa.it/sito/notizie/cultura/tv/2015/07/18/rainbowoltre-winx-1a-serie-con-attori_30758ee7-eccd-4715-a3da-34379f65bab1.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150720145818/http://www.ansa.it/sito/notizie/cultura/tv/2015/07/18/rainbowoltre-winx-1a-serie-con-attori_30758ee7-eccd-4715-a3da-34379f65bab1.html|archive-date=20 korrik 2015|work=[[Agenzia Nazionale Stampa Associata]]|language=it}}</ref> |- |''[[:en:World_of_Winx|World of Winx]]'' |2016–2017 |Rai Fiction |- |''Eccezionale veramente'' |2016–2017 |Colorado Film |- |''[[:en:44_Cats|44 Cats]]'' |2018–2021 |Rai Ragazzi Instituti i Antonianos |- |''[[:en:Club_57_(TV_series)|Club 57]]'' |2019–2021 |Rai Ragazzi Nickelodeon<ref name="club57">{{cite web|date=23 shtator 2018|title=Riprese della serie tv americana per ragazzi "Club 57" a Monopoli|url=http://www.monopolitimes.com/2018/09/23/riprese-della-serie-tv-americana-per-ragazzi-club-57-a-monopoli/|language=it}}</ref> |- |''Enjoy - Ridere fa bene'' |2020 |RTI |- |''[[:en:Fate:_The_Winx_Saga|Fate: The Winx Saga]]'' |2021–2022 |Archery Pictures Young Blood Productions |- |''Summer & Todd: Happy Farmers'' |2021–present |RTVE Motion Pictures |- |''[[:en:Pinocchio_and_Friends|Pinocchio and Friends]]'' |2021–present |Rai Ragazzi Toonz Media Group |- |''Merlinda – The Secret of Deep Ocean'' | rowspan="2" |2024 |Bardel<ref name=":0">{{cite web|author=Ilaria Ravarino|date=2023-09-25|title=Alla corte di Iginio Straffi, il Re Mida del cinema italiano|url=https://www.hollywoodreporter.it/industry/iginio-straffi-il-re-mida-degli-schermi-cosi-i-nuovi-gormiti-e-le-sirene-salveranno-il-mondo-del-cinema/51407/|access-date=2023-10-12|website=The Hollywood Reporter Roma|language=it-IT|archive-date=27 shtator 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927190728/https://www.hollywoodreporter.it/industry/iginio-straffi-il-re-mida-degli-schermi-cosi-i-nuovi-gormiti-e-le-sirene-salveranno-il-mondo-del-cinema/51407/|url-status=dead}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> |- |''[[:en:Gormiti_-_The_New_Era|Gormiti - The New Era]]'' |Rai Fiction [[Giochi Preziosi]]<ref name=":0" /> |- |''Honolulu'' |TBA |RTI |} === Filma === {| class="wikitable" !Filmi !Publikimi !Shpërndarësi/t !Bashkëpunëtorë |- |''Tommy and Oscar: The Movie'' |2007 |[[Miramax]] | rowspan="2" |[[Rai Cinema]] |- |''[[:en:Winx_Club:_The_Secret_of_the_Lost_Kingdom|Winx Club: The Secret of the Lost Kingdom]]'' |2007 |[[01 Distribution]] [[Paramount Pictures]] |- |''[[:en:Winx_Club_3D:_Magical_Adventure|Winx Club 3D: Magical Adventure]]'' |2010 | rowspan="2" |[[:en:Mediaset|Medusa Film]] Paramount Pictures |[[:en:Sky_Cinema_(Italian_TV_channel)|Sky Cinema]] |- |''[[:en:Gladiators_of_Rome_(2012_film)|Gladiators of Rome]]'' |2012 |[[:en:Mediaset_Premium|Mediaset Premium]] Sky Cinema |- |''[[:en:Winx_Club:_The_Mystery_of_the_Abyss|Winx Club: The Mystery of the Abyss]]'' |2014 |01 Distribution Paramount Pictures |Rai Cinema |- |''Tiro libero'' |2017 | colspan="2" |Linfa Crowd 2.0 |- |''Classe Z'' |2017 | colspan="2" rowspan="2" |Medusa Film |- |''[[:en:The_Girl_in_the_Fog|The Girl in the Fog]]'' |2017 |- |''[[:en:Daughter_of_Mine|Daughter of Mine]]'' |2018 |01 Distribution |Rai Cinema |- |''[[:en:My_Big_Gay_Italian_Wedding_(film)|My Big Gay Italian Wedding]]'' |2018 | colspan="2" rowspan="5" |Medusa Film |- |''No Kids'' |2018 |- |''[[:en:When_Mom_Is_Away|When Mom Is Away]]'' |2018 |- |''The Nest'' |2019 |- |''[[:en:Into_the_Labyrinth_(film)|Into the Labyrinth]]'' |2019 |- |''Me contro Te - Il film: La vendetta del Signor S'' |2020 | colspan="2" |[[:en:Warner_Bros.|Warner Bros.]] |- |''Cambio tutto!'' |2020 | rowspan="2" |Medusa Film [[:en:Amazon_Prime_Video|Amazon Prime Video]] | rowspan="2" |Colorado Film |- |''10 giorni con Babbo Natale'' |2020 |- |''Me contro Te - Il film: Il mistero della scuola incantata'' |2021 | colspan="2" |Warner Bros. |- |''[[:en:A_Classic_Horror_Story|A Classic Horror Story]]'' |2021 | rowspan="2" |[[:en:Netflix|Netflix]] | rowspan="2" |Colorado Film |- |''[[:en:My_Name_Is_Vendetta|My Name is Vendetta]]'' |2021 |- |''Me contro Te - Il film: Persi nel tempo'' |2022 | colspan="2" |Warner Bros. |- |''Il mammone'' |2022 | colspan="2" |Medusa Film |- |''Il pataffio'' |2022 |01 Distribution |Rai Cinema UMédia [[:en:Vivo_Film|Vivo Film]] |- |''[[:en:The_Price_of_Family|The Price of Family]]'' |2022 |Netflix |Colorado Film |- |''Tre di troppo'' |2023 | colspan="2" rowspan="3" |Warner Bros. |- |''Me contro Te - Il film: Missione Giungla'' |2023 |- |''Me contro Te - Il film: Vacanze in Transilvania'' |2023 |- |''50km all'ora'' |2024 |[[:en:Eagle_Pictures|Eagle Pictures]] |[[:en:Sony_Pictures_International_Productions|Sony Pictures International Productions]] |- |''The Tearsmith'' |2024 |Netflix |Colorado Film |} == Dikastere të tjera == Rainbow themeloi '''Tridimensional''', një dikaster për botimin e revistave, në 2004. Një dikaster për animacionin 3D, '''Rainbow CGI''', u formua në vitin 2006. Dikasteri për lodra, '''Witty Toys''', u themelua në vitin 2008. == Referime == <references /> == Lidhje të jashtme == * {{Official website|rbw.it}} [[Kategoria:Kompani me seli në Marke]] [[Kategoria:Studio italiane të animacionit]] [[Kategoria:Kompani të mediave masive të themeluara në 1995]] [[Kategoria:Kompani italiane të themeluara në 1995]] [[Kategoria:Bashkime dhe blerje 2011]] [[Kategoria:Marka italiane]] [[Kategoria:Filiale të dikurshme të Paramount Global]] [[Kategoria:Rainbow S.r.l.]] [[Kategoria:Kompani private të Italisë]] [[Kategoria:Kompani me zotërim familjar të Italisë]] [[Kategoria:Kompani filmike të Italisë]] [[Kategoria:Kompani televizive të Italisë]] dwsrdq3wrinlaat4dkltyigvuof1drh 0 348561 3060505 3003823 2026-10-30T03:45:46Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060505 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = Scotland Yard | emri_amë = New Scotland Yard | image = New Scotland Yard sign.jpg | image_caption = Shenja ikonë jashtë ndërtesës së [[New Scotland Yard]] në Victoria Embankment, [[City of Westminster]]. Shenja u bë e dukshme kur u vendos për herë të parë jashtë një ndërtese të mëparshme të Scotland Yard. | adresa = * (1829–1890) 4 Whitehall Place, [[St James's]], [[City of Westminster]] (me një hyrje publike në [[Great Scotland Yard]])<br/> * (1890–1967) Norman Shaw Buildings, [[Victoria Embankment]], [[Victoria, Londër|Victoria]], [[City of Westminster]] * (1967–2016) 8–10 [[Broadway, London|Broadway]], [[City of Westminster]] * (2016–tani) [[New Scotland Yard (ndërtesë)|New Scotland Yard]], [[Victoria Embankment]], [[Victoria, Londër|Victoria]], [[City of Westminster]] | vendndodhja_qyteti = [[City of Westminster]], [[Londra e Madhe]] }} '''Scotland Yard''' (zyrtarisht '''New Scotland Yard''') është selia e [[Policia Metropolitane|Policisë Metropolitane]], [[forca e policisë territoriale]] përgjegjëse për policimin e [[Lagjet e Londrës|32 lagjeve]] të [[Londra e Madhe|Londrës së Madhe]]. Emri i saj rrjedh nga vendndodhja e selisë origjinale të Policisë Metropolitane në 4 Whitehall Place, e cila kishte hyrjen e saj kryesore publike në rrugën Westminster të quajtur [[Great Scotland Yard]].<ref name="definition1">{{cite web|url=http://www.met.police.uk/history/definition.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130703105844/http://www.met.police.uk/history/definition.htm|archive-date=2013-07-03|url-status=dead|title=Metropolitan Police Service – History of the Metropolitan Police Service|publisher=Met.police.uk|language=en|access-date=22 mars 2017}}</ref> Hyrja e Scotland Yard u bë hyrje publike dhe me kalimin e kohës "Scotland Yard" filloi të përdoret jo vetëm si emër i përbashkët i ndërtesës së selisë, por edhe si një metonim për vetë Shërbimin Policor Metropolitan (MPS) dhe oficerët e policisë, veçanërisht. detektivë, të cilët shërbejnë në të.<ref>{{cite book|last=Newton|first=Stephen Leslie|title=German/English Lexicographical Contrasts: City, Queen (quean), Yard|url=https://books.google.com/books?id=r2BMAQAAMAAJ|year=1992|publisher=University of California, Berkeley|language=en|page=75}}</ref> ''[[The New York Times]]'' shkroi në vitin 1964 se, ashtu si [[Wall Street]] i dha emrin e saj distriktit financiar të Nju Jorkut, Scotland Yard u bë emri për aktivitetin e policisë në Londër.<ref name="Farnsworth">{{cite news|last=Farnsworth|first=Clyde H.|title=Move is planned by Scotland Yard|work=[[The New York Times]]|date=15 maj 1964|url=https://www.nytimes.com/1964/05/15/move-is-planned-by-scotland-yard.html|language=en|access-date=3 dhjetor 2015}}</ref> Forca u zhvendos nga Great Scotland Yard më 1890, në një ndërtesë të sapopërfunduar në [[Victoria Embankment]], dhe emri "New Scotland Yard" u miratua për selinë e re.<ref>{{cite book|title=The Story of Soho: The Windmill Years 1932–1964|url=https://archive.org/details/storyofsohohcwin0000mike|isbn=978-1-445-60684-2|page=[https://archive.org/details/storyofsohohcwin0000mike/page/104 104]|last1=Hutton|first1=Mike|date=15 mars 2012|language=en}}</ref> Një ndërtesë ngjitur u përfundua në vitin 1906. Një ndërtesë e tretë u shtua në vitin 1940. Në vitin 1967, MPS konsolidoi selinë e saj nga kompleksi me tre ndërtesa në një ndërtesë të lartë, të sapondërtuar "New Scotland Yard" në [[Broadway, Londër|Broadway]] në [[Victoria, Londër|Victoria]] aty pranë, më 16 shtator 1996. Në vitin 2013, u njoftua se forca do të lëvizte sërish në argjinaturën Victoria në [[Curtis Green Building]] të Westminster, e cila sipas traditës u riemërua, "New Scotland Yard."<ref>{{cite news|title=New Metropolitan Police HQ announced as Curtis Green Building|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-22593003|work=[[BBC News]]|date=20 maj 2013|access-date=22 maj 2013|language=en}}</ref> Kjo lëvizje në New Scotland Yard u përfundua në vitin 2016.<ref name="MetroPoliceStaffMove"/><ref name="RoyalOpeningPostponed"/> ==Historia== [[Shërbimi i Policisë Metropolitane]] është përgjegjës për zbatimin e ligjit brenda [[Londra e Madhe|Londrës së Madhe]], duke përjashtuar miljen katrore të [[Qyteti i Londrës|Qytetit të Londrës]], i cili mbulohet nga [[Policia e Qytetit të Londrës]], dhe [[London Underground]] dhe [[Hekurudha Kombëtare]], të cilat janë përgjegjësi e [[Policia e Transportit Britanik|Policisë së Transportit Britanik]]. ===4 Whitehall Palace=== [[Skeda:PublicCarriageOffice.jpg|parapamje|djathtas|Scotland Yard origjinal (në të majtë, me orën, pranë Zyrës së Transportit Publik) në 4 Whitehall Place]] Policia Metropolitane u formua nga [[Robert Peel]] me zbatimin e [[Akti i Policisë Metropolitane|Aktit të Policisë Metropolitane]], miratuar nga Parlamenti në vitin 1829.<ref name="definition1"/> Peel, me ndihmën e [[Eugène-François Vidocq]], zgjodhi vendin origjinal në Whitehall Place për selinë e re të policisë. Dy [[Komisioneri i Policisë së Metropolit|komisionerët]] e parë, [[Charles Rowan]] dhe [[Richard Mayne]], së bashku me oficerë policie dhe staf të ndryshëm, pushtuan ndërtesën. Më parë një shtëpi private, 4 Whitehall Place mbështetej në një rrugë të quajtur [[Great Scotland Yard]]. Kjo ndërtesë u ble nga operatori i hipermarketeve [[Lulu Hypermarket|Lulu Group International]] më 2015 dhe u rizhvillua në një hotel luksoz, i operuar nga [[Hyatt]], i cili u hap në dhjetor 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.standard.co.uk/insider/new-great-scotland-yard-hotel-a4308561.html|title=First look: Scotland Yard hotel opens after revamp|last=Ackerman|first=Naomi|website=[[Evening Standard]]|date=2019-12-09|access-date=2020-02-08|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hyatt.com/en-US/hotel/england-united-kingdom/great-scotland-yard/lhrub|title=Great Scotland Yard Hotel|publisher=[[Hyatt]]|language=en-US|access-date=2020-02-08|archive-date=29 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129171320/https://www.hyatt.com/en-US/hotel/england-united-kingdom/great-scotland-yard/lhrub|url-status=dead}}</ref> ===Victoria Embankment=== [[Skeda:Old "New Scotland Yard", Westminster - geograph.org.uk - 1600086.jpg|parapamje|majtas|"New" Scotland Yard (i ndërtuar 1890 dhe 1906), i quajtur tani [[Norman Shaw Buildings]]; në të djathtë është ndërtesa Curtis Green (e bardhë), e cila u bë New Scotland Yard në nëntor 2016]] Deri në vitin 1887, selia e Policisë Metropolitane ishte zgjeruar nga 4 Whitehall Place në disa adresa fqinje, duke përfshirë 3, 5, 21 dhe 22 Whitehall Place; 8 dhe 9 Great Scotland Yard, dhe disa stalla.<ref name="definition1"/> Përfundimisht, shërbimi e tejkaloi vendin e tij origjinal dhe selia e re e projektuar nga arkitekti [[Richard Norman Shaw]] u ndërtua në Victoria Embankment, me pamje nga [[lumi Thames]], në jug të asaj që tani është selia e [[Ministria e Mbrojtjes (Mbretëria e Bashkuar)|Ministrisë së Mbrojtjes]]. Në vitin 1888, gjatë ndërtimit të ndërtesës së re, punëtorët zbuluan bustin e copëtuar të një femre; çështja, e njohur si '[[Misteri i Whitehall]]', nuk u zgjidh kurrë. Në vitin 1890, selia e policisë u zhvendos në vendndodhjen e re, e cila u quajt New Scotland Yard. Në këtë kohë, Policia Metropolitane ishte rritur nga 1,000 oficerë të saj fillestarë në rreth 13,000 dhe kishte nevojë për më shumë staf administrativ dhe një seli më të madhe. Rritja e mëtejshme e përmasave dhe e përgjegjësive të forcës kërkonte edhe më shumë administratorë dhe hapësirë. Prandaj, ndërtesat e reja u ndërtuan dhe përfunduan në 1906 dhe 1940, kështu që New Scotland Yard u bë një kompleks me tre ndërtesa. Dy ndërtesat e para janë tani një strukturë e renditur e klasës I të njohur si [[Norman Shaw Buildings]]. Ndërtesa origjinale në 4 Whitehall Place ka ende një hyrje të pasme në Great Scotland Yard. Stallat për disa nga degët e montuara janë ende të vendosura në 7 Great Scotland Yard, përballë selisë së parë. ===10 Broadway=== [[Skeda:New Scotland Yard, Broadway.jpg|parapamje|upright|Ndërtesa e mëparshme e New Scotland Yard në Victoria Street]] Selia e Policisë Metropolitane u zhvendos në 8–10 Broadway më 1967, në një ndërtesë të re të ndërtuar në një vend që kufizohej gjithashtu me Victoria Street. Në vitin 2008, Autoriteti i Policisë Metropolitane (MPA) bleu pronësinë e lirë të 10 Broadway për rreth 120 milionë funte.<ref>{{cite news|title=Metropolitan Police to sell New Scotland Yard|author=Justin Davenport|url=https://www.standard.co.uk/news/london/metropolitan-police-to-sell-new-scotland-yard-8252711.html|newspaper=Evening Standard|date=30 tetor 2012|access-date=26 maj 2013|language=en}}</ref> 10 Broadway iu shit [[Abu Dhabi Financial Group]] në dhjetor 2014 për 370 milion £ dhe planet e rizhvillimit për një zhvillim me gjashtë ndërtesa, me përdorim të përzier u miratuan në shkurt 2016.<ref>{{cite news|last=Curry|first=Rhiannon|date=24 shkurt 2016|title=Green light to demolish New Scotland Yard to make way for flats|url=https://www.telegraph.co.uk/business/2016/02/24/green-light-to-demolish-new-scotland-yard-to-make-way-for-flats/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/business/2016/02/24/green-light-to-demolish-new-scotland-yard-to-make-way-for-flats/|archive-date=11 janar 2022|url-access=subscription|url-status=live|work=[[The Daily Telegraph]]|location=London|language=en|access-date=24 mars 2020}}{{cbignore}}</ref> Pronësia iu kalua zyrtarisht nga MPA tek Abu Dhabi Financial Group kur zhvendosja përfundoi më 31 tetor 2016;<ref name="MetroPoliceStaffMove"/> ndërtesa filloi prishjen më vonë atë vit.<ref>{{cite news|last=Rowlinson|first=Liz|date=18 tetor 2019|title=Prime property buyers return to Westminster|url=https://www.ft.com/content/1db2c99a-ee79-11e9-a55a-30afa498db1b|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/1db2c99a-ee79-11e9-a55a-30afa498db1b|archive-date=10 dhjetor 2022|url-access=subscription|url-status=live|work=[[Financial Times]]|location=London|language=en|access-date=24 mars 2020}}</ref> ===Vendndodhja e tanishme=== {{Shih|New Scotland Yard (ndërtesë)}} [[Skeda:New Scotland Yard ¦ Embankment Chic ? (33219232590).jpg|parapamje|majtas|Vendi i tanishëm i New Scotland Yard, më parë [[Curtis Green Building]]]] Në maj 2013, Policia Metropolitane konfirmoi se ndërtesa e New Scotland Yard në Broadway do të shitet dhe selia e forcës do të zhvendoset përsëri në [[Curtis Green Building]] në Victoria Embankment. Një konkurs u shpall për arkitektët për të ridizajnuar ndërtesën përpara se Policia Metropolitane të zhvendosej në të në vitin 2015.<ref>{{cite news|title=Met confirms Scotland Yard to be sold|url=http://www.theaustralian.com.au/news/breaking-news/met-confirms-scotland-yard-to-be-sold/story-fn3dxix6-1226647232424|newspaper=[[The Australian]]|date=20 maj 2013|access-date=26 maj 2013|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201155404/http://www.theaustralian.com.au/news/breaking-news/met-confirms-scotland-yard-to-be-sold/story-fn3dxix6-1226647232424|archive-date=1 shkurt 2014|url-status=dead}}</ref> Kjo ndërtesë më parë strehonte selinë e Policisë Territoriale dhe është ngjitur me New Scotland Yard origjinale (Norman Shaw North Building). [[Skeda:New Scotland Yard sign 3.jpg|parapamje|upright|Shenja rrotulluese]] Në dhjetor 2015 përfunduan punimet ndërtimore në pjesën e jashtme të Curtis Green Building.<ref>{{cite news|last1=Spendelow|first1=Nathan|title=New Met HQ officially completed, with police to move in by end of next year|url=http://www.getwestlondon.co.uk/news/west-london-news/new-met-hq-officially-completed-10531046|work=Get West London|date=1 dhjetor 2016|access-date=12 nëntor 2016|language=en}}</ref> Më 31 tetor 2016, stafi i Policisë Metropolitane u largua nga ndërtesa në 10 Broadway dhe u zhvendos në selinë e tyre të re.<ref name="MetroPoliceStaffMove">{{cite news|last1=Bullen|first1=Jamie|title=Metropolitan Police staff move out of New Scotland Yard after 49 years|url=https://www.standard.co.uk/news/london/metropolitan-police-staff-move-out-of-new-scotland-yard-after-49-years-a3384081.html|work=Evening Standard|date=1 nëntor 2016|access-date=12 nëntor 2016|language=en}}</ref> Ndërtesa e re e New Scotland Yard do të hapej nga [[Elizabeth II|Mbretëresha Elizabeth II]] më 23 mars 2017, por po atë ditë u njoftua se hapja mbretërore do të shtyhej, për shkak të [[Sulmi në Westminster 2017|sulmit terrorist]] të ditës së mëparshme në Westminster.<ref name="RoyalOpeningPostponed">The words "New Scotland Yard" (in tall letters) can be seen in a photograph of the front of the building, atop the glass entrance at the base of the facade. {{cite web|url=http://www.getwestlondon.co.uk/news/west-london-news/royal-opening-new-met-police-12785346|title=Royal opening of new Met Police HQ postponed following London terrorist attack: The Queen and Duke of Edinburgh were due to visit New Scotland Yard today|first=Salina|last=Patel|date=23 mars 2017|access-date=2017-03-23|work=getwestlondon.co.uk|publisher=Trinity Mirror Southern|language=en}}</ref> Hapja u riorganizua për 13 korrik 2017.<ref>{{cite web|url=https://www.standard.co.uk/news/london/queen-views-bomb-disposal-robot-at-opening-of-new-met-police-headquarters-a3587271.html|title=The Queen comes face-to-face with bomb disposal robot and arsenal of weapons on tour of Scotland Yard's new HQ|last=Grafton-Green|first=Patrick|website=Evening Standard|date=2017-07-13|access-date=2020-02-08|language=en}}</ref> Ashtu si të tre paraardhësit e tij, ai strehon [[Muzeu i Krimit|Muzeun e Krimit]] të Metit (i njohur më parë si Muzeu i Zi), i themeluar më 1874, një koleksion me relikeve kriminale që nuk janë të hapura për publikun.<ref>{{cite web|url=http://content.met.police.uk/Article/The-Crime-Museum/1400015334971/1400015334971|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224031155/http://content.met.police.uk/Article/The-Crime-Museum/1400015334971/1400015334971/|title=The Crime Museum|publisher=Metropolitan Police|archive-date=2016-12-24|url-status=dead|access-date=22 mars 2017|language=en}}</ref> ==Kultura popullore== Scotland Yard është shfaqur në libra, filma, televizion etj. që nga epoka viktoriane kur u shfaq në rastet e [[Jack the Ripper]] dhe tregimet e [[Sherlock Holmes]].<ref>Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 205; Evans and Rumbelow, pp. 84–85</ref><ref>{{cite news|title=Sherlock Holmes and Dr Watson in the 21st century: it's elementary|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2010/mar/21/sherlock-holmes-modern-london|work=The Guardian|language=en|access-date=21 gusht 2022}}</ref> Romani i [[Wilkie Collins]] ''[[The Moonstone]]'' (1868), një përrallë e një detektivi të Scotland Yard që heton vjedhjen e një diamanti të vlefshëm, është përshkruar ndoshta si shembulli më i hershëm i qartë i zhanrit procedural policor.<ref>{{cite book|title=Noir in the North Genre, Politics and Place|date=2020|publisher=Bloomsbury Publishing|language=en|page=247}}</ref><ref>{{cite news|title=Wilkie Collins, The Moonstone|url=https://www.bl.uk/collection-items/wilkie-collins-the-moonstone|work=British Library|language=en|access-date=13 prill 2023|archive-date=13 prill 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230413135233/https://www.bl.uk/collection-items/wilkie-collins-the-moonstone|url-status=dead}}</ref> Në novelën gotike të [[Robert Louis Stevenson]], ''[[Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde]]'' (1886), Inspektori Newcomen, një detektiv i Scotland Yard, eksploron papafingo e Hyde në Soho dhe zbulon prova të jetës së tij të shthurur.<ref>{{cite news|title=Robert Louis Stevenson’s Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde|url=https://www.britishlibrary.cn/en/works/jekyllandhyde/|publisher=British Library|language=en|access-date=15 qershor 2023}}</ref> Filmi thriller i [[Alfred Hitchcock]] i vitit 1929, ''[[Blackmail (film 1929)|Blackmail]]'' (i konsideruar gjerësisht si i pari "folk" britanik) përmban një detektiv të Scotland Yard Frank Webber (luajtur nga [[John Longden]]).<ref>{{cite web|title=Blackmail (1929)|url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b6a55273b|publisher=British Film Institute|language=en|access-date=10 prill 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231082847/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b6a55273b|archive-date=31 dhjetor 2017}}</ref> Në skeçin komedi të [[Monty Python]] të vitit 1969 "[[The Funniest Joke in the World]]", [[Graham Chapman]] luan një inspektor të Scotland Yard i cili largohet nga shtëpia me shakanë në dorë para se të vdesë nga e qeshura.<ref>{{cite news|title=Monty Python's 10 funniest sketches|url=https://www.telegraph.co.uk/comedy/what-to-see/monty-pythons-10-funniest-sketches/|work=The Telegraph|language=en|access-date=9 shtator 2019}}</ref> New Scotland Yard është shfaqur gjithashtu në filmin ''[[V For Vendetta (film)|V For Vendetta]]'' dhe videolojën ''[[Watch Dogs: Legion]]'' si qendra kryesore për forcën e policisë ushtarake private, Albion. == Referime == {{reflist|2}} [[Kategoria:Policia e Mbretërisë së Bashkuar]] [[Kategoria:Themelime më 1829]] 3wb5w2ajwbir6v70dke14272qwt4lpx 1 348912 3060506 2633029 2026-10-30T03:45:47Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060506 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Scotland Yard]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2633028 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230413135233/https://www.bl.uk/collection-items/wilkie-collins-the-moonstone për lidhjen https://www.bl.uk/collection-items/wilkie-collins-the-moonstone. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 janar 2024 01:02 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Scotland Yard]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060505 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140201155404/http://www.theaustralian.com.au/news/breaking-news/met-confirms-scotland-yard-to-be-sold/story-fn3dxix6-1226647232424 për lidhjen http://www.theaustralian.com.au/news/breaking-news/met-confirms-scotland-yard-to-be-sold/story-fn3dxix6-1226647232424. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 04:45 (CET) 1nxfls1crlvxq542xz0jhlact8w9gzm 0 349987 3060418 2966078 2026-10-29T18:47:39Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060418 wikitext text/x-wiki [[File:PPT logo sign.png|thumb|right|Positive and Transcultural Psychotherapy (PPT after N. Peseschkian since 1977)]] '''Psikoterapia pozitive (PPT pas Peseschkian, që nga viti 1977)''' është një metodë psikoterapeutike e zhvilluar nga psikiatri dhe psikoterapist Nossrat Peseschkian dhe bashkëpunëtorët e tij në Gjermani duke filluar në 1968. PPT është një formë e humanizmit psikoterapia psikodinamike dhe bazuar në një konceptim pozitiv të natyrës njerëzore. Është një metodë integruese që përfshin humanistik, sistematike , psikodinamike dhe konjitive-sjellëse elementet. Që nga viti 2014, ka qendra dhe trajnime të disponueshme në njëzet vende. Nuk duhet ngatërruar me pozitive psikologji.<ref>Theo A. Cope, Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'. International Journal of Psychotherapy, Vol 18, No 2, July 2014, http://www. ijp.org.uk</ref> == Përshkrim == Psikoterapia pozitive (PPT) është një qasje terapeutike e zhvilluar nga Nossrat Peseschkian gjatë viteve 1970 dhe 1980.<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> Fillimisht e njohur si " analiza diferenciale ", ajo u riemërua më vonë si psikoterapi pozitive kur Peseschkian botoi punën e tij në 1977, e cila u përkthye më pas në anglisht në 1987. Termi "pozitiv" ose " pozitivus " (nga latinishtja) në PPT i referohet aspektet aktuale, reale dhe konkrete të përvojave njerëzore. Objektivi kryesor i psikoterapisë pozitive dhe praktikuesve të saj është të ndihmojë pacientët dhe klientët në duke njohur dhe kultivuar aftësitë, forcat, burimet dhe potencialet e tyre. Kjo qasje kombinon elemente nga modalitete të ndryshme të psikoterapisë, duke përfshirë. * një perspektivë humaniste mbi natyrën njerëzore dhe aleancën terapeutike, * një kuptim psikodinamik i çrregullimeve mendore dhe psikosomatike, * a sistemike qasje se konsideron familja, kultura, punë, dhe mjedisi, si mirë si një vetë-ndihmë praktike, dhe * a i orientuar drejt qëllimit me pesë hapa terapi procesi se integron teknikat nga të ndryshme metodat terapeutike<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401-408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. PPT karakterizohet nga qasja e saj e përqendruar në konflikt dhe e orientuar drejt burimeve , e cila merr ndikim nga vëzhgimet ndërkulturore në më shumë se njëzet kultura të ndryshme<ref name="автоссылка5">Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297-308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. I pozicionuar midis terapisë së sjelljes njohëse të manualizuar dhe psikoterapisë analitike të orientuar nga procesi, PPT përdor një qasje gjysmë të strukturuar për diagnostikimin, trajtimin, vetë-ndihmën post-terapeutike dhe trajnimin. == Rreth themeluesit == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Dr. Nossrat Peseschkian]] Nossrat Peseschkian, themeluesi i psikoterapisë pozitive, ishte një psikiatër, neurolog, psikoterapist dhe specialist i mjekësisë psikosomatike gjermane me origjinë iraniane. Gjatë fundit të viteve 1960 dhe fillimit të viteve 1970, ai mori frymëzim nga të ndryshme burimet: * Fryma mbizotëruese e asaj epoke që lindi psikologjinë humaniste dhe përparimet e tij të mëvonshme. * Ndërveprime personale me psikoterapistë dhe psikiatër të shquar dhe me ndikim si Viktor Frankl, Jacob L. Moreno dhe Heinrich Meng, ndër të tjera. * Parimet dhe vlerat humaniste dhe integruese të Besimit Bahá'í. * Ndjekja e një qasjeje integruese, veçanërisht për shkak të përvojave negative të konflikteve midis psikoanalistëve dhe terapistë të sjelljes në Gjermani gjatë asaj kohe. * Vëzhgime të gjera ndërkulturore të nxitura nga një kërkim për një metodologji të ndjeshme kulturore. Peseschkian është i lidhur me zhvillimin e qasjes pasi historia e jetës dhe personaliteti i tij ndikuan shumë në krijimin e saj. Peseschkian u përshkrua nga biografi i tij si një "Endacak midis dy botëve" (<ref>Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Psikoterapia pozitive une jam Dialogu der Kulturen. Frankfurt jam Kryesor: Fisher Taschenbuch Verlag; 2003</ref>); biografia e tij u titullua Lindja dhe Perëndimi. Sipas Peseschkian, zhvillimi i psikoterapisë pozitive u motivua nga përvoja e tij si një iranian që jetonte në Evropë duke filluar nga viti 1954. Kjo e bëri atë të vetëdijshëm për ndryshimet në sjellje, zakone dhe qëndrime midis kulturave. Ky ndërgjegjësim filloi në fëmijëri kur ai vuri re se si zakonet e tij fetare ndryshonin nga ato të myslimanëve, të krishterëve dhe hebrenjve. shokët e klasës dhe mësuesit Përvojat e tij e shtynë atë të reflektojë mbi marrëdhëniet midis feve dhe njerëzve të ndryshëm dhe të kuptojë qëndrimet që vijnë nga botëkuptimet dhe konceptet e familjes. Gjatë trajnimit të tij të specialitetit, Peseschkian dëshmoi konfrontime midis metodave të ndryshme psikiatrike, neurologjike dhe psikoterapeutike - përvoja që i mësuan atij rëndësinë e heqjes dorë. paragjykimet.<ref>Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Psikoterapia pozitive une jam Dialogu der Kulturen. Frankfurt jam Kryesor: Fisher Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> Psikoterapia pozitive mund të gjurmohet në themelet e psikologjisë dhe psikoterapisë humaniste që u krijuan nga Kurt Goldstein, Abraham Maslow dhe Carl Rogers.<ref>Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Psikoterapia pozitive une jam Dialogu der Kulturen. Frankfurt jam Kryesor: Fisher Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> Ndikimi i fortë i psikanalizës dhe zhvillimet e saj të mëvonshme, duke përfshirë qasjet neofrojdiane, psikosomatike dhe të fokusuara si ajo e Balint-it, gjithashtu i dhanë formë Peseschkian-it. Prespektive. Në përgjigje të këtyre ndarjeve, ai aspiroi të ndërtonte një metateori që mund të lidhte boshllëqet midis tyre. Njëkohësisht, e sigurt parimet e Bahá'í _ Besimi magjepsi dhe frymëzoi Peseschkian gjatë gjithë jetës së tij. Këto parime përfshinin harmoninë midis shkencës dhe fesë, konceptin Bahá'í të qenies njerëzore si një "minierë e pasur me gurë të çmuar me vlerë të paçmueshme"<ref>Baha'u'llah. Qëmtime nga të Shkrimet e Baha'u'llah. Wilmette: SHBA Bahá'í Publishing Trust; 1990 (botim me madhësi xhepi, f. 259–260).</ref> dhe vizionin e një shoqërie globale që përqafon diversitetin kulturor. Këto parime luajtën një rol të rëndësishëm në formësimin e punës dhe filozofisë së tij opinion. Përparimi i psikoterapisë pozitive mund t'i atribuohet disa faktorëve që kanë kontribuar në zhvillimin e saj me kalimin e kohës. Këta faktorë përfshijnë njohuritë e fituara nga edukimi i vazhdueshëm mjekësor, përvojat e fituara nga puna me pacientë në praktikat psikoterapeutike dhe psikosomatike, ndërveprimet me individë nga kultura, fe dhe sisteme të ndryshme vlerash, si dhe natyrën e larmishme dhe të larmishme të metodave të psikoterapisë. Këto përvoja kumulative arritën kulmin me krijimin e " Analizës Diferenciale " në 1969, e cila më pas iu nënshtrua përsosjes dhe u shfaq si psikoterapi pozitive në vitin 1977. Titujt e librave të hershëm të autorizuar nga Peseschkian, si Psikoterapia e jetës së përditshme (1974) dhe " Në kërkim të Kuptimi " (1983), pasqyron ndikimin e psikoanalizës dhe shkollave ekzistenciale të psikoterapisë në zhvillimin e psikoterapisë pozitive.<ref>Në vitet e fundit, disa autorë të Amerikës së Veriut kanë botuar aplikimet klinike të psikologjisë pozitive dhe e kanë quajtur atë Psikoterapi Pozitive (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Akacie C. Parqet, Pozitive Psikoterapia. Nëntor 2006, amerikane Psikologu , 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Psikoterapi pozitive. Jam Psikol. 2006; 61 (8): 774-88.]</ref> Për më tepër, titulli Familje Pozitive Terapia (1980) nënvizon rritjen e saj paralele me terapinë sistemike familjare gjatë viteve 1970. Në total, Peseschkian ka shkruar 29 libra dhe artikuj të shumtë mbi këtë qasje, duke kontribuar në literaturën dhe përhapjen e saj të gjerë. == Zhvillimi dhe Historia == === 1970-1980 === Vitet 1970 shënuan një periudhë të rëndësishme në zhvillimin dhe pranimin e psikoterapisë pozitive siç e njohim sot. Ajo shërbeu si një pikë kthese kur PPT fitoi njohje më të gjerë në fushën e psikoterapisë. Gjatë kësaj kohe, parimet themelore të PPT filluan të marrin formë dhe u zbatuan në trajtimin e pacientëve të shumtë dhe familjeve të tyre. Këto parime gjithashtu iu nënshtruan testimit dhe u prezantuan në leksione ndërkombëtare, brenda dhe jashtë Gjermanisë. Në këtë epokë të rëndësishme, katër nga pesë librat themelorë të PPT u botuan. Këta libra përfshijnë Psikoterapinë e Jetës së Përditshme (botuar fillimisht si Schatten auf der Sonnenuhr në 1974), Psikoterapia Pozitive (fillimisht e botuar në gjermanisht në 1977), Tregime Orientale në Psikoterapinë Pozitive (fillimisht botuar në gjermanisht në 1979) dhe Terapia Pozitive Familjare (fillimisht e botuar në gjermanisht në 1980). Për më tepër, vitet 1970 dëshmuan krijimin e trajnimeve të para pasuniversitare në PPT, me krijimin e një organizate trajnimi në vitin 1974, e cila më vonë u bë pararendëse e Akademisë së Psikoterapisë Wiesbaden ( WIAP). Dhoma e Mjekësisë e Hessen-it e njohu këtë organizatë trajnimi në vitin 1979 për trajnimin e rezidencës në psikoterapi. Për më tepër, Shoqata Gjermane për Psikoterapi Pozitive u themelua në vitin 1977, duke u bërë shoqata e parë kombëtare në botë e pozitivëve psikoterapi. Gjatë gjithë viteve 1980, PPT përjetoi zhvillim të vazhdueshëm, duke çuar në botimin e librave shtesë, të tillë si Në kërkim të kuptimit (fillimisht i botuar në gjermanisht në 1983 dhe më vonë i përkthyer në anglisht në 1985). Përpjekjet bashkëpunuese me kolegët e rinj kontribuan më tej në sistemimin e metodës PPT. Një moment historik i rëndësishëm gjatë kësaj kohe ishte përfundimi i Hamid Peseschkian disertacion<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-sociale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Disertacion Medizinische . Universität Mainz.</ref> në vitin 1988, i cili shënoi disertacionin e parë të fokusuar ekskluzivisht në PPT. Në kuadër të këtij disertacioni u bë një përparim i rëndësishëm në strukturimin _ të intervistës së parë në PPT. Një pyetësor konkretisht projektuar për këtë intervista fillestare u prezantua dhe më pas iu nënshtrua një studim psikodinamik. Në vitin 1988, ky pyetësor për intervistën e parë, së bashku me WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Psikoterapia Pozitive dhe terapi familjare WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref> (pyetësori në PPT), u botua me modifikime të vogla. Ky pararendës i gjysmë-strukturuar më vonë intervista e parë psikodinamike ishte një nga të hershmet shembuj në fushën e psikoterapisë psikodinamike. Në vitet 1980, Peseschkian udhëtoi shumë për të mbajtur seminare PPT në vendet në zhvillim në Azi dhe Amerikën Latine. Punime të rëndësishme PPT u përkthyen në anglisht gjatë kësaj kohe. Peseschkian zhvilloi gjithashtu seminare në trajnimin e menaxhimit dhe stërvitjen, duke gjeneruar interes për aplikimin e PPT në këto fusha. === 1990–2010 === Gjatë kësaj periudhe, Peseschkian botoi veprën e tij të fundit themelore, Psikosomatika dhe Psikoterapia Pozitive në 1991 (versioni gjerman) dhe më vonë përkthyer në anglisht në 2013. Ky libër prezantoi një qasje të strukturuar dhe psikodinamike për trajtimin e çrregullimeve të ndryshme psikologjike dhe fizike. Ndryshimet politike në Evropën Qendrore dhe Lindore gjatë viteve 1990 përshpejtuan në masë të madhe zgjerimin ndërkombëtar të PPT, i cili kishte filluar tashmë në vitet 1980. PPT hasi një interes të madh për këto kultura, të cilat mbanin një pozicion unik psikologjik midis kulturave lindore dhe perëndimore. Kolegët e Europës Lindore, të njohur për metodat e tyre të organizuara të punës dhe etjen për dije, luajtën a rol vendimtar në sistemimin e seminareve PPT jashtë Gjermanisë. Deri në vitin 1990, mbi 30 qendra u krijuan në mbarë botën, duke filluar nga e para në Kazan, Rusi. Shoqatat e para kombëtare për psikoterapi pozitive u krijuan në Bullgari (1993), Rumani (2004) dhe Rusi.<ref>" Qendrat PPT" (https://www.positum.org/ppt-centers/) .</ref> Ndërkombëtarizimi i PPT vazhdoi me regjistrimin ligjor të Qendrës Ndërkombëtare për Psikoterapi Pozitive në 1996 si një OJQ në Gjermania, e cila më vonë u zhvillua në Shoqata Botërore për Psikoterapi Pozitive dhe Transkulturore (WAPP). Këto zhvillime koinciduan me krijimin e Shoqatës Evropiane të Psikoterapisë ( EAP ) në Vjenë në vitin 1990, e cila vendosi standarde profesionale dhe ligjore për psikoterapi. Përfaqësuesit e psikoterapisë pozitive janë përfshirë në mënyrë aktive në PAA që nga fillimi i tij. Në vendet gjermanishtfolëse, një debat mbi efektivitetin e metodave të ndryshme të psikoterapisë u ndez nga Klaus Grawe's<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psikoterapia une jam Wandel: Von der Rrëfimi zur Profesioni. Göttingen: Hogrefe ; 1994.</ref> botimi në 1994 dhe diskutimi që pasoi rreth ligjeve të psikoterapisë. Si përgjigje, Peseschkian dhe kolegët e tij kryen një studim të gjerë të efektivitetit të Psikoterapisë Pozitive,<ref>Tritt , K., Loew, T. H., Meyer, M., Werner, B., & Peseschkian, N. (1999). Psikoterapia pozitive: Efektiviteti e një ndërdisiplinore qasje. Të evropiane Ditar of Psychiatry, 13 (4), 231-242 https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005</ref> i cili mori çmimin Richard Merten në 1997. Ky studim siguroi prova empirike të efektivitetit praktik të PPT dhe u përputh me theksin në rritje të praktikave të bazuara në prova në psikoterapi. Në vitin 1999, u botua një kurrikulë trajnimi ndërkombëtar për studime të avancuara në PPT, duke u mbështetur nga përvoja në vende të ndryshme. Viti 2000 shënoi inaugurimin e Trajnimit Ndërkombëtar vjetor për Trajnerët në psikoterapi pozitive.<ref>"Konferenca" (https://www.positum.org/conferences/).</ref> Zgjerimi i PPT u zyrtarizua brenda Gjermanisë, me Akademinë e Psikoterapisë Wiesbaden (WIAP)<ref>https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/</ref> marrja e mirënjohjes shtetërore për arsimin pasuniversitar për rezidencë nga psikologët në psikoterapinë psikodinamike dhe pedagogët dhe punonjësit socialë në psikoterapinë e fëmijëve dhe adoleshentëve. Ligji gjerman për psikoterapistët<ref>"Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag" (https://ww w.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf% 27%5D# bgbl %2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D 168822 4639996).</ref> të vitit 1998, nxiti zhvillime të mëtejshme në kurrikulën dhe sistematizimin e trajnimit bazë dhe të avancuar të PPT, duke e shtrirë ndikimin e saj përtej Gjermanisë. Me kalimin e viteve, seminaret e nivelit bazë të mbajtura në Evropën Lindore çuan në shfaqjen e koncepteve të reja. PPT e kapërceu kontekstin e saj origjinal mjekësor dhe gjeti aplikim në fusha të ndryshme, duke përfshirë arsimin shkollor dhe universitar, trajnimin e menaxhimit dhe stërvitjen.<ref>Peseschkian H. Vdes Anwendung der Pozitive Psikoterapia une jam Trajnim menaxherial. Në: Graf J, ( ed ). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung ( MenaxheriSeminare ). Bonn: Gerhard Mund Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. Një model i integruar për salutogjenezën dhe parandalimin në edukim, organizim , terapi, vetë-ndihmë dhe konsultim familjar, bazuar në psikoterapi familjare pozitive [Projekte dhe përvoja të realizuara në Bullgari 1992-1994]. 1995.</ref> Kongresi i parë botëror i PPT u organizua në vitin 1997 në Shën Petersburg, Rusi dhe që atëherë çdo 3-4 vjet. Në vitin 2005, programi i parë i diplomuar që ofron një diplomë master në PPT u përfundua në Universitetin UTEPSA në Santa Cruz, Bolivi. U krijua Fondacioni Prof. -Peseschkian, i njohur gjithashtu si Akademia Ndërkombëtare e Psikoterapisë Pozitive dhe Transkulturore (IAPP). në 2005 nga Manije dhe Nossrat Peseschkian. Ai lehtëson nismat ndërkombëtare dhe mbikëqyr menaxhimin e International Arkivi i Pozitive Psikoterapia. === Që nga viti 2010 === Me vdekjen e Nossrat Peseschkian si themelues i PPT në 2010, komuniteti PPT hyri në një fazë të re. Shoqata Botërore për Psikoterapi Pozitive dhe Transkulturore (WAPP) është organizata globale ombrellë për psikoterapi pozitive. E themeluar në vitin 1996 si Qendra Ndërkombëtare për Psikoterapi Pozitive, WAPP përfshin anëtarë individualë, shoqata kombëtare, institute trajnimi, qendra dhe zyra përfaqësuese në nivel kombëtar dhe rajonal. Objektivi i tij kryesor është të ofrojë mbështetje për anëtarët dhe individët e tij të interesuar për të studiuar, praktikuar dhe promovuar Psikoterapinë Pozitive. WAPP është regjistruar si një organizatë jofitimprurëse në Wiesbaden, Gjermani dhe në vitin 2023 krenohet me mbi 2200 anëtarë individualë në 50 vende.<ref>"Anëtarët WAPP" (https://www.positum.org/wapp-members-list/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230718061311/https://www.positum.org/wapp-members-list/ |date=18 korrik 2023 }}).</ref> Psikoterapia pozitive është një modalitet i njohur zyrtarisht nga Shoqata Evropiane për Psikoterapinë (EAP). Federata Evropiane e Qendrave për Psikoterapi Pozitive (EFCPP) është një organizatë që operon në të gjithë Evropën, duke shërbyer si një Organizatë e gjerë evropiane (EWO), Akreditim në mbarë Evropën Organizata (EWAO), dhe një Instituti Evropian i Trajnimit të Akredituar për Psikoterapi (EAPTI) përmes Akademisë IAPP, të lidhur me EAP. Psikoterapistët aspirantë mund të marrin Certifikatën Evropiane të Psikoterapisë (ECP) në Psikoterapi Pozitive duke iu nënshtruar trajnimit me EFCPP.<ref>"Standardet e trajnimit" (https://www.positum.org/training-standards/).</ref> Psikoterapia pozitive është një markë e regjistruar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës (regjistrimi nr. 6,082,225).<ref>{{Cite web|url=https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809:2znph.2.1|title=Kopje e arkivuar|access-date=7 shkurt 2024|archive-date=17 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117233206/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809:2znph.2.1|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2016, psikoterapia pozitive u regjistrua zyrtarisht si në Bashkimin Evropian ashtu edhe në Zvicër. Që nga viti 2023, shoqatat kombëtare për PPT janë krijuar në Bullgari, Gjeorgji, Gjermani, Rumani, Kosovë, Ukrainë dhe Etiopi.<ref>" Qendrat PPT" (https://www.positum.org/ppt-centers/).</ref> Për më tepër, PPT promovohet në mënyrë aktive përmes qendrave lokale ose rajonale të trajnimit në Armeni, Austri, Bjellorusi, Bullgari, Kinë, Qipro, Gjeorgji, Gjermani, Kosovë, Letoni, Maqedoninë e Veriut, Poloni, Rumani, Rusi, Turqi, Ukrainë dhe Mbretërinë e Bashkuar. Seminaret dhe leksionet mbi PPT kanë arritur në më shumë se 80 vende në mbarë botën. Veçanërisht, PPT tani është përfshirë në kurrikulat për programet e psikologjisë dhe psikoterapisë në universitetet në Bullgari, Rusi, Ukrainë dhe Turqi. == Teoria == === Karakteristikat kryesore === Themelet e PPT janë të rrënjosura në teori shkencore që mund të gjenden edhe në terapi të tjera. Megjithatë, Peseschkian Metoda kombinon elemente të teorive dhe praktikave të psikoterapisë psikodinamike dhe humaniste për të krijuar një qasje të psikoterapisë transkulturore. PPT gjithashtu zbaton një qasje integruese që merr parasysh nevojat individuale të klientit, salutogenetic parimet, terapinë familjare dhe mjetet e vetë-ndihmës.<ref>N. Peseschkian & K. Tritt (1998) Pozitive psikoterapi efektiviteti studim dhe sigurimi i cilësisë, European Journal of Psychotherapy & Counselling, 1:1, 93–104, DOI: 10.1080/13642539808400508</ref> Karakteristikat kryesore të metodës PPT: * Metoda e psikoterapisë integruese * Metoda psikodinamike humaniste * Sistem terapeutik koheziv, i integruar * Metoda afatshkurtër me në qendër konfliktin * Metoda e ndjeshme kulturore * Përdorimi i tregimeve, anekdotave dhe mençurive * Ndërhyrje dhe teknika novatore * Aplikimi në psikoterapi, disiplina të tjera mjekësore, këshillim, edukim, parandalim, menaxhim dhe trajnime. === Parimet kryesore === Tre parimet ose shtyllat kryesore të Psikoterapisë Pozitive janë:<ref>Peseschkian N. Pozitive Psikoterapia. Teoria dhe praktikë e a i ri metodë. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. ( e para gjermane botim në 1977)</ref> * Parimi i shpresës * Parimi i ekuilibrit * Parimi i Konsultimit '''''Parimi i Shpresës''''' sugjeron që terapistët synojnë të ndihmojnë pacientët të kuptojnë dhe të perceptojnë kuptimin dhe qëllimin që qëndron pas çrregullimit ose konfliktit të tyre. Rrjedhimisht, çrregullimi riformulohet në një mënyrë "pozitive", duke çuar në interpretime pozitive. Këtu janë disa shembuj: * Çrregullimi i gjumit shihet si aftësia për të qëndruar vigjilent dhe për të menaxhuar me gjumë të kufizuar. * Depresioni shihet si aftësia për të përjetuar thellësisht dhe shprehur emocionet në përgjigje të konflikteve. * Skizofrenia konsiderohet si aftësia për të ekzistuar njëkohësisht në dy botë ose në një mbretëri të gjallë fantazie. Duke adoptuar këtë perspektivë optimiste, një ndryshim i këndvështrimit bëhet i mundur jo vetëm për pacientin, por edhe për rrethinën e tij. Kështu, sëmundjet shërbejnë për një funksion simbolik, të cilin terapisti dhe pacienti duhet ta pranojnë. Pacienti mëson se simptomat dhe ankesat e sëmundjes veprojnë si sinjale për të rivendosur ekuilibrin në katër dimensionet e jetës së tyre. '''''Parimi i Bilancit''''' pranon se pavarësisht ndryshimeve sociale dhe kulturore , të gjithë individët priren të mbështeten mbi mekanizmat e përbashkët të përballimit kur kanë të bëjnë me të tyre problemet. Nossrat Peseschkian, në bashkëpunim me Modelin Balance të Psikoterapisë Pozitive, ka zhvilluar një qasje dinamike dhe bashkëkohore për zgjidhjen e konflikteve nëpër kultura të ndryshme. Ky model nxjerr në pah katër aspekte themelore të jeta: * Trupi/Shëndeti – shqetësime psikosomatike. * Arritjet/Puna – faktorët që kontribuojnë në stres. * Kontakti/Marrëdhëniet – shkaktarë të mundshëm për depresion. * E ardhmja/Fantazia/Kuptimi i jetës – frika dhe fobi. Ndërsa këto katër fusha janë të qenësishme për të gjithë njerëzit, shoqëritë perëndimore priren t'i japin përparësi fushave të mirëqenies fizike dhe suksesit profesional, ndërsa hemisfera lindore vendos më shumë theks në lidhjet ndërpersonale, imagjinatën dhe aspiratat e së ardhmes (një aspekt transkulturor i Psikoterapisë Pozitive ). E pamjaftueshme kontakti dhe mungesa e imagjinatës janë të njohura për kontribuojnë në të ndryshme psikosomatike sëmundjeve. Çdo individ zhvillon preferencat e veta përballuese kur përballet me konflikte. Megjithatë, kur një mënyrë e veçantë e zgjidhjes së konfliktit dominon, mënyrat e tjera mund të errësohen. Përmbajtja e konflikteve, të tilla si përpikmëria, rregulli, mirësjellja, besimi, koha dhe durimi, kategorizohen si parësore. dhe dytësore kapacitete, të ndërtuara mbi _ themelor kapacitetet e dashuri dhe njohuri. Kjo mund të jetë parë si një diferencim i bazuar në përmbajtje i modelit klasik të Frojdit të id, egos dhe superego. '''''Parimi i Konsultimit''''' prezanton konceptin e pesë fazave të terapisë dhe vetë -ndihmës, të cilat janë të ndërthurura ngushtë në Psikoterapinë Pozitive. Në këto faza, si pacienti ashtu edhe familja e tyre informohen kolektivisht për sëmundjen dhe zgjidhjen e individualizuar për të. Pesë fazat janë si më poshtë: # Vëzhgimi dhe distancimi: Kjo fazë përfshin perceptimin dhe shprehjen e dëshirave dhe problemeve duke ruajtur një nivel të caktuar shkëputje emocionale. # Marrja Inventari: Njohës kapacitetet ejani në Luaj si të pacientit reflekton në domethënëse ngjarjet e jetës se kanë ka ndodhur brenda të e kaluara 5 te 10 vjet. # Situative Inkurajimi: Vetëndihma dhe duke aktivizuar e brendshme burimet bëhet të fokusi në këtë fazë. Të pacientit është inkurajuar te vizatoni në e kaluara sukseset në duke zgjidhur konfliktet. # Verbalizimi: Theksohen kapacitetet komunikuese të pacientit, duke i mundësuar atij artikuloj dhe shprehin i shquar konfliktet dhe problemet të lidhura te të katër dimensionet për jetën. # Zgjerimi i qëllimeve: Kjo fazë synon të nxisë një orientim largpamës në jetë pasi problemet janë zgjidhur. Të pacientit është nxitur me pyetje si, "Çfarë do ju pëlqen të bëjë kur të gjitha problemet kanë qenë zgjidhur? Çfarë janë juaj qëllimet për të tjetër pesë vjet?" Këto pesë faza përfshijnë një qasje gjithëpërfshirëse ndaj terapisë dhe vetë-ndihmës, duke ofruar një kornizë për adresimin e aspekteve të ndryshme të mirëqenies së një individi dhe promovimin e rritjes personale dhe të së ardhmes. aspiratat. === Psikoterapia pozitive si metateori === e Peseschkian Qëllimi fillestar ishte i dyfishtë: së pari, krijimi i një metode që pacientët ta kuptonin dhe ta përdornin lehtësisht, dhe së dyti, të ofronte psikoterapi pozitive si ndërmjetës midis shkollave të ndryshme të psikoterapisë. Në librin e tij Psikoterapia Pozitive (botuar në 1977 në gjermanisht dhe 1987 në anglisht),<ref>Peseschkian, H. (2023). Pozitive psikoterapi: Bërthamë parimet. Aktuale Psikiatria, 22 (1). https://doi.org/10.12788/cp.0317</ref> ai i kushtoi një kapitull të tërë kësaj sfide, të titulluar "Psikoterapia Pozitive dhe Psikoterapitë e tjera" (faqe 365–400). Peseschkian e konsideroi këtë kapitull si më sfiduesin dhe më intensivin e punës në libër. Ai theksoi se psikoterapia pozitive nuk duhet të perceptohet vetëm si një metodë tjetër brenda fushën e psikoterapisë. Në vend të kësaj, ai ofron një kornizë gjithëpërfshirëse që mundëson zgjedhjen e qasjeve të përshtatshme metodologjike për raste specifike dhe lehtëson alternimin midis këtyre metodave. Në thelb, psikoterapia pozitive përfaqëson një metateori të psikoterapisë. Ai e sheh psikoterapinë jo thjesht si një metodë fikse për të adresuar profilet specifike të simptomave, por edhe si një përgjigje ndaj konteksteve më të gjera shoqërore, transkulturore dhe sociale në të cilat ajo vepron. Gjithashtu Peseschkian këmbënguli që psikoterapia pozitive nuk duhet parë si një sistem i mbyllur dhe ekskluziv; në vend të kësaj, ai u jep rëndësi metodave të ndryshme psikoterapeutike. Ai përfshin qasje të ndryshme si psikanalitike, psikodinamike, terapi të sjelljes, terapi grupore, hipnoterapinë, trajtim të bazuar në ilaçe dhe terapi fizike. Psikoterapia pozitive mund të konsiderohet një metodë integruese që përfshin dimensione të shumta të terapisë. U deshën pothuajse dy dekada para se Klaus Grawe dhe kolegët e tij në Zvicër publikuan një meta-analizë mbi efektivitetin e qasjeve të ndryshme të psikoterapisë dhe propozuan një metodë të përgjithshme që kapërceu shkollat tradicionale të psikoterapisë.<ref>Peseschkian, H. (2023). Pozitive psikoterapi: Bërthamë parimet. Aktuale Psikiatria, 22 (1). https://doi.org/10.12788/cp.0317</ref> Në Shtetet e Bashkuara, Jerome Frank publikoi një skemë për psikoterapi të integruar,<ref>Frank JD. Bindja dhe shërimi: a krahasuese studim e psikoterapi. 3 ed. Baltimore: Universiteti Hopkins . Shtypni; 1991.</ref> por edhe ky plan u përball me polemika dhe nuk u pranua. Lëvizjet për psikoterapi eklektike dhe integruese, të cilat kanë gjetur pranim në rritje që nga ajo kohë, megjithatë e kanë anashkaluar qëllimin thelbësor të integrimit teorik dhe kryesisht janë vendosur për funksionin periferik të përdorimit të teknikave nga shkolla të ndryshme.<ref>Lapworth P, Sills C. Integrimi në këshillim & psikoterapi. Los Anxhelos: SAGE; 2010.</ref><ref>Norcross JC, Goldfried ZOTI. Manual e psikoterapi integrimin. I ri York: Oxford University Press; 2003. </ref> Sot, ekziston një konsensus në rritje se faktorë të tillë si aleanca terapeutike, ndjeshmëria, pritshmëritë, përshtatja kulturore dhe personaliteti i terapistit janë më të rëndësishëm se metodat dhe teknikat specifike . === Qasje pozitive === Psikoterapia pozitive thekson mobilizimin e kapaciteteve ekzistuese dhe potencialit për vetëndihmë në vend që të fokusohet kryesisht në eliminimin e shqetësimeve ekzistuese. Terapia fillon me mundësitë për zhvillim dhe kapacitetet e individëve të përfshirë (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Pozitive Psikoterapia. Teoria dhe praktikë e a i ri metodë. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. ( e para gjermane botim në 1977)</ref> fq. 1–7), duke ndjekur qasjen e Maslow<ref>Maslow AH. Motivimi dhe personalitet. I ri York: Harper & Rreshti; 1954.</ref> i cili shpiku termin "psikologji pozitive"<ref>Nossrat Peseschkian përmend termin 'psikologji pozitive' në të tijën libër mbi Psikoterapinë Pozitive në 1987, fq. 389, por jo duke shkuar me tutje.</ref> për të theksuar rëndësinë e përqendrimit te cilësitë pozitive te njerëzit. Simptomat dhe çrregullimet shihen si reagime ndaj konflikteve dhe terapia quhet "pozitive" sepse njeh tërësinë e individëve të përfshirë, duke përfshirë patogjenezën e sëmundjes dhe salutogenezën. të gëzimeve, kapaciteteve, burimet, potencialet, dhe mundësitë. (Jork K, Peseschkian N.,<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Psikoterapia Pozitive. Bern, Shtutgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>fq. 13). Termi pozitiv në psikoterapi pozitive bazohet në konceptin "shkenca pozitive" (bazuar në Max Weber, 1988), që nënkupton një përshkrim pa gjykim të fenomenit të vëzhguar. Nossrat Peseschkian përdor termin positum në një kuptim më të gjerë, që do të thotë atë që është e disponueshme, e dhënë ose aktuale. Kjo pozitive aspekti i sëmundjes është po aq i rëndësishëm për të kuptuarit dhe trajtimin klinik të mundimit sa edhe aspekti negativ. Terapia synon të mobilizojë kapacitetet dhe potencialin ekzistues për vetëndihmë dhe fokusohet në mundësitë për zhvillim dhe kapacitetet e individëve të përfshirë, në vend që t'i trajtojë ato thjesht si një "çantë simptomash". Peseschkian beson se simptomat dhe çrregullimet janë reagime ndaj konflikteve dhe terapia quhet "pozitive" sepse rrjedh nga koncepti i tërësisë së personave të përfshirë si një dhënë.<ref>37. Kirillov, I. (2020). Pozitive Psikosomatika. Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Redaktorë) Psikiatria Pozitive, Psikoterapia dhe Psikologjia, (fq. 165–176), Springer, Çam. (Zvicër).</ref> Koncepti i psikoterapisë pozitive bazohet në një pikëpamje humaniste të natyrës njerëzore,<ref>Në gjermanisht gjuhe, atje është a shumë saktë fjalë për botëkuptimi, filozofisë e jeta, ose imazh ose konceptimi i qenieve njerëzore: Menschenbild . Ky koncept luan një rol shumë të rëndësishëm në filozofi, mjekësi dhe psikoterapi.</ref> e cila thekson të të qenësishme mirësi dhe potencial e individët.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach zorrët. Vdes Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. Në: Paris W, Ausserer O ( eds .). Glaube dhe Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> Sipas tek PPT, njerëzit kanë dy kapacitetet bazë: të duan dhe të njohin, dhe nëpërmjet edukimit dhe zhvillimit personal, ata mund t'i zhvillojnë më tej këto kapacitete dhe personalitetet e tyre unike. Terapia, në këtë kontekst, shihet si një mjet për nxitjen e rritjes dhe edukimit të mëtejshëm të pacientit dhe të tyre familjare. Në psikoterapi pozitive, çrregullimet riformulohen në një dritë pozitive. Depresioni, për shembull, shihet si "aftësia për të reaguar ndaj konflikteve me emocionalitet të thellë"; frika nga vetmia shihet si "dëshira për të qenë me njerëzit e tjerë"; alkoolizmi riinterpretohet si “aftësia për të furnizuar veten me ngrohtësi (dhe dashuri), domethënë nuk është marrë nga të tjerët”; psikoza konsiderohet si "aftësia për të jetuar në dy botë në të njëjtën kohë"; dhe çrregullimet kardiake shihen si “aftësia për të mbajtur diçka shumë afër zemrës ”.<ref>Kirillov, I. (2020). Pozitive Psikosomatika . Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (redaktorë) Psikiatria Pozitive , Psikoterapia dhe Psikologjia , (fq. 165–176), Springer, Çam ( Zvicër ).</ref> Procesi pozitiv i përfshirë në PPT rezulton në një ndryshim të perspektivës për të gjitha palët e përfshira, duke përfshirë pacientin, familjen e tyre dhe terapistin/mjekun.<ref>Abebe, S. W. (2020). Interpretimi pozitiv si një mjet në psikoterapi. Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (redaktorët) Pozitive Psikiatria , Psikoterapia dhe Psikologjia , (fq. 417-422), Springer, çam ( Zvicër ).</ref> Në vend që të përqendroheni vetëm te simptoma, vëmendja është drejtuar drejt konfliktit themelor. Për më tepër, kjo qasje lejon identifikimin e "pacientit të vërtetë",<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psikoterapii (Bazat e psikoterapisë pozitive). Archangelsk: Publikimet e të Mjekësor Shkolla; 1993. ( në rusisht). </ref> i cili shpesh nuk është ai që kërkon trajtim, por më tepër një anëtar i mjedisit të tyre shoqëror. Duke interpretuar sëmundjet në një dritë pozitive, pacientët inkurajohen të kuptojnë funksionin e mundshëm dhe rëndësinë psikodinamike të sëmundjes së tyre për veten dhe ata që i rrethojnë, dhe të njohin aftësitë e tyre dhe jo vetëm patologjitë e tyre. === Kapacitetet bazë dhe aktuale === Konfliktet në jetën e përditshme, si dhe konfliktet e brendshme, të cilat mund të çojnë në shqetësime psikologjike dhe sëmundje, shpesh janë të lidhura me gjykimet aktuale të vlerave. Pas tyre qëndrojnë koncepte për shembull dashuria ose drejtësia ose vlera të tilla si rregulli, besimi ose durimi, karakteristika të cilat në psikoterapi pozitive quhen kapacitete aktuale. Mënyrat e sjelljes, vlerat, virtytet dhe idetë konfliktuale janë të lidhura me përmbajtje specifike të kapaciteteve aktuale të cilat janë të pranishme në të gjitha kulturat. Secili person reagon në mënyrën e tij ndaj një koncepti të cilin e ka mësuar dhe zhvilluar gjatë jetës së tij ose të saj, një koncept që i bën përshtypje. mbi të nga përvoja individuale dhe që është bërë një model i trashëguar përmes kulturës dhe edukimit. Përpikëri ose besim, për për shembull, do të trajtohet ndryshe nga dy njerëz të ndryshëm në situata të krahasueshme. Konfliktet që çojnë në shqetësim dhe madje edhe reagime fizike shpesh rezultojnë nga koncepte të ndryshme në lidhje me kapacitetet aktuale aktive, në shembullin e përpikmërisë ose besimit. Vlerësimet e ndryshme të koncepteve rezultojnë nga konceptet e ndryshme kulturore dhe familjare. Rëndësia e përpikmërisë ose besimit në krahasim me kontaktin, arritjen ose drejtësinë shihen si të ndryshme nga një individ tek tjetri. Kjo mund të çojë në konflikte, por edhe në shkëmbim, mësim dhe zgjerim të koncepteve të një personi. Në vitin 1977, Nossrat Peseschkian prezantoi termin "aktual kapacitetet"<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Pozitive Psikoterapia. Në der Buchreihe "Wege der Psikoterapisë“. Reinhardt Verlag München.</ref> Sipas Peseschkian çdo person zotëron dy kapacitete themelore: Kapacitetin për të dashuruar, i shprehur në kapacitetet parësore si nevoja emocionale, dhe aftësinë për të njohur, të zhvilluar me kapacitetet aktuale dytësore, normat shoqërore. Aftësia për të dashuruar gjen shprehjen e saj në kapacitetet kryesore aktuale si durimi, koha dhe besimi. Aftësia për të ditur gjen shprehjen e saj në kapacitetet aktuale dytësore si p.sh përpikëri, pastërti dhe rregull: "Ne i strukturojmë përvojat tona me ndihmën e aftësisë për të di... Ai përmban aftësinë për të mësuar (për të mbledhur përvoja) dhe për të mësuar (për t'u dhënë përvoja të tjerëve).<ref>44. Kirillov, I., Efremova , P., Dobiala, E., & Pleshakov, I. (2023). Kapacitetet primare si parashikues e E perceptuar Stresi, Ankthi, dhe Depresioni në të Pandemi Kriza e COVID-19. Të globale Psikoterapist, 3 (2), 19–29. https://doi.org/10.52982/lkj195</ref> {| class="wikitable" |+ Kapacitetet aktuale |- ! Kapacitetet parësore (Kapacitetet për të dashuruar) !! Kapacitetet dytësore (Kapacitetet për të ditur) |- | Dashuria/Pranimi || Përpikëri |- | Modelimi || Pastërtia |- | Durim || Rregullsia |- | Koha || Bindje/Disiplinë |- | Kontaktoni || Mirësjellje/Përshtatshmëri |- | Seksualiteti/Tehresia || Hapja/Ndershmëria |- | Besim || Besnikëria |- | Besimi || Drejtësia |- | Shpresa || Zell/Arritje |- | Besimi || Kursim |- | Dyshimi || Besueshmëria |- | Siguria || Saktësia |- | Uniteti || Ndërgjegjshmëria |- | '''''Nevojat emocionale dhe kapaciteti për marrëdhënie (të arritura përmes modelimit)''''' || '''''Normat shoqërore dhe formimi i marrëdhënieve (të arritura përmes edukimit)''''' |} Peseschkian zhvilloi "Teorinë analitike diferenciale" (,<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Tribuna Mjekësore.</ref> fq. 25) si një plotësues i psikanalizës së asaj kohe, e cila kishte të bënte kryesisht me fazat psikoseksuale të zhvillimit (për shembull, orale, anale dhe edipale), zhvillimin e autonomisë dhe konfliktet midis id- së dhe superegos. Analiza e diferencimit pyet se cila përmbajtje specifike lind në fazat e mëparshme: durimi i prindërve, zhvillimi i besimit, përvoja e dashurisë në pranim të pakushtëzuar është një parakusht psikologjik zhvillimor për zhvillim të suksesshëm në fazën orale. Këto kapacitete, të njohura si “primare”, nguliten tek fëmija nga sjellja e drejtpërdrejtë e prindërve dhe nëpërmjet modelimit të tyre. Kapacitetet primare si të kesh durim (me veten ose të tjerët), të kesh besim (në vetvete, te të tjerët ose në fati), pasja dhe dhënia e kohës, janë domosdoshmëri themelore për zhvillimin e fëmijës së porsalindur. Fëmija ka nevojë për ngrohtësi, kohë, durim dhe pranim empatik e të pakushtëzuar, në mënyrë që të zhvillojë ekuilibrin e brendshëm të përshtatshëm për moshën.<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Pozitive Psikoterapia. Në der Buchreihe "Wege der Psikoterapisë“. Reinhardt Verlag München</ref> Kapacitetet kryesore aktuale të marrëdhënies me personin e parë referues bëjnë të mundur lidhjen me të veten, për të qenë në paqe me veten, për të perceptuar veten, për të zhvilluar një vetëdije për veten dhe botën dhe së fundi për të trajtuar siç duhet konfliktet e brendshme dhe të jashtme. Kapaciteti parësor i "durimit" është parakusht për kontrollin e duhur të impulsit, kapaciteti "besimi" kërkohet për mbështetjen e brendshme, ngrohtësinë dhe ndjenjën e sigurisë. Sa e rëndësishme është pranimi i pavetëdijshëm dhe i dashur i marrë nga nëna, gjyshja që ka gjithmonë kohë dhe durim, ose figura e brendshme e babait të cilit fëmija mund t'i besonte aq plotësisht sa të lejonte veten të binte në krahët e tij ose t'i besonte atij. diçka që ajo ende nuk i besonte vërtet vetë!<ref>Chykhantsova, O., & Kuprieieva , O. (2021). Mundësitë e Pozitive Psikoterapia në Formimi i Qëndrueshmërisë. Psikoterapisti Global, 1 (2), 22–26. https://doi.org/10.52982/lkj147</ref> Kapacitetet aktuale dytësore si përpikmëria, mirësjellja, çiltërsia, drejtësia ose besnikëria shpesh luajnë një rol si norma shoqërore në zgjidhjen e konflikteve dhe keqkuptimeve. Në mënyrë të ngjashme, "rregulli" është një nga përmbajtjet më të shpeshta të konflikteve midis prindërve dhe fëmijëve në kulturat perëndimore, edhe midis vetë çifteve. "Drejtësia", një kapacitet dytësor dhe përvoja e padrejtësisë duhet të përballen dhe të balancohen përsëri dhe përsëri, duke dashur pranimin, duke marrë kohë për të kuptuar dhe duke qenë të durueshëm. "Bindja" si shprehje e disiplinës është për arsye historike jo shumë e çmuar në Gjermaninë demokratike, por pavarësisht kësaj, ajo përgjithësisht pranohet si një fakt jetësor dhe shihet si konstruktiv në shkolla dhe liria e natyrshme për të bërë vendimet është lënë mënjanë nga nevoja për t'iu bindur rregullave. Megjithatë, ky është një nga faktorët më të shpeshtë të konfliktit në arsim. Në psikoterapi, konfliktet e superegos bien në sy në situata të shënuara nga feja si shkas për ndjenjën e fajit konfliktet.<ref>Remmers, A. (2020). Bazat teorike dhe rrënjët e psikoterapisë pozitive. Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (redaktorët) Pozitive Psikiatria, Psikoterapia dhe Psikologji, (fq. 297-308), Springer, çam (Zvicër).</ref> Vlen të përmendet nga një këndvështrim transkulturor se në kulturat orientale, kapacitetet parësore si dashuria, besimi dhe kontakti vlerësohen më shumë, ndërsa kapacitetet dytësore si rregulli, përpikëria dhe pastërtia janë më të theksuara në kulturat perëndimore. Theksi përcaktohet edhe në fillim fëmijëria, për shembull, kur përcaktohen oraret e ushqyerjes së foshnjës dhe përcaktohen rregulla të qarta për kohën e saktë të vaktit kryesor, si dhe rregulla të tjera të tilla. Këto dallime shpesh çojnë në keqkuptime, por edhe në konflikte dhe gjykime. Pozitive psikoterapi analizat përmbajtjen specifike _ e konfliktet _ si nxitësit për të emocionet dhe fokusohet në këshillim ose terapi në konfliktet ose vlerat e brendshme dhe të jashtme dhe kapacitetet që janë përmbajtja e këtyre konflikteve. Emocionet që çojnë në vuajtje ose simptomat fizike mund të kuptohen më pas si vlera që funksionojnë në një konflikt të koncepteve të kundërta. Në lidhje me këtë, procesi i përqendruar te konflikti përqendrohet më pak në shkaktarët sesa në identifikimin dhe më pas punën përmes konfliktit që i shkaktoi ato.<ref>Remmers, A. (2020). Bazat teorike dhe rrënjët e psikoterapisë pozitive. Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (redaktorët) Pozitive Psikiatria, Psikoterapia dhe Psikologji, (fq. 297-308), Springer, çam (Zvicër).</ref> === Transkulturore qasje === Integrimi i një perspektive transkulturore në psikoterapi nuk ishte vetëm fokusi kryesor i Nossrat Peseschkian që në fillim, por gjithashtu kishte një rëndësi sociopolitike për të. Nossrat Peseschkian thekson rëndësinë e një qasjeje ndërkulturore në psikoterapi pozitive, pasi ajo është një temë e përsëritur gjatë gjithë metodës. Kjo perspektivë ofron njohuri të vlefshme për të kuptuar konfliktet individuale dhe ka implikime të rëndësishme sociale. Çështje të tilla si emigracioni, ndihma për zhvillim, ndërveprimet me individë nga kultura të ndryshme, martesat ndërkulturore, adresimi i paragjykimeve, modele alternative nga prejardhje të ndryshme kulturore dhe sfidat politike që dalin nga situata ndërkulturore të gjitha mund të trajtohen duke përdorur këtë qasje.<ref>Henrichs, C. (2012). Psikodinamike Pozitive Psikoterapia thekson të Ndikimi të Kulturës në të Koha e Globalizimi. Psikologji, 3 (12A), 1148–1152.</ref> Përfshirja e faktorëve kulturorë dhe njohja e natyrës unike të çdo trajtimi e ka zgjeruar zbatueshmërinë e PPT dhe e ka bërë atë një metodë efektive për përdorim në shoqëritë multikulturore.<ref>Peseschkian H. Vdes Anwendung der Pozitive Psikoterapia une jam Trajnim menaxherial. Në: Graf J, ( ed ). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung ( MenaxheriSeminare ). Bonn: Gerhard Mund Verlags GmbH; 2001.</ref> PPT është mësuar dhe praktikuar nga psikoterapistë në mbi 70 vende dhe mund të konsiderohet një qasje ndërkulturore për psikoterapi. Prandaj, parimet e PPT formojnë themelin për përcaktimin dhe ndërtimin e fushës së psikoterapisë transkulturore, e cila është thelbësore për edukimin e psikoterapisë, edukimin e vazhdueshëm dhe njohjen dhe adoptimin e disiplinave të reja psikoterapeutike. Kuptimi i "transkulturës" në PPT mund të kuptohet në dy mënyra: # Së pari, atë referohet te të njohje e të unike karakteristikat e pacientët OBSH ejani nga prejardhje të ndryshme kulturore, e cila njihet edhe si psikoterapi ndërkulturore ose migrante. # Së dyti, ajo përfshin marrjen parasysh të faktorëve kulturorë në çdo marrëdhënie terapeutike për të zgjeruar repertorin e terapistit dhe për të promovuar një sociopolitike ndërgjegjësimi. PPT është një metodë e ndjeshme ndaj kulturës (koncepti i "unitetit në diversitet") që mund t'u përshtatet kulturave dhe situatave të ndryshme të jetës dhe nuk duhet të shihet si një formë e " kolonizimit psikologjik" perëndimor.<ref>Moghaddam FM, Harre R. Por është atë shkenca? Tradicionale dhe alternativë afrohet te studimin e sociale sjellje. Botë Psikologjia. 1995; 1 (4): 47-78.</ref> Nossrat Peseschkian thekson rëndësinë e aspektit social në psikoterapi pozitive, duke sugjeruar se ai mund të zbatohet gjerësisht në marrëdhënie të ndryshme shoqërore, si ato midis grupeve, popujve, kombeve dhe grupeve kulturore. Duke vepruar kështu, mund të krijohet një teori sociale gjithëpërfshirëse, duke u fokusuar në ndërveprimin sfidat, aftësitë njerëzore dhe rrethanat ekonomike.<ref>Badecka, P. (2023). Të Mundësitë OF Transkulturore Pozitive Psikoterapia në Mbështetja e zhvillimit të rritjes post-traumatike (PTG). Psikoterapisti Global, 3 (1), 98-103. https://doi.org/10.52982/lkj187</ref> Psikoterapia transkulturore nuk është thjesht një krahasim midis kulturave të ndryshme, por një koncept gjithëpërfshirës që fokusohet në dimensionet kulturore të sjelljes njerëzore. Ai kërkon të kuptojë se si njerëzit janë të ndryshëm dhe çfarë kanë të përbashkët. PPT përdor shembuj nga kultura të tjera për të ndihmuar pacientët të zgjerojnë repertorin e tyre të sjelljes dhe të relativizojnë perspektivën e tyre. Mjete të tilla si tregimet, tregimet, normat shoqërore dhe Modeli i Balancimit përdoren për të promovuar një perspektivë transkulturore. Në vitin 1979, Nossrat Peseschkian përdori termin "psikoterapi transkulturore" dhe i kushtoi një kapitull në librin e tij "Tregtari dhe Papagalli: Tregime Orientale në Psikoterapi Pozitive". Ai besonte se zgjidhja e problemeve transkulturore do të jetë një nga detyrat kryesore të së ardhmes për shkak të rëndësisë në rritje të vështirësive ndërkulturore në jetën private, punë dhe politikë. Parimi i problemeve transkulturore bëhet parimi i marrëdhënieve midis njerëzve dhe i përballjes me konfliktet e brendshme, duke u bërë përfundimisht objekt i psikoterapisë.<ref>Cesko, E., Sinici, E. (2020). Psikoterapia pozitive në kultura të ndryshme. Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (redaktorët) Pozitive Psikiatria, Psikoterapia dhe Psikologjia, (fq. 201–210), Springer, çam (Zvicër).</ref> === Intervista e parë në psikoterapi pozitive === Peseschkian zhvilloi një gjysmë të strukturuar intervista e parë, e cila është një nga të paktat në fushën e psikoterapisë psikodinamike. Disertacioni i Hamid Peseschkian,<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-sociale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Disertacion Medizinische . Universität Mainz.</ref> e prezantuar në vitin 1988, ishte disertacioni i parë i doktoraturës që trajtonte PPT-në. Intervista e parë në PPT u strukturua fillimisht në këtë disertacion, u prezantua një pyetësor për këtë intervistë të parë dhe u ndërmor një studim psikodinamik i tij. Ky pararendës i intervistës së parë psikodinamike të mëvonshme gjysmë të strukturuar ishte një kontribut i rëndësishëm në psikoterapinë psikodinamike dhe u botua në 1988 së bashku me pyetësorin WIPPF mbi PPT. e parë në psikoterapi është një komponent thelbësor që mund të krahasohet me një ekzaminim mjekësor dhe marrjen e historisë në somatike bar.<ref>Robinson DJ. Të psikiatrike intervistë. 2 botim. Port Huron, MI, SHBA, E shpejte Psychler Press: 2005</ref> Ai shërben për disa qëllime, duke përfshirë diagnostikimin, planifikimin e terapisë, prognozën dhe gjenerimin e hipotezave.<ref>Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psikoterapia: Ein Lehrbuch gëzof Ärzte und Psikolog. Heidelberg: Springer; 2000.</ref> Në PPT, intervista e parë përfshin një qasje diagnostikuese të ngjashme me atë të një historie mjekësore, por gjithashtu merr në konsideratë faktorët e marrëdhënies dhe aleancën terapeutike.<ref>Lambert NJ. Hulumtimi i rezultateve të psikoterapisë: implikime për terapistët integrues dhe eklektikë. Në: Goldfried M, Norcross JC, redaktorët. Manual e psikoterapi integrimin. New York: Basic Books; 1992.</ref> Ai pranon ndikimin e pritshmërive<ref>Lambert NJ. Hulumtimi i rezultateve të psikoterapisë: implikime për terapistët integrues dhe eklektikë. Në: Goldfried M, Norcross JC, redaktorët. Manual e psikoterapi integrimin. New York: Basic Books; 1992.</ref>, duke përfshirë shpresën për terapi efektive (Snyder,<ref>Snyder C. R. Manual e shpresoj: teori, masat & aplikacionet. San Diego: Shtypi Akademik; 2000.</ref> 193–212, Frank<ref>Frank J. D. Bindja dhe shërimi: a krahasuese studim e psikoterapi. 3 ed. Baltimore: Universiteti Hopkins . Shtypni; 1991.</ref>). Për shkak të natyrës së tij gjysmë të strukturuar dhe koncepteve të adaptueshme, mund të jetë aplikohet në kontekste të ndryshme si terapia individuale, terapia e çifteve, terapia familjare, këshillimi dhe stërvitja, dhe është i përshtatshëm për kultura të ndryshme cilësimet. e parë në PPT është një intervistë gjysmë e strukturuar që përfshin pyetje të detyrueshme dhe opsionale. Në varësi të përgjigjeve të dhëna për pyetjet e detyrueshme, terapisti mund të bëjë ose jo pyetjet opsionale. Pyetjet mund të jenë të hapura ose të mbyllura dhe janë krijuar për të mbledhur informacion për qëllime diagnostike, terapeutike, prognostike dhe hipoteza-formulimi (<ref>Peseschkian H. Psiko-sociale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psiko-sociale aspektet e mesit disk hernia ). Doktoraturë mjekësor disertacion. universiteti e Mainz, Fakulteti i Mjekësisë; 1988.</ref> f.31). Intervista mund të përdoret gjatë takimit fillestar ose seancat e hershme si pjesë e fazës paraprake të terapisë, dhe gjithashtu mund të përdoret për qëllime orientimi në seancën e parë, me terapistin që thellohet më shumë në veçanti. zonat gjatë sesioneve pasuese. Intervista e parë është e zbatueshme për një gamë të gjerë mjedisesh, duke përfshirë terapinë me individë, fëmijë, të rinj, çifte dhe familje, si dhe këshillim dhe stërvitje, dhe mund të përshtatet në të ndryshme kulturave.<ref>Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). Intervista e Parë në Psikoterapinë Pozitive. Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (redaktorët) Pozitive Psikiatria, Psikoterapia dhe Psikologji, (fq. 309-330), Springer, çam (Zvicër).</ref> === Modeli i bilancit === Modeli Balance njihet gjerësisht dhe mund të aplikohet në fusha të ndryshme, duke përfshirë terapinë, vetë-ndihmën, dhe terapi familjare. Ai është i krahasueshëm me konceptin e Frojdit për libidon, atë të Adlerit qëllimet e jetës dhe katër funksionet e Jung-ut: perceptimi, raporti, ndjeshmëria dhe intuita. Modeli i Balancit ofron një paraqitje strukturore të personalitetit dhe mundëson identifikimin e fushave në të cilat një individ mund të mungojë. Duke adresuar këto fusha, mund të arrihet një ekuilibër i ri, duke çuar në një sintezë brenda terapi. [[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Modeli i bilancit në psikoterapi pozitive i zhvilluar nga Nossrat Peseschkian]] Modeli i bilancit është bazuar në konceptin se ekzistojnë në thelb katër fusha të jetës në të cilat një qenie njerëzore jeton dhe funksionon, dhe që ndikojnë ndjeshëm në kënaqësinë e përgjithshme të një individi, vetëvlerësimin dhe aftësinë për të përballuar sfidat. Këto fusha shërbejnë si tregues kyç të personalitetit të një individi në momentin aktual dhe përfshijnë atë biologjiko-fizik, racional - intelektual, socio-emocional dhe imagjinativ, aspekte të orientuara nga vlera të jetës së përditshme. Ndërsa të gjithë individët kanë potencialin për secilën nga këto fusha, disa mund të jenë më të spikatur ose të neglizhuar bazuar në variacionet në arsim dhe mjedis.<ref>Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Jeta Bilanci në Pozitive Psikoterapia. Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (redaktorë) Psikiatria pozitive, Psikoterapia dhe Psikologjia, (fq. 91-102), Springer, çam (Zvicër).</ref> Energjitë e jetës, aktivitetet dhe reagimet ndikohen dhe lidhen me këto katër zonat: # Fizike aktivitetet dhe perceptimet, të tilla si duke ngrënë, duke pirë, butësi, seksualiteti, gjumi, relaksimi, sporti, pamja dhe veshje; # Arritjet dhe aftësitë profesionale, të tilla si tregtia, detyrat shtëpiake, kopshtaria, arsimi bazë dhe i avancuar dhe paratë menaxhimi; # Marrëdhëniet dhe kontakt stilet me partnerët, familja, miq, të njohurit dhe të huajt; angazhimet sociale dhe aktivitetet; # E ardhmja planet, fetare/shpirtërore praktikat, qëllimi/kuptimi, meditim, reflektim, vdekja, besimet, idetë dhe zhvillimin e vizion ose imagjinatë-fantazi. Qëllimi i Modelit të Balancit është të rivendosë ekuilibrin midis katër fushave të jetës. Në trajtimin psikoterapeutik, objektivi është të ndihmohet pacienti në identifikimin e burimeve të veta dhe përdorimin e tyre për të të arrijë një ekuilibër dinamik.<ref>Cesco , E. (2023). Katër aspekte të cilësisë së jetës, modeli i ekuilibrit dhe çrregullimet seksuale. Të globale Psikoterapist, 3 (1), 104–114. https://doi.org/10.52982/lkj188</ref> Në mënyrë të veçantë, kjo kërkon prioritizimin e një shpërndarjeje të balancuar të energjisë, me çdo zonë që merr në mënyrë dinamike një proporcion të barabartë (25%) dhe jo një sasi të barabartë kohe. Njëanshmëria e zgjatur mund të çojë në konflikte dhe sëmundje, ndër të tjera negative rezultatet. === Dimensionet e modelit === Vlerësimi i ndikimit të përvojave të fëmijërisë së hershme te një pacient është një detyrë vendimtare dhe e vështirë në psikoterapinë psikodinamike. Në PPT, koncepti i Dimensioneve të Modelit,<ref>Cesco , E. (2023). Katër aspekte të cilësisë së jetës, modeli i ekuilibrit dhe çrregullimet seksuale. Të globale Psikoterapist, 3 (1), 104–114. https://doi.org/10.52982/lkj188</ref> i njohur gjithashtu si "shembuj", "modele për role" ose "forma dashurie", përdoret si një mjet për të përshkruar modelin e koncepteve të familjes që formësojnë përvojën dhe zhvillimin e një individi. Edukimi dhe mjedisi i hershëm ndikojnë në zhvillimin dhe shprehjen unike të kapaciteteve bazë për dashuri dhe dije, siç përshkruhet nga Nossrat Peseschkian. Modeli i bilancit ilustron mjetet e aftësisë për të ditur, ndërsa katër dimensionet e modelit ilustron mjetet e aftësisë për të dashuruar. [[File:Dimensions model.png|thumb|Katër dimensionet model të psikoterapisë pozitive]] Përdorimi i katër dimensioneve të modelit në PPT zgjeron teoritë analitike të vetvetes dhe objektit të Kohut dhe Kernberg duke prezantuar jo vetëm dimensionin "Unë", por edhe dimensionet "Ti", "Ne" dhe "Ne Primar". Dimensioni "Ti" përfaqëson marrëdhënien e prindërve të pacientit ose kujdestarëve të kujdesit parësor ndërmjet secilit tjera, ndërsa dimensioni "Ne" përfshin përvojat e prindërve/kujdestarëve të kujdesit parësor me të tjerët. Dimensioni "Ne Primar", i cili është unike për PPT, përshkruan marrëdhëniet midis kujdestarëve parësor të pacientit si prindërit dhe gjyshërit dhe jetën e tyre filozofisë apo besimeve fetare. Duke përfshirë këto katër marrëdhënie lëndore, PPT zgjerohet në vetë-teoritë e objektit dhe e vendos veten si një qasje dalluese që mund të ndikojë potencialisht në të ardhmen e terapive psikodinamike. # Dimensioni "Unë" është dimensioni model që fokusohet në marrëdhënien e një individi me veten dhe në betejat e tij gjatë gjithë jetës, si vetëvlerësimi, vetëbesimi, vetë-imazhi dhe besimi bazë kundrejt mosbesimit bazë. Këto çështje ndikohen kryesisht nga përvojat e fëmijërisë së individit dhe marrëdhëniet e tyre me prindërit dhe vëllezërit e motrat. Gjatë fëmijërisë, individët mësojnë të krijojnë një marrëdhënie me veten e tyre në bazë të dëshirave dhe nevojave të tyre plotësuar. # Dimensioni "Ti" i referohet marrëdhënies së një individi me të tjerët, veçanërisht me partnerin e tyre romantik. Modeli kryesor për këtë marrëdhënie është shembulli i dhënë nga individi prindërit, veçanërisht në e tyre vet marrëdhënie me secili tjera. Të sjellje dhe ndërveprimet mes prindërve shërbejnë si model për mënyrat e mundshme të sjelljes në një partneritet, duke ndikuar në mënyrën se si individi krijon marrëdhënien e tij me partnerin e tij romantik. # Dimensioni "Ne" ka të bëjë me marrëdhënien e një individi me mjedisin e tij shoqëror dhe ndikohet kryesisht nga marrëdhënia e prindërve me mjedisin e tyre shoqëror. Nëpërmjet socializimit, qëndrimet ndaj sjelljes shoqërore dhe normave të arritjeve janë transferohen nga prindërit te fëmijët e tyre. Këto qëndrime dhe pritshmëri lidhen me lidhjet shoqërore përtej familjes së ngushtë, si marrëdhëniet me të afërmit, kolegët, grupet e referencës sociale, grupet e interesit, bashkatdhetarët dhe njerëzimin në tërësi. Mënyrat në të cilat prindërit ndërveprojnë dhe lundrojnë në këto marrëdhënie shoqërore formojnë kuptimin dhe qasjen e fëmijëve të tyre ndaj sociales sjellje. # Dimensioni "Origjina/Primal-Ne" i referohet marrëdhënies së një individi me origjinën ose bashkësinë e tij parësore, e cila ndikohet kryesisht nga qëndrimi i prindërve të tyre ndaj kuptimit, qëllimit, spiritualitetit/fesë dhe botëkuptimit. Ky dimension nuk bazohet vetëm në anëtarësimin formal në një komunitet fetar, por është thelbësor për çështjen e kuptimit që lind më vonë në jetë. Edhe nëse një individ refuzon fenë, marrëdhënia e tyre me origjinën ose bashkësinë e tij parësore mbetet e rëndësishme si bazë për sistemet e tjera të orientimit që pritet të japin kuptim dhe qëllimi. === Modeli i konfliktit === Modeli i Konfliktit psikodinamik i Peseschkian (referojuni figurës) nxjerr në pah diferencimin e përmbajtjes, që është pika qendrore e mosmarrëveshjes, dhe vlerësimin e tij të brendshëm. Modeli bën dallimin midis konfliktit aktual që lind në një situatë të rëndë, konfliktit themelor paraekzistues dhe konfliktit të brendshëm të pavetëdijshëm që shkakton simptoma fizike dhe/ose mendore. Termi "konflikt" (nga latinishtja confligere, që do të thotë të përplasesh ose të luftosh) i referohet papajtueshmërisë së dukshme të vlerave dhe koncepteve të brendshme dhe të jashtme ose një ambivalencë e brendshme. Emocionet, gjendjet afektive dhe reagimet fizike mund të kuptohen si tregues sinjalizues të një konflikti të brendshëm vlerash dhe shpërndarjes së kapaciteteve aktuale. Prandaj, në PPT shtrohet pyetja për përmbajtjen: çfarë e shkakton ose e shkakton këtë emocion?<ref>Goncharov, M. (2020). Modeli i konfliktit i Psikoterapisë Pozitive. Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (redaktorët) Pozitive Psikiatria, Psikoterapia dhe Psikologjia, (fq. 331-348), Springer, çam (Zvicër).</ref> [[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Koncepti i tre konflikteve kryesore në PPT]] Koncepti i Peseschkian për "mikrotraumën" i referohet akumulimit të lëndimeve psikike të vogla, të përsëritura që shkaktojnë mikrostres. ose "të parëndësishme, ose gjëra të vogla"(<ref>Peseschkian N. Pozitive Psikoterapia. Teoria dhe praktikë e a i ri metodë. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. ( e para gjermane botim në 1977)</ref> ). fq. 80), dhe mund të shkaktojë konflikte të brendshme. Këto mikrotrauma janë të ndryshme nga ngjarjet kryesore të jetës ose makrotraumat. Ato konsiderohen si përmbajtje konflikti dhe lidhen me kapacitetet aktuale që zotërojnë individët, të cilat u mundësojnë atyre të krijojnë marrëdhënie por mund të bëhen edhe burim konflikti. Në një konflikt aktual, kur mekanizmat e përballimit janë të mbingarkuar, një Mund të lindë një konflikt bazë i vjetër i pavetëdijshëm, duke vendosur nevojat primare emocionale si besimi, shpresa ose butësia me kapacitetet dytësore ose normat shoqërore si rregulli, përpikëria, drejtësia ose çiltërsia. Kur kompromisi i mëparshëm që ka funksionuar për zgjidhjen e konfliktit bazë nuk është më efektiv, lind një konflikt i brendshëm, duke çuar në simptoma që shihen si përpjekje për zgjidhje. Këto reagime konflikti mund të përfaqësohen duke përdorur Modelin e Balancit, edhe pse nuk mund të sjellin zgjidhje, ato ende kanë një ndikimi. Kur disa aftësi, morale, ide ose parime përdoren vazhdimisht pa u përshtatur me rrethanat aktuale, kjo mund të çojë në çrregullime. Nëse konceptet familjare ose kompromiset e bëra në të kaluarën vazhdojnë të përsëriten, mund të lindë një konflikt i brendshëm i pavetëdijshëm, i cili mund të shkaktojë shqetësime psikologjike, psikosomatike ose fizike. Këto simptoma shërbejnë si një mënyrë që pacienti të shprehë diçka në mënyrë të pandërgjegjshme dhe të ketë një rëndësi të veçantë për të gjithë. Qëllimi i PPT është të forcojë zonat e neglizhuara dhe kapacitetet e pazhvilluara brenda marrëdhënieve terapeutike dhe jetës së përditshme, duke i lejuar pacientët të zgjidhin në mënyrë efektive konfliktet dhe të arrijnë ekuilibrin e brendshëm dhe të jashtëm. === Qasje narrative duke përdorur tregime dhe mençuri === Një teknikë e veçantë e përdorur në PPT është përdorimi terapeutik i përrallave, tregimeve dhe fjalëve të urta, i cili u prezantua për herë të parë nga Nossrat Peseschkian. në veprën e tij Tregimet orientale si mjete në psikoterapi – Tregtari dhe Papagalli në 1979. Ndërsa hipnoterapia ( Milton Erickson ) kishte përdorur këtë qasje, nuk ishte e zakonshme në terapinë psikodinamike deri në punën e Peseschkian. Ndryshe nga Carl Gustav Jung, i cili u përqendrua në përralla, metoda Peseschkian përdor një gamë më të gjerë të terapisë narrative dhe mjeteve të shoqërimit. “Duke përdorur histori dhe shëmbëlltyra nga lindja dhe kulturat e tjera, bëhet një përpjekje për të njohur dhe çuar më tej potencial për vetëndihmë. Duke iu referuar kuptimit simbolik të fjalëve të urta dhe fjalëve të vjetra të urtësisë të nxjerra nga shumë kultura, personi të cilit i thuhen në psikoterapi drejtohet drejt një këndvështrimi më pozitiv për veten” (<ref>Bategay R. Në: Jork K, Peseschkian N, redaktorët. Salutogenese und Pozitive Psikoterapia. Bern: Huber; 2006.</ref>). fq. 92). Efekti terapeutik i synuar i befasisë që rezulton nga përdorimi i tregimeve lindore, të cilat fillimisht mund të duken të panjohura në kulturën evropiane, është vërtetuar efektiv jo vetëm në kulturat e tjera (<ref>Peseschkian, N. Pozitive psikoterapi e çdo ditë jeta: A praktike udhërrëfyes. Bloomington, SHBA: AutoHouse ; 2016. ( e para gjermane botim në 1974)</ref>). fq. 24–34). Tregimet shërbejnë për funksione të shumta në terapi, duke përfshirë krijimin e normave për vetë-krahasim dhe vënien në dyshim të normave të vendosura për t'i parë ato si relative. Në fazën e parë të terapisë, këto histori mund të çojnë në një ndryshim në perspektivë, e cila përdoret më pas në fazat vijuese. Tregime të tilla mund të lehtësojnë gjithashtu çlirimin e emocioneve dhe mendimeve, shpesh duke luajtur një rol kritik në terapi. Tregimi i tregimeve në terapi shërben si një pasqyrë që lejon lexuesit ose dëgjuesit të identifikohen me personazhet dhe përvojat e tyre, duke reflektuar mbi nevojat dhe situatat e tyre. Duke paraqitur zgjidhje, historitë mund të veprojnë si modele që pacientët mund t'i krahasojnë me të tyret qasjen e vet, duke çuar në interpretime më të gjera dhe potencial për ndryshim. Për më tepër, tregimi është veçanërisht efektiv për të ndihmuar pacientët që janë rezistent ndaj ndryshimit dhe që i përmbahen ideve të vjetra dhe të vjetruara.<ref>Litvinenko, O., Zlatova , L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Duke përdorur tregime, anekdota dhe humori në Psikoterapinë Pozitive. Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Psikiatria Pozitive, Psikoterapi dhe Psikologjia, (fq. 349–358), Springer, Cham (Zvicër).</ref><ref>Remmers, A. (2022). Si funksionojnë tregimet tradicionale në procesin e zgjidhjes së pavetëdijes, Ndërpersonale dhe Kulturore Konflikti? A Kontributi në rrëfim Etika. Psikoterapisti Global, 2 (2), 77–85. https://doi.org/10.52982/lkj175</ref> === Koncepte me pesë hapa === Konceptet me pesë hapa të përdorura në terapinë individuale dhe familjare, të ngjashme me pesë gishtat e secilës dorë, i ngjajnë shumë procesit natyror të vëzhguar në psikoterapi grupore të përshkruar nga Raymond Battegay, psikodramë përshkruar nga Moreno, dhe me tutje arsimimi e njerëzit si përshkruar nga Alfredi Adleri. Çfarë vendos Peseschkian's qasje<ref>Peseschkian N. Pozitive Psikoterapia. Teoria dhe praktikë e a i ri metodë. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. ( e para gjermane botim në 1977)</ref> përveç aplikimit sistematik të këtij modeli procesi në psikoterapi. Procedura me pesë hapa shërben si një udhërrëfyes si për terapistin ashtu edhe për klientin për të gjetur mjetet më efektive të vetëndihmës. Hulumtimet në terapi kanë treguar se sa më mirë t'i trajtojmë situatat sfiduese të terapisë dhe të reflektojmë mbi marrëdhënien terapeutike, aq më i suksesshëm ka të ngjarë të jetë rezultati i terapisë. të jetë. Tre fazat e ndërveprimit në terapi (lidhja, diferencimi, shkëputja) përfshijnë një proces komunikimi 5-fazor, i cili përdoret si brenda seancave individuale ashtu edhe gjatë gjithë kursit të terapisë.<ref>Eryilmaz , A. (2023). Të Metoda e Zgjidhja Aktual Konflikti në Pesë Fazat dhe me Pesë aftësi të bazuara në psikoterapinë pozitive: Metoda Trust-PHAL. Psikoterapisti Global, 3 (1), 15–24. https://doi.org/10.52982/lkj177</ref> # Të së pari hap është pranimi, vrojtim, dhe distancimi, e cila përfshin a ndërrim në perspektivë. # Të e dyta hap përfshin duke marrë inventari, duke diferencuar të përmbajtjen dhe sfond e konflikti dhe i pacientit pikat e forta. # Të e treta hap është inkurajimi i situatës, ku vetëndihmë dhe burimet janë zhvilluar. # Të e katërta hap përfshin duke punuar përmes të konflikti përmes verbalizimi. # Të e pesta dhe përfundimtar hap, thirrur duke u zgjeruar e të qëllimet, përfshin duke reflektuar në, duke përmbledhur, dhe duke testuar i ri konceptet, strategjitë, dhe perspektivat me a të orientuar drejt së ardhmes fokusi. Kjo qasje e strukturuar e komunikimit është unike për metodën Peseschkian dhe kontribuon në rezultatet e suksesshme të terapisë. Ky proces terapeutik përqendrohet në të ardhmen dhe ndryshimin, dhe përfshin përdorimin e koncepteve nga e kaluara që janë efektive për të tashmen. Për më tepër, konceptet nga disiplinat e tjera të psikoterapisë përdoren kur është e përshtatshme (aspekti integrues). Pacienti dhe mjedisi i tij në mënyrë aktive marrin pjesë në kuptimin e procesit të sëmundjes (vetëndihma). 5 fazat në PPT shërbejnë si një strukturë komunikimi brenda një seance terapie ose gjatë gjithë procesit terapeutik, të cilit përndryshe do t'i mungonte drejtimi.<ref>Remmers, A. (2023). Transferimi dhe Kundërtransferimi. Të globale Psikoterapist, 3 (1), 75-79. https://doi.org/10.52982/lkj183</ref> Nëpërmjet përdorimit të të kuptuarit të duhur, pyetjeve kryesore, tregimeve, nxitësve të shoqërimit dhe rishikimit të temave të mëparshme, terapisti lehtëson rrëfimin dhe reflektimin e pacientit. Procesi i jep si terapistit ashtu edhe pacientit një pikënisje dhe një ndjenjë sigurie, duke e përgatitur pacientin të punojë përmes konflikteve dhe të përfshihet në vetëndihmë, veçanërisht pasi terapia ka përfundoi. == Aplikacion == === Fushat e aplikimit të PPT === Metoda e psikoterapisë pozitive, e cila fillimisht u zhvillua për psikoterapi, është zgjeruar përtej aplikimit të saj tradicional dhe është aplikuar në fusha të ndryshme si këshillimi, pedagogjia dhe puna sociale. Në Gjermani PPT përdoret në këshillim që nga viti 1992, ndërsa në Bullgari përdoret në pedagogji që nga i njëjti vit. Në Kinë, ajo është përdorur për të trajnuar punonjësit socialë për çrregullimet e shëndetit mendor, përballimin me familjet dhe parandalimin e djegies që nga viti 2014. PPT është përdorur gjithashtu si bazë për programe trajnimi të specializuara në terapinë e fëmijëve dhe të rinjve në Bullgari që nga viti 2006 dhe më vonë. në Ukrainë dhe Rusi. Profesionistë nga vende të ndryshme si Gjermania, Bullgaria, Qiproja, Turqia, Kosova, Kina, Bolivia dhe Ukraina janë specializuar në terapinë dhe këshillimin pozitiv familjar të bazuar në PPT. Si rezultat, PPT është bërë një mjet për ndarjen e kompetencave dhe përvojave psikoterapeutike në fusha të ndryshme profesionale dhe kulturore.<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Pozitive Psikoterapia dhe tjera psikoterapeutike metodat. Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Redaktorët) Psikiatria Pozitive, Psikoterapia dhe Psikologji, (fq. 401-408), Springer, çam (Zvicër).</ref> Projektuar fillimisht si një trajtim themelor pozitiv psikosomatik për shëndetin mendor, mjekësinë psikosomatike,<ref>Kirillov, I. (2023). Vlerësimi Kriteret për Psikosomatike Praktikoni. Të Psikoterapisti Global, 3 (2), 57–69. https://doi.org/10.52982/lkj199</ref> parandalimi dhe psikoterapia, Psikoterapia Pozitive është përdorur nga mjekë të shumtë në Gjermani. Qasja është zbatuar në një sërë spitalesh, si dhe në Programi i trajnimit i aprovuar nga shteti i Akademisë së Psikoterapisë Wiesbaden për terapi psikodinamike në Gjermani. === Jashtë psikoterapisë === Psikoterapia pozitive ka gjetur aplikim në një gamë të gjerë mjedisesh, duke përfshirë arsimin dhe shkollat,<ref>Remmers A. Një model i integruar për salutogjenezën dhe parandalimin në edukim, organizim , terapi, vetë-ndihmë dhe konsultim familjar, bazuar në psikoterapi familjare pozitive [Projekte dhe përvoja të realizuara në Bullgari 1992-1994]. 1995.</ref> psikologjia e fesë,<ref>Përballoni TA. Teoria e Psikoterapisë Pozitive për aftësia për të njohur si shpjegim të përmbajtjes së pavetëdijshme. J Relig Shëndeti. 2007; 48 (1): 79-89.</ref><ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psikoterapii (Bazat e psikoterapisë pozitive). Archangelsk: Publikimet e të Mjekësor Shkolla; 1993. [në rusisht].</ref><ref>Syros S. Psikoterapi pozitive dhe ndërkulturore . Nossrat Peseschkian - jeta dhe vepra e tij. Në: Leeming DA, redaktor. Enciklopedi e psikologjisë dhe Feja. 2 ed. I ri York: Springer; 2014.</ref> trajnime për mësues,<ref>Remmers A. Një model i integruar për salutogjenezën dhe parandalimin në edukim, organizim , terapi, vetë-ndihmë dhe konsultim familjar, bazuar në psikoterapi familjare pozitive [Projekte dhe përvoja të realizuara në Bullgari 1992-1994]. 1995.</ref><ref>Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stresi. 2 ed. Shtutgart: TRIAS; 2009</ref> menaxhimi i kohës,<ref>Seiwert L. Bilanci juaj jeta. Vdes Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.</ref> kontekste të ndryshme këshillimi, trajnime menaxheriale,<ref>Peseschkian H. Vdes Anwendung der Pozitive Psikoterapia une jam Trajnim menaxherial. Në: Graf J, ( ed ). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung ( MenaxheriSeminare ). Bonn: Gerhard Mund Verlags GmbH; 2001.</ref> seminare për përgatitjen e partneritetit ose martesës, rekrutimi, trajnime për juristë dhe ndërmjetësues; të armatosur forcat, shoqëria, oficerët, dhe politikanët;<ref>Peev И. [ Peev , unë .]. Позитивната психотерапия во модерната армия и общество. Në të vërtetë издателство , София (Psikoterapia pozitive në ushtri dhe shoqëri). Sofia: Voenno Izdatelstvo ; 2002. [në bullgare]</ref> trajnime ndërkulturore, naturopati dhe terapi me porosi (e njohur edhe si mjekësi mendje-trup<ref>Boessmann U, Peseschkian N. Pozitive Ordnungsterapi. Shtutgart: Hipokrati ; 1995.</ref>), parandalimi i djegies,<ref>Hübner G. Digjem. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.</ref> dhe mbikëqyrje.<ref>Kirillov IO Mbikëqyrje në psikoterapi pozitive (Disertacion i pabotuar i doktoraturës). Shën Petersburg: Bekhterev Federale neuropsikiatrike Hulumtimi Instituti; 2002. [Në rusisht].</ref> Për më tepër, PPT përdoret në stërvitje,<ref>Kravchenko, Y. (2020). Psikoterapia pozitive në stërvitjen organizative dhe lidershipi. Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Redaktorët) Psikiatria Pozitive, Psikoterapia dhe Psikologji, (fq. 253-276), Springer, çam (Zvicër).</ref> këshillim familjar,<ref>Sinici, E. (2020). Terapia pozitive familjare dhe martesore. Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (redaktorët) Pozitive Psikiatria, Psikoterapia dhe Psikologji, (fq. 218–228), Springer, çam (Zvicër).</ref> dhe këshillim të përgjithshëm. == Mjekimi == === Praktikoni === Psikoterapia pozitive përdoret për trajtimin e kushteve të ndryshme të shëndetit mendor, duke përfshirë humorin (afektiv) çrregullime, çrregullime neurotike, çrregullime të lidhura me stresin, çrregullime somatoforme dhe sindroma të caktuara të sjelljes të klasifikuara në ICD -10 (kapitujt F3-5). Ajo ka treguar gjithashtu premtime në trajtimin e çrregullimeve të personalitetit në një farë mase (kapitulli F6). PPT është integruar me sukses me terapinë tradicionale individuale dhe është gjetur e dobishme në çift, familje,<ref>Peseschkian N. Pozitive familjare terapi. Të familjare si terapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. ( e para gjermane botim në 1980, të fundit anglisht botim në 2016 nga Shtëpia e Autorit MB)</ref> dhe cilësimet e terapisë në grup. Për më tepër, PPT është aplikuar në fushën e psikiatrisë, duke demonstruar efektivitetin e saj kur punoni me pacientë (pas)psikotikë dhe në mjedise grupore brenda spitaleve psikiatrike, ku përdorimi i tregimeve dhe anekdotave është dëshmuar të jetë veçanërisht. me ndikim. === Vetëndihma === Librat e Peseschkian janë të destinuara posaçërisht për joekspertët që kërkojnë vetëndihmë. Veprat e tij, si "Psikoterapia e jetës së përditshme" (1977 gjermanisht, 1986 anglisht), janë krijuar për të ndihmuar individët në trajtimin e keqkuptimeve. Në mënyrë të ngjashme, In Search of Meaning (1983 gjermanisht dhe 1985 anglisht) ofron udhëzime për lundrimin e krizave të jetës. Për më tepër, libra si Nëse dëshironi diçka që nuk e keni pasur kurrë, atëherë bëni diçka që nuk e keni bërë kurrë (2011) përqendrohuni në zgjidhjen e konflikteve ndërpersonale. Për më tepër, individët mund të ndjekin kurse të specializuara për t'u bërë këshilltarë të certifikuar në Psikoterapi Pozitive, duke u mundësuar atyre të lehtësojnë moderimin e konfliktit dhe të promovojnë vetë-ndihmën gjatë sfidave. situatave. == Trajnimet == === Trajnime PPT === Programi kryesor i trajnimit pasuniversitar i WAPP është i ndarë në tre pjesë. Këto pjesë janë projektuar në një rend sekuencial, dmth, ato duhet të plotësohen me radhë duke filluar nga niveli më i ulët.<ref>https://www.positum.org/wp-content/uploads/2022/06/WAPP-Training-Standards-and-{{Lidhje e vdekur}} Kurrikula_-nga-qershor-2022.pdf</ref> * Konsulenti Bazë i Psikoterapisë Pozitive (200 orë – duke përfshirë teorinë dhe vetë-zbulimin). * Psikoterapist pozitiv i certifikuar kandidat (710 orë – duke përfshirë teorinë, mbikëqyrjen dhe zbulimin e vetvetes). * Psikoterapist pozitiv i certifikuar evropian (1400 orë – duke përfshirë teorinë, praktikën, mbikëqyrjen dhe zbulimin e vetvetes). Kurset ndahen në module nga 3 ose 4 ditë secila, të shpërndara në disa muaj në varësi të llojit të kursit. Trajnimi i Psikoterapisë Pozitive dhe Transkulturore përbëhet nga tre përmbajtje pjesë: * Teoria. Mësimi i të gjitha koncepteve dhe mjeteve bazë të Psikoterapisë Pozitive dhe Transkulturore. * Vetë-zbulim/vetë-përvojë. Kryesisht, vetë-përvoja arsimore duhet të ndihmojë studentë (kandidatë, rezidentë, kursantë) në zhvillimin e një identiteti psikodinamik psikoterapeutik. Duhet të forcohet dhe zhvillohet vetë-reflektimi i nxënësit. Ata duhet të ndeshen me konfliktin e tyre qendror të brendshëm dhe strukturën e tyre të personalitetit. Ata duhet përjetojnë vetë se si funksionon psikoterapia dhe sa sfiduese mund të jetë ajo. Përvoja personale e të pandërgjegjshmes është aspekti qendror i vetë-zbulimit psikodinamik. Edhe vetë-zbulimi arsimor merret me çështje personale, nuk është terapi personale. Studenti nuk është një pacient, por një koleg i ardhshëm dhe një psikoterapist i ardhshëm. Nëse gjatë vetë-zbulimit arsimor studenti dhe/ose trajneri i tij zbulojnë se ka shumë çështje personale të pazgjidhura, atëherë studenti duhet të kalojë në terapi personale. Kjo do të thotë më tej se një terapi personale nuk mund të llogaritet si një vetë-përvojë edukative.<ref>https://www.positum.org/wp-content/uploads/2021/04/guidelines_self-{{Lidhje e vdekur}} zbulim_24.01.2021.pdf</ref> * Mbikëqyrja është një komponent thelbësor i Psikoterapisë Pozitive, duke përfshirë formatin individual dhe grupor. Në PPT, mbikëqyrja shkon përtej thjesht të kuptuarit të situatës terapeutike dhe synon të zhvillojë aftësitë dhe aftësitë e të mbikëqyrurit bazuar në nevojat e tyre dhe të pacientëve të tyre. Mbikëqyrja në grup është e zakonshme në PPT, pasi procesi i strukturuar i jep vetes përfitime praktike dhe një efekt didaktik. Formati më i shpeshtë përfshin fokusimin në një rast gjatë një seance me një të mbikëqyrur, ku pjesa tjetër e grupit vepron si pjesëmarrës, duke përfshirë mbikëqyrësin. Kjo qasje lejon që mbikëqyrës te angazhohen të tjera pjesëmarrësit si bashkë-mbikëqyrësit, pasuruese të këndvështrimi i të mbikëqyrurit për rastin me këndvështrime shtesë dhe këndvështrime të ndryshme nga i gjithë grupi.<ref>Ciesielski, R. (2023). Modeli Integrues i Mbikëqyrjes Reflektive të Ekipit në Psikoterapinë Pozitive. Të globale Psikoterapist, 3 (1), 80–86. https://doi.org/10.52982/lkj184</ref><ref>Frolov , P. (2020). Mbikëqyrja në Pozitive Psikoterapia. Në: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (redaktorët) Pozitive Psikiatria, Psikoterapia dhe Psikologji, (fq. 359–370), Springer, çam (Zvicër).</ref> === Certifikimi PPT === Pas përfundimit me sukses të çdo kursi PPT, pjesëmarrësi merr një certifikatë të lëshuar nga Shoqata Botërore për Psikoterapi Pozitive dhe Transkulturore (WAPP), e nënshkruar nga trajneri kryesor i kursit dhe Presidenti i Shoqatës. WAPP certifikon trajnerët e Psikoterapisë Pozitive. Vetëm trajnerët që janë trajnerë të akredituar të WAPP lejohen të nënshkruajnë dhe të shpërndajnë certifikatat zyrtare WAPP.<ref>https://www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-{{Lidhje e vdekur}} Organizatorët.pdf</ref> === Standardet e trajnimit === WAPP ka zhvilluar standarde universale të trajnimit<ref>https://www.positum.org/wp-content/uploads/2022/06/WAPP-Training-Standards-and-{{Lidhje e vdekur}} Kurrikula_-nga-qershor-2022.pdf</ref> për trajnimet pasuniversitare në Psikoterapi Pozitive. Këto standarde janë të detyrueshme për të gjithë. Standardet mund të ndryshojnë në disa vende. Por standardet e përcaktuara nga WAPP janë kërkesat minimale, të cilat duhet të jenë plotësuar. === Edukimi i trajnerit === WAPP trajnon dhe certifikon trajnerë për kurset bazë dhe master; (<ref>https://www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-{{Lidhje e vdekur}} Organizatorët.pdf</ref> fq. 26): * Trajner i kursit bazë për psikoterapi pozitive * Trajner i kursit master për psikoterapi pozitive Psikoterapistët pozitivë të certifikuar të cilët dëshirojnë të bëhen vetë trajnerë për PPT mund të marrin pjesë në një program trajnimi për trajnerë duke përfshirë një provim dhe shoqërimin e një kursi të plotë si kandidat-trajner. === Mbledhje ndërkombëtare dhe projekte trajnimi === Shoqata Botërore për Psikoterapi Pozitive organizon mbledhje të rregullta kombëtare dhe ndërkombëtare, p.sh. konferenca, seminare trajnerësh dhe kongrese botërore.<ref>"Kongresi Boteror" (https://www.positum.org/world-congress/) .</ref> Që nga viti 2000, janë mbajtur Seminare Trajnuese Ndërkombëtare vjetore dhe që nga viti 1997 shtatë Kongrese Botërore. === Zhvillimi dhe rrjeti ndërkombëtar === Theksi kryesor i psikoterapisë pozitive gjatë 40 viteve të fundit ka qenë trajtimi, trajnimi dhe publikimi. Në vitin 1979, Instituti i Trajnimit Pasuniversitar në Wiesbaden për Psikoterapinë dhe Terapinë Familjare u krijua si një trajnim pasuniversitar për mjekët në Wiesbaden, Gjermani. Në vitin 1999, Wiesbaden Akademia për Psikoterapi (WIAP),<ref>"Wiesbadener Akademia gëzof Psikoterapia (WIAP)" (http://www.wiap.de) (në gjermanisht).</ref> u krijua një akademi psikoterapie pasuniversitare e licencuar nga shteti me një klinikë të madhe ambulatore për trajnimin e psikologëve dhe shkencëtarëve të edukimit. Zyra qendrore ndërkombëtare është e vendosur në Wiesbaden, Gjermani. Psikoterapia pozitive përfaqësohet ndërkombëtarisht nga Shoqata Botërore e Psikoterapisë Pozitive dhe Transkulturore (WAPP).<ref>"Psikoterapia pozitive" (http://www.positum.org) .</ref> Bordi i saj drejtues ndërkombëtar i drejtorëve zgjidhet çdo dy vjet. Ka shoqata kombëtare dhe rajonale në rreth dhjetë vende. PPT dhe terapistët e saj janë angazhuar në zhvillimin ndërkombëtar të psikoterapisë dhe janë anëtarë aktivë të shoqatave ndërkombëtare dhe kontinentale.<ref>(http://www.europsyche.org/contents/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307042204/http://europsyche.org/content |date=7 mars 2016 }} 968-) Arkivuar (https://web.archive.org/web/20160307042204/ http://europsyche.org/content {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307042204/http://europsyche.org/content |date=7 mars 2016 }} s/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1968-) 2016-03-07 në Makina e kthimit Shoqata Evropiane e psikoterapi .</ref> == Hulumtimi == === Përparimet dhe aplikimet e kërkimit === Publikimet e para në fushën e PPT-së datojnë në vitin 1974. Që atëherë, kjo metodë është paraqitur në libra të shumtë, punime shkencore dhe botime të tjera. PPT përmbush katër parimet e postuara nga Grawe<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psikoterapia une jam Wandel: Von der Rrëfimi zur Profesioni. Göttingen: Hogrefe Verlag gëzof Psikologji ; 1994.</ref> për efektivitetin e psikoterapisë: * aktivizimi i burimeve, * aktualizimi, * menaxhimi i problemeve, * sqarimi terapeutik. Një studim mbi efektivitetin dhe sigurimin e cilësisë së Psikoterapisë Pozitive u krye ndërmjet viteve 1994 dhe 1997 nga 32 anëtarë të Shoqatës Gjermane për Psikoterapinë Pozitive nën drejtimin e Nossrat Peseschkian, Karin Tritt dhe Birgit Werner. Studimi kishte për qëllim të vërtetonte pretendimin se PPT është një formë klasike, integruese e terapisë(<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Psikoterapia Pozitive. Bern, Shtutgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>). fq. 9) bazuar në Grawe's model. Ajo u zhvillua nën kushtet e kontrolluara dhe ishte i pari i këtij lloji<ref>Tritt J, Loew TH, Meyer M, Werner B, Peseschkian N. Pozitive psikoterapi: efektiviteti i një ndërdisiplinore qasje. euro J Psikiatria. 1999; 13 (4): 231-41.</ref> dhe rezultatet tregojnë se metoda afatshkurtër PPT është efektive. I efektivitetit gjatësor i kryer nga Shoqata Gjermane për Psikoterapinë Pozitive ekzaminoi efikasitetin e PPT në praktikën e përditshme klinike. Gjithsej 402 pacientë me çrregullime të ndryshme të shëndetit mendor u trajtuan nga 22 terapistë të trajnuar në PPT, duke përfshirë mjekë, psikologë dhe mësues. Pacientët u krahasuan me një grup kontrolli prej 771 individësh në listën e pritjes për terapi për shkak të sëmundjet somatike. Përqindjet përfaqësojnë përqindjen e pacientëve me lloje të ndryshme çrregullimesh: 23.6% kishin çrregullime depresive, 19.8% kishin çrregullime ankthi dhe paniku, 21.2% kishin çrregullime somatoforme, 20.5% kishin çrregullime të përshtatjes, 8.2% kishin çrregullime të personalitetit, 3.4% kishin varësi, dhe 3.4% u diagnostikuan rishtazi me çrregullime somatike. Studimi përdori një bateri testesh psikometrike, duke përfshirë SCL-90R, VEV, Gießen -Test, WIPPF, IPC, IIP-D, GAS dhe BIKEB, për të matur efektivitetin e PPT. Studimi përfshiu gjithashtu një marrje në pyetje retrospektive të pacientëve pas përfundimit të PPT në intervale nga 3 muaj deri në 5 vjet në tre grupe me 84, 91 dhe 46 pacientë. Studimi gjeti rezultate pozitive për sa i përket efektivitetit të PPT në trajtimin e çrregullimeve të ndryshme të shëndetit mendor. Kjo do të thotë se efektet pozitive të PPT mbahen edhe pasi të ketë kaluar një kohë e konsiderueshme nga përfundimi i terapisë. Studimi zbuloi gjithashtu se pacientët e trajtuar me PPT raportuan një përmirësim të konsiderueshëm në cilësinë e jetës së tyre, siç matet nga Testi Gießen (p ≤ 0,005), dhe në marrëdhëniet e tyre ndërpersonale, të matur nga Lista e Kontrollit Ndërpersonal(IPC) dhe Inventari i Problemeve Ndërpersonale(IIP-D) (p ≤ 0,005). Përveç kësaj, pacientët trajtohen me PPT treguan një rritje të ndjeshme në aftësinë e tyre përballuese, e matur nga Shkalla e Kapacitetit të Përballimit(BIKEB) (p ≤ 0,005). Në përgjithësi, studimi tregoi se PPT është një formë efektive e terapisë për një sërë çrregullimesh të shëndetit mendor dhe se efektet e saj pozitive mund të mbahen me kalimin e kohës (p ≥ 0.05; VEV: F = 1179; SCL-90-R: F = 2473)<ref>Tritt J, Loew TH, Meyer M, Werner B, Peseschkian N. Pozitive psikoterapi: efektiviteti i një ndërdisiplinore qasje. euro J Psikiatria. 1999; 13 (4): 231-41.</ref> Gjatë diskutimit, studiuesit hulumtuan dilemën e zgjedhjes midis një dizajni eksperimental që i jep përparësi vlefshmërisë së brendshme kundrejt atij të kryer në kushte të kontrolluara për të arritur vlefshmëri të lartë të jashtme. Ata pranuan mungesën e pafat të studimeve të efektivitetit dhe theksuan se dizajni eksperimental i përdorur në këtë studim mund të shihet si një forcë e rëndësishme.<ref>Tritt J, Loew TH, Meyer M, Werner B, Peseschkian N. Pozitive psikoterapi: efektiviteti i një ndërdisiplinore qasje. euro J Psikiatria. 1999; 13 (4): 231-41.</ref> Studimi i sigurimit të cilësisë me ndihmën e kompjuterit mbi Psikoterapinë Pozitive (PPT) mori Richard Merten Çmimi<ref>{{Cite web|url=https://www.richard-merten-preis.de/|title=Kopje e arkivuar|access-date=6 mars 2024|archive-date=8 nëntor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108020224/https://www.richard-merten-preis.de/|url-status=dead}}</ref> në vitin 1997, i cili është një nga çmimet më prestigjioze në sektorin e shëndetësisë në Evropë. Çmimi është dhënë nga administratorët që nga viti 1992 me qëllim të njohjes së punës së jashtëzakonshme që kontribuon në përmirësimin e trajtimit mjekësor, farmaceutik ose infermieror dhe përfaqëson një përparim të rëndësishëm në përparimin mjekësor, social, sociopolitik ose ekonomik brenda industrisë së kujdesit shëndetësor. === Punimet akademike === Zbatueshmëria e gjerë dhe përshtatshmëria kulturore e PPT-së i atribuohet kolegëve të shumtë të cilët janë të motivuar dhe mbështetur për të kryer kërkime shkencore. Për më tepër, shumë praktikues që janë ekspozuar ndaj PPT-së e shohin interesin e tyre për të botuar të rindezur pasi nuk janë më të detyruar nga kufizimet dhe kërkesat e një shkolle të caktuar. Ekzistojnë dëshmi se rreth 5 disertacione postdoktorale dhe afro njëzet disertacione doktorature janë botuar në PPT, kryesisht nga Gjermania, Rusia, Bullgaria dhe Ukraina. Për më tepër, rreth 50 teza bachelor dhe master janë shkruar për këtë temë.<ref>"Librari | Publikimet në Pozitive Psikoterapi" (https://www.positum.org/positive-psychot herapy -publikime/) .</ref> Shumica e kërkimeve mbi PPT janë përqendruar në aplikimet e saj në fushat psikosomatike, mjekësore, psikiatrike, psikologjike dhe pedagogjike. Ky fokus ofron një paraqitje të shkurtër në fushat e mundshme të kërkimit shkencor të ardhshëm. Një rishikim i temave të mbuluara në këto punime akademike tregon se PPT ka një gamë të gjerë aplikimesh klinike dhe jo-klinike, me vëmendje të veçantë që i kushtohet modeleve të caktuara. Përveç kërkimeve mbi psikosomatikën në sisteme të ndryshme të organeve, ekzistojnë edhe studime krahasuese dhe transkulturore. Këto studime janë fokusuar në aspektet unike të marrëdhënies terapeutike dhe se si ajo mund të zbatohet në kontekstet arsimore. Një pjesë e hulumtimit është kryer brenda kornizës social- pedagogjike, duke nxjerrë në pah aplikimet dhe mundësitë e mundshme të "Pedagogjisë Pozitive".<ref>Remmers A. Një model i integruar për salutogjenezën dhe parandalimin në edukim, organizim , terapi, vetë-ndihmë dhe konsultim familjar, bazuar në psikoterapi familjare pozitive [Projekte dhe përvoja të realizuara në Bullgari 1992-1994]. 1995.</ref> === Publikimet === Publikimet mbi psikoterapinë pozitive përbëhen nga materiali burimor i gjerë i shkruar nga themeluesi i saj dhe nga puna e studentëve të tij. Këtyre botimeve shkencore u janë bashkuar vepra të shkencës popullore që janë botuar në periodikë të ndryshëm dhe nuk figurojnë në listat e literaturës shkencore. Peseschkian shkroi 29 libra që janë përkthyer në 23 gjuhë. Libri më i përhapur është Tregimet orientale si mjete në Psikoterapia pozitive: Tregtari dhe Papagalli. Libra të tjerë thelbësorë janë Psikoterapia e Jetës së Përditshme, Psikoterapia Pozitive, Terapia Familjare Pozitive dhe Psikoterapia Pozitive në Mjekësinë Psikosomatike. Në vitet e tij të fundit, Peseschkian botoi një sërë librash për vetëndihmë kushtuar fushave të ndryshme të jetës. Duke filluar me themelimin e Revistës Gjermane të Psikoterapisë Pozitive në 1977, kolegët në PPT janë inkurajuar të publikojnë rezultatet e kërkimit të tyre dhe të ndajnë rastet e tyre. Për më tepër, botimet burimore të Peseschkian filluan të grumbullohen botime dytësore duke filluar nga vitet 1990. Ndërsa shoqatat e reja kombëtare për psikoterapi pozitive janë formuar në vende të ndryshme gjatë 20 viteve të fundit, revistat e PPT janë themeluar në Rusi, Ukrainë, Bullgari dhe Rumani. Lista e disa prej publikimeve kryesore të PPT-së janë: * Peseschkian, Nossrat (1987). Psikoterapia pozitive – Teoria dhe praktika e një metode të re. Berlin: Springer-Verlag. ISBN 978-0-387-15794-8.(përkthyer) (botimi i parë gjerman 1977) * Peseschkian, Nossrat (2016). orientale Tregime si Teknikat në Pozitive Psikoterapia. Bloomington, SHBA: Shtëpia e Autorit. ISBN 978-1524660871. ( e para gjermane botim 1977) * Peseschkian, Nossrat (2016). Ne kerkim e Kuptimi: Pozitive Psikoterapia Hapi nga Hapi. Bloomington, SHBA: Shtëpia e Autorit. ISBN 978-1524631611. ( e para gjermane botim 1983) * Peseschkian, Nossrat (2016). Terapia pozitive familjare: Manuali i Psikoterapisë Pozitive për Terapistët dhe Familjet. Bloomington, SHBA: AuthorHouse. ISBN 978-1524662042. ( botimi i parë gjerman 1980) * Peseschkian, Nossrat (2016). Psikosomatika Pozitive: Manuali Klinik i Psikoterapisë Pozitive. Bloomington, SHBA: AuthorHouse. ISBN 978-1524636616. * Peseschkian, Nossrat (2016). Psikoterapia pozitive e jetës së përditshme: Një udhëzues vetë-ndihme për individë, çifte dhe familje me 250 histori rastesh. Bloomington, SHBA: AuthorHouse. ISBN 978-1524631437.(botimi i parë gjerman 1974) * Messias, Erick; Peseschkian, Hamid; Cagande, Consuelo, eds. (2020). Psikiatria pozitive, Psikoterapia dhe Psikologjia. Aplikimet Klinike. Springer Nature Switzerland AG. ISBN 978-3-030-33263-1. === PPT Journal === Psikoterapisti Global (JGP) është një revistë dixhitale që fokusohet në psikoterapi pozitive, duke ndjekur parimet e vendosura nga Peseschkian që nga viti 1977. Ajo shërben si një platformë ndërdisiplinore për botimin e artikujve që lidhen me praktikën dhe përdorimin e qasjes humaniste-psikodinamike të pozitive dhe transkulturore psikoterapi. Revista funksionon në baza gjashtëmujore, duke nxjerrë botime në janar dhe korrik. Artikujt e dërguar në JGP i nënshtrohen një procesi rigoroz të rishikimit të dyfishtë të verbër nga kolegët për të siguruar cilësinë dhe integritetin të botimit. Revista pranon artikuj në Gjuhët angleze, ruse dhe ukrainase.<ref>"Thirrni për letrat - deri në 10 Mund 2023" (https://www.positum.org/ppt-journal/).</ref> * ISSN: 2710-1460 (në internet) * DOI: 10.52982/197700 Psikoterapisti Global i përmbahet një politike të aksesit të hapur që promovon shpërndarjen e lirë të informacionit shkencor dhe inkurajon shkëmbimin global të njohurive, me qëllimin përfundimtar të nxitjes së përparimit shoqëror. Revista beson fuqishëm në ofrimin e aksesit të pakufizuar në përmbajtjen e saj për të përfituar komunitetin e gjerë . Autorët kanë lirinë të zgjedhin licencën sipas së cilës botohet vepra e tyre , duke ruajtur të drejtat e plota për përmbajtjen e tyre. Për më tepër, politika editoriale e revistës i lejon autorët të depozitojnë çdo version të artikujve të tyre të botuar në një depo të zgjedhur prej tyre, qoftë ajo një depo institucionale apo ndonjë platformë tjetër e përshtatshme, pa asnjë periudhë embargoje. Kjo siguron që produkti i kërkimit të mbetet i arritshëm dhe i disponueshëm për të mirën e komunitetit studiues.<ref>https://www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/EDITORIAL-POLICY-OF-THE-{{Lidhje e vdekur}} REVISTA.pdf</ref> == Referime == {{reflist}} == Lidhjet e jashtme == * Shoqata Botërore për Psikoterapi Pozitive dhe Transkulturore (http://www.positum.org/) Informacioni i Akademisë Ndërkombëtare (http://www.peseschkian-stiftung.de/) * Wiesbadener Akademie für Psikoterapia (WIAP) (https://www.wiap.de/) * Qendrat për Psikoterapi Pozitive në mbarë botën (https://www.positum.org/ppt-centers/) * "The Global Psychotherapist" - revistë për psikoterapi pozitive dhe transkulturore (https://w ww.positum.org/ppt-journal/) * Marrë nga "https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Positive_psychotherapy&oldid=1198178656" fa4xvg71xb548seiag21jcpc7mi9fqt 1 350488 3060419 2732097 2026-10-29T18:47:40Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060419 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Psikoterapia pozitive/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Psikoterapia pozitive]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060418 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160307042204/http://europsyche.org/content për lidhjen http://europsyche.org/content. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 19:47 (CET) g7lnvgwjfs2l75x3cp2ibsiqswzbw7r 0 353477 3060415 2966757 2026-10-29T18:19:43Z ~2026-57742-29 195144 /* Antikitet */ 3060415 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Francesco Botticini - The Assumption of the Virgin.jpg|parapamje|''Supozimi i Virgjëreshës'' nga [[Francesco Botticini]] (1475-1476) në Galerinë Kombëtare të Londrës, tregon 3 [[Hierarkia e engjëjve|hierarki]] dhe 9 urdhra engjëjsh, secila me karakteristika të ndryshme.]] Në [[Krishtërimi|krishtërim]], engjëjt janë lajmëtarët e Zotit. == Pikëpamje të përgjithshme == []=== Antikitet === Në kapitullin V të letrës së Ignatit të Antiokisë drejtuar Tralianëve, peshkopi jep një listë të engjëjve jo të ndryshëm nga ai i propozuar më vonë nga Pseudo-Dionisi. Në letrën e tij të parë të Klementit, Klementi i Romës i nxit dëgjuesit e tij që të bashkohen me engjëjt për të lavdëruar Perëndinë. Klementi i Aleksandrisë shkroi se engjëjt "marrin frymë" në mendimet dhe arsyetimet e njerëzve dhe "fusin" në zemrat e tyre "forcë" dhe një perceptim më të mprehtë.<ref>{{Cite web|title=Fathers of the Church Speak on Angels|url=https://www.orthodoxprayer.org/Angels/Fathers%20Speak.html|access-date=2023-10-25|website=www.orthodoxprayer.org}}</ref> [[Evagrius Ponticus]] foli për konceptin e shokëve dhe engjëjve engjëllorë si modele për sjellje.<ref>{{cite book|title=Evagrius of Pontus: The Greek Ascetic Corpus|date=2003|publisher=Oxford University Press|editor-last=Sinkewicz|editor-first=Robert E.|location=Oxford/New York|page=xvii}}</ref> Agustini i Hippo-së thotë se engjëjt po përjetonin diçka të re ndërsa krijimi i Zotit u shpalos.{{sfn|Klein|2018|p=30}} Agustini konsideron gjithashtu se engjëjt 'të mirë' kërkojnë në çdo kohë, të na drejtojnë drejt burimit të vërtetë të lumturisë, Zotit; që ata të na inkurajojnë në adhurimin e Perëndisë.{{sfn|Klein|2018|p=61}} === Hierarkia pseudo-dionisiane ===   ''Lexo më tepër: [[Hierarkia e engjëjve]]'' Sipas ''De Coelesti Hierarchia'' (''Mbi Hierarkinë Qiellore'') të Pseudo-Dionisit Areopagitit, ekzistojnë 3 nivele ("sfera") engjëjsh, brenda secilit prej të cilave ka 3 urdhra. Punime të ndryshme të teologjisë së krishterë kanë krijuar hierarki të qenieve engjëllore. Hierarkia engjëllore e krishterë më me ndikim u paraqit rreth fundit të shekullit të 6-të të erës sonë nga Pseudo-Dionisi në veprën e tij ''De Coelesti Hierarchia''. Ai pretendoi se ishte një figurë e rëndësishme që u konvertua nga Apostulli Pal dhe pseudo-Dionisi gëzonte ndikim më të madh se sa do të kishte nëse do të kishte përdorur emrin e tij aktual, derisa Erasmus publikoi dyshime për moshën e veprës në fillim të shekullit të 16-të.<ref>{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2019|chapter=Pseudo-Dionysius the Areopagite|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-dionysius-areopagite/#DioPer}}</ref> === Kisha Katolike === Sipas paragrafit 328 të Katekizmit të Kishës Katolike (KKK), "ekzistenca e qenieve shpirtërore, jo trupore që Shkrimi i Shenjtë zakonisht i quan 'engjëj' është një e vërtetë besimi. Dëshmia e Shkrimit është po aq e qartë sa unanimiteti i Tradita."<ref>{{cite web|title=Catechism of the Catholic Church Paragraph 5. Heaven and Earth|url=https://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P1A.HTM|accessdate=4 mars 2022|publisher=vatican.va}}</ref> I njëjti katekizëm thotë: “E gjithë jeta e kishës përfiton nga ndihma misterioze dhe e fuqishme e engjëjve [...] Që nga fillimi i saj deri në vdekje, jeta njerëzore është e rrethuar nga kujdesi dhe ndërmjetësimi i tyre vigjilent”.<ref>{{cite book|last1=Bordwell|first1=David|title=Catechism of the Catholic Church|author2=the Vatican|date=2002|publisher=Continuum International Publishing|isbn=0-86012-324-3|page=78 §§334–335|ref={{sfnref|Catechism of the Catholic Church}}}}</ref> Ai gjithashtu thotë, "Krishti është qendra e botës engjëllore. Ata janë ''engjëjt e Tij'' [...] Ata i përkasin Atij sepse janë krijuar nëpërmjet dhe për Të".{{sfn|Catechism of the Catholic Church|loc=§331}} == Shiko edhe == * [[Engjëlli]] * [[Engjëjt në Judaizëm]] * [[Hierarkia e engjëjve]] == Referime == [[Kategoria:Engjëj]] [[Kategoria:Krishtërim]] [[Kategoria:Klasa të engjëjve]] [[Kategoria:Engjëj në Krishtërim]] 8yiptyla3lvw1dcqz2t85lphglyquc3 0 355895 3060366 2967287 2026-10-29T14:36:51Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060366 wikitext text/x-wiki '''Panairi i Librit në Shkup''' është një ngjarje e rëndësishme kulturore që mbahet çdo vit në kryeqytetin e Maqedonisë së Veriut. Kjo ngjarje mbledh së bashku botues, shkrimtarë, lexues dhe adhurues të librit nga rajoni dhe më gjerë. Panairi zakonisht mbahet në Qendrën e Kongresit dhe Ekspozitave në Shkup, një hapësirë e madhe që mund të akomodojë shumë stenda dhe pjesëmarrës.<ref>{{Cite web|last=SI|date=2024-04-18|title=Hapet edicioni i 36-të i Panairit të Librit në Shkup|url=https://alsat.mk/hapet-edicioni-i-36-te-i-panairit-te-librit-ne-shkup/|access-date=2024-06-02|website=Alsat|language=en-US}}</ref> == Historia dhe organizimi == Panairi i Librit në Shkup organizohet nga Shoqata e Botuesve të Maqedonisë dhe zakonisht mbahet në muajin prill ose maj. Ky panair ka një histori të gjatë dhe është një nga ngjarjet më të rëndësishme letrare në rajon.<ref>{{Cite web|date=2024-04-18|title=U hap Panairi Ndërkombëtar i Librit në Shkup|url=https://portalb.mk/u-hap-panairi-nderkombetar-i-librit-ne-shkup/|access-date=2024-06-02|website=Portalb|language=en-US}}</ref> == Aktivitetet == Panairi ofron një gamë të gjerë aktivitetesh, përfshirë: * Prezanimet e Librave të Rinj: Shumë botues shfrytëzojnë këtë panair për të prezantuar botimet e tyre të reja. * Takime me Shkrimtarë: Lexuesit kanë mundësinë të takojnë shkrimtarët e tyre të preferuar dhe të marrin autografe. * Debate dhe Diskutime: Organizohen panele diskutimi dhe debate mbi tematika të ndryshme letrare dhe kulturore. * Punëtori dhe Seminare: Ofrohen punëtori dhe seminare për profesionistët e industrisë së librit, si dhe për lexuesit e interesuar.<ref>{{Cite web|title=Panairi i librit në Shkup/ Nisi panairi i librit – të rinjtë më të interesuar për librat!|url=https://tvklan.mk/panairi-i-librit-ne-shkup-nisi-panairi-i-librit-te-rinjte-me-te-interesuar-per-librat/|access-date=2024-06-02|website=Klan Macedonia|language=en-US|archive-date=2 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240602165156/https://tvklan.mk/panairi-i-librit-ne-shkup-nisi-panairi-i-librit-te-rinjte-me-te-interesuar-per-librat/|url-status=dead}}</ref> == Pjesëmarrësit == Panairi tërheq një numër të madh pjesëmarrësish, përfshirë botues, autorë, përkthyes, kritikë letrarë dhe lexues nga Maqedonia e Veriut dhe vendet fqinje. Botues nga Shqipëria, Kosova, dhe të tjerë rajonalë shpesh marrin pjesë në këtë panair.<ref>{{Cite web|last=Admin_kult|first=Од|date=2024-03-26|title=“Historia lexohet” – motoja e manifestimit më të madh letrar Panairi i Librit 2024 – Министерство за Култура|url=https://kultura.gov.mk/sq/historia-lexohet-motoja-e-manifestimit-me-te-madh-letrar-panairi-i-librit-2024/|access-date=2024-06-02|language=sq|archive-date=5 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241005123815/https://kultura.gov.mk/sq/historia-lexohet-motoja-e-manifestimit-me-te-madh-letrar-panairi-i-librit-2024/|url-status=dead}}</ref> == Rëndësia kulturore == Ky panair ka një rëndësi të madhe kulturore, duke promovuar leximin dhe kulturën e librit në Maqedoninë e Veriut dhe rajonin më të gjerë. Ai gjithashtu shërben si një platformë për dialog kulturor dhe shkëmbim idesh mes pjesëmarrësve nga vende të ndryshme.<ref>{{Cite web |url=https://mia.mk/en/story/panairi-i-librit-nga-data-18-deri-m%C3%AB-24-prill-programi-fellouship-programe-p%C3%ABr-f%C3%ABmij%C3%AB-dhe-mbi-30-promovime |title=Kopje e arkivuar |access-date=2 qershor 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602165519/https://mia.mk/en/story/panairi-i-librit-nga-data-18-deri-m%C3%AB-24-prill-programi-fellouship-programe-p%C3%ABr-f%C3%ABmij%C3%AB-dhe-mbi-30-promovime |archive-date=2 qershor 2024 |url-status=dead}}</ref> == Shih edhe == * [[Panairi i Librit në Tiranë]] * [[Panairi i Librit në Prishtinë]] == Referime == [[Kategoria:Panaire libri në Maqedoni të Veriut]] or66cbxazyredy2peugaz4otpwc5ri6 1 355984 3060532 3059623 2026-10-30T04:26:32Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Arkitektura e Dhakës/Arkivi 1]] 3060532 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Arkitektura e Dhakës/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3058050 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240716194034/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Ahsan_Manzil për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ahsan_Manzil. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221206030805/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Baitul_Mukarram_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Baitul_Mukarram_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221206030805/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Baitul_Mukarram_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Baitul_Mukarram_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170929044320/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Postal_Communication për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Postal_Communication. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 19 tetor 2026 01:30 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059622 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220421211020/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Lalbagh_Fort për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Lalbagh_Fort. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230929021039/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Satgumbad_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Satgumbad_Mosque. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180702011005/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Iranians,_The për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Iranians,_The. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181024231946/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Star_Mosque për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Star_Mosque. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 tetor 2026 03:48 (CET) b0cp2wlhqthmigu81xii48jy62mborj 1 356133 3060358 2906140 2026-10-29T14:23:25Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060358 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Palestinezët]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2668761 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230503230209/https://www.pcbs.gov.ps/site/512/default.aspx?tabID=512&lang=en&ItemID=1566&mid=3171&wversion=Staging për lidhjen http://www.pcbs.gov.ps/site/512/default.aspx?tabID=512&lang=en&ItemID=1566&mid=3171&wversion=Staging. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171010094916/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/PressRelease/pop_2009-E.pdf për lidhjen http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/PressRelease/pop_2009-E.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 qershor 2024 17:51 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Palestinezët]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2906139 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ për lidhjen https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 shkurt 2026 16:21 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Palestinezët]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060357 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171224210451/http://jordantimes.com/news/region/lebanon-conducts-first-ever-census-palestinian-refugees për lidhjen http://www.jordantimes.com/news/region/lebanon-conducts-first-ever-census-palestinian-refugees. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 15:23 (CET) m3c4jfoein6qmduf866ge9fjht1u65a 4 357635 3060437 3057251 2026-10-29T19:33:31Z DieliAlla 149013 /* Butrint Avdiu */ 3060437 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Butrint Avdiu]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> ''Kërkesa u hap nga [[Speciale:Kontributet/178.175.123.56|178.175.123.56]] më 11 korrik 2024, pa asnjë arsye.'' === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{I pavendosur}} - s'ka burime, por s'jam i sigurtë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 15 tetor 2026 00:52 (CEST) * {{Të griset}} - Mungojnë burimet dhe shquarsia. - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:33 (CET) === Diskutimi === tt2kvatlpf1ba288t822mpba43ggbhz 1 360666 3060460 3003961 2026-10-29T20:49:04Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060460 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Rainbow S.p.A./Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rainbow S.p.A.]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060459 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210204174635/https://cocatalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?Search_Arg=Winx+Club+726&Search_Code=TALL&PID=D-FLj-nFuj9fzkhK7hgKNEvYYotUP&SEQ=20191102141446&CNT=25&HIST=1 për lidhjen https://cocatalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?Search_Arg=Winx+Club+726&Search_Code=TALL&PID=D-FLj-nFuj9fzkhK7hgKNEvYYotUP&SEQ=20191102141446&CNT=25&HIST=1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 21:49 (CET) 2ahzb1jgo1q40rf7lajm1odr8s6daue 0 361059 3060500 3046152 2026-10-30T03:07:08Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060500 wikitext text/x-wiki {{Infobox zhanër muzikor|name=Samba|image=Samba in 1936.png|caption=Grup i sambës në Rio de Zhaneiro (1936)|stylistic_origins=Afro-Brazilian [[batucada]] dhe kërcime ritmike tradicionale, sidomos {{lang|pt|samba de roda}} dhe ritme të tjera afrikane të origjinës [[Bantutë|bantu]]|cultural_origins=Shekulli XIX i vonë në [[Bahia]], dhe fillimi i shekullit të XX, [[Rio de Zhaneiro]] dhe [[Salvador, Bahia|Salvador]], Brazil<!--"Samba" si zhanër muzikor i lindur nga kultura afro-braziliane në shtetet e Rios dhe Bahias nga shekulli i XIX në fillimin e atij të XX.-->|subgenres={{hlist|[[Bossa nova]]|[[pagode]]|[[samba-canção]]|[[samba-choro]]|[[samba-jazz]]|[[samba de breque]]|[[samba-enredo|samba de enredo]]|samba de exaltação|[[partido alto|samba de partido-alto]]||samba de terreiro|samba duro|samba de chula|sambalanço, among others}}|other_topics={{hlist|[[Samba reggae]]|[[Samba rock]]|[[Brazilian Carnival]]|}}}} '''Samba''' është një emër ose parashtesë që përdoret për disa variante ritmike, si '''samba urbano carioca''' {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Fenerick|2002}} '''samba de roda''' (nganjëherë quhet edhe samba rurale),<ref>{{Cite journal|last=Sandroni|first=Carlos|date=2010|title=Samba de roda, patrimônio imaterial da humanidade.|url=https://www.scielo.br/j/ea/a/dBfRTxGdpcQh4VffwpLjhMx/?format=pdf&lang=pt|journal=Estudos avançados|volume=24|issue=69|pages=373–388|doi=10.1590/S0103-40142010000200023|via=Scielo|doi-access=free}}</ref> ndër shumë forma të tjera të sambas, më së shumti e ka origjinën në shtetet e [[Rio de Zhaneiro (shteti)|Rio de Zhaneiros]] dhe [[Bahia|Bahias]] .<ref>{{Citation|last=Carvalho|first=Caê Garcia|title=Samba de Roda e Identidade: um estudo comparativo da identidade regional mediada e catalisada pelo samba no Recôncavo e no Portal do Sertão|date=2015|url=http://dx.doi.org/10.7476/9788523220129.0011|work=Territórios da Bahia: regionalização, cultura e identidade|pages=259–298|publisher=EDUFBA|doi=10.7476/9788523220129.0011|isbn=9788523220129|access-date=2023-01-31}}</ref><ref>{{Cite thesis|title=A Iminência do Samba: análise do processo de criação da coreografia O Samba do Criolo Doido|url=http://dx.doi.org/10.14393/ufu.di.2019.3|publisher=EDUFU – Editora da Universidade Federal de Uberlandia|first=Luiz|last=Barbosa|doi=10.14393/ufu.di.2019.3|doi-access=free}}</ref><ref>{{Citation|last=Sandroni|first=Carlos|title=When Did Samba Become Samba?|date=2021-10-15|url=http://dx.doi.org/10.5622/illinois/9780252044021.003.0007|work=A Respectable Spell|pages=111–121|publisher=University of Illinois Press|doi=10.5622/illinois/9780252044021.003.0007|isbn=9780252044021|access-date=2023-01-31}}</ref> Samba është një term i gjerë për shumë nga ritmet që kompozojnë zhanret më të njohura të muzikës [[Brazili|braziliane]] që kanë origjinën në komunitetet [[afro-brazilianët|afro-braziliane]] të Bahia në fund të shekullit të 19-të<ref>{{Cite journal|last=Zamith|first=Rosa Maria|date=1995|title=O samba-de-roda baiano em tempo e espaço.|url=https://revistas.ufrj.br/index.php/interfaces/article/download/33105/18568|journal=Interfaces|volume=2|issue=1|pages=53–66|via=UFRJ}}</ref> dhe në fillim të shekullit të 20-të, duke vazhduar zhvillimin e saj në komunitetet e [[Rio de Zhaneiro|Rios de Zhaneiros]] në fillim të shekullit të 20-të. {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Marcondes|1977}} Duke pasur rrënjët e saj në [[Candomblé|Candomblé-n]] afro-braziliane,<ref>{{Cite journal|last=Nigri|first=Bruno Silva|last2=Debortoli|first2=José Alfredo Oliveira|date=2015-09-30|title=O Samba no Contexto do Candomblé|url=http://dx.doi.org/10.35699/1981-3171.2015.1140|journal=LICERE – Revista do Programa de Pós-graduação Interdisciplinar em Estudos do Lazer|volume=18|issue=3|pages=275–304|doi=10.35699/1981-3171.2015.1140|issn=1981-3171|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Behague|first=Gerard|last2=fr Oliveira Pinto|first2=Tiago|last3=Simon|first3=Artur|date=1993|title=Capoeira, Samba, Candomble, Bahia, Brasil|url=http://dx.doi.org/10.2307/851729|journal=Ethnomusicology|volume=37|issue=3|pages=449|doi=10.2307/851729|issn=0014-1836|jstor=851729}}</ref><ref>{{Cite book|last=Browning, Barbara|url=http://worldcat.org/oclc/31374055|title=Samba : resistance in motion|date=1995|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-32867-5|oclc=31374055}}</ref> si dhe tradita të tjera popullore afro-braziliane dhe indigjene, të tilla si Samba de Caboclo tradicionale,<ref>{{Cite book|last=Motta Lody|first=Raul Giovanni da|title=Samba de Caboclo|date=1977|publisher=Ministério da Educação e Cultura, Departamento de Assuntos Culturais, Fundação Nacional de Arte, Campanha de Defesa do Folclore Brasileiro|oclc=616494221}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022|title=Full Guide on Candomblé|url=https://opanije.com/what-is-candomble/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509150606/https://opanije.com/what-is-candomble/|archive-date=9 maj 2023|access-date=2023-01-31|website=Opanije.com}}</ref> konsiderohet si një nga dukuritë më të rëndësishme kulturore në Brazil {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Iphan|2014}} dhe një nga simbolet e vendit. {{Sfn|Lopes|2019}} {{Sfn|Benzecry|2015}} {{Sfn|Paranhos|2003}} {{Sfn|Benzecry|2015}} E pranishme në [[Gjuha portugeze|gjuhën portugeze]] të paktën që nga shekulli i 19-të, fjala "samba" u përdor fillimisht për të përcaktuar një "valle popullore". {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} Me kalimin e kohës, kuptimi i saj është zgjeruar në një "valle rrethore të ngjashme me batuque", një [[Samba (valle braziliane)|stil kërcimi]] dhe gjithashtu në një "zhanër muzikor". {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Frugiuele|2015}} Ky proces i vendosjes së vetvetes si një zhanër muzikor filloi në vitet 1910 {{Sfn|Lopes|2019}} dhe pati pikë referimi inauguruese në këngën " [[Pelo Telefone]] ", e lançuar në vitin 1917. {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Reijonen|2017}} Pavarësisht se u identifikua nga krijuesit e tij, publiku dhe [[Industria e muzikës|industria muzikore]] braziliane si "samba", ky stil pionier ishte shumë më i lidhur nga pikëpamja ritmike dhe instrumentale me [[Maxixe (valle)|maksisin]] sesa me vetë sambën. {{Sfn|Lopes|2019}} {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Matos|2013}} Samba u strukturua në mënyrë moderne si një zhanër muzikor vetëm në fund të viteve 1920 {{Sfn|Lopes|2019}} {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Sandroni|2001}} nga lagja [[Estácio, Rio de Zhaneiro|Estácio]] dhe së shpejti u shtri në Oswaldo Cruz dhe pjesë të tjera të Rios përmes hekurudhës së saj të udhëtarëve . {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} Sot sinonim i ritmit të sambës, {{Sfn|Reijonen|2017}} kjo samba e re solli risi në ritëm, melodi dhe gjithashtu në aspektin tematik. {{Sfn|Paiva|2009}} Ndryshimi i saj ritmik i bazuar në një model të ri instrumental me goditje rezultoi në një stil më "batucado" dhe të sinkopuar {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} - në krahasim me "samba-maxixe" fillestare {{Sfn|Paiva|2009}} - karakterizuar veçanërisht nga një ritëm më i shpejtë, nota më të gjata dhe një kadencë shumë përtej pëllëmbëve të thjeshta të përdorura deri më tani. {{Sfn|Franceschi|2010}} {{Sfn|Marcondes|1977}} Gjithashtu "paradigma e Estácio" solli risi në formatimin e sambas si këngë, me organizimin e saj muzikor në pjesën e parë dhe të dytë si në melodi ashtu edhe në tekst. {{Sfn|Matos|2013}} {{Sfn|Paranhos|2003}} {{Sfn|Paiva|2009}} Në këtë mënyrë, sambistët e Estácio-s krijuan, strukturuan dhe ripërcaktuan sambën qytetare të Carioca-s si një zhanër në një mënyrë moderne dhe të përfunduar. {{Sfn|Matos|2013}} Në këtë proces të themelimit si një shprehje muzikore qytetare dhe moderne, samba Carioca kishte rolin vendimtar të shkollave samba, përgjegjëse për përcaktimin dhe ligjërimin përfundimisht të bazave estetike të ritmit, {{Sfn|Paiva|2009}} dhe [[Transmetimi radiofonik|transmetimit radiofonik]], gjë që kontribuoi shumë në përhapjen dhe popullarizimin e zhanrit dhe këngëtarëve të tij. {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} Kështu, samba arriti projeksion të madh në të gjithë Brazilin dhe është bërë një nga [[Simboli kombëtar|simbolet]] kryesore të [[Identiteti kombëtar|identitetit kombëtar]] brazilian. {{Sfn|Stockler|2011}} {{Sfn|Iphan|2014}} Pasi u kriminalizua dhe u refuzua për origjinën e saj afro-braziliane, dhe padyshim muzikën e klasës punëtore në origjinën e saj mitike, zhanri ka marrë gjithashtu mbështetje nga anëtarët e klasave të larta dhe elitën kulturore të vendit. {{Sfn|Benzecry|2015}} {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} Samba moderne që u shfaq në fillim të shekullit të 20-të është kryesisht në një [[Nënshkrimi i kohës|kohë]] {{Music|time|2|4}} ndryshonte {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} me përdorimin e vetëdijshëm të një kori të kënduar ndaj një ritmi [[batucada]], me strofa të ndryshme të vargjeve shpall[se. {{Sfn|Marcondes|1977}} {{Sfn|Mello|2000}} Instrumentimi i tij tradicional është i përbërë nga instrumente me goditje si [[pandeiro]], [[cuíca]], tamborim, ganzá dhe surdo {{Sfn|Lopes|Simas|2015}} {{Sfn|Bolão|2009}} {{Sfn|Santos|2018}} shoqërimi – frymëzimi i të cilit është koro – si kitara klasike dhe [[cavaquinho]] . {{Sfn|Tinhorão|1990}} {{Sfn|Carvalho|2006}} Në vitin 2005 [[UNESCO]] e shpalli Samba de Roda pjesë të [[Trashëgimia kulturore jomateriale e njerëzimit|Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të Njerëzimit]],<ref>{{Cite web|title=UNESCO – Samba de Roda of the Recôncavo of Bahia|url=https://ich.unesco.org/en/RL/samba-de-roda-of-the-recncavo-of-bahia-00101|access-date=2023-01-31|website=ich.unesco.org|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Sandroni|first=Carlos|date=2010|title=Samba de roda, patrimônio imaterial da humanidade|url=http://dx.doi.org/10.1590/s0103-40142010000200023|journal=Estudos Avançados|volume=24|issue=69|pages=373–388|doi=10.1590/s0103-40142010000200023|issn=0103-4014|doi-access=free|ref=none}}</ref> dhe në 2007, Instituti Kombëtar i Trashëgimisë Historike dhe Artistike të Brazilit shpalli Carioca samba dhe tre nga matricat e saj - samba de terreiro, partido-toal dhe samba de enredo – si [[Trashëgimia kulturore|trashëgimi kulturore]] në Brazil. {{Sfn|Iphan|2014}} {{Sfn|Portal Iphan|2007}} {{Sfn|Uchôa|2007}} {{Sfn|Figueiredo|2007}} Gjithashtu, në vitin 2018, prefektura e Salvadorit shpalli Samba Junino, i njohur gjithashtu si Samba Duro, një variant urban i Sambës si pjesë e Trashëgimisë së Saj Kulturore.<ref>{{Cite journal|last=Melo|first=Gustavo José Jaques de|last2=Lühning|first2=Ângela Elisabeth|date=2018|title=Samba Junino, Patrimônio Cultural da Cidade de Salvador: Uma Abordagem Histôrica e Contemporânea|url=https://revistas.uneb.br/index.php/pontosdeint/article/view/5917|journal=Pontos de Interrogação — Revista de Crítica Cultural|language=pt|volume=8|issue=2|pages=179–198|doi=10.30620/p.i..v8i2.5917|issn=2237-9681|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20260416223903/https://revistas.uneb.br/index.php/pontosdeint/article/view/5917|archive-date=16 prill 2026|access-date=5 shtator 2024|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=FGM – Prefeitura Municipal do Salvador|url=http://cultura.salvador.ba.gov.br/index.php/noticias/921-samba-junino-e-reconhecido-como-patrimonio-cultural-de-salvador|access-date=2023-01-31|website=cultura.salvador.ba.gov.br|archive-date=31 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230131203450/http://cultura.salvador.ba.gov.br/index.php/noticias/921-samba-junino-e-reconhecido-como-patrimonio-cultural-de-salvador|url-status=dead}}</ref> [[Kategoria:Artikuj me lidhje të jashtme të vdekura përfundimisht]] [[Kategoria:Artikuj me lidhje të jashtme të vdekura]] 1qz0gmflp253nnwvbzeab3hj78it11m 1 361174 3060511 2729293 2026-10-30T04:16:12Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Astronomia]] 3060511 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == U ndryshuan lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 2 lidhjet e jashtme në [[Astronomia]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1989277 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem vizitoni këtë faqe për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20040629075556/http://www.ency-astro.com/ te http://www.ency-astro.com/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20060615045134/http://physics.unr.edu/grad/welser/astro/arab.html te http://physics.unr.edu/grad/welser/astro/arab.html Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 8 shtator 2019 16:37 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli [[Astronomia]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2001207 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20040124051103/http://www.hia-iha.nrc-cnrc.gc.ca/ për lidhjen http://www.hia-iha.nrc-cnrc.gc.ca/. Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 14 shtator 2019 19:09 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Astronomia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2228791 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110126064324/http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ për lidhjen http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 19 qershor 2021 12:17 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Astronomia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2485049 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/19970129013230/http://www.noao.edu/ për lidhjen http://www.noao.edu/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 tetor 2022 02:49 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Astronomia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2491832 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20040208170048/http://www.asimpleclick.com/nasa_related.htm për lidhjen http://www.asimpleclick.com/nasa_related.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 31 tetor 2022 09:04 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Astronomia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2544448 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/19970129013230/http://www.noao.edu/ për lidhjen http://www.noao.edu/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 11 prill 2023 15:10 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Astronomia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2586497 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210213215425/http://www.nyaa-starfest.com/ për lidhjen http://www.nyaa-starfest.com/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 shtator 2023 05:14 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Astronomia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2684393 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20040622025835/http://www.rasc.ca/ për lidhjen http://www.rasc.ca/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 18 gusht 2024 17:24 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Astronomia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2722651 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200123091301/https://www.lanl.gov/errors/system-notification.php për lidhjen http://xxx.lanl.gov/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 nëntor 2024 05:24 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Astronomia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3057486 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20050426012423/http://www.ras.org.uk/ për lidhjen http://www.ras.org.uk/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 tetor 2026 21:51 (CEST) bte6adntivjl1xqrssjgie00uoq2dxs 1 361405 3060519 3055141 2026-10-30T04:21:59Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Al Pacino]] 3060519 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli [[Al Pacino]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2000705 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20090827040037/http://www.alpacino.net/ për lidhjen http://www.alpacino.net/. *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20090802032645/http://blogs.amctv.com/the_lines_that_made_al_pacino/ për lidhjen http://blogs.amctv.com/the_lines_that_made_al_pacino/. Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 14 shtator 2019 17:52 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Al Pacino]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2238372 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150908001039/http://www.sagawards.org/media-pr/press-releases/screen-actors-guild-honors-outstanding-film-and-television-performances-13-c për lidhjen http://www.sagawards.org/media-pr/press-releases/screen-actors-guild-honors-outstanding-film-and-television-performances-13-c/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 10 gusht 2021 14:12 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Al Pacino]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2376339 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100619125056/http://www.dga.org/thedga/aw_docs.php3 për lidhjen http://www.dga.org/thedga/aw_docs.php3. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 dhjetor 2021 11:53 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Al Pacino]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2658510 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://books.google.com/books?id=fysEAAAAMBAJ&pg=PA158. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 prill 2024 20:44 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Al Pacino]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2669136 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230927015810/https://therake.com/stories/icons/raising-teutonic-veruschka/ për lidhjen https://therake.com/stories/icons/raising-teutonic-veruschka/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 10 qershor 2024 19:35 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Al Pacino]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3049249 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.variety.com/article/VR1118026619.html?categoryid=1282&cs=1. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 shtator 2026 20:59 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Al Pacino]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3057433 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230101164909/https://www.goldenglobes.com/articles/ready-my-demille-profiles-excellence-al-pacino-2001 për lidhjen https://www.goldenglobes.com/articles/ready-my-demille-profiles-excellence-al-pacino-2001. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 tetor 2026 17:35 (CEST) qi7ifyl5t9uafojmy2p6ais4ntfv4d4 1 361453 3060521 2987273 2026-10-30T04:22:42Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Álvaro Morata]] 3060521 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Álvaro Morata]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2040335 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150226003506/http://www.juventus.com/juve/en/campo/giocatori-e-staff/prima/giocatori/attaccanti/009morata për lidhjen http://www.juventus.com/juve/en/campo/giocatori-e-staff/prima/giocatori/attaccanti/009morata. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 shtator 2019 18:31 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Álvaro Morata]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2048528 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150226003506/http://www.juventus.com/juve/en/campo/giocatori-e-staff/prima/giocatori/attaccanti/009morata për lidhjen http://www.juventus.com/juve/en/campo/giocatori-e-staff/prima/giocatori/attaccanti/009morata. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 tetor 2019 14:40 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Álvaro Morata]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2368798 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20121112013020/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=314291/ për lidhjen http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=314291/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 dhjetor 2021 06:20 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Álvaro Morata]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2685162 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170828111650/http://ovaciondeportes.com/futbol/futbol_internacional/ligas-de-europa/morata-es-suplente-pero-supera-a-benzema-en-los-registros-de-goleo/ për lidhjen http://ovaciondeportes.com/futbol/futbol_internacional/ligas-de-europa/morata-es-suplente-pero-supera-a-benzema-en-los-registros-de-goleo/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 gusht 2024 01:20 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Álvaro Morata]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2685901 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2024-07-19/official-statement-alvaro-morata. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 gusht 2024 11:12 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Álvaro Morata]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2686692 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180723034105/http://en.espn.co.uk/football/sport/story/195666.html për lidhjen http://en.espn.co.uk/football/sport/story/195666.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 gusht 2024 19:40 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Álvaro Morata]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2730556 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240418170405/https://sportsbrief.com/football/49533-atleticos-alvaro-morata-reaches-goalscoring-milestone-brace-real-madrid/ për lidhjen https://sportsbrief.com/football/49533-atleticos-alvaro-morata-reaches-goalscoring-milestone-brace-real-madrid/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240103224725/https://sportsbrief.com/football/55854-girona-snatch-thrilling-4-3-win-atletico/ për lidhjen https://sportsbrief.com/football/55854-girona-snatch-thrilling-4-3-win-atletico/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 dhjetor 2024 11:40 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Álvaro Morata]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2771805 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240914030836/https://footballexpress.co.uk/euro-2020-italy-1-1-spain-post-match-analysis/ për lidhjen https://footballexpress.co.uk/euro-2020-italy-1-1-spain-post-match-analysis/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 mars 2025 20:02 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Álvaro Morata]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2884569 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240825042944/https://www.transfermarkt.us/alvaro-morata/erfolge/spieler/128223 për lidhjen https://www.transfermarkt.us/alvaro-morata/erfolge/spieler/128223. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 dhjetor 2025 16:11 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Álvaro Morata]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2898776 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240715112732/https://www.naturahoy.com/2024/07/how-spain-won-euro-2024-decisive-de-la-fuente-moratas-leadership-yamal-and-williams-bond/ për lidhjen https://www.naturahoy.com/2024/07/how-spain-won-euro-2024-decisive-de-la-fuente-moratas-leadership-yamal-and-williams-bond/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 shkurt 2026 23:15 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Álvaro Morata]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2980179 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241212173442/https://as.com/futbol/seleccion/rubiales-y-el-fuera-de-juego-semiautomatico-se-le-ofrecio-a-laliga-desde-el-primer-momento-n/?omnil=resrelrecomv për lidhjen https://as.com/futbol/seleccion/rubiales-y-el-fuera-de-juego-semiautomatico-se-le-ofrecio-a-laliga-desde-el-primer-momento-n/?omnil=resrelrecomv. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 maj 2026 14:43 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Álvaro Morata]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2982679 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250831173140/https://sports.yahoo.com/video-milan-loanee-morata-scores-151300931.html?guce_referrer_sig=AQAAADTFwiJFIdb9Qy--kVgtarxXGyChwdLzfpENhvpxWTRTWUG8I0R-ciMcobcifG5bOwmvXfu_0XPYx7oJg7STTRoWN_G5fYkyPUJHgbZhjewtAiXQiizZGpLjkxToBcd4isbCxlbNFXFH_L9ZU8fZ9_cqdnJROi0LG1HsXwULFEL_&guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8 për lidhjen https://sports.yahoo.com/video-milan-loanee-morata-scores-151300931.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAADTFwiJFIdb9Qy--kVgtarxXGyChwdLzfpENhvpxWTRTWUG8I0R-ciMcobcifG5bOwmvXfu_0XPYx7oJg7STTRoWN_G5fYkyPUJHgbZhjewtAiXQiizZGpLjkxToBcd4isbCxlbNFXFH_L9ZU8fZ9_cqdnJROi0LG1HsXwULFEL_. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 21 maj 2026 03:41 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Álvaro Morata]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3057426 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241212175601/https://12uefa.com/alvaro-morata-signed-for-milan/ për lidhjen https://12uefa.com/alvaro-morata-signed-for-milan/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 tetor 2026 14:57 (CEST) 8pd54j38jydz4y8p0vldfohsgkot8vy 0 362800 3060398 2968617 2026-10-29T16:42:57Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060398 wikitext text/x-wiki {{Infobox ushqim|name=Pithiviers|image=Pithiviers de faisan.jpg|image_size=200px|caption=|alternate_name=|country=[[Franca]]|region=[[Pithiviers]]|creator=|course=|type=[[Byrek]]|served=|main_ingredient=[[Pastri puf]], [[frangipane]] e pastës së bajames nëse është e ëmbël.|variations=|calories=|other=}} [[Skeda:Pithiviers_fondat.jpg|parapamje| Gateaux pithiviers fondant]] Një '''pithivier''' është një byrek i rrumbullakët, i mbyllur që zakonisht bëhet duke pjekur dy disqe me pastë, me një mbushje të mbushur në mes. Ai ka pamjen e një gunga dhe është zbukuruar tradicionalisht me vija spirale të tërhequra nga lart nga jashtë me majë thike dhe të gërvishtura në buzë. Është emëruar pas qytetit francez të [[Pithiviers]], ku supozohet se e ka origjinën gjella. Një grumbull i vogël mbushjeje vendoset në qendër të shtresës së poshtme të brumit, në vend që të përhapet mbi të, në mënyrë që të mos rrjedhë gjatë pjekjes. Byreku tradicionalisht përfundon me një shkëlqim të dallueshëm në majë të kores, duke e larë më parë një [[Larja me vezë|larje me vezë]],<ref>{{Cite web|title=Pithivier Recipe James Martin with ingredients,nutritions,instructions and related recipes|url=https://www.tfrecipes.com/pithivier-recipe-james-martin/|access-date=13 tetor 2022|website=www.tfrecipes.com|language=en}}</ref> ose duke karamelizuar një pluhur [[Sheqeri pluhur|sheqeri ëmbëlsirash]] në fund të pjekjes, ose të dyja. Është e ngjashme me {{Lang|fr|[[galette des rois]]}} bërë për [[Epifania|Epifaninë]] e bërë në gjysmën veriore të Francës edhe pse pithivieri bëhet gjatë gjithë vitit.<ref>{{Cite web|last=Major|first=Debbie|title=Classic almond pithivier|url=https://www.deliciousmagazine.co.uk/recipes/classic-almond-pithivier/|access-date=13 tetor 2022|website=delicious. magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024182108/https://www.deliciousmagazine.co.uk/recipes/classic-almond-pithivier/|archive-date=24 tetor 2019|url-status=dead}}</ref> t1g1zf0kqgae3p8sm1mkydwx3t8kahg 4 364420 3060435 3057088 2026-10-29T19:30:42Z DieliAlla 149013 /* Kujtim Ademi */ 3060435 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Kujtim Ademi]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> ''Kërkesa u hap nga [[Speciale:Kontributet/2A02:B125:8F04:A239:291B:D48:689C:8447|2A02:B125:8F04:A239:291B:D48:689C:8447]] më 12 tetor 2024, pa asnjë arsye.'' === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Shquarësia e paqartë. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 13 tetor 2026 03:17 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 13 tetor 2026 12:08 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:30 (CET) === Diskutimi === f1e0yvmbxve903llcmzqbi67jrqjjvv 3060465 3060435 2026-10-29T21:21:58Z Leutrim.P 113691 /* Kujtim Ademi */ 3060465 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Kujtim Ademi]] == {{dmb|1|Të griset}} <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> ''Kërkesa u hap nga [[Speciale:Kontributet/2A02:B125:8F04:A239:291B:D48:689C:8447|2A02:B125:8F04:A239:291B:D48:689C:8447]] më 12 tetor 2024, pa asnjë arsye.'' === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Shquarësia e paqartë. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 13 tetor 2026 03:17 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 13 tetor 2026 12:08 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:30 (CET) === Diskutimi === ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} as3kzveyah5aesi7qs3trf4y3cqiwa9 1 364863 3060538 2707841 2026-10-30T06:54:08Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060538 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Siguria kibernetike]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2707840 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180614034417/https://www.scmagazineuk.com/new-polymorphic-malware-evades-three-quarters-of-av-scanners/article/718757/ për lidhjen https://www.scmagazineuk.com/new-polymorphic-malware-evades-three-quarters-of-av-scanners/article/718757/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 tetor 2024 21:34 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Siguria kibernetike]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060537 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141219014830/http://www.theaustralian.com.au/technology/opinion/reliance-spells-end-of-road-for-ict-amateurs/story-e6frgb0o-1226636267865?nk=34fe4ab684629535daaf6a8fe6e6ef3d për lidhjen http://www.theaustralian.com.au/technology/opinion/reliance-spells-end-of-road-for-ict-amateurs/story-e6frgb0o-1226636267865?nk=34fe4ab684629535daaf6a8fe6e6ef3d. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 07:54 (CET) n76j6ql2dd9l5x3bsneos0ain7qbtg5 1 366002 3060531 2979252 2026-10-30T04:26:23Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Arkitektura e Dhakës]] 3060531 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2668222 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190723003514/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/b/019pho0000125s3u00037000.html për lidhjen http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/b/019pho0000125s3u00037000.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 qershor 2024 07:32 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2669157 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180831141417/http://archive.thedailystar.net/2007/04/22/d704222501120.htm për lidhjen http://archive.thedailystar.net/2007/04/22/d704222501120.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 10 qershor 2024 23:40 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2684373 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240123104129/https://beautifulbangladesh.gov.bd/newsletter/single/479 për lidhjen https://beautifulbangladesh.gov.bd/newsletter/single/479. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 18 gusht 2024 16:39 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2713848 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190723003514/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/b/019pho0000125s3u00037000.html për lidhjen http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/b/019pho0000125s3u00037000.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180831141417/http://archive.thedailystar.net/2007/04/22/d704222501120.htm për lidhjen http://archive.thedailystar.net/2007/04/22/d704222501120.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160313143917/http://archive.thedailystar.net/suppliments/2006/15thanniv/celebrating_bd/celeb_bd18.htm për lidhjen http://archive.thedailystar.net/suppliments/2006/15thanniv/celebrating_bd/celeb_bd18.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 nëntor 2024 13:26 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2716671 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191007231634/https://archnet.org/collections/1215/sites/15120 për lidhjen https://archnet.org/collections/1215/sites/15120. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 18 nëntor 2024 03:04 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2720453 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240123104129/https://beautifulbangladesh.gov.bd/newsletter/single/479 për lidhjen https://beautifulbangladesh.gov.bd/newsletter/single/479. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 nëntor 2024 02:42 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2801007 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240529183424/https://heritage.info.bd/the-beautiful-curzon-hall/ për lidhjen https://heritage.info.bd/the-beautiful-curzon-hall/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 maj 2025 06:41 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2813131 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180112051246/http://201gombujmasjid.org/index.php/facilities/201-domes-mosque-details për lidhjen https://201gombujmasjid.org/index.php/facilities/201-domes-mosque-details. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 qershor 2025 10:19 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 5 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2875050 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171010143242/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Railway për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Railway. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160307033428/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Language_Movement për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Language_Movement. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170804173557/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Jatiya_Sangsad_Bhaban për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Jatiya_Sangsad_Bhaban. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171010143242/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Railway për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Railway. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 nëntor 2025 06:51 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 6 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2885169 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241206085033/https://www.archnet.org/sites/4134 për lidhjen https://www.archnet.org/sites/4134. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241004171335/https://www.archnet.org/sites/4731 për lidhjen https://www.archnet.org/sites/4731. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241209154935/https://www.archnet.org/sites/14914 për lidhjen https://www.archnet.org/sites/14914. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241014172628/https://www.archnet.org/sites/15897 për lidhjen https://www.archnet.org/sites/15897. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241108151529/https://www.archnet.org/sites/4130 për lidhjen https://www.archnet.org/sites/4130. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191007231658/https://archnet.org/sites/15120 për lidhjen https://archnet.org/sites/15120. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 dhjetor 2025 10:40 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2973885 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241225185521/https://www.hdm.lth.se/fileadmin/hdm/alumni/papers/CMHB_2009/Bangladesh_-_Sanjida_Ahmed_-_Ruplal_house.pdf për lidhjen https://www.hdm.lth.se/fileadmin/hdm/alumni/papers/CMHB_2009/Bangladesh_-_Sanjida_Ahmed_-_Ruplal_house.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250222183458/https://en.banglatribune.com/national/news/72669/Australian-New-Zealand-envoys-visit-Gulshan për lidhjen https://en.banglatribune.com/national/news/72669/Australian-New-Zealand-envoys-visit-Gulshan. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241225185521/https://www.hdm.lth.se/fileadmin/hdm/alumni/papers/CMHB_2009/Bangladesh_-_Sanjida_Ahmed_-_Ruplal_house.pdf për lidhjen https://www.hdm.lth.se/fileadmin/hdm/alumni/papers/CMHB_2009/Bangladesh_-_Sanjida_Ahmed_-_Ruplal_house.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 prill 2026 09:16 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 6 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Arkitektura e Dhakës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3057449 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150701124547/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bara_Katra për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bara_Katra. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180926202745/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Film,_Feature për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Film,_Feature. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220208012938/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Curzon_Hall për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Curzon_Hall. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220208012940/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Botanical_Garden për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Botanical_Garden. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160507105228/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Rajdhani_Unnayan_Kartripakkha për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Rajdhani_Unnayan_Kartripakkha. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180612140831/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Armenians,_The për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Armenians,_The. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 tetor 2026 20:31 (CEST) eqsgyi0qkt7dsth4fs5varlnsp3wrna 0 367552 3060570 3047459 2026-10-30T11:41:40Z CommonsDelinker 1198 Materiali multimedial [[c:File:1st_INC1885.jpg|1st_INC1885.jpg]] u zëvendësua me materialin multimedial [[c:File:First_meeting_session_of_the_Indian_National_Congress_in_Bombay,_1885.jpg|First_meeting_session_of_the_Indian_National_Congress_in_Bombay,_188 3060570 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | conventional_long_name = Raxhi Britanik | native_name = British Raj | iso3166code = omit | national_anthem = [[God Save the Queen]] (1858–1901)<br/>{{lang-en|God Save the King}} (1901–1947) | image_flag = British Raj Red Ensign (3-2).svg | flag_width = 146 | flag_type = Flamur | flag_caption = Flamuri i Raxhit Britanik | image_coat = Star of the Order of the Star of India (heraldry).gif | symbol_width = 117 | symbol_type = Stema e Raxhit Britanik | status = [[Perandoria Britanike|Strukturë politike perandorake]] (duke përfshirë Indinë Britanike{{efn|Gati një federatë [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|presidencash dhe provincash]] të qeverisura drejtpërdrejtë nga Kurora Britanike nëpërmjet nën-mbretit dhe guvernatorit të përgjithshëm të Indisë}} dhe shtetet princërore{{efn|të qeverisura nga sundues indianë, nën suzeranitetin e Kurorës Britanike të ushtruar nëpërmjet nënmbretit të Indisë}}<ref name="Interpretation Act 1889">{{cite web|work=legislation.gov.uk|lang=en|title=Interpretation Act 1889 (52 & 53 Vict. c.&nbsp;63), section 18|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1889/63/pdfs/ukpga_18890063_en.pdf}}</ref> | p1 = Perandoria Mogule{{!}}'''1858:'''<br/>Perandoria Mogule | flag_p1 = | image_p1 = Imperial Seal of the Mughal Empire.svg | p2 = Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore{{!}}'''1858''':Sundimi i Kompanisë Britanike | flag_p2 = Flag of the British East India Company (1801).svg | image_p2 = Colour of the British East India Company (cropped).png | s1 = India{{!}}'''1947:'''<br/>India | flag_s1 = Flag of India (Official colors).png | s2 = Pakistani | flag_s2 = Pakistan flag.JPG | s3 = Emiratet e Bashkuara Arabe{{!}}'''1971''':<br/>Rezidenca e Gjirit Persik | flag_s3 = Flag of the Trucial States (1968–1971).svg | s4 = Birmania{{!}}'''1937:'''<br/>Kolonia e Birmanisë | flag_s4 = Flag of Myanmar.svg | s5 = Jemeni{{!}}'''1937''':<br/>Kolonia e Adenit | s6 = Somalia{{!}}'''1898:'''<br/>Protektorati i Somalisë | flag_s6 = Flag of Somalia.svg | s7 = Malajzia{{!}}'''1867:'''<br/>Vendbanimet e Ngushticave | flag_s7 = Flag of the British Straits Settlements (1904–1925).svg | today = {{flag|India}}, {{flag|Pakistani}}, {{flag|Bangladeshi}}, {{flag|Birmania}}, {{flag|Malajzia}}, {{flag|Singapori}}, {{flag|Jemeni}}, {{flag|Emiratet e Bashkuara Arabe}}, {{flag|Katari}}, {{flag|Bahrain}}, {{flag|Oman}}, {{flag|Kuwait}} | image_map = British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg | map_width = 312 | image_map_caption = Nënndarjet politike të Raxhit Britanik në 1909. [[India Britanike]] është paraqitur në dy nuanca të rozës; [[Sikkim]]i, [[Nepali]], [[Butani]] dhe principatat indiane janë paraqitur në të verdhë. | image_map2 = File:India-or-British-Raj-in-British-Empire-1909.jpg | map2_width = 312 | map_caption2 = Raxhi Britanik në lidhje me [[Perandoria Britanike|Perandorinë Britanike]] në 1909 | capital = [[Kalkuta]]:<ref name="igi-calcutta">{{Cite book|title=The Imperial Gazetteer of India|volume=9; Bomjur to Central India|chapter=Calcutta (''Kalikata'')|chapter-url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=9&objectid=DS405.1.I34_V09_266.gif|publisher=Oxford at the Clarendon Press|year=1908|others=Published under the Authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council|lang=en|access-date=24 maj 2022|page=260|quote=—Kryeqyteti i Perandorisë Indo-Britanike, i vendosur në koordinatat 22° 34' V dhe 88° 22' L, në lindje ose bregun e majtë të lumit Hughli, brenda distriktit të Njëzet e Katër Parganave, Bengal|archive-date=24 maj 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524220705/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=9&objectid=DS405.1.I34_V09_266.gif|url-status=dead}}</ref>{{efn|Simla ishte kryeqyteti veror i Qeverisë së Indisë Britanike, jo e Raxhit Britanik, d.m.th. Perandorisë Indo-Britanike, që përfshinte edhe principatat indiane nën suzeranitetin britanik.<ref name="simla-summer-capital">{{Cite book|title=The Imperial Gazetteer of India|volume=22; Samadhiala to Singhana|chapter=Simla Town|chapter-url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V22_388.gif|publisher=Oxford at the Clarendon Press|year=1908|lang=en|page=382|others=Published under the Authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council|quote=—Qendrat e distriktit të Simlës, Panxhabit dhe kryeqyteti veror i Qeverisë së Indisë, i vendosur në një degë transversale të vargut të [[himalajet|Himalajave Qëndrore]], në koordinatat 31° 6' V dhe 77° 10' L, në një lartësi jo të madhe mbi nivelin e detit, pre {{convert|7084|ft|m|abbr=on}}|access-date=29 nëntor 2024|archive-date=3 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603143650/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V22_388.gif|url-status=dead}}</ref>}}<br/> (1858–1911)<br/>[[Nju Delhi]]:<br/>(1911/1931{{efn|Shpallja e Nju Delhit kryeqytet u bë në vitin 1911, por qyteti u përurua si kryeqytet i Raxhit në shkurt 1931.}}–1947) | official_languages = [[gjuha angleze|Anglishtja]]{{efn|Anglishtja ishte gjuha e gjykatave dhe qeverisë.}} *[[gjuha hindustani|Hindustani]] ([[gjuha urdu|urduja]]){{efn|Urdusë iu dha gjithashtu statusi zyrtar në pjesë të mëdha të Indisë Veriore, siç ishin gjuhët e tjera popullore gjetkë.}}<ref name="lelyveld-hindustani">{{harvnb|David Lelyveld|1993|pp=665–682}}</ref><ref name="dalby-andrew-hindi">{{Cite book|author=Andrew Dalby|year=2004|title=A Dictionary of Languages: The Definitive Reference to More Than 400 Languages|publisher=A & C Black Publishers|url=https://books.google.al/books?id=ox4cLMyfCbMC|chapter=Hindi|lang=en|orig-year=1998|isbn=978-0-7136-7841-3|page=248|quote=Në qeverisjen e Indisë Veriore mbizotëronte persishtja. Nën Raxhin Britanik, persishtja u dobësua, por, me administratën e mbetur gjerësisht myslimane, roli i persishtes u mor jo nga hindi por nga urduja, e njohur për britanikët si hindustani. Vetëm kur shumica hindu në Indi filloi ta vinte në pah veten që hindi u bë e njohur.}}</ref><ref name="hindi">{{Cite book|author=Farzin Vejdani|title=Making History in Iran: Education, Nationalism, and Print Culture|year=2015|publisher=Stanford University Press|url=https://search.worldcat.org/title/946448020|lang=en|pages=24–25|isbn=978-0-8047-9153-3|quote=Megjithëse gjuhët zyrtare të administratës në Indi u kaluan nga persishtja te anglishtja dhe urduja në 1837, persishtja vazhdoi të mësohej dhe lexohej aty deri në fillim të shekullit të XX.}}</ref><ref name="everaert-urdu-official">{{harvnb|Christine Everaert|2009|pp=253–254}}</ref><ref name="dhir-urdu">{{cite book|title=The Wonder That Is Urdu|lang=en|year=2022|author=Krishna Swaroop Dhir|isbn=978-81-208-4301-1|url=https://books.google.al/books?id=jVx6EAAAQBAJ|publisher=Motilal Banarsidass|quote=Britanikët e përdorën gjuhën urdu për të bërë një kalim nga përqëndrimi i mëparshëm te persishtja. Në vitin 1837, Kompania Britanike e Indisë Lindore adoptoi urdunë në vend të persishtes si një nga gjuhët zyrtare në Indi, bashkë me anglishten. Në gjykatat civile në Bengal dhe Provincat Veri-Perëndimore dhe Avadh ([[Uttar Pradeshi]] modern) një formë tepër teknike e urdusë u përdor në shkrimin nastalik, si nga myslimanët ashtu dhe nga hindutë. E njëjta gjë ndodhte edhe në zyrat e qeverisë. Në rajone të tjera të ndryshme të Indisë, gjuhët popullore vendase përdoreshin si gjuhë zyrtare në gjykatat e ulëta dhe në zyrate qeverisë. ... Në disa pjesë të Azisë Jugore, urduja shkruhej në disa shkrime të ndryshme. Kaithi ishte një shkrim popullor i përdorur si për urdunë ashtu dhe për hindin. Nga viti 1880, kaithi përdorej si gjuhë gjykatash në Bihar. Megjithatë, në 1881, hindi në shkrimin devanagari e zëvendësoi urdunë në shkrimin nastalik në Bihar. Në Panxhab, urduja shkruhej në shkrimin nastalik, devanagari, kaithi dhe gurumukhi.<br/> Në prill 1900, qeveria koloniale e Provincave Veri-Perëndimore dhe Avadhit i dha statusin zyrtar, si shkrimit devanagari ashtu dhe atij nastalik. Megjithatë, nastaliku mbeti shkrimi mbizotërues. Gjatë viteve 1920, [[Mahatma Gandi|Mohandas Karamçand Gandhi]] shpalli kundërshtinë dhe dallimet evolutive midis urdusë dhe hindit, duke kërkuar ribashkimin e dy gjuhëve si hindustani. Megjithatë, urduja vazhdoi të huazonte nga persishtja, arabishtja dhe çagtai, ndërsa hindi bëri të njëjtën nga sanskritishtja. Në vijim, kundërshtia rezultoi në humbjen e statusit zyrtar të gjuhës urdu.}}</ref><ref name="bayly-bentinck-era">{{harvnb|Christopher Alan Bayly|1987|p=122}}</ref> *Gjuhë të tjera indiane{{efn|Jashtë Indisë Veriore, u përdorën si gjuhë zyrtare në gjykatat e ulëta dhe zyrat e qeverisë gjuhët popullore vendase.}}<ref name="dhir-urdu"/> | government_type = Koloni e Kurorës | title_leader = Mbretëreshë/Mbretëreshë-Perandore/Mbret-Perandor | leader1 = [[Mbretëresha Viktoria|Viktoria]] | year_leader1 = 1858–1876 (Mbretëreshë); 1876–1901 (Mbretëreshë-Perandore) | leader2 = [[Eduardi VII]] | year_leader2 = 1901–1910 | leader3 = [[Xhorxhi V]] | year_leader3 = 1910–1936 | leader4 = [[Eduardi VIII]] | year_leader4 = 1936 | leader5 = [[Xhorxhi VI]] | year_leader5 = 1936–1947 (i fundit) | title_representative = Nën-mbreti | representative1 = Charles Canning | year_representative1 = 1858–1862 (i pari) | representative2 = Louis Mountbatten | year_representative2 = 1947 (i fundit) | title_deputy = Sekretari i Shtetit | deputy1 = [[Edward Stanley]] | year_deputy1 = 1858–1859 (i pari) | deputy2 = [[William Hare]] | year_deputy2 = 1947 (i fundit) | legislature = Këshilli Legjislativ Perandorak | upper_house = Këshilli i Shtetit | lower_house = Asambleja Legjislative Qëndrore | event_pre = Kryengritja Indiane | date_pre = 10 maj 1857 | event_start = {{lang-en|Government of India Act}} | date_start = 2 gusht | year_start = 1858 | event_end = {{lang-en|Indian Independence Act}} | date_end = 18 korrik | year_end = 1947 | event_post = Ndarja e Nënkontinentit Indian | date_post = Ndodhi në mesnatën midis 14–15 gushtit 1947 | currency = Rupija indiane | footnotes = | population_label2 = Popullsia në 1921 | population_data2 = 316,128,721<ref name="Census1921"/><ref name="Bureau of Manufactures">{{harvnb|United States Department of Commerce|1924|p=46}}</ref> | population_label3 = Popullsia në 1931 | population_data3 = 350,529,5571931<ref name="Census1931"/> | population_estimate = 386,666,623<ref name="Census1941"/> | population_estimate_year = 1941 | stat_year1 = 1872 | stat_pop1 = 190,563,048 | ref_pop1 =<ref name="Census1872"/> | stat_year2 = 1881 | stat_pop2 = 253,891,821 | ref_pop2 =<ref name="Census1881"/> | stat_year3 = 1891 | stat_pop3 = 287,223,4311891 | ref_pop3 =<ref name="Census1891"/><ref name="Frazer 1897 p.">{{cite book|last=Frazer|first=R.W.|year=1897|series=The Story of Nations|url=https://books.google.com/books?id=9F8qAAAAYAAJ|publisher=G. P. Putnam's sons|title=British India|lang=en|accessdate=8 maj 2023|page=355}}</ref> | area_km2 = 4993650 | area_label = Sipërfaqja në vitin 1897 | stat_year4 = 1901 | stat_pop4 = 294,361,056 | ref_pop4 =<ref name="Census1901"/> | stat_year5 = 1911 | stat_pop5 = 313,547,840 | ref_pop5 =<ref name="Census1911/> | religion = [[Hinduizmi]] 66.02%, [[Islami]] 23.81%, besimet tribale 6.58%, [[Krishtërimi]] 1.63%, [[Sikizmi]] 1.47%, [[Xhainizmi]] 0.37%, etj.<ref name="Census1941"/> | religion_year = 1941 | demonym = Indianë, indo-britanikë | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = }} '''Raxhi Britanik''' ({{IPAc-en|r|ɑː|dʒ}}; nga [[gjuha hindustani|hindustani]] raaxh, 'mbretëri', 'sundim' ose 'qeverisje')<ref>{{cite encyclopedia|year=2005|lang=en|title=Raj, the|edition=i 2-të|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198609810.001.0001/acref-9780198609810-e-5890#:~:text=Source%3A%20The%20Oxford%20Dictionary%20of,'reign'.%20...|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Phrase and Fable|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-860981-0}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|work=Collins Online Dictionary|title=RAJ definition and meaning|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/raj}}</ref> ishte sundimi i Kurorës Britanike mbi [[Nënkontinenti indian|Nënkontinentin Indian]],<ref name="def-raj-stacked">{{Cite book|publisher=Routledge|lang=en|last1=Hirst|first1=Jacqueline Suthren|url=https://books.google.com/books?id=voGoAgAAQBAJ&pg=PT27|title=Religious Traditions in Modern South Asia|location=Londër dhe New York|year=2011|isbn=978-0-415-44787-4|last2=Zavros|first2=John|access-date=24 maj 2022|quote=Pasi perandoria (Mogule) filloi të binte në mesin e shekullit të XVIII, disa nga këto administrata rajonale morën një pushtet më të madh. Mes tyre... ishte Kompania e Indisë Lindore, një kompani tregtare britanike e krijuar nga Karta Mbretërore e Elizabetës së I të Anglisë në vitin 1600. Gradualisht Kompania e zgjeroi ndikimin e saj në Azinë Jugore, në radhë të parë në ngulimet tregtare përgjatë bregut në Surat, Madras dhe Kalkuta. (Britanikët) e zgjeruan ndikimin e tyre, duke fituar kontrollin politik të Bengalit dhe Biharit pas Betejës së Plasejit në vitin 1757. Nga këtu, Kompania e zgjeroi ndikimin e saj në mënyrë dramatike përgjatë nënkontinentit. Në vitin 1857, ajo kishte kontrollin e drejtpërdrejtë mbi shumicën e rajonit. Kryengritja e madhe e atij viti, megjithatë, tregoi kufizimet e aftësive të kësaj kompanie komerciale për të administruar këto territore të gjera dhe në vitin 1858 Kompania u shtetëzua, me Kurorën Britanike që merrte kontrollin e drejtpërdrejtë administrativ. Kështu filloi periudha e njohur si Raxhi Britanik, që përfundoi në vitin 1947 me ndarjen e nënkontinentit në shtetet e pavarura të Indisë dhe Pakistanit.}}</ref><ref>{{harvnb|Salomone|2022|p=236}}</ref> duke zgjatur nga viti [[1858]] deri në vitin [[1947]].<ref name="period-of-raj-stacked">{{cite book|author=Elizabeth Vanderven|title=The Oxford Handbook of the History of Education|year=2019|editor1-last=Rury|editor1-first=John L.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Mc-aDwAAQBAJ&pg=PA222|access-date=24 maj 2022|chapter=National Education Systems: Asia|publisher=[[Oxford University Press]]|editor2-last=Tamura|editor2-first=Eileen H.|lang=en|isbn=978-0-19-934003-3|pages=213–227|quote=Gjatë mbizotërimit të Nënkontinentit Indian nga Kompania Britanike e Indisë Lindore (1757–1858) dhe pasimit nga Raxhi Britanik (1858–1947), arsimi në stilin perëndimor u promovua aq shumë sa do të bëhej baza mbi të cilin do të ndërtohej një sistem arsimor uniform kombëtar.}}</ref><ref>{{harvnb|Lapidus|2014|p=393}}</ref> Ajo quhet edhe '''Sundimi i Kurorës Britanike në Indi''',<ref name="british-raj-crown-rule-stacked">{{harvnb|Susie L. Steinback|2012|p=68}}</ref><ref>{{cite book|author=Omar Ahmed|year=2015|lang=en|accessdate=24 maj 2022|url=https://books.google.com/books?id=GHBvEAAAQBAJ&pg=PA221|title=Studying Indian Cinema|publisher=An imprint of Liverpool University Press|page=221|isbn=978-1-80034-738-0|quote=Filmi hapet me një prolog të gjatë, që kontekstualizon kohën dhe vendin nëpërmjet zërit të Amitabh Bachchan. Mësojmë se është viti 1893. Ky është i rëndësishëm pasi përfaqëson kulmin e Raxhit Britanik, një periudhë e sundimit të Kurorës që zgjati nga viti 1858 deri në vitin 1947.}}</ref><ref>{{harvnb|Edmund Wright|2015|p=537}}</ref><ref>{{harvnb|C. Christine Fair|2014|p=61}}</ref> ose '''Sundimi i Drejtpërdrejtë në Indi'''.<ref name="direct-rule-stacked">{{harvnb|Glanville|2013|p=120}}</ref><ref>{{harvnb|Lyn Pykett|2005|p=160}}</ref><ref>{{harvnb|Lisa Lowe|2015|p=71}}</ref> Rajoni nën kontrollin britanik quhet zakonisht '''India''' në përdorimin bashkëkohës duke përfshirë zonat e administruara drejtpërdrejtë nga [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës|Mbretëria e Bashkuar]], që kolektivisht quheshin [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|India Britanike]] dhe zonat e sunduara nga drejtues vendas, por nën mbizotërimin britanik, të quajtura principata. Rajoni ndonjëherë quhet '''Perandoria Indiane''', megjithëse jo zyrtarisht.<ref>{{Cite book|author1=H. V. Bowen|year=2012|author2=Elizabeth Mancke|url=https://books.google.com/books?id=Oi9neJg39wcC&pg=PA106|publisher=[[Cambridge University Press]]|author3=John G. Reid|title=Britain's Oceanic Empire: Atlantic and Indian Ocean Worlds, C. 1550–1850|isbn=978-1-107-02014-6|lang=en|page=106|quote=India Britanike, ndërkohë, ishte në vetëvete 'metropolis' i fuqishëm i perandorisë së vetë koloniale, 'Perandoria Indiane'.}}</ref> Ky sistem qeverisjeje u vendos në 28 qershor [[1858]], kur, pas Rrebelimit Indian të 1857-ës, [[Sundimi i Kompanisë Britanike në Indi|Sundimi i Kompanisë së Indisë Lindore]] u kalua te Kurora në personin e [[Mbretëresha Viktoria|Mbretëreshës Viktoria]]<ref>{{Cite web|author=Chandrika Kaul|title=From Empire to Independence: The British Raj in India 1858–1947|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/independence1947_01.shtml|access-date=3 mars 2011|lang=en|url-status=live|archive-date=17 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617125740/http://www.bbc.co.uk/history/british/modern/independence1947_01.shtml}}</ref> (e cila, në vitin [[1876]], u shpall Perandore e Indisë). Ai zgjati deri në vitin [[1947]], kur Raxhi Britanik u nda në dy shtete sovrane: [[India|Bashkimi i Indisë]] (më vonë [[India|Republika e Indisë]]) dhe [[Pakistani]] (më vonë [[Pakistani|Republika Islamike e Pakistanit]]). Më vonë, [[Bangladeshi|Republika e Popullit të Bangladeshit]] fitoi pavarësinë nga Pakistani. Në nisje të Raxhit në vitin [[1858]], Burma e Poshtme tashmë ishte pjesë e Indisë Britanike; Burma e Sipërme u shtua në vitin [[1886]], duke bërë bashkimin e [[Birmania|Burmës]], që u administrua si një provincë autonome deri në vitin [[1937]], kur ajo u bë një koloni e veçuar britanike, duke e fituar pavarësinë e saj në vitin [[1948]]. Ajo u riemërtua Mjanmar në vitin [[1989]]. Provinca e Kryekomisionerit të Adenit ishte gjithashtu pjesë e Indisë Britanike me nisjen e Raxhit Britanik, që u bë një koloni e veçantë e njohur si [[Jemeni|Kolonia e Adenit]] në vitin [[1937]]. Pasi ''India'', ishte një anëtar themelues i [[Lidhja e Kombeve|Lidhjes së Kombeve]] dhe [[Shtetet anëtare të Kombeve të Bashkuara|anëtare themeluese]] e [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombeve të Bashkuara]] në San Françisko në [[1945]].<ref name="mansergh-UN-SanFrancisco2">{{harvnb|Mansergh|1974|p=xxx}}</ref> India qe një shtet pjesëmarrës në [[Lojërat Olimpike Verore]] në [[1900]], [[1920]], [[1928]], [[1932]] dhe [[1936]]. == Shtrirja gjeografike == [[File:British Raj and surrounding countries 1909.jpg|thumb|left|372px|Raxhi Britanik dhe vendet përreth në 1909]] Raxhi Britanik shtrihej pothuajse në të gjithë shtetet e tanishme të [[India|Indisë]], [[Pakistani]]t, [[Bangladeshi]]t dhe [[Birmania|Mjanmarit]], përveç disa zotërimeve të vogla nga shtete të tjera europiane si [[Goa]] dhe [[Puducherry (territori i bashkimit)|Pondiçerri]].<ref name="British India geography">{{harvnb|Smith|1882}}</ref> Kjo zonë ishte shumë e larmishme, duke përmbajtur [[Himalajet|malet himalaje]], fusha pjellore aluvionale, Ultësirën Indo-Gangetike, një vijë të gjatë bregdetare, pyje të thata tropikale, rrafshnalta aride dhe [[Shkretëtira Tar|Shkretëtirën e Tharit]].<ref>{{harvnb|Jörg Baten|2016|p=247}}</ref> Për më tepër, në kohë të ndryshme, ajo përfshinte [[Jemeni|Adenin]] (nga viti [[1858]] deri në vitin [[1937]]),<ref>{{harvnb|Peter James Marshall|2001|p=384}}</ref> Burmën e Poshtme (nga viti 1858 deri në vitin [[1937]]), Burmën e Sipërme (nga viti [[1886]] deri në vitin [[1937]]), [[Somalia|Somalinë]] (shkurtimisht nga viti [[1884]] deri në vitin [[1898]]) dhe Vendbanimet e Ngushticave (shkurtimisht nga viti [[1858]] deri në vitin [[1867]]). [[Birmania]] u nda nga India dhe u administrua drejtpërdrejtë nga Kurora Britanike nga viti [[1937]] deri në pavarësinë e saj në vitin [[1948]]. [[Emiratet e Bashkuara Arabe|Shtetet e Marrëveshjes]] së [[Gjiri Persik|Gjirit Persik]] dhe shtete të tjera nën Rezidencën e Gjirit Persik ishin teorikisht principata dhe [[presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|presidenca dhe provinca të Indisë Britanike]] deri në vitin [[1947]] dhe përdornin rupinë si njësinë e tyre monetare.<ref>{{harvnb|Subodh Kapoor|2002|p=1599}}</ref> Mes vendeve të tjera në rajon, [[Sri Lanka|Cejloni]], që i referohej rajoneve bregdetare dhe pjesës veriore të ishullit në atë kohë (tani [[Sri Lanka]]) iu dorëzua Britanisë në vitin [[1802]] nën Traktatin e Amiensit. Këto rajone brengdetare u administruan përkohësisht nga Presidenca e Madrasit midis viteve [[1793]] dhe [[1798]],<ref name="codringtonch10">{{harvnb|Humphrey William Codrington|1926|pp=155–169}}</ref> por në periudhat e mëvonshme guvernatorët britanikë raportonin në [[Londra|Londër]] dhe nuk qe pjesë e Raxhit. Mbretëritë e [[Nepali]]t dhe [[Butani]]t, duke bërë luftëra me britanikët, në vijim nënshkruan traktate me ata dhe u njohën nga britanikët si shtete të pavarura.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Nepal: Cultural life|year=2008|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|url=https://www.britannica.com/place/Nepal/Cultural-life#toc23631|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124082743/https://www.britannica.com/place/Nepal/Cultural-life|archive-date=24 nëntor 2015}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|access-date=2 qershor 2022|title=Bhutan|year=2008|url=https://www.britannica.com/place/Bhutan/Government-and-society#toc25008|lang=en|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602162041/https://www.britannica.com/place/Bhutan/Government-and-society#toc25008|url-status=live|archive-date=2 qershor 2022}}</ref> Mbretëria e [[Sikkim]]it u krijua si një principatë pas Traktatit Anglo-Sikimez të 1861-it; megjithatë, çështja e sovranitetit u la e papërcaktuar.<ref>{{Cite encyclopedia|lang=en|title=Sikkim {{!}} History, Map, Capital, & Population|url=https://www.britannica.com/place/Sikkim|access-date=2 dhjetor 2022|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|archive-date=1 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801112303/https://www.britannica.com/place/Sikkim|url-status=live}}</ref> [[Maldivet|Ishujt Maldive]] ishin një protektorat britanik nga viti [[1887]] deri në vitin [[1965]], por jo pjesë e [[India Britanike|Indisë Britanike]].<ref>{{Cite encyclopedia|title=Maldives {{!}} History, Points of Interest, Location, & Tourism|accessdate=2 dhjetor 2022|url=https://www.britannica.com/place/Maldives|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|language=en|url-status=live|archive-date=2 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202175356/https://www.britannica.com/place/Maldives}}</ref> == Historia == ===1858–1868: rrjedhojat, kritikat dhe përgjigjet ndaj rrebelimit=== [[File:Victoria empress india1.jpg|thumb|left|280px|Një portret suvenir i 1887-ës i Mbretëreshës Viktoria si Perandore e Indisë, 30 vjet pas Kryengritjes së Madhe]] Megjithëse Kryengritja Indiane e vitit 1857 e kishte lëkundur dominimin britanik në Indi, ajo nuk e kishte shkatërruar atë. Deri në vitin [[1857]], britanikët, veçanërisht nën drejtimin e [[James Broun-Ramsay]], Markezi I-rë i Dalhousie ose Lord Dalhousie, kishte ndërtuar nxitimthi një Indi që atë parashikonin se do të ishte e barabartë me vetë Britaninë në cilësinë dhe forcën institucioneve të saj ekonomike dhe shoqërore. Pas rrebelimit, ata u bënë më dyshues. Shkaqeve të rrebelimit ju kushtuan shumë mendime duke u nxjerë tre mësime kryesore. E para, në nivelin praktik, u ndje se nevojitej më shumë komunikim dhe shoqërim midis britanikëve dhe indianëve—jo vetëm midis oficerëve britnaikë dhe indianë të ushtrisë, por edhe në jetën civile.<ref name="spear147">{{harvnb|Percival Spear|1990|p=147}}</ref> Ushtria Indiane u riorganizua tërësisht: njësitë e përbëra nga myslimanë dhe brahminë të Provincave të Bashkuara të Agrës dhe Avadhit, që përbënin bërthamën e rrebelimit, u shpërndanë. U formuan regjimente të reja, si sikët dhe baluçët, të përbëra nga indianë që, në vlerësimin britanik, kishin treguar qëndrueshmëri. Që nga atëherë, Ushtria Indiane do të mbetej e pandryshuar në organizimin e saj deri në vitin [[1947]].<ref>{{harvnb|Spear|1990|pp=145–46}}</ref> Censusi i vitit [[1861]] tregoi se popullsia angleze në Indi ishte 125,945 banorë. Nga këta vetëm rreth 41,862 ishin civilë krahasuar me rreth 84,083 oficerë europianë dhe njerëz të ushtrisë.<ref>{{harvnb|W. Ernst|1996|pp=357–82}}</ref> Në vitin [[1880]], ushtria aktive indiane përbëhej nga 66,000 ushtarë britanik, 130,000 vendas dhe 350,000 ushtarë në ushtritë e principatave.<ref>{{harvnb|Ronald Edward Robinson|John Gallagher|1968}}; {{Cite web|title='Send the Mild Hindoo:' The Simultaneous Expansion of British Suffrage and Empire|lang=en|url-status=dead|url=http://home.uchicago.edu/~caverley/Web_Documents/Send%20the%20Mild%20Hindoo.pdf|work=home.uchicago.edu|access-date=15 shkurt 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225030732/http://home.uchicago.edu/~caverley/Web_Documents/Send%20the%20Mild%20Hindoo.pdf|archive-date=25 shkurt 2009}}</ref> E dyta, u ndje se si principatat ashtu dhe pronarët e mëdhenj të tokave, duke mos u bashkuar me rrebelimin, kishin provuar se ishin, sipas fjalëve të Lord Canning-ut, "dallgëpritës në një stuhi".<ref name="spear147"/> Ata gjithashtu u shpërblyen në Raxhin e ri Britanik duke u integruar në sistemin politik Britaniko-Indian duke garantuar territoret e tyre.<ref>{{harvnb|Spear|1990|pp=149–150}}</ref> Në të njëjtën kohë, u ndje se fshatarët, për përfitimin e të cilëve reformat e mëdha të tokave të Provincave të Bashkuara ishin ndërmarrë, ishin treguar pabesi, duke, në shumë raste, luftuar për pronarët e mëparshëm të tokave të tyre kundër britanikëve. Rrjedhimisht, nuk u zbatuan më reforma toke për 90 vjetët në vazhdim: [[Bengali]] dhe [[Bihari]] do të mbeteshin mbretëritë e pronarëve të mëdhenj të tokave (ndryshe nga Panxhabi dhe [[Uttar Pradesh]]i).<ref>{{harvnb|Spear|1990|pp=150–151}}</ref> <gallery class="center" mode="packed" style="font-size:88%; line-height:110%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="192"> File:Rani of jhansi.jpg|Rani Lakshmibai, mbretëresha e Xhhansit, një nga prijëset kryesore të Kryengritjes së Madhe Indiane të 1857-ës, që kishte humbur mbretërinë e saj nëpërmjet Diktrinës së Degradimit File:Image victoria proclamation1858c.JPG|Shpallja e "Princave, drejtuesve dhe popullit të Indisë", e nxjerrë nga [[Mbretëresha Viktoria]] në 1 nëntor 1858 File:SAKhan.jpg|Sir Sajed Ahmed Khani, themeluesi i Kolegjit Muhamedan Anglo-Oriental, shkroi një nga kritikat e hershme, ''Shkaqet e Kryengritjes Indiane''. </gallery> E treta, britanikët u ndjenë të zhgënjyer me reagimin indian ndaj ndryshimeve shoqërore. Deri në kohën e rrebelimit, ata i kishin nxitur me entuziazëm reformat shoqërore, si ndalimi i ''[[Praktika sati|satit]]'' nga [[Lord William Bentinck]].<ref>{{harvnb|Percival Spear|1990|p=150}}</ref> Tani ndihej se traditat dhe zakonet në India ishin shumë të forta dhe tepër të ngurta për tu ndryshuar lehtësisht; rrjedhimisht, nuk u bënë më ndërhyrje shoqërore nga britanikët, veçanërisht në çështjet që kishin të bënin me fenë,<ref name="spear147-148">{{harvnb|Spear|1990|pp=147–48}}</ref> madje edhe kur britanikët ndjeheshin shumë të fortë rreth çështjes (si në rastin e rimartesës së të vejave të reja hindu).<ref>{{harvnb|Percival Spear|1990|p=151}}</ref> Kjo paraqitet më tej në shpalljen që [[Mbretëresha Viktoria]] nxori menjëherë pas rrebelimit. Shpallja pohonte se 'Ne heqim dorë gjithashtu nga e drejta dhe dëshira për të imponuar bindjet tona mbi ndonjë nga subjektet tona';<ref>{{Cite web|title=East India Proclamations|work=csas.ed.ac.uk|lang=en|access-date=6 nëntor 2021|url=http://www.csas.ed.ac.uk/mutiny/confpapers/Queen%27sProclamation.pdf|url-status=live|archive-date=4 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304114349/http://www.csas.ed.ac.uk:80/mutiny/confpapers/Queen%27sProclamation.pdf}}</ref> duke treguar impenjimin zyrtar britanik për tu shmangur nga ndërhyrja shoqërore në Indi. === 1858–1880: hekurudhat, kanalet, kodi i urisë === Në gjysmën e dytë të [[shekulli XIX|shekullit të XIX]], si administrimi i drejtpërdrejtë i [[India Britanike|Indisë]] nga Kurora Britanike ashtu dhe ndryshimet teknologjike të paralajmëruara nga [[Revolucioni Industrial]], dhanë efektin e ndërthurjes së ngushtë të ekonomive të Indisë dhe Britanisë së Madhe.<ref>{{harvnb|Stein|2001|p=259}}</ref> Në fakt shumë ndryshime të tjera të rëndësishme në transport dhe komunikime (që tipikisht janë lidhur me sundimin e Kurorës në Indi) tashmë kishin filluar para kryengritjes. Meqë Dalhousie kishte përqafuar ndryshimin tekonologjik, atëherë në kulm në Britaninë e Madhe, edhe India pa zhvillimin e shpejtë të të gjitha atyre teknologjive. Hekurudhat, rrugët, kanalet dhe urat u ndërtuan me shpejtësi në Indi, si dhe linjat telegrafike u vendosën gjithashtu me shpejtësi kështu që lëndët e para, si [[pambuku]], nga brendësia e Indisë, mund të transportohej në mënyrë më efektive drejt porteve, si [[Mumbai|Bombei]], për tu eksportur në vijim për në Angli. Në mënyrë të ngjashme, mallrat e përpunuara nga Anglia, transportoheshin anasjelltas për tu shitur në tregjet borgjeze indiane.<ref name="oldenburg">{{harvnb|Philip Oldenburg|2007}}</ref> Ndryshe nga Britania, ku risqet e tregut për zhvillimin e infrastrukturës mereshin përsipër nga investorët privatë, në Indi, ishin taksapaguesit—kryesisht fermerët dhe bujqit—që përballonin risqet, që, në fund, arritën në £50 milionë [[paund sterlina]].<ref>{{harvnb|Stein|2001|p=258}}</ref> Megjithë këto kosto, për indianët u krijuan shumë pakë punë profesioniste. Në vitin [[1920]], me rrjetin e katërt më të madhe hekurudhor në botë dhe një histori prej 60 vjetësh të ndërtimit të tij, vetëm dhjetë përqind e "posteve superiore" në Hekurudhat Indiane mbaheshin nga indianë.<ref>{{harvnb|Burton Stein|2001|p=159}}</ref> <gallery class="center" mode="packed" style="font-size:88%; line-height:110%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="208"> File:India railways1909a.jpg|Hartë e Hekurudhave Indiane në 1909, e katërta më e madhe në botë, që filloi të ndërtohej në vitin 1853. File:Agra canal headworks1871a.jpg|Kanali i Agrës (rreth vitit [[1873]]), një vit nga përfundimi, u mbyll ndaj lundrimit në vitin 1904 për të rritur vaditjen gjatë urisë. File:George Robinson 1st Marquess of Ripon.jpg|[[George Robinson]], Markezi I-rë i Riponit (Lord Ripon), Nënmbreti liberal i Indisë, që në 1880 nxori Kodin e Urisë. </gallery> Shpejtimi i teknologjisë po ndryshonte gjithashtu edhe ekonominë bujqësore në Indi: nga dekada e fundit e [[shekulli XIX|shekullit të XIX]], një pjesë e madhe e disa lëndëve të para—jo vetëm [[pambuku]], por edhe disa drithëra—po eksportoheshin në tregje të largëta. Shumë fermerë të vegjël, të varur nga kapriçot e atyre tregjeve, humbën tokën, kafshët dhe pajisjet te huadhënësit. Gjysma e dytë e shekullit të XIX pa gjithashtu rritjen e numrit të zive të urisë në shkallë të gjerë të Indisë. Megjithëse uritë nuk ishin të reja për [[Nënkontinenti indian|nënkontinentin]], këto qenë veçanërisht të ashpra, me dhjetëra miliona të vdekur dhe me shumë kritika, si nga britanikët ashtu dhe nga indianët, duke e lënë fajin në derën e administratës së ngathët koloniale.<ref name="stein260">{{harvnb|Stein|2001|p=260}}</ref> There were also salutary effects: commercial cropping, especially in the newly canalled Punjab, led to increased food production for internal consumption. Rrjeti hekurudhor mundësoi një lehtësim kritik për urinë, veçanërisht duke pakësuar koston e lëvizjes së mallrave,<ref>{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=97}}</ref> dhe duke ndihmuar industrinë në lindje të zotëruar nga indianë.<ref>{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=126}}</ref> Pas Urisë së Madhe të viteve 1876–1878, në [[1880]] u nxor raporti i Komisionit Indian të Zisë së Bukës dhe Kodi Indian i Urisë, shkallë e urisë më të hershme bashkë me programe për parandalimin e urisë.<ref>{{harvnb|L. Brennan|1984|pp=91-111}}</ref> Në një formë ose në një tjetër, ata do të zbatoheshin në të gjithë botën nga [[Organizata e Ushqimit dhe Bujqësisë]] të [[Organizat e Kombeve të Bashkuara|Kombeve të Bashkuara]] gjithashtu në vitet [[1970]]. === 1880s–1890s: klasa e mesme, Kongresi Kombëtar Indian === {{See also|Kongresi Kombetar Indian}} <gallery class="center" mode="packed" style="font-size:88%; line-height:110%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="208"> File:A O Hume.jpg|Allan Octavian Hume (1829–1912), që propozoi idenë e Kongresit Kombëtar Indian në një letër për të diplomuarit e Universitetit të Kalkutës File:Poverty and Un British Rule in India1.jpg|Libri {{lang-en|Poverty and the Un-British Rule in India}}, 1901, nga Naoroxhi, anëtar i Parlamentit Britanik (1892–1895) dhe president i Kongresit (1886, 1893, 1906) File:Victoriaterminus1903.JPG|Imazh stereografik i Terminalit Viktoria, [[Mumbai|Bombei]], përfunduar në vitin 1888 File:PhirozeshahMehta.jpg|Pherozeshah Mehta, avokat, sipërmarrës dhe president i sesionit të gjashtë të [[Kongresi Kombetar Indian|Kongresit Kombëtar Indian]] në 1890 </gallery> Në vitin [[1880]], një klasë e re e mesme ishte krijuar në Indi dhe ishte shpërndarë cekët në të gjithë vendin. Gjithashtu, kishte një solidaritet në rritje mes anëtarëve të saj, i krijuar nga "stimuli i përbashkët i inkurajimit dhe irritimit".<ref>{{harvnb|Percival Spear|1990|p=169}}</ref> Inkurajimi i ndjerë nga kjo klasë erdhi nga suksesi i saj në arsim dhe aftësisa e saj për të arritur përfitimet e atij arsimi, si punësimi në Shërbimin Civil Indian. Ai erdhi gjithashtu nga shpallja e Mbretëreshës Viktoria në [[1858]], në të cilën ajo kishte deklaruar "Ne e mbajmë veten tonë të lidhur me vendasit e territoreve tona indine me të njëjtat detyrime të detyrës që lidhin ne me të gjithë subjektet e tjera". Indianët ishin veçanërisht të inkurajuar kur [[Kanadaja|Kanadasë]] ju dha statusi i zotërimit në vitin [[1867]] dhe krijuan një kushtetutë autonome demokratike.<ref name="majumdar888">{{Cite book|author1=Ramesh Chandra Majumdar|author2=Hem Chandra Raychaudhuri|volume=III, Modern India|url=https://books.google.al/books?id=MezMzQEACAAJ|author3=Kalikinkar Datta|title=An Advanced History of India|year=1949|publisher=Macmillan and Company Ltd|lang=en|page=888}}</ref> Së fundi, inkurajimi erdhi nga puna e studiuesve bashkëkohorë orientalë si [[Monier Monier-Williams]] dhe [[Max Müller]], që në veprat e tyre paraqisnin Indinë e lashtë si një qytetërim të madh. Irritimi, nga ana tjetër, vinte jo vetëm nga incidente të diskriminimit rracor nga ana e britanikëve në Indi, por edhe nga aksionet e qeveritare si përdorimi i trupave indiane në fushata perandorake (p.sh.: në Luftën e Dytë Anglo-Afgane) dhe përpjekjet për të kontrolluar shtypin në gjuhën popullore vendase (p.sh.: te {{lang-en|Vernacular Press Act}} i 1878-ës).<ref>{{cite book|editor=F. H. Hinsley|title=The New Cambridge Modern History|url=http://library.mpib-berlin.mpg.de/toc/z2010_334.pdf|volume=11; Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98|year=1962|lang=en|pages=411–36|archive-date=18 tetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018112027/http://library.mpib-berlin.mpg.de/toc/z2010_334.pdf}}</ref> Megjithatë qe rishikimi i pjesshëm i Aktit Ilbert ([[1883]]) nga nënmbreti [[Lord Ripon]], një masë legjislative që propozonte vendosjen e gjykatësve indianë në [[Presidenca e Bengalit Kolonial|Presidencën e Bengalit]] në status të barabartë me britanikët, që e shndërroi pakënaqësinë në aksion politik.<ref name="spear170">{{harvnb|Percival Spear|1990|p=170}}</ref> Në 28 dhjetor [[1885]], profesionistë dhe intelektualë nga kjo klasë e mesme— shumë të arsimuar në universitetet e reja të themeluara nga britanikët në [[Bombei]], [[Kalkuta]] dhe [[Çenai|Madras]], gjithashtu familjar me idetë e filozofëve politikë britanikë, veçanërisht me [[Utilitariizmi|utilitarianët]] e mbledhur në Bombei — themeluan [[Kongresi Kombetar Indian|Kongresin Kombëtar Indian]]. 70 veta zgjodhën Uomesh Çunder Bonerxhin si presidentin e parë. Anëtarësia përbëhej nga një elitë e perëndimorizuar dhe, në këtë kohë, nuk u bë asnjë përpjekje për ta zgjeruar bazën e saj. [[File:First meeting session of the Indian National Congress in Bombay, 1885.jpg|thumb|432px|Kongresi, [[Bombei]], 28 dhjetor 1885; rreshti i tretë (në mes, nga e majta në të djathtë) Dadabhai Naoroxhi, Hume, Womesh Çandra Bonerxhi dhe Pherozeshah Mehta]] Gjatë 20 vjetëve të tij të parë, Kongresi debatoi krysisht politikën britanike kundrejt Indisë. Debatet e tij krijuan një opinion të ri indian që e konsideronte Britaninë e Madhe përgjegjëse për shterimin e pasurive të Indisë. Britania e bëri këtë, pohonin nacionalistët, nëpërmjet tregtisë së pandershme, duke kufizuar industrinë vendase indiane dhe duke përdorur taksat indiane për të paguar rroga të larta për shërbyesit civilë britanikë në Indi.<ref>{{Cite book|author1=Sugata Bose|last2=Jalal|first2=Ayesha|year=2004|title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy|url=https://archive.org/details/modernsouthasiah00bose|publisher=Routledge|orig-year=1998|lang=en|isbn=978-0-415-30787-1|edition=i 2-të|pages=80–81}}</ref> [[Thomas Baring]], Konti I-rë i Northbrook-ut shërbeu si nënmbret i Indisë në vitet [[1872]]–[[1876]]. Veprimtaria kryesore e Baringut, si një reformator energjik, ishte përkushtimi ndaj përmirësimit të cilësisë së qeverisjes në Raxhin Britanik. Ai filloi lehtësimin në shkallë të gjerë të krizës së urisë, duke reduktuar taksat dhe tejkaluar pengesat burokratike në një përpjekje për të pakësuar si zinë e urisë ashtu dhe paqëndrueshmërinë e përhapur shoqërore. Megjithëse i caktuar nga një qeveri liberale, politikat e tij ishin shumë të ngjashme me nënmbretërit e caktuar nga qeveritë konservatore.<ref>{{harvnb|James Stuart Olson|Robert S. Shadle|1996|p=116}}</ref> Në vitet [[1880]] priteshin reforma shoqërore. Për shembull, Pandita Ramabai, poet, studiues sanskrit dhe kampion i emancipimit të grave indiane, përqafoi kauzën e rimartesës së të vejave, veçanërisht të të vejave brahmine, më vonë të konvertuara në të krishtera.<ref>{{harvnb|Helen S. Dyer|1900|p=160}}</ref> Në vitin [[1900]] lëvizjet roformuese kishin hedhur rrënjë brenda [[Kongresi Kombetar Indian|Kongresit Kombëtar Indian]]. Anëtari i Kongresit Gopal Krishna Gokhale themeloi Shoqërinë e Shërbyesve të Indisë, që loboi për reforma legjislative (për shembull, për një ligj që lejonte rimartesën e të vejave fëmijë hindu) dhe anëtarët e së cilës iu përkushtuan varfërisë dhe punuan midis [[Dalitët|bashkësisë së të paprekshmëve]].<ref>{{harvnb|David Ludden|2002|p=197}}</ref> Në vitin [[1905]], një hendek i madh u hap mes të moderuarëve, të drejtuar nga Gokhale, që minimizonte agjitimin publike dhe "ekstremistëve" të rinj që jo vetëm mbronin agjitimin, por gjithashtu e konsideronin ndjekjen e reformimit shoqëror si një shmangje nga nacionalizmi. Mes ekstremistëve u shqua Bal Gangadhar Tilak, që u përpoq të mobilizonte indianët duke u bërë thirrje për një identitet politik qartazi hindu, të shfaqur, për shembull, në festivalet e përvitshme publike Ganapati, që ai përuroi në Indinë Perëndimore.<ref>{{harvnb|Stanley A. Wolpert|1962|p=67}}</ref> === 1905–1911: Ndarja e Bengalit, ''svadeshi'', dhuna === <gallery class="center" mode="packed" style="font-size:88%; line-height:110%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="224"> File:George Curzon2.jpg|[[George Nathaniel Curzon]] (Lord Curzon), nënmbreti i Indisë, 1899–1905, që ndau [[Presidenca e Bengalit|Presidencën e Bengalit]] në 1905 Surendranath Banerjee.jpg|Kongresisti i moderuar Sir Surendranath Banerxhi drejtoi opozitën me lëvizjen ''Svadeshi''. File:1909magazine vijaya.jpg|Revista Tamile ''Vixhaja'', 1909, duke paraqitur "Nënën Indi" me fëmijët e saj dhe slloganin "Vande Mataram" Khudadad khan vc1915.jpg|Khudadad Khan, indiani i parë që fitoi Kryqin e Viktorias, i përshëndetur nga distrikti Çakval, Panxhab ([[Pakistani]] i tanishëm). </gallery> Nënmbreti, [[George Curzon]] Markezi I-rë Curzon i Kedlestonit (Lord Curzon [[1899]]–[[1905]]), ishte jashtëzakonisht energjik në kërkimin e efiçencës dhe reformimit.<ref>{{harvnb|Michael Edwardes|1965|p=77}}</ref> Agjenda e tij përfshinte krijimin e Provincës Kufitare Veri-Perëndimore; ndryshime të vogla në shërbimet civile; shpejtimin e operacioneve të sekretariatit; krijimin e një standardi ari për të siguruar një monedhë stabile; krijimin e një Bordi Hekurudhor; reformimin e vaditjes; pakësimin e borxheve fshatare; uljen e kostos së telegramëve; kërkime arkeologjike dhe ruajtjen e objekteve të lashta; përmirësime në universitete; reforma politike; shtimin e roleve të shteteve vendase; një Departament të ri të Tregtisë dhe Industrisë; promovimin e industrisë; rishikimin e politikës së të ardhurave të tokës; uljen e taksave; krijimin e bankave bujqësore; krijimin e një Deparatamenti Bujqësor; sponsorizimin e kërkimit; krijimin e një biblioteke perandorake; krijimin e një Korpusi të Kadetëve Perandorak; kodet të reja të urisë; dhe, në fakt, pakësimin e tymrave të bezdisshme të Kalkutës.<ref>{{harvnb|Robin J. Moore|1999|p=435}}</ref> Për Curzon-in telashet u shfaqën kur ai ndau njësinë e madhe administrative të [[India Britanike|Indisë Britanike]], [[Presidenca e Bengalit|Provincën e Bengalit]], në provincën me shumicë myslimane të Bengalit Lindor dhe Asamit dhe provincën me shumicë hindu të Bengalit Perëndimor (shtetet e tanishme indiane të [[Bengali Perëndimor|Bengalit Perëndimor]], [[Bihari]]t, dhe [[Orissa|Odishës]]). Akti i Curzon-it për ndarjen e Bengalit, ishte projektuar nga administrata të ndryshme koloniale që nga koha e Lord William Bentinck, por nuk ishte ndërmarr asnjëherë. Megjithëse disa e konsideruan atë administrativisht të dështuar, ai mbolli farat e ndarjes midis indianëve në Bengal, duke i kthyer politikat nacionaliste si asgjë tjetër para tyre. Elita hindu e [[Bengali]]t, mes tyre shumë që zotëronin toka në Bengalin Lindor, që u jepeshin me qira fshatarëve myslimanë, protestuan energjikisht.<ref>{{harvnb|McLane|1965|pp=221–37}}</ref> Duke pasuar Ndarjen e Bengalit, që u projektua strategjikisht nga Lord Curzon për të dobësuar lëvizjen nacionaliste, Tilak inkurajoi Lëvizjen Svadeshi dhe Lëvizjen e Bojkotit.<ref>{{cite book|author=Ranbir Vohra|year=2000|publisher=M. E. Sharpe, Inc|lang=en|isbn=0-7656-0711-5|url=https://books.google.al/books?id=kRIPIwEHXBYC&lpg=PP1&pg=PA120|title=The Making of India: A Historical Survey|chapter=6; Constitutionalism and the Politics of Communalism, 1908–1947|page=120}}</ref> Lëvizja konsistonte në bojkotimin e mallrave të huaj dhe gjithashtu bojkotimin e indianëve që përdornin mallra të huaj. Lëvizja Svadeshi konsistonte në përdorimin e mallrave vendase. Kur mallrat e huaj u bojkotuan, pati një zbrazëti që do të mbushej nga prodhimi i atyre mallrave në Indi. Bal Gangadhar Tilak tha se Lëvizjet Svadeshi dhe të Bojkotit janë dy anë të së njëjtës monedhë. Klasa e madhe e mesme hindu bengaleze (''bhadralok''), u mërzit nga nga perspektiva e të qenit të bengalezëve minorancë në provincën e re të Bengalit nga biharitët dhe orijat, ndjenë se akti i Curzon-it ishte ndëshkim për vetëparaqitje e tyre këmbëngulëse politike. Protesta të përgjithshme kundër vendimit të Curzon-it morën formën mbizotëruese të fushatës ''svadeshi'' ("ble indiane") të drejtuar nga dy presidentë të Kongresit, Surendranath Banerxhi dhe bojkotimi i mallrave britanike.<ref>{{harvnb|V. Sankaran Nair|1985}}</ref> Thirrja e të dy llojeve të protestave ishte sllogani ''[[Vande Mataram|Bande Mataram]]'' ("Lavdi Nënës"), që thirrte një hyjneshë nënë, që përfaqësonte herë pas here Bengalin, Indinë dhe hyjneshën hindu Kali. [[Sri Aurobindo]] nuk shkoi kurrë përtej ligjit kur ai botoi revistën ''Bande Mataram'', që predikonte pavarësinë por brenda kufijve të paqes sa të ishte e mundur. Qëllimi i saj ishte Rezistenca Pasive.<ref>{{harvnb|Peter Heehs|2008|p=184}}</ref> Turbullirat u përhapën nga Kalkuta në rajonet përreth Bengalit, kur studentët u kthyen në shtëpitë e tyre në fshatra apo qytete. Disa iu bashkuan klubeve politike rinore të vendit që u shfaqën në Bengal në atë kohë, disa u angazhuan në grabitjen e fondeve, madje u përpoqën tu merrnin jetën zyrtarëve të Raxhit. Megjithatë, komplotet përgjithësisht dështuan përballë punës intensive të policisë.<ref name="bandyo260">{{harvnb|Sekhara Bandyopadhyay|2004|p=260}}</ref> Lëvizja ''Svadeshi'' dhe e Bojkotit i shkurtuan importet e tekstileve britanike me 25%. Veshjet ''svadeshi'', megjithëse më të shtrenjta dhe disi më pak të përshtatshme se konunkurenet e tyre të Lankashairit, visheshin si një shenjë e krenarisë kombëtare nga banorët në të gjithë Indinë.<ref>{{cite book|title=A New History of India|author=Stanley Wolpert|year=2008|lang=en|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://books.google.com/books?id=JT0wAQAAIAAJ|isbn=978-0-19-533756-3|pages=273–274}}</ref> === 1870–1906: Lëvizjet shoqërore myslimane, Lidhja Myslimane === <gallery class="center" mode="packed" style="font-size:88%; line-height:110%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="234"> File:LordMelgund1885.jpg|Lord Minto, nënmbreti që zëvendësoi Curzon-in në 1906. Reformat Minto-Morley të 1909-ës lejuan elektorate të ndara myslime. Brit IndianEmpireReligions3.jpg|Besimet mbizotëruese të 1909-ës, hartë e Perandorisë Indo-Britanike, që paraqet besimet shumicë bazuar në censusin e 1901-it File:1921ajmalkhan.jpg|Hakim Axhmal Khan, një themelues i Lidhjes Myslimane, do të bëhej gjithashtu president i [[Kongresi Kombetar Indian|Kongresit Kombëtar Indian]] në 1921. </gallery> Protesat kundër ndarjes së Bengalit, kryesisht hindu dhe frika nga reformat në favor të shumicës hindu, e çuan elitën myslimane në Indi të takohej me nënmbretin e ri, Lord Minto në vitin [[1906]] dhe të kërkonin eloktorat të veçuar për myslimanët.<ref name="oldenburg"/> Njëkohësisht, ata kërkuan përfaqësim përpjesëtimor legjislativ, që pasqyronte statusin e tyre si sundues të mëparshëm dhe regjistrimin e bashkëpunimit të tyre me britanikët. Në dhjetor [[1906]] kjo çoi në themelimin e Lidhjes Myslimane të Gjithë Indisë në [[Dhaka]]. Megjithëse Curzon-i, tashmë kishte dhënë dorëheqjen nga posti i tij për shkak të një debati me shefin e tij ushtarak Herbert Kitchener, Konti I-rë Kitchener (Lord Kitchener) dhe ishte rikthyer në Angli, Lidhja ishte në favor të planit të tij të ndarjes. Pozicioni i elitës myslimane, që pasqyrohej në pozicionin e Lidhjes, ishte kristalizuar gradualisht përgjatë tre dekadave të fundit, duke filluar me zbulimet e Censusit të Indisë Britanike në 1871, që për herë të parë vlerësonin popullsinë në rajonet me shumicë myslimane (nga ana e tij, Curzon-i dëshironte të joshte myslimanët e Bengalit Lindor të ngritur nga shqetësimet britnike që nga censusi i vitit [[1871]]—dhe në dritën e historisë së luftës së tyre kundër britanikëve në Kryengritjen e 1857-ës dhe Luftës së Dytë Anglo-Afgane—rreth rrebelimit të myslimanëve indianë kundër Kurorës). Në tre dekadat që atëherë, prijësit myslimanë përgjatë Indisë Veriore kishin përjetuar herë pas here urrejtjen publike nga disa grupe të reja politiko-shoqërore hindu. ''Arja Samaxh'', për shembull, jo vetëm mbështeste Shoqëritë e Mbrojtjes së Lopëve në shqetësimet e tyre,<ref>{{harvnb|Burton Stein|2001|p=286}}</ref> por gjithashtu—të shpërqëndruar nga shifrat myslimane të censit të 1871-it—organizuan evente "rikonvertimi" me qëllimin e mirëpritjes së myslimanëve prapë në gjirin hindu.<ref name="ludden200">{{harvnb|David Ludden|2002|p=200}}</ref> Në vitin [[1905]], kur Tilak dhe Laxhpat Rai u përpoqën të ngrihen në pozicione udhëheqjeje në Kongres dhe ai vetë tubohej rreth simbolizmit të Kalit, frikërat myslimane u rritën. Shumë myslimanë nuk e kishin harruar që, për shembull, thirrja e tubimeve "[[Vande Mataram|Bande Mataram]]", ishte shfaqur së pari në romanin ''Anand Math'' në të cilin hindutë kishin luftuar shtypësit e tyre myslimanë. Së fundmi, elita myslimane dhe mes saj navabi i Dhakës, Khvaxha Salimullah, që bujti takimin e parë të Lidhjes në [[Ahsan Manzili|rezidencën e tij në Shahbag]], ishte i ndërgjegjshëm se një provincë e re me shumicë myslimane do thoshte përfitim i drejtpërdrejtë për myslimanët që aspironin pushtetin politik.<ref name="ludden201">{{harvnb|David Ludden|2002|p=201}}</ref> Hapat e parë drejtë vetë-qeverisjes në Indinë Britanike u hodhën në fundin e [[shekulli XIX|shekullit të XIX]] me caktimin e këshilltarëve indianë për të këshilluar nënmbretin britanik dhe krijimin e këshillave provincialë me anëtarë indianë; rrjedhimisht britanikët e zgjeruan pjesëmarrjen e në këshillat legjislativë me {{lang-en|Indian Councils Act of 1892}}. Për administrimin vendor u krijuan korporata bashkiake dhe borde distriktuale; ato përfshinin anëtarë të zgjedhur indianë. {{lang-en|Indian Councils Act 1909}}, i njohur si Reformat Morley-Minto ([[John Morley]] ishte sekretari i shtetit për Indinë, ndërsa [[Gilbert John Elliot-Murray-Kynynmound]], Konti i IV-rt i Mintos, ishte nënmbreti)—i dhanë indianëve role të kufizuara në legjislaturat provinciale dhe dhe qëndrore. Me këto ligje favorizoheshin indianët e klasës së lartë, pronarët e pasur të tokave dhe sipërmarrësit. Bashkësia myslimane u bë një elektorat i veçuar, që iu dha përfaqësim i dyfishtë. Qëllimet ishin mjaft konservative, por ato nuk e avancuan parimin zgjedhor.<ref name="Das1964"/> Ndarja e Bengalit u anulluan në vitin [[1911]] dhe u shpall në Delhi Durbar në të cilin mbreti [[Xhorxhi V]] erdhi personalisht dhe u kurorëzua perandor i Indisë. Ai shpalli se kryeqyteti do të zhvendosej nga [[Kalkuta]] në [[Delhi]]. Kjo periudhë pa një rritje të veprimtarive të grupeve revolucionare, që përfshinin Anushilan Samitin e Bengalit dhe Partinë Ghadar të Panxhabit. Megjithatë, autoritetet britanike qenë të aftë ti shtypnin rrebelët e dhunshëm me shpejtësi, pjesërisht për shkak se politikanët kryesorë indianë të arsimuar e kundërshtuan revolucionin e dhunshëm.<ref>{{harvnb|Peter Robb|2011|p=174}}</ref> === 1914–1918: Lufta e Parë Botërore, Pakti i Laknaut, lidhjet e qeverisjes vendase === {{main|Lufta e Parë Botërore}} <gallery class="center" mode="packed" style="font-size:88%; line-height:110%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="200"> Indiantroops medical ww1.jpg|trupa mjekësore indiane me ''Forcën Ekspedicionare Mesopotamike'' në [[Mesopotamia|Mesopotami]] gjatë Luftës së Parë Botërore Annie a Taormina.jpg|[[Annie Besant]] e paraqitur me Teosofistët në Adjar, Madras në vitin 1912 katër vjet para se ajo të themelonte një lidhje indiane të qeverisjes vendase{{efn|Të ulur nga e majta në të djathtë janë: [[Jiddu Krishnamurti]], Besant dhe Charles Webster Leadbeater.}} File:Jinnah Periyar ambedkar.jpg|[[Ali Xhinah|Muhamad Ali Xhinah]], ulur, i treti nga e majta, mbështeti Paktin e Laknaut në 1916, që i dha fund ndarjeve Lidhje Myslimane-Kongres Kombëtar. </gallery> [[Lufta e Parë Botërore]] do të provonte të ishte një pikë vendimtare në marrëdhëniet perandorake midis Britanisë dhe Indisë. Pak kohë pas shpërthimit të luftës, Qeveria e Indisë kishte treguar se ata mund të ofronin dy divizione plus një brigadë kalorësie, me një divizion të mëtejshëm në rast urgjence.<ref name="India's contribution">{{Cite book|lang=en|title=India's Contribution to the Great War|publisher=Superintendent Government Printing, Government of India|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32085/page/n80/|year=1923|page=74}}</ref> Rreth 1.4 milionë ushtarë indianë dhe britanikë të Ushtrisë së [[India Britanike|Indisë Britanike]] morën pjesë në luftë, kryesisht në [[Iraku|Irak]] dhe [[Lindja e Mesme|Lindjen e Mesme]]. Pjesëmarrja e tyre pati një ndikim të gjerë anësor kulturor për shkak të përhapjes së trimërisë së ushtarëve që luftuan dhe vdiqën bashkë me ushtarët britanikë, ashtu dhe nga ushtarët nga zotërime si [[Kanadaja]] dhe [[Australia]]. Profili ndërkombëtar i Indisë u rrit gjatë viteve [[1920]], pasi u bë një anëtare themeluese e [[Lidhja e Kombeve|Lidhjes së Kombeve]] në 1920 dhe mori pjesë, nën emërtimin {{lang-en|Les Indes Anglaises}} (India Britanike), në Lojërat Olimpike Verore të 1920-ës në [[Antwerp|Antverp]].<ref>{{Cite web|last=Belgium Olympic Committee|url=http://library.la84.org/6oic/OfficialReports/1920/1920.pdf|title=Olympic Games Antwerp. 1920: Official Report|year=1957|work=LA84 Foundation|accessdate=9 dhjetor 2016|lang=en|url-status=dead|archive-date=7 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007202443/http://library.la84.org/6oic/OfficialReports/1920/1920.pdf}}</ref> Të kthyer në Indi, veçanërisht mes udhëheqësve të [[Kongresi Kombetar Indian|Kongresit Kombëtar Indian]], lufta çoi në thirrje për më tepër vetë-qeverisje për indianët.<ref name="brown-p197-198">{{harvnb|Judith Margaret Brown|1994|pp=197–98}}</ref> Një ngjarje që e lidh Indinë Britanike me Shqipërinë është votimi për njohjen e pavarësisë dhe anëtarësimin e saj në Lidhjen e Kombeve në vitin [[1921]], e udhëzuar nga Qeveria Britanike në favor të Shqipërisë në atë kohë. Me fillimi e Luftës së Parë Botërore, ricaktimi i shumicës së ushtrisë britanike në Indi për në [[Evropa|Evropë]] dhe [[Mesopotamia|Mesopotami]], kishte bërë që nënmbreti i mëparshëm, Charles Hardinge, Baroni I-rë Hardinge i Penshurstit (Lord Harding), të shqetësohej rreth "risqeve nga zhveshja e Indisë nga trupat".<ref name="brown-p197-198"/> Dhuna revolucionare tashmë ishte një shqetësim në Indinë Britanike; rrjedhimisht, në vitin [[1915]], për të forcuar pushtetin gjatë çfarë dukej se ishte një kohë e brishtësisë së rritur, Qeveria e Indisë kaloi {{lang-en|Defence of India Act 1915}}, që e lejonte atë të internonte disidentë të rrezikshëm politikë pa një proçes të mirëfilltë dhe të shtonte pushtetin që ajo kishte marrë me {{lang-en|Indian Press Act of 1910}} për të burgosur gazetarët pa proçes dhe të çensuronte shtypin. Nën Aktin e Mbrojtjes së Indisë u burgosën vëllezërit Ali në vitin [[1916]] dhe [[Annie Besant]], një grua evropiane dhe zakonisht më e rrezikshme për tu burgosur, u arrestua në vitin [[1917]]. Tani, pasi reforma kushtetuese filloi të diskutohej seziozisht, britanikët filluan të mendonin se si indianët e rinj të moderuar mund të përfshiheshin në politikën kushtetuese dhe, njëkohësisht, si mund të forcohej dora e konstitucionalistëve të krijuar. Megjithatë, meqë Qeveria e Indisë donte të sigurohej kundër ndonjë sabotimi të proçesit të reformës nga ekstremistët dhe meqë plani i saj i reformave ishte paralajmëruar gjatë një kohe kur dhuna ekstremiste ishte pakësuar si pasojë e kontrollit të shtuar qeveritar, ajo filloi të mendonte se si disa nga fuqitë e saj të kohës së luftës mund të shtriheshin edhe në kohën e paqes.<ref name="brown-p201-202">{{harvnb|Judith Margaret Brown|1994|pp=201–02}}</ref> Pas ndarjes së vitit [[1906]] midis të moderuarve dhe ekstremistëve në [[Kongresi Kombetar Indian|Kongresin Kombëtar Indian]], veprimtaria politike e organizuar nga Kongresi kishte mbetur e fragmentuar deri në vitin [[1914]], kur Bal Gangadhar Tilak u lirua nga burgu dhe filloi të sondonte prijësit e tjerë të Kongresit rreth ribashkimit të mundshëm. Kjo, gjithësesi, do të priste deri në rënien e kundërshtarëve kryesorë të moderuar të Tilakut, Gopal Krishna Gokhale dhe Pherozeshah Mehta, në vitin [[1915]], kur u arrit një marrëveshje për rikthimin e grupit të Tilakut në Kongres. Në seksionin e vitit [[1916]] në [[Laknau]] të Kongresit, mbështetësit e Tilakut qenë të aftë të nxisnin një rezolutë më radikale, që u kërkonte britanikëve të shpallnin se ishte "synimi dhe qëllimi i tyre... ti jepnin vetë-qeverisjen Indisë në një datë të hershme". Shpejt, kërkesa të tilla filluan të shfaqen në deklaratat publike: në vitin [[1917]], në Këshillin Legjislativ Perandorak, Madan Mohan Malavija foli për pritshmëritë që lufta kishte prodhuar në Indi, "Guxoi të them se lufta e ka vendosur orën... pesëdhjetë vjetë përpara... reformat pas luftës do të jenë të tilla... që do të kënaqin aspiratat e popullit (të saj) për të marr pjesë në mënyrë legjitime në administrimin e vendit të tyre."<ref name="brown-p197-198"/> Seksioni i Kongresit të 1916-ës në [[Laknau]] qe gjithashtu sheshi i një përpjekjeje të përbashkët të papregatitur nga Kongresi dhe Lidhja Myslimane, rasti për të cilin u mundësua nga bashkëpunimi i kohës së luftës midis [[Gjermania|Gjermanisë]] dhe [[Turqia|Turqisë]]. Meqë [[Perandoria Osmane|sulltani turk]], ose ''khalifi'', kishte pretenduar herë pas here mbrojtjen e [[Qytetet e shenjta Islame|vendeve të shenjta islamike]] të [[Meka|Mekës]], [[Medina|Medinës]] dhe [[Jeruzalemi]]t, dhe meqë britanikët dhe aleatët e tyre tani ishin në konflikt me Turqinë, dyshimet mes disa myslimanëve indianë filluan të rriten rreth "asnjanësisë fetare" të britanikëve, dyshime që tashmë ishin shfaqur si pasojë e ribashkimit të Bengalit në vitin [[1911]], një vendim që u pa si keqdashës ndaj myslimanëve. Në Paktin e Laknaut, Lidhja u bashkua me Kongresin në propozimin për më shumë vetë-qeverisje sesa u bë fushatë nga Tilaku dhe mbështetësit e tij; si shkëmbim, Kongresi pranonte elektoratet e ndara për myslimanët në legjislaturat provinciale ashtu dhe në Këshillin Legjislativ Perandorak. Në vitin [[1916]], Lidhja Myslimane kishte diku midis 500 dhe 800 anëtarë dhe nuk kishte akoma ndjekjen e gjerë që gëzonte në vitet e mëvonshme midis myslimanëve indianë; te vetë Lidhja, pakti nuk kishte mbështetje të njëzëshme, duke qenë negociuar gjerësisht nga një grup i "Partisë Rinore" Myslimanët nga Provincat e Bashkuara të Agrës dhe Avadhit, në mënyrë më të dallueshme, dy vëllezërit Maulana Mohammad dhe Maulana Shaukat Ali, që kishin përqafuar kauzën pan-islamike; gjithësesi, ai pati mbështetjen e një avokati të ri nga Bombei, [[Ali Xhinah|Muhammad Ali Xhinah]], që më vonë do të ngjitej në udhëheqjen si të Lidhjes ashtu dhe të Lëvizjes për Pavarësinë Indiane. Në vitet e mëvonshme, pasi degëzimet e plota të paktit u shpalosën, nga ai u pa se përfitonin ''elitat'' e pakicës myslimane të provincave si Provincat e Bashkuara dhe [[Bihari]]t më shumë se shumicat myslimane të [[Rajoni i Panxhabit|Panxhabit]] dhe [[Bengali]]t; gjithësesi, në atë kohë, "Pakti i Laknaut" ishte një gurë i rëndësishëm kilometrik në pakënaqësinë nacionaliste dhe si i tillë u pa nga britanikët.<ref name="brown-p200-201">{{harvnb|Judith Margaret Brown|1994|pp=200–01}}</ref> Gjatë vitit [[1916]], dy lidhje të "Qeverisjes Vendase" u themeluan brenda [[Kongresi Kombetar Indian|Kongresit Kombëtar Indian]] nga Tilaku dhe [[Annie Besant]], përkatësisht, për të promovuar qeverisjen vendase mes indianëve dhe gjithashtu për të ngritur staturën e themeluesve brenda vetë Kongresit. Besant, nga ana e saj, ishte gjithashtu entuziaste për të treguar superioritetin e kësaj forme të re të pakënaqësisë së organizuar, që kishte arritur disa suksese në lëvizjen e qeverisjes vendase irlandeze, mbi dhunën politike që kishte goditur herë pas here [[Nënkontinenti indian|nënkontinentin]] gjatë viteve [[1907]]–[[1914]]. Dy lidhjet e përqëndruan vëmendjen te rajonet komplementare gjeografike: lidhja e Tilakut në Indinë Perëndimore, në jugun e Presidencës së Bombeit, ndërsa ajo e Besantit në pjesën tjetër të vendit, por veçanërisht në Presidencën e Madrasit dhe në rajone si [[Sind]]i dhe [[Guxharat]]i që ishin konsideruar politikisht të fjetura nga Kongresi. Të dyja lidhjet përfituan me shpejtësi anëtarë të rinj—afërsisht tridhjetë mijë secila në pak më shumë se një vit—dhe filluan të publikonin gazeta të pakushtueshme. Propaganda e tyre u kthye edhe te posterat, pamfletet dhe këngët politiko-fetare, si dhe më vonë te tubimet në masë, që jo vetëm tërhoqën turma më të mëdha se në seksionet e mëparshme të Kongresit, por edhe grupe të reja shoqërore si jo-brahminët, tregtarët, fermerët, studentët dhe punonjësit e nivelit të ulët të qeverisjes. Megjithëse ata nuk arritën nivelin e një lëvizjeje në shkallë kombëtare, lidhjet e sundimit vendas e thelluan dhe zgjeruan të dyja pakënaqësinë e organizuar politike pë vetë-qeverisjen në Indi. Autoritetet britanike reaguan duke imponuar kufizime mbi lidhjet, përfshirë përjashtimin e studentëve nga takimet dhe ndalimin e dy udhëheqësve për të udhëtuar në disa provinca.<ref name="brown-p199">{{harvnb|Judith Margaret Brown|1994|p=199}}</ref> [[File:Gandhi back in india1915.gif|432px|thumb|[[Mahatma Gandi]] (i ulur në karrocë, në të djathtë, me sytë e ulur, me kapele të zezë me krye të sheshtë) duke marrë një mirëseardhje të madhe në [[Karaçi]] në 1916 pas rikthimit të tij në Indi nga [[Afrika e Jugut]]]] === 1915–1918: rikthimi i Gandit === Viti [[1915]] pa gjithashtu rikthimin e [[Mahatma Gandi|Mohandas Karamçand Gandit]] në Indi. Tashmë i njohur në Indi si pasojë e protestave të tij për të drejtat civile të indianëve në [[Afrika e Jugut|Afrikën e Jugut]], Gandi ndoqi këshillën e mentorit të tij Gopal Krishna Gokhale dhe zgjodhi të mos bënte ndonjë deklarim publik gjatë vitit të parë të kthimit të tij, por ta kalonte vitin duke udhëtuar dhe duke vëzhguar vendin në radhë të parë dhe për të shkruar.<ref name="brown-p214-215">{{harvnb|Judith Margaret Brown|1994|pp=214–15}}</ref> Më herët, gjatë qëndrimit të tij në Afrikën e Jugut, Gandi, me profesion avokat, kishte përfaqësuar një bashkësi indiane, që, megjithëse e vogël, ishte mjaftueshmërisht e larmishme për të qenë një mikrokozmos i vetë Indisë. Në përballimin e sfidës së mbajtjes të bashkuar të kësaj bashkësie dhe njëkohësisht përballjes me autoritetin kolonial, ai kishte krijuar një teknikë të rezistencës së padhunshme, që ai e etiketonte ''satjagraha'' (ose përpjekja për të vërtetën). Për Gandin, ''satjagraha'' ishe një formë e ndryshme nga "rezistenca pasive", atëherë një teknikë familjare e protestës sociale, që ai e konsideronte si një strategji praktike të adoptuar nga të dobëtit përballë forcës superiore; ''satjagraha'', nga ana tjetër, për të ishte "burimi i fundit i atyre që ishin të fortë mjaftueshëm në besimin e tyre ndaj të vërtetës për të përballuar vuajtjet në kauzën e saj." Ahimsa ose "shmangja e dhunës", që përbënte mbështetjen e ''satjagrahas'', do të përfaqësonte dy shtyllat, me Vërtetësinë, e paraqitjes fetare jo ortodokse të Gandit në jetë. Gjatë viteve [[1907]]–[[1914]], Gandi e testoi teknikën e ''satjagrahas'' në disa protesta në emër të bashkësisë indiane në Afrikën e Jugut kundër ligjeve të padrejta rracore.<ref name="brown-p210-213">{{harvnb|Judith Margaret Brown|1994|pp=210–13}}</ref> [[File:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|291px|left|Gandi në kohën e “kheda satjagrahas", 1918]] Gjithasthu, gjatë kohës së tij në Afrikën e Jugut, në esenë e tij ''Hind Svaraxh'', ([[1909]]), Gandi formulonte vizionin e tij të ''svaraxhit'', ose "vetë-qeverisjes" për Indinë bazuar në tre përbërës thelbësorë: solidariteti midis indianëve të besimeve të ndryshme, por mbi të gjitha midis hinduve dhe myslimanëve; heqjen e [[Dalitët|paprekshmërisë]] nga shoqëria indiane; dhe ushtrimi i ''svadeshit''—bojkoti i mallrave që nuk prodhoheshin nga India dhe rigjallërimi i industrisë artizanale indiane. Dy të parat, ai ndjente, ishin thelbësore që [[India]] të ishte shoqëri barazitare dhe tolerante, në përputhje me parimet e Vërtetësisë dhe ''Ahimsas'', ndërsa të fundit, duke i bërë indianët më vetë-mjaftueshëm, do ta thyenin ciklin e varësisë që po vazhdonte jo vetëm të ishte nën drejtimin dhe përfaqësimin e sundimit britanik në Indi, por gjithashtu të besimit britanik te ai. Të paktën deri në vitin [[1920]], prania britanike në vetëvete nuk ishte një bllok pengues në konceptimin e ''svaraxhit'' të Gandit; por ajo ishte paaftësia e indianëve për të krijuar një shoqëri moderne.<ref name="brown-p214-215"/> Gandi e bëri debutimin e tij politik në Indi në vitin [[1917]] në distriktin e Çamparanit në [[Bihar]], afër kufirit të [[Nepali]]t, ku ai u ftua nga një grup fermerësh qiramarrës të pakënaqur që, për shumë vjet, ishin detyruar të mbillnin [[indigo]] (si ngjyrues) në një pjesë të tokës së tyre dhe pastaj ta shisnin atë me çmime më të ulëta se të tregut te kultivuesit britanikë që u kishin dhënë atyre tokën me qira.<ref name="brown-p216-217">{{harvnb|Judith Margaret Brown|1994|pp=216–17}}</ref> Pas mbërritjes së tij në distrikt, Gandit iu bashkuan edhe agjitatorë të tjerë, duke përfshirë një udhëheqës të ri të Kongresit, Raxhendra Prasad, nga [[Bihari]], që do të bëhej një mbështetës besnik i Gandit dhe të vazhdonte të luante një rol të rëndësishëm në Lëvizjen Indiane të Pavarësisë. Kur Gandi u urdhërua të largohej nga autoritetet vendore britanike, ai refuzoi në aspektin moral, duke e paraqitur refuzimin e tij si një formë të satjagrahës individuale. Shpejt, nën presionin e nënmbretit në [[Delhi]], që ishte i shqetësuar të ruante paqen e brendshme gjatë kohës së luftës, qeveria provinciale e anulloi urdhërine largimit të Gandit dhe më vonë ra dakord për një hetim zyrtar ndaj çështjes. Megjithëse kultivuesit britanikë në vijim u dorëzuan, ata nuk ishin fituar ndaj kauzës së fermerëve dhe kështu nuk prodhuan sasinë optimale të një satjagraha që Gandi kishte shpresuar; në mënyrë të ngjashme, vetë fermerët, megjithëse të kënaqur nga zgjidhja, u përgjigjën me më pak entuziazëm ndaj projekteve konkurruese të fuqizimit rural dhe arsimit që Gandi kishte përuruar në përputhje me idealin e tij të ''svaraxhit''. Vitin pasues Gandi nisi dy satjagraha më tepër—të dyja në [[Guxharat]]in e tij të lindjes—një në distriktin rural të Kairas ku fermerët zotërues të tokave protestonin kundër rritjes së detyrimeve të tokave dhe tjetra në qytetin e Ahmedabadit, ku punëtorët në një mulli tekstil me pronar indian ishin të shqetësuar rreth pagave të tyre të ulëta. Satjagraha në Ahmedabad mori formën e agjërimit të Gandit dhe mbështetja e punëtorëve në një grevë, që në vazhdim çoi në një marrëveshje. Në Kaira, në dallim, megjithëse kauza e fermerëve mori publicitet nga prania e Gandit, vetë satjagraha, që konsistonte në vendimin e përbashkët të fermerëve për të tërhequr pagimin, nuk qe menjëherë e suksesshme, pasi autoritetet britanike refuzuan moderoheshin. Turbullirat e Kairas i dhanë Gandit një tjetër zëvendës të të gjithë jetës te [[Vallabhabhai Patel|Sardar Vallabhabhai Patel]], që i kishte organizuar fermerët dhe që gjithashtu do të vazhdonte të luante një rol udhëheqës në Lëvizjen Indiane të Pavarësisë.<ref>{{harvnb|Balraj Krishna|2007}}</ref> {{multiple image | align = right | total_width = 422 | image1 = Edwin Samuel Montagu.jpg | alt1 = Montagu | caption1 = [[Edwin Montagu]], sekretari i shtetit për Indinë, raporti i të cilit çoi në {{lang-en|Government of India Act 1919}}, gjithashtu i njohur si Reformat Montford ose Reformat Montagu-Chelmsford | image2 = Chelmsford Governor.jpg | alt2 = Chelmsford | caption2 = Frederic Thesiger, Viskonti I-rë Chelmsford (Lord Chelmsford), nënmbreti i Indisë, që paralajmëroi Qeverinë Britanike të ishte më e vëmendshme ndaj opinionit indian }} === 1916–1919: Reformat Montagu–Chelmsford === Në vitin [[1916]], përballë forcës së re të treguar nga nacionalistët me nënshkrimin e Paktit të Laknaut dhe themelimin e lidhjeve të qeverisjes vendase, si dhe ndërgjegjësimin, pas katastrofës së Fushatës së Mesopotamisë, se lufta do të zgjaste më shumë, nënmbreti i ri, [[Frederic Thesiger]], Viskonti I-rë Chelmsford (Lord Chelmsford), paralajmëroi se qeveria Britanike kishte nevojë të ishte më e vëmendshme ndaj opinionit publik indian. Nga fundi i vitit, pas diskutimit me qeverinë në Londër, ai sugjeroi që britanikët të tregonin besimin e tyre të mirë—në dritën e rolit indian në luftë—nëpërmjet një numri veprimesh publike, duke përfshirë dhënien e titujve dhe nderimeve ndaj princave, dhënien e komisioneve në ushtri indianëve dhe heqjen e detyrës shumë të urryer të aksizës së [[pambuku]]t, por, në mënyrë më të rëndësishme, një shpallje e planeve të ardhshme të Britanisë për Indinë dhe një tregues të disa hapave konkretë. Pas shumë diskutimeve, në gusht [[1917]], sekretari i ri liberal i shtetit për Indinë, [[Edwin Montagu]], shpalli synimin britanik të "rritjes së pjesëmarrjes së indianëve në çdo degë të administratës dhe zhvillimin gradual të institucioneve vetë-qeverisëse, me një këndvështrim të realizimit të progresiv të qeverisjes së përgjegjshme në Indi si një pjesë integrale e [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]]".<ref name="brown-p203-204"/> Megjithëse plani i paralajmëruar e kufizonte vetë-qeverisjen në fillim vetëm te provincat—me Indinë duke theksuar brenda Perandorisë Britanike—ai përfaqësonte propozimin e parë britanik për ndonjë formë të qeverisjes përfaqësuese në një koloni jo të bardhë. [[File:Gandhiji and Sub-Inspector Qurban Ali in Champaran (1917).jpg|thumb|left|379px|Gandi gjatë një proteste në Çamparan, 1917]] Montagu dhe Chelmsford e paraqitën raportin e tyre në korrik [[1918]] pas një udhëtimi të gjatë faktmbledhës përmes Indisë dimrin e kaluar. Pas diskutimeve të tjera të gjata nga qeveria dhe parlamenti në Britani dhe një tjetër tur nga {{lang-en|Franchise and Functions Committee}} me qëllimin për të identifikuar se kush mes popullsisë indiane mund të votonte në zgjedhjet e ardhshme, në dhjetor [[1919]] u kalua {{lang-en|Government of India Act 1919}} (i njohur edhe si Reformat Montagu–Chelmsford). Akti i ri zgjeronte si këshillat provincialë ashtu dhe Këshillin Legjislativ Perandorak dhe shfuqizonte burimin e Qeverisë së Indisë për "shumicën zyrtare" në votimet e pafavorshme. Megjithëse departamente si mbrojtja, punët e jashtme, ligji penal, komunikimet dhe taksat e të ardhurave u mbajtën nga guvernatori i përgjishëm/nënmbrei dhe qeveria qëndrore në [[Nju Delhi]], departamente të tjera si shëndeti publik, [[arsimi]], të ardhurat e tokave, vetë-qeverisja vendore u kaluan te provincat. Vetë provincat tani do të administroheshin nën një sistem diarkik, ku disa fusha si arsimi, [[bujqësia]], zhvillimi i infrastrukturës dhe vetë-qeverisja vendore u rezervuan për ministra dhe ligjvënës indianë, dhe së fundi elektoratet indiane, ndërsa të tjera si vaditja, të ardhurat e tokave, [[policia]], burgjet dhe kontrolli i medias mbetën brenda prerogativave të guvernatorit britanik dhe këshillit të tij ekzekutiv.<ref name="brown-p205-207">{{harvnb|Judith Margaret Brown|1994|pp=205–07}}</ref> Akti i ri e bënte gjithashtu më të lehtë për indianët të pranoheshin në shërbimet civile dhe korpuset e oficerëve të ushtrisë. Një numër më i madh indianësh tani fituan të drejtën e votës, megjithëse, për të votuar në nivelin kombëtar, ata përbënin vetëm 10% të popullsisë mashkullore madhore, shumë nga të cilët ishin akoma të pa-alfabetizuar. Në legjislaturat provinciale, britanikët vazhduan të ushtronin një kontroll duke lënë mënjanë vende për interesa të veçanta që ata konsideronin bashkëpunues ose të dobishëm. Në veçanti, kandidatët ruralë, përgjithësisht simpatizues të sundimit britanik dhe më pak kundërshtues, iu caktuan më shumë vende sesa kandidatëve urbanë. Gjithashtu u rezervuan vende për jo-brahminët, pronarët e tokave, sipërmarrësit dhe të diplomuarit e kolegjeve. Parimi i "përfaqësimit fetar", një pjesë integrale Reformave Minto–Morley dhe më së fundi të Paktit të Laknaut Kongres-Lidhje Myslimane, u riafirmua, me vende që rezervoheshin për myslimanët, [[sikizmi|sikhët]], të krishterët indianë, anglo-indianët dhe europianët, si në këshillat legjislativë provincialë ashtu dhe në atë perandorak. Reformat Montagu–Chelmsford u ofruan indianëve mundësinë më të rëndësishme për të ushtruar pushtetin legjislativ, veçanërisht në nivelin provincial; megjithatë, kjo mundësi ishte gjithashtu e kufizuar nga numri akoma i kufizuar i votuesve dhe të zgjedhurve, nëpërmjet buxheteve të pakët të disponueshëm për legjislaturat provinciale dhe prania e vendeve rurale dhe të interesit të veçantë që shiheshin si mjete të kontrollit britanik.<ref name="brown-p205-207"/> Gjerësia e tyre ishte e pakënaqshme për udhëheqjen politike indiane, e shprehur në mënyrë të shquar nga [[Annie Besant]] si diçka "e pavlerë për ofruar nga Anglia dhe për tu pranuar nga India".<ref name="Chhabra2">{{Cite book|author=G. S. Chhabra|year=2005|lang=en|title=Advanced Study in the History of Modern India|volume=3|url=https://books.google.com/books?id=e08-yhBFfpAC|edition=i rishikuar|orig-year=1971|publisher=Lotus Press|isbn=978-81-89093-08-2|page=2|accessdate=15 shtator 2018}}</ref> [[File:Sir Sidney Arthur Taylor Rowlatt (cropped).jpg|thumb|Sidney Rowlatt, gjykatësi britanik nën drejtimin e të cilit Komiteti Rowlatt rekomandoi ligje më të ashpra kundër trazirave]] === 1917–1919: Akti Rowlatt === Në vitin [[1917]], pasi Montagu dhe Chelmsford po hartonin raportin e tyre, një komitet i drejtuar nga gjykatësi britanik [[Sidney Rowlatt]], që kishte detyrë të hetonte "komplotet revolucionare", me qëllimin e pashprehur të zgjerimit të pushtetit të qeverisë së kohës së luftës. Komiteti Rowlatt përfshinte katër anëtarë britanikë dhe dy indianë, ku bënte pjesë Sir Basil Scott dhe divan bahadur Sir C. V. Kumarasvami Sastri, kryegjykatësi i atëhershëm i Gjykatës së Lartë të Bombeit dhe kryegjykatësi i ardhshëm i Gjykatës së Lartë të Madrasit. Ai e paraqiti raportin e tij në korrik [[1918]] dhe identifikonte tre rajone të komploteve kryengritëse: [[Bengali]]n, Presidencën e Bombeit dhe [[Rajoni i Panxhabit|Panxhabin]]. Për të luftuar aktet subversive në këto rajone, komiteti rekomandonte jo njëzëshëm që qeveria të përdorte pushtetin e jashtëzakonshëm të ngjashëm me autoritetin e saj në kohën e luftës, që përfshinte aftësinë për të proçesuar traziratar me një panel prej tre gjykatësish dhe pa juri, marrjen me forcë nga siguria e të dyshuarve, mbikëqyrjen qeveritare të banorëve të dyshuar,<ref name="brown-p203-204">{{harvnb|Brown|1994|pp=203–04}}</ref> dhe pushtetin për qeveritë provinciale për të arrestuar dhe mbajtur të dyshuarit në një kohë të shkurtër në mjediset e ndalimit dhe pa proçes.<ref name="spear190"/> [[File:Rowlatt bills1919.gif|thumb|left|369px|Titujt rreth Akteve Rowlatt (1919) nga një gazetë nacionaliste në Indi. Megjithëse të gjithë indianët jo-zyrtarë në Këshillin Legjislativ votuan kundër Akteve Rowlatt, qeveria qe e aftë ta kalonte me forcë duke përdorur shumicën e saj.<ref name="spear190"/>]] Me përfundimin e [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]], pati gjithashtu një ndryshim në klimën ekonomike. Nga fundi i vitit [[1919]], 1.5 milionë indianë kishin shërbyer në role luftuese dhe jo luftuese të frontit dhe kishin mundësuar £146 milionë [[paund sterlina]] të ardhura për luftën. Taksat e rritura të bashkuara me çrregullet si në tregtinë vendase ashtu dhe në atë ndërkombëtare patën efektin e afërsisht dyfishimit të indeksit të çmimeve të përgjithshme në Indi midis viteve [[1914]] dhe [[1920]]. Veteranët e kthyer të luftës, veçanërisht në Panxhab, krijuan një krizë në rritje papunësie dhe inflacioni i pasluftës çoi në rrebelime ushqimi në provincat e [[Bombei]]t, [[Madrasi]]t dhe [[Bengali]]t, një situatë që u bë më keq nga dështimi i musonit të [[1918]]–[[1919|19]] dhe nga spekullimet dhe përfitimet.<ref name="brown195-196">{{harvnb|Brown|1994|pp=195–96}}</ref> Epidemia globale e gripit dhe [[Revolucioni i tetorit|Revolucioni Bolshevik]] i 1917-ës iu shtuan tensioneve të përgjithshme; i pari mes popullsisë tashmë në mjerim ekonomik,<ref name="stein304">{{harvnb|Stein|2001|p=304}}</ref> ndërsa i dyti mes zyrtarëve të qeverisë, që i frikësoheshin një revolucioni të ngjashëm në Indi.<ref>{{harvnb|David Ludden|2002|p=208}}</ref> Për të luftuar atë që shihej si një krizë në ardhje, qeveria tani bëri projektligje rekomandimet e Komitetit Rowlatt në dy Akte Rowlatt. Megjithëse aktet u autorizuan për konsiderime legjislative nga Edwin Montagu, ata bënë kështu pa dëshirë, me deklarimet shoqëruese "Urrej në pamje të parë sugjerimin e rujtjes së Aktit të Mbrotjes së Indisë në kohë paqeje në një shtrirje të tillë siç mendojnë Rowlatt-i dhe shokët e tij të nevojshme". Në diskutimet në vijim dhe votimin në Këshillin Legjislativ Perandorak, të gjithë anëtarët indianë i kundërshtuan aktet. Qeveria e Indisë ishte, gjithësesi, e aftë të përdorte "shumicën e saj zyrtare" për të siguruar kalimin e akteve në fillim të vitit [[1919]]. Gjithësesi, atë që ajo kaloi, në shpërfillje të kundërshtimit indian, ishte më pak se versioni i aktit të parë,që tani lejonte pushtet ekstra-gjyqësor, por për një periudhë prej saktësisht tre vjetësh dhe për përndjekjen vetëm të "lëvizjeve anarkike dhe revolucionare", duke e anulluar të gjithë aktin e dytë që përfshinte modifikimin e Kodit Penal Indian.<ref name="brown-p203-204"/> Megjithë këtë, kur ata kaluan, Akti i ri Rowlatt shkaktoi zemërimin e gjerë përgjatë Indisë dhe e vuri [[Mahatma Gandi|Gandin]] në ballë të lëvizjes nacionaliste.<ref name="spear190">{{harvnb|Spear|1990|p=190}}</ref> === 1919–1929: Xhallianvala, mos-bashkëpunimi === <gallery class="center" mode="packed" style="font-size:88%; line-height:110%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="208"> Gandhi besant madras1921.jpg|Gandi me Besant në rrugëtim për një takim në [[Çenai|Madras]] në shtator 1921. Më herët, në [[Madurai]], në 21 shtator 1921, Gandi kishte adoptuar perizomën e tradicionale të legenit për tu identifikuar me të varfërit e Indisë. File:Boycott of foreign clothes.jpg|Artikull për një mbledhje dhe djegie publike të veshjeve të huaja në lëvizjen e mos-bashkëpunimit të Kongresit në Bombei, gazeta "The Bombay Chronicle", 30 korrik 1921. Bhagat singh noncooperation.jpg|Stafi dhe studentët, Kolegji Kombëtar, [[Lahore]], themeluar në vitin 1921 nga Lala Laxhpat Rai, pas lëvizjes së mos-bashkëpunimit. Në këmbë, i katërti nga e djathta është Bhagat Singhu. </gallery> Masakra e Xhallianvala Baghut ose "Masakra e Amritsarit", ndodhi në kopshtin publik Xhallianvala Bagh në qytetin verior kryesisht [[sikizmi|sikh]] të [[Amritsari]]t. Pas ditëve të trazirave gjeneral brigade Reginald E.H. Dyer i ndaloi tubimet publike dhe të djelën e 13 [[prilli]]t [[1919]] pesëdhjetë ushtarë të ushtrisë Indo-Britanike të komanduar nga Dyer nisën të shtinin ndaj një grumbullimi prej mijëra njerëzish burrash, grash dhe fëmijësh pa paralajmërim. Llogaritja e të vrarëve varion gjerësisht, me Qeverinë e Indisë që raportoi 379 të vrarë dhe 1,100 të plagosur.<ref>{{harvnb|Nick Lloyd|2011|p=180}}</ref> Llogaritë e [[Kongresi Kombëtar Indian|Kongresit Kombëtar Indian]] vlerësojnë se numri ishte tre herë më i madh. Dyer u hoq nga detyra, por ai u bë një hero i njohur në Britani mes njerëzve me lidhje me Raxhin.<ref>{{Cite journal|author=Derek Sayer|title=British Reaction to the Amritsar Massacre 1919–1920|journal=Past & Presen|doi=10.1093/past/131.1.130|issue=131|lang=en|pages=130–64|date=maj 1991|jstor=650872}}</ref> Historianët vlerësojnë se episodi qe hapi vendimtar drejt përfundimit të [[India Britanike|Sundimit Britanik në Indi]].<ref>{{Cite journal|author=Brian Bond|title=Amritsar 1919|journal=History Today|lang=en|date=tetor 1963|url=https://www.historytoday.com/archive/amritsar-1919|volume=13|issue=10|pages=666–76}}</ref> Në vitin [[1920]], pasi Qeveria Britanike refuzoi të tërhiqej, Gandi nisi fushatën e tij të mos-bashkëpunimit, duke u kërkuar shumë indianëve rikthimin e çmimeve dhe nderimeve britanike, të tërhiqeshin nga shërbimet civile dhe të bojkotonin prapë mallrat britanike. Gjithashtu, Gandi e reorganizoi Kongresin, duke e shndërruar atë në një lëvizje në masë dhe duke e hapur ndaj anëtarësimit edhe për indianët më të varfër. Megjithëse Gandi e ndali lëvizjen e mos-bashkëpunimit në vitin [[1922]], pas incidentit të dhunshëm në Çauri Çaura, lëvizja u rigjallëruar prapë në mesin e viteve [[1920]]. Vizita në vitin [[1928]] e Komisionit britanik Simon, i ngarkuar me krijimin e reformës kushtetuese në Indi, rezultoi në protesta të gjera përgjatë vendit. Më herët, në vitin [[1925]], protestat jo të dhunshme të Kongresit ishin rifilluar gjithashtu, këtë herë në [[Guxharat]], të drejtuara nga Patel, që organizoi fermerët për të refuzuar pagimin e detyrimeve të rritura të tokave; suksesi i kësaj proteste, Bardoli Satjagraha, e solli prapë Gandin në gjirin e politikës aktive.<ref name="markovits-simon-bhagat">{{harvnb|Claude Markovits|2004|pp=373–74}}</ref> Në seksionin e tij të përvitshëm në [[Lahore]], [[Kongresi Kombëtar Indian]], nën presidencën e [[Xhavaharlal Nehru]], nxori kërkesën për ''Purna Svaraxhin'' ([[gjuha hindustani]]: "pavarësia e plotë"), ose Purna Svaraxhja. Deklarata u projektua nga Komiteti i Punimeve të Kongresit, që përfshinte [[Mahatma Gandi|Gandin]], Nehrunë, [[Vallabhabhai Patel|Pateli]] dhe Çakravarthi Raxhagopalaçari. Gandi në vijim drejtoi një lëvizje të zgjeruar të mosbindjes civile, që kulminoi në vitin [[1930]] me Satjagrahën e Kripës, në të cilën mijëra indianë sfiduan taksën mbi kripën, duke marshuar për në det dhe duke e bërë kripën e tyre duke avulluar ujin e detit. Megjithatë, shumë veta, duke përfshirë edhe Gandin, u arrestuan, qeveria britanike në vijim u dorëzua dhe në vitin [[1931]] Gandi udhëtoi për në [[Londra|Londër]] për të negociuar reformën e re në Konferencën e Tavolinës së Rrumbullakët. ===Akti i Qeverisë së Indisë, 1935=== Në këndvështrimin vendor, kontrolli britanik qëndroi te Shërbimi Civil Indian, por ai u përballë me vështirësi në rritje. Gjithmonë e më pak të rinj në Britani ishin të interesuar për tiu bashkuar dhe mosbesimi i vazhdueshëm i indianëve rezultoi në një rënie të bazës në aspektin cilësor dhe sasior. Në vitin [[1945]] indianët ishin numerikisht mbizotërues në Shërbimin Civil Indian dhe për çështjen ishte i ndarë mes besnikërisë ndaj perandorisë dhe pavarësisë.<ref>{{harvnb|Potter|1973|pp=47–73}}</ref> Financat e Raxhit vareshin nga taksat e tokës dhe ato, në vitet [[1930]], u bënë problematike. Epstein argumenton se pas vitit [[1919]] u bë më e gjithmonë e më e vështirë për të mbledhur të ardhurat e tokave. Shtypja e mosbindjes civile të Raxhit pas vitit [[1934]] e rriti përkohësisht fuqinë e agjentëve të të ardhurave, por pas vitit [[1937]] ata u detyruan nga qeverisjet e reja provinciale të kontrolluara nga Kongresi ti dorëzonin tokat e konfiskuara. Prapë, shpërthimi i luftës i forcoi ata, përballë Lëvizjes {{lang-en|Quit India}} kolektorët e të ardhurave duhet të mbështeteshin vetën në forcën ushtarake dhe nga vitet [[1946]]–[[1947|47]] kontrolli i drejtpërdrejtë britanik u zhduk me shpejtësi në shumë pjesë rurale.<ref>{{harvnb|Epstein|1982|pp=493–518}}</ref> Në vitin [[1935]], pas Konferencës së Tavolinës së Rrumbullakët, parlamenti kaloi {{lang-en|Government of India Act 1935}} (Akti i Qeverisë së Indisë 1935), që autorizonte krijimin e asambleve të pavarura legjislative në të gjitha provincat e [[India Britanike|Indisë Britanik]], krijimin e një qeverie qëndrore që përfshinte si provincat britanike ashtu dhe principatat vasale, si dhe mbrojtjen e minoritetit mysliman. Kushtetuta e ardhshme e Indisë së Pavarur u bazua mbi këtë akt.<ref>{{harvnb|D. Anthony Low|1993|pp=40, 156}}</ref> Megjithatë, ajo e ndante elektoratin në 19 kategori fetare dhe shoqërore, p.sh.: [[myslimanët]], [[sikizmi|sikhët]], të krishterët indianë, klasat e mjera, pronarët e tokave, tregtia dhe industria, europianët, anglo-indianët etj., secili prej të cilëve kishte përfaqësim të ndarë në asambletë legjislative provinciale. Votuesi mund ta hidhte votën vetëm për kandidatët në kategorinë e tij. Akti i 1935-ës mundësoi më shumë autonomi për provincat indiane, me qëllimin e zbutjes së ndjenjave nacionaliste. Ai mundësoi një parlament kombëtar dhe një degë ekzekutive nën mbizotërimin e Qeverisë Britanike, por sunduesit e principatave trashëgimtare mundën ta bllokonin zbatimin e tij. Këto shtete vasale mbetën nën kontrollin e plotë të sunduesve të tyre të trashëgueshëm, pa qeveri popullore. Për tu përgatitur për zgjedhjet Kongresi krijoi një anëtarësi popullore prej 473,000 anëtarësh në vitin [[1935]] deri në 4.5 milionë në vitin [[1939]].<ref>{{cite book|author=Piers Brendon|title=The Decline and Fall of the British Empire, 1781-1997|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|language=en|date=28 tetor 2008|url=https://books.google.com/books?id=NnSn4TwzubsC|pages=394|isbn=978-0-307-27028-3}}</ref> Në zgjedhjet provinciale të 1937-ës Kongresi fitoi në shtatë prej njëmbëdhjetë provincat e [[India Britanike|Indisë Britanike]].<ref name="low-1935-elections">{{harvnb|D. Anthony Low|1993|pp=154}}</ref> Në këto provinca u formuan qeveritë e kongresit me pushtete të gjera. Mbështetja e gjerë e votuesve për [[Kongresi Kombetar Indian|Kongresin Kombëtar Indian]] i befasoi zyrtarët e Raxhit, që më parë e kishin parë atë si një trupë të vogël elitiste.<ref>{{harvnb|Andrew Muldoon|2009|pp=160–88}}</ref><ref>{{harvnb|Andrew Muldoon|2009}}</ref> Në vitin [[1937]] britanikët e ndanë Provincën e Burmës nga [[India Britanike]] dhe i dhanë një kushtetutë të re koloniale duke përgatitur një asamble plotësisht të zgjedhur, me shumë pushtete të dhëna birmanëve, por kjo provoi të ishte një çështje e ndarjes si një taktikë për ti përjashtuar birmanët nga ndonjë reformë e mëtejshme indiane.<ref>{{cite journal|journal=Time|title=Sword For Pen|lang=en|date=12 prill 1937|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,788006,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117060229/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,788006,00.html|archive-date=17 janar 2008}}</ref> <gallery class="center" mode="packed" style="font-size:88%; line-height:110%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="204"> Second round tableconf.gif|Konferenca e dytë e Tryezës së Rrumbullaktë me Gandin dhe kryeministrin britanik, [[Ramsay MacDonald]], Samuel Hoare, Viskonti I-rë Templewood dhe [[B. R. Ambedkar]]. NewDelhiInaugurationSecondDayCancellation27Feb1931.jpg|Një anullim i ditës së dytë të serisë {{lang-en|Inauguration of New Delhi}}, 27 shkurt 1931, që përkujtonte qytetin e ri, projektuar nga Sir Edwin Lutyens dhe Sir Herbert Baker. Separation of Burma from British India 1937.jpg|Një mbulim i ditës së parë, nxjerrë në 1 prill 1937 për të përkujtuar ndarjen e Birmanisë nga Perandoria Indo-Britanike. </gallery> === 1939–1945: Lufta e Dytë Botërore === Me shpërthimin e [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] në vitin [[1939]], nënmbreti, Victor Hope, Markezi II-të i Linlithgow-t, shpalli luftë në emër të Indisë pa u konsultuar me udhëheqësit indianë, duke bërë që ministrat provincialë të Kongresit të dorëhiqeshin. Lidhja Myslimane e Gjithë Indisë, në dallim, e mbështeti Britaninë në përpjekjet e luftës dhe mbajti kontrollin e saj të qeverisë në tre provinca të rëndësishme, [[Bengali|Bengal]], [[Sind]] dhe [[rajoni i Panxhabit|Panxhab]].<ref name="British Raj Independence movement"/> [[File:Gandhi in Delhi, October 12, 1939.jpg|thumb|left|381px|[[Mahatma Gandi]] (në qendër-djathtas) dhe Raxhendra Prasad (në qendër-majtas) gjatë rrugës së tyre për të takuar nënmbretin, Lord Linlithgow, më 13 tetor [[1939]], pas shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore]] Ndërsa Lidhja Myslimane kishte qenë një grup i vogël elitar në vitin [[1927]], me vetëm 1300 anëtarë, ajo u rrit me shpejtësi sapo u bë një organizatë e masave, duke arritur 500,000 anëtarë në Bengal në vitin [[1944]], 200,000 në Panxhab dhe qindra e mijëra gjetiu.<ref name="India and Pakistan independence"/> [[Ali Xhinah|Xhinah]] tani ishte i mirë pozicionuar për të negociuar me britanikët nga një pozicion fuqie.<ref>{{harvnb|Ramachandra Guha|2007|p=43}}</ref> Ai përsëriti paralajmërimin se myslimanët do të trajtoheshin pandershmërisht në një Indi të pavarur të mbizotëruar nga Kongresi. Në 24 mars [[1940]] në [[Lahore]], Lidhja kaloi "Rezolutën e Lahores", duke kërkuar që, "zonat në të cilat myslimanët janë numerikisht në shumicë si në zonat veri-perëndimore dhe lindore të Indisë duhet të grupoheshin për të krijuar shtete të pavarura në të cilat njësitë përbërëse do të ishin autonome dhe sovrane".<ref>{{Cite book|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_partition/101.html|author=Bhimrao Ramji Ambedkar|chapter=Part I: Muslim Case for Pakistan|editor=Frances W. Pritchett|title=Pakistan or the Partition of India|lang=en|orig-year=1946|publisher=Columbia Center for New Media Technology and Learning|edition=ripublikim i botimit të 3-të të Thackers and Co.|accessdate=10 qershor 2019|archive-date=15 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715201603/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_partition/101.html|url-status=live}}</ref> Megjithëse pati politikanë të tjerë të rëndësishëm kombëtarë myslimanë si udhëheqësi i Kongresit Ab'ul Kalam Azadi dhe politikanë myslimanë rajonalë me ndikim si A. K. Fazlul Huku i partisë majtiste Krishak Praxha Parti në Bengal, Fazl-i-Husain i partisë së mbizotëruar nga pronarët e tokave Partia Unioniste e Panxhabit dhe Abd al-Ghaffar Khani i pro-kongresistes Khudai Khidmatgar (e njohur në popull si "këmishat e kuqe") në Provincën e Kufirit Veri-Perëndimor,<ref>{{harvnb|Peter Robb|2011|p=190}}</ref> britanikët, përgjatë gjashtë vjetëve në vijim, e shikonin gjithmonë e më shumë Lidhjen Myslimane si përfaqësuesen kryesore të myslimanëve të Indisë. Kongresi ishte shekullar dhe e kundërshtonte fortësisht patjen e një shteti fetar.<ref name="India and Pakistan independence">{{Cite web|title=India and Pakistan Win Independence|lang=en|access-date=2 gusht 2014|url=http://www.history.com/this-day-in-history/india-and-pakistan-win-independence|work=History.com|url-status=live|archive-date=5 korrik 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705180243/http://www.history.com/this-day-in-history/india-and-pakistan-win-independence}}</ref> Ai këmbëngulte se kishte një unitet natyror në Indi dhe fajësonte vazhdimisht britanikët për taktikat "përça dhe sundo" bazuar në nxitjen e myslimanëve të mendonin për veten si të huaj nga hindutë. [[Ali Xhinah|Xhinah]] e refuzoi nocionin e një Indie të bashkuar dhe theksonte se bashkësitë fetare bazë më e rëndësishme sesa një nacionalizëm artificial. Ai shpalli "Teorinë e Dy Shteteve",<ref>{{harvnb|Stephen P. Cohen|2004|p=28}}</ref> duke pohuar në [[Lahore]] më 23 mars [[1940]]: "[[Islami]] dhe [[Hinduizmi]] nuk janë fe në kuptimin e ngushtë të fjalës, por në fakt janë rende të ndryhshme dhe të dallueshme shoqërore dhe është një ëndërr që hindutë dhe myslimanët mund të evoluojnë ndonjëherë në një komb të përbashkët... Hindutë dhe myslimanët i përkasin dy feve, filozofive, zakoneve shoqërore dhe letërsive të ndryshme. Ata as martohen ndërmjet njëri-tjetrit as hanë bashkë dhe në të vërtetë ata i përkasin dy qytetërimeve të ndryshme, që janë bazuar kryesisht në ide dhe koncepte kundërshtuese. Aspektet e tyre në jetë janë të ndryshme... Për të mbrehur në zgjedhë bashkë dy kombe të tilla nën një shtet të vetëm, një si një pakicë numerike, ndërsa tjetri si një shumicë duhet të çoi në pakënaqësi në rritje dhe në shkatërrimin përfundimtar të çdo indi që mund të ndërtohet në këtë mënyrë për qeverisjen e një shteti të tillë.<ref>{{harvnb|D. N. Panigrahi|2004|pp=151–52}}</ref> Ndërsa ushtria e rregullt indiane në vitin [[1939]] përfshinte rreth 220,000 trupa vendase, gjatë luftës ajo u zgjerua dhjetë herë,{{efn|Rekrutimi ishte veçanërisht aktiv në provincën e Panxhabit të Indisë Britanike, nën udhëheqjen e kryeministrit Sir Sikandar Hajat Khan, që besonte në bashkëpunimin me britanikët për të arritur pavarësinë pasuese për shtetin indian. Për hollësitë e mënyrave të ndryshme të rekrutimit nga Sir Sikandari midis viteve [[1939]] dhe [[1942]], të shihet {{Cite journal|last1=Tarin|first1=Omer|lang=en|title=Memoirs of the Second World War: Major Shaukat Hayat Khan|journal=Durbar: Journal of the Indian Military Historical Society|url=https://www.militaryhistoricalsociety.co.uk/shopDurbarDetail?m=J105|author2=Neal Dando|date=vjeshtë 2010|type=kritikë|volume=27|issue=3|pages=136–37}}}} dhe u krijuan njësi të vogla navale dhe force ajrore. Mbi dy milionë vullnetarë indianë u futën në shërbimin ushtarak të Ushtrisë Britanike. Ata luajtën një rol të rëndësishëm në fushata të shumta, veçanërisht në [[Lindja e Mesme|Lindjen e Mesme]] dhe [[Afrika veriore|Afrikën Veriore]]. Të rënët qenë të moderuar (sipas standardeve të Luftës së Dytë Botërore), me 24,000 të vrarë; 64,000 të plagosur; 12,000 të humbur (me shumë mundësi të vrarë) dhe 60,000 të kapur në Singapor në vitin [[1942]].<ref>{{Cite journal|last=Kaushik Roy|year=2009|journal=Journal of Military History|title=Military Loyalty in the Colonial Context: A Case Study of the Indian Army during World War II|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-military-history_2009-04_73_2/page/496|volume=73|issue=2|doi=10.1353/jmh.0.0233|lang=en|pages=497–529|s2cid=153886117}}</ref> [[Londra]] pagoi shumicën e kostos së Ushtrisë Indiane, që pati efektin e fshirjes së borxhit kombëtar të Indisë; ajo e përfundoi luftën me një sufiçit prej £1,300 milion [[paund sterlina]]sh. Gjithashtu, shpenzimet e mëdha britanike mbi kryengritjet prodhuan në Indi (si uniforma, pushkë, mitraloza, artileri fushore dhe municione) çuan në një ekspansion të shpejtë të prodhimit industrial, si tekstilet (deri në 16%), [[çeliku]] (deri në 18%) dhe kimikatet (deri në 30%). Në Bangalore u ndërtuan anije të vogla lufte dhe u hap një fabrikë aeroplanësh. Sistemi herkurudhor, me 700,000 punonjës, u taksua në limit pasi kërkesa për transport u rrit në kulm.<ref>{{harvnb|John F. Riddick|2006|p=142}}</ref> Qeveria Britanike dërgoi Misionin Cripps në vitin [[1942]] për të siguruar bashkëpunimin e nacionalistëve indianë në përpjekjet e luftës në shkëmbim të premtimit të pavarësisë sapo të përfundonte lufta. Zyrtarët kryesorë në Britani, në mënyrë më të shquar kryeministri [[Winston Churchill]], nuk e mbështeti Misionin Cripps dhe negociatat me Kongresin shpejt dështuan.<ref>{{harvnb|Gupta|1972|pp=69–74}}</ref> Kongresi nisi Lëvizjen Largohu nga India në korrik [[1942]] duke kërkuar tërheqjen e menjëhershme të britanikëve nga [[India]] ose të përballeshin me mosbindje të përgjithshme civile. Më 8 gusht Raxhi arrestoi të gjithë udhëheqësit kombëtarë, provincialë dhe vendorë të Kongresit, duke mbajtur dhjetëra mijëra prej tyre deri në vitin [[1945]]. Vendi u përfshi në demostrata të dhunshme të drejtuara nga studentët dhe më vonë nga grupet politike fshatare, veçanërisht në Lindje të Provincave të Bashkuara të Agrës dhe Avadhit, në [[Bihari|Bihar]] dhe [[Bengali Perëndimor|Bengalin Perëndimor]]. Prania e madhe e Ushtrisë Britanike të kohës së luftës e shtypi lëvizjen në pak më shumë se gjashtë javë; gjithësesi, një pjesë e lëvizjes formuan për një kohë një qeveri të fshehtë të përkohshme në kufirin me [[Nepali]]n.<ref name="metcalf-quit-india">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|pp=206–07}}</ref> Në pjesët e tjera të Indisë, lëvizja ishte më pak spontane dhe protestat më pak intensive; megjithatë, ajo zgjati në mënyrë sporadike deri në verën e vitit [[1943]].<ref name="Bandypadhya420">{{harvnb|Sekhara Bandyopadhyay|2004|pp=418–20}}</ref> Më herët, [[Subhash Chandra Bose]], që kishte qenë një udhëheqës i krahut rinor radikal të [[Kongresi Kombëtar Indian|Kongresit Kombëtar Indian]] në fund të viteve [[1920]] dhe fillim të viteve [[1930]], ishte ngjitur në postin e presidentit të Kongresit nga viti [[1938]] deri në vitin [[1939]].<ref>{{harvnb|Stein|2010|pp=305, 325}}</ref> Megjithatë, ai u largua nga Kongresi në vitin [[1939]] pas dallimeve me komandën e lartë,<ref>{{harvnb|D. Anthony Low|2002|p=297}}</ref> dhe rrjedhimisht i vendosur nën arrest shtëpie nga britanikët para se të arratisej nga [[India]] në fillim të vitit [1941]].<ref>{{harvnb|D. Anthony Low|2002|p=313}}</ref> Ai u kthye nga [[Fuqitë e Boshtit|Gjermania Naziste dhe Japonia Perandorake]] për ndihmë në fitimin e pavarësisë së Indisë me forcë.<ref>{{harvnb|D. Anthony Low|1993|pp=31–31}}</ref> Me mbështetjen japoneze, ai organizoi Ushtrinë Kombëtare Indiane, të përbërë gjerësisht ng ushtarë indianë të Ushtrisë Indo-Britanike që ishin kapur nga japonezët në Betejën e Singaporit. Pasi lufta u kthye kundër tyre, japonezët erdhën në mbështetje të një numri qeverish të përkohshme kukull në rajonet e pushtuara, duke përfshirë ato në [[Birmania|Birmani]], [[Filipinet|Filipine]] dhe [[Vietnami|Vietnam]], si dhe, Qeverinë e Përkohshme të Azad Hindit, të kryesuar nga Subhash Chandra Bose.<ref>{{harvnb|D. Anthony Low|1993|pp=31–31}}</ref> Përpjekjet e Boses, gjithësesi, qenë jetëshkurtra. Në mesin e vitit [[1944]] Ushtria Britanike në fillim e ndaloi dhe pastaj e përmbysi ofensivën japoneze U-Go, duke filluar pjesën e suksesshme të Fushatës së Birmanisë. Ushtria Kombëtare Indiane e Boses u shpërbë gjerësisht pas luftimeve në Birmani, me elementet e saj të mbetur që u dorëzuan me ripushtimin e [[Singapori]]t në shtator [[1945]]. Bose vdiq në gusht nga djegie të shkallës së tretë pasi u përpoq të arratisej në me një aeroplan të mbingarkuar japonez, që u rrëzua në [[Tajvani|Taivan]],<ref>{{harvnb|Stanley A.Wolpert|2006|p=69}}</ref> për të cilin shumë indianë besojnë se nuk ndodhi.<ref>{{harvnb|Sekhara Bandyopadhyay|2004|p=427}}</ref><ref>{{Cite book|author1=Christopher Alan Bayly|author2=Timothy Harper|url=https://books.google.com/books?id=0M4Pl_VCExgC|title=Forgotten Wars: Freedom and Revolution in Southeast Asia|year=2007|access-date=21 shtator 2013|publisher=Harvard University Press|lang=en|isbn=978-0-674-02153-2|page=2}}</ref><ref name="sugata-bose-p320">{{cite book|title=His Majesty's Opponent: Subhas Chandra Bose and India's Struggle against Empire|url=https://books.google.com/books?id=g-pfHRAD03AC&pg=PA320|access-date=21 shtator 2013|author=Sugata Bose|year=2011|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04754-9|lang=en|page=320}}</ref> Megjithëse Bose qe i pasuksesshëm, ai zgjoi ndjenjat patriotike të Indisë.<ref>{{harvnb|Stein|2001|p=345}}</ref> <gallery class="center" mode="packed" style="font-size:88%; line-height:110%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="208"> Chaudhry Khaliquzzaman.jpg|Çaudhari Khalikuzaman (majtas) duke ndjekur Rezolutën e Lahores në 1940 të Lidhjes Myslimane me [[Ali Xhinah|Muhamad Ali Xhinah]] (djathtas) duke kryesuar dhe Liakuat Ali Khan (në qendër) Newly-arrived Indian troops.jpg|Trupat e sapo mbërritura indiane në anash skelës në Singapor, nëntor 1941 Operation Crusader.jpg|Trupat e Ushtrisë Indiane në aksion gjatë Operacionit Kryqtari në Fushatën e Shkretëtirës Perëndimore në [[Afrika veriore|Afrikën Veriore]] në nëntor / dhjetor 1941 </gallery> === 1946–1947: Pavarësia, ndarja=== Në janar [[1946]], shpërthyen disa kryengritje në shërbimin e armatosur, duke nisur me atë të pjesëtarëve të {{lang-en|Royal Air Force}} të frustruar me riatdhesimin e tyre të ngadaltë në Britani. Kryengritjet mbërritën në një kohë me rrebelimin e Marinës Mbretërore Indiane në Bombei në shkurt [[1946]], të ndjekur nga të tjerë në [[Kalkuta]], [[Çenai|Madras]] dhe [[Karaçi]]. Megjithëse rrebelimet u shtypën shpejt, ato patën efektin e e nxitjes së qeverisë së re laburiste në Britani të vepronte dhe çoi Misionin e Kabinetit në India të drejtuar nga sekretari i shtetit për Indinë, Frederick Pethick-Lawrence, Baroni I-rë Pethick-Lawrence (Lord Pethick Lawrence) dhe duke përfshirë Sir Stafford Cripps, që e kishte vizituar katër vjet më parë.<ref name="judd-mutiny">{{harvnb|Dennis Judd|2004|pp=172–73}}</ref> [[File:Cabinet mission to india1946.jpg|thumb|379px|Anëtarët e Misionit të Kabinetit në 1946 në Indi duke takuar [[Ali Xhinah|Muhamad Ali Xhinah]]. Në skajin e majtë ndodhet Frederick Pethick-Lawrence, Baroni I-rë Pethick-Lawrence (Lord Pethick Lawrence); në skajin e djathtë ndodhet Sir Stafford Cripps]] Gjithashtu në fillim të vitit [[1946]], u thirrën zgjedhje të reja në Indi. Më parë, në fund të luftës në vitin [[1945]], qeveria koloniale kishte shpallur proçese publike për tre oficerë të lartë të Boses të Ushtrisë së mundur Kombëtare Indiane, që u akuzuan për tradhëti. Tashmë që proçesi filloi, udhëheqja e Kongresit, megjithëse ambivalente përkundrejt Ushtrisë Kombëtare Indiane, zgjodhi të mbronte oficerët e akuzuar.<ref>{{harvnb|Dennis Judd|2004|pp=170–71}}</ref> Dënimi pasues i oficerëve, thirrjet publike kundër dënimeve dhe falja pasuese e dënimeve, krijuan një propagandë pozitive për Kongresin, që vetëm ndihmoi në fitoret pasuese zgjedhore të partisë në tetë nga njëmbëdhjetë provincat.<ref>{{harvnb|Dennis Judd|2004|p=172}}</ref> Negociatat midis Kongresit dhe Lidhjes Myslimane, megjithatë, ngecën te çështja e ndarjes. [[Ali Xhinah]] e shpalli 16 [[gushti]]n [[1946]], Ditën e Aksionit të Drejtpërdrejtë, me qëllimin e pohuar të theksimit, paqësisht, të kërkesës për një atdhe mysliman në [[India Britanike|Indinë Britanike]]. Ditën pasuese shpërthyen trazirat hindu-myslimane në Kalkuta, që shpejtë u përhapën në të gjithë Indinë Britanike. Megjithëse Qeveria e Indisë dhe Kongresi të dy u tronditën nga zhvillimi i ngjarjeve, në shtator, u vendos një qeveri e ndërmjetme e drejtuar nga Kongresi, me [[Xhavaharlal Nehru]] si kryeministër përbashkët i Indisë.<ref name="Gopal1976">{{cite book|author=Sarvepalli Gopal|title=Jawaharlal Nehru: A Biography|access-date=21 shkurt 2012|url=https://archive.org/details/jawaharlalnehrub01gopa/page/362|publisher=Harvard University Press|year=1976|lang=en|url-access=registration|page=362|isbn=978-0-674-47310-2}}</ref> Më vonë atë vit, thesari britanik i shterur nga Lufta e sapo përfunduar e Dytë Botërore dhe qeveria [[Partia Laburiste|laburiste]] e vetëdijshme që nuk kishte as mandat brenda vendit, mbështetje ndërkombëtare, as besueshmërinë e forcave vendase indiane për të vijuar ta kontrollonte Indinë Britanike gjithmonë e më të paqëndrueshme,<ref name="Hyam106">{{harvnb|Ronald Hyam|2006|p=106}}</ref><ref>{{harvnb|Judith Margaret Brown|1994|p=330}}</ref><ref>{{harvnb|Sarkar|2004|p=418}}</ref><ref>{{harvnb|Barbara Daly Metcalf|Thomas R. Metcalf|2006|p=212}}</ref> vendosi ta përfundonte sundimin britanik të Indisë dhe në fillim të vitit [[1947]] Britania shpalli synimin e saj të kalimit të pushtetit jo më vonë se qershori i vitit [[1948]].<ref name="British Raj Independence movement">{{cite web|title=From Empire to Independence: The British Raj in India 1858–1947|author=Dr Chandrika Kaul|website=History|publisher=BBC|date=3 mars 2011|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/independence1947_01.shtml|access-date=2 gusht 2014|lang=en|url-status=live|archive-date=17 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617125740/http://www.bbc.co.uk/history/british/modern/independence1947_01.shtml}}</ref> Pasi pavarësia u afrua, dhuna midis hinduve dhe myslimanëve në provincat e Panxhabit dhe Bengalit vazhdoi e pafrenuar. Me ushtrinë britanike të papërgatitur për rritjen potenciale të dhunës, nënmbreti i ri, [[Louis Mountbatten]], e afroi datën për kalimin e pushtetit, duke lejuar për më pak se gjashtë muaj për një planë të përbashkët të pranuar për pavarësinë.<ref name="British Raj Independence movement"/><ref name="Indian Independence movement">{{cite web|title=Indian Independence|lang=en|website=British Library: Help for Researchers|url=http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/india/indianindependence/|access-date=2 gusht 2014|url-status=live|archive-date=11 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811194426/http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/india/indianindependence/}}</ref> Me ndarjen e Indisë, përfundimi i sundimit britanik në Indi në gusht [[1947]] pa krijimin e dy shteteve të veçuar të [[India|Indisë]] dhe [[Pakistani]]t.<ref>{{cite web|publisher=National Archives|lang=en|access-date=2 gusht 2014|work=nationalarchives.gov.uk|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-road-to-partition/|title=The Road to Partition 1939–1947|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214075020/http://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-road-to-partition/|archive-date=14 shkurt 2015}}</ref> Më 15 gusht [[1947]], shteti i ri i [[Pakistani]]t (më vonë Republika Islamike e Pakistanit), me [[Ali Xhinah|Muhamad Ali Xhinah]] si guvernator i përgjithshëm; dhe shteti i [[India|Indisë]], (më vonë Republika e Indisë) me [[Xhavaharlal Nehru]] si kryeministër dhe nënmbretin, Louis Mountbatten, duke qëndruar si guvernatorët e tyre të parë të përgjithshëm të krijuar; me ceremonitë zyrtare që u zhvilluan në [[Karaçi]] më 14 gusht dhe [[Nju Delhi]] më 15 gusht. Kjo u bë në mënyrë që Mountbatten mund ti ndiqte të dyja ceremonitë.<ref>{{harvnb|Ian Talbot|Gurharpal Singh|2009}}</ref> Shumica dërrmuese e indianëve mbetën në vend me pavarësinë, por në zonat kufitare miliona njerëz (myslimanë, sikhë dhe hindu) u zhvendosën përgjatë kufijve të sapo përcaktuar. Në Panxhab, ku vija e re kufitare i ndau rajonet sikhe më dysh, pati shumë derdhje gjaku; në Bengal dhe Bihar, kur prania e Gandit i zbuti gjakrat, dhuna qe më e kufizuar. Në tërësi, diku midis 250,000 dhe 500,000 njerëz në të dy anët e kufijve të rinj, mes të dyja palëve rafugjatëve dhe popullsive vendase të tre besimeve, vdiqën në trazira.<ref>{{harvnb|Maria Misra|2008|p=237}}</ref> <gallery class="center" mode="packed" style="font-size:88%; line-height:110%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="208"> Muslim percent 1909.jpg|Përqindja e myslimanëve sipas distrikteve, 1901. Hindu percent 1909.jpg|Përqindja e hinduve sipas distrikteve, 1901. Sikhs buddhists jains percent1909.jpg|Përqindjet e budistëve, sikhëve dhe xhainistëve sipas distrikteve, 1901. </gallery> === Kronologjia e ngjarjeve kryesore, legjislacionit dhe veprave publike === <gallery mode="packed" heights="160" class="center" caption="Mbretërimi i monarkëve britanikë gjatë periudhës së Raxhit Britanik, 1858–1947, në monedhat prej një rupije argjendi".> File:VictoriaQueen1862Empress1886.jpg|Dy monedha një rupijëshe argjendi të përdorura në Indi gjatë Raxhit Britanik, që paraqesin Viktorian, mbretëreshë, 1862 (majtas) dhe Viktoria, perandore, 1886 (djathtas) File:EdwardVIIKingEmperorIndia1903and1908.jpg|Monedha një rupijësht argjendi që paraqesin Eduardin VII, mbret-perandor, 1903 (majtas) dhe 1908 (djathtas) File:GeorgeVKingEmperor1913and1919.jpg|Monedha argjendi një rupijëshe të përdorura në Indi gjatë Raxhit Britanik, që paraqesin Xhorxhin V, mbret-perandor, 1913 (majtas) dhe 1919 (djathtas) File:GeorgeVIKingEmperorIndia1940and1947.jpg|Monedha një rupijëshe që paraqesin Xhorxhin VI, mbret-perandor, 1940 (majtas) dhe pak para pavarësisë së Indisë në 1947 (djathtas){{efn|Perandori i vetëm tjetër gjatë kësaj periudhe, [[Eduardi VIII]] (mbretëroi nga janari deri në dhjetor 1936), nuk nxori ndonjë monedhë indiane në emrin e tij.}} </gallery> {| class="wikitable" |- style="vertical-align:bottom;" ! width=130pt|Periudha !width=150pt|Nënmbreti drejtues !Ngjarjet kryesore, legjislacioni, veprat publike |- | 1 nëntor 1858–21 mars 1862||Charles Canning (Viskonti Canning)<ref name="Maclagan1963">{{harvnb|Michael Maclagan|1963|p=212}}</ref> || 1858 reorganizimi i "Ushtrisë Indo-Britanike" (njëkohësisht tani e tutje e quajtur "Ushtria Indiane")<br/> Fillon ndërtimin (1860): Universiteti i Bombeit, Universiteti i Madrasit dhe Universiteti i Kalkutës<br/> Kalon në ligj Kodi Penal Indian në 1860.<br/> Uria e Doabit të Sipërm 1860–1861<br/> Akti i Këshillave Indiane 1861<br/> Krijimi i {{lang-en|Archaeological Survey of India}} në 1861<br/> James Wilson, anëtar financiar i Këshillit të Indisë, reorganizon doganat, imponon taksën e të ardhurave, krijon kartëmonedhën.<br/> Akti i Policisë Indiane 1861: krijohet Policia Perandorake, më vonë e njohur si Shërbimi Policor Indian. |- | 21 mars 1862–20 nëntor 1863 || James Bruce, Konti i VIII-të i Elginit || Nënmbreti vdes në mënyrë të parakohshme në Dharamshala në 1863 |- | 12 janar 1864–12 janar 1869 || John Lawrence, Baroni I-rë Lawrence<ref>{{harvnb|William Ford|1887|pp=186–253}}</ref> || Lufta Anglo-Butan e Duarit (1864–1865)<br/> Uria e Orisës në 1866<br/> Uria e Raxhputanës në 1869<br/> Krijimi i Departamentit të Vaditjes.<br/> Krijimi i Shërbimit Pyjor Perandorak në 1867 (tani Shërbimi Pyjor Indian).<br/> "Ishujt Nikobar aneksohen dhe përfshihen në Indinë Britanike në 1869" |- | 12 janar 1869–8 shkurt 1872 || Richard Bourke, Konti VI-të i Majos<ref name="Hunter1876">{{cite book|author=Sir William Wilson Hunter|title=A Life of the Earl of Mayo, Fourth Viceroy of India|year=1876|lang=en|publisher=Smith, Elder, & Company|url=https://archive.org/details/alifeearlmayofo02huntgoog/page/n181|pages=181–310}}</ref> || Krijohet Departamenti i Bujqësisë (tani ministria e bujqësisë)<br/> Shtrirja kryesore e hekurudhave, rrugëve dhe kanaleve<br/> Akti i Këshillave Indiane të 1870-ës<br/> Krijohen Ishujt Andaman dhe Nikobar si një një kryekomisoneri (1872).<br/>Vritet Lord Majo në ishujt Andaman. |- | 3 maj 1872–12 prill 1876 || Thomas Baring, Konti I-rë i Northbrook-ut<ref name="Hunter1876"/> || Parandalohen vdekje nga Uria e Biharit në 1873–1874 nëpërmjet imporitimit të orizit nga Birmania.<br/> Gaikvadi i Barodës shfronësohet për keq-qeverisje; zotërimet i kalojnë një princi fëmijë.<br/> Akti i Këshillave Indianë në 1874<br/> Vizita e Princit të Uellsit, në vitet 1875–76, Eduardi VII i ardhshëm. |- | 12 prill 1876–8 qershor 1880 || Robert Bulwer-Lytton, Konti I-rë i Lytton-it || Krijohet provinca e Baluçistanit si një kryekomisioneri<br/> [[Mbretëresha Viktoria]] (në mungesë) shpallet Perandore e Indisë në [[Delhi Durbar]] në 1877.<br/> Uria e Madhe e viteve 1876–1878: 5.25 milionë të vdekur; ofrohet lehtësim i kufizuar me shpenzimin e 80 milionë rupive.<br/> Krijohet Komisioni i Urisë i viteve 1878–80 nën drejtimin e Sir Richard Strachey.<br/> Akti Pyjor Indian i 1878-ës<br/> Lufta e Dytë Anglo-Afgane. |- | 8 qershor 1880–13 dhjetor 1884 || George Robinson, Markezi I-rë i Riponit<ref name="Gopal1953">{{cite book|author=Sarvepalli Gopal|title=The Viceroyalty of Lord Ripon, 1880–1884|url=https://archive.org/details/viceroyaltyoflor0000gopa_w4c6|year=1953|access-date=21 shkurt 2012|lang=en|publisher=Oxford University Press|url-access=registration}}</ref> || Përfundon Lufta e Dytë Anglo-Afgane.<br/> Refuzohet Akti i Shtypit në Gjuhën Vendase i 1878-ës. Kompromis mbi Aktin Ilbert.<br/> Aktet e Qeverisjes Vendore shtrihen nga veqeverisja e qyteteve te i vendit.<br/> Krijohet Universiteti i Panxhabit në [[Lahore]] në 1882<br/> Shpallet Kodi i Urisë në 1883 nga Qeveria e Indisë.<br/> Krijohet Komisioni i Arsimit. Krijohen shkolla vendase, veçanërisht për myslimanët.<br/> Refuzohen detyrimet e importit mbi pambukun dhe shumica e tarifave. Zgjerimi i hekurudhës. |- | 13 dhjetor 1884–10 dhjetor 1888 || Frederick Hamilton-Temple-Blackwood, Markezi I-rë i Duferin dhe Ava<ref>{{harvnb|Briton Martin Jr.|1960|pp=821–30}} dhe {{harvnb|Briton Martin Jr.|1961|pp=56–64}}</ref><ref>{{cite book|title=The Life of the Marquis of Dufferin and Ava|volume=2|year=1905|lang=en|author=Alfred Comyn Lyall|url=https://books.google.com/books?id=rq10VOw8380C&pg=PA72|pages=72–207}}</ref> || Kalimi i Aktit të Pronësisë së Bengalit<br/> Lufta e Tretë Anglo-Birmaneze.<br/> Caktohet Komisioni i Përbashkët Kufitar Anglo-Rus për kufirin afgan. Sulmi rus ndaj afganëve në Panxhdeh (1885). Loja e Madhe në kulmin e saj.<br/> Raporti i Komisionit të Shërbimeve Publie 1886–87, krijohet Shërbimi Civil Perandorak (më vonë Shërbimi Civil Indian dhe sot Shërbimi Administrativ Indian)<br/> Krijohet Universiteti i Allahabadit në 1887<br/> Jubileu i Mbretëreshës Viktoria, 1887. |- | 10 dhjetor 1888–11 tetor 1894 || Henry Petty-Fitzmaurice, Markezi V-të i Lansdowne-t<ref name="Forrest1894">{{harvnb|Sir George Forrest|1894|p=40}}</ref> || Forcimi i mbrojtes së kufirit veri-perëndimr. Krijohen Trupat e Shërbimit Perandorak të përbëra nga regjimente me pjesëtarë të principatave.<br/> Agjencia Gilgit e kontraktuar në vitin 1899<br/> Parlamenti Britanik kalon Aktin e Këshillave Indianë 1892, duke i hapur Këshillat Legjislativë Perandorakë ndaj indianëve.<br/> Revolucion në principatën e Manipurit dhe rivendosja pasuese e sunduesit.<br/> Kulmi i Lojës së Madhe. Krijimi i Vijës Durand midis [[India Britanike|Indisë Britanike]] dhe [[Afganistani]]t,<br/> Fillojnë punimet e hekurudhave, rrugëve dhe kanaleve vaditëse në Birmani. Në 1893 finalizohet kufiri midis Birmanisë dhe [[Tailanda|Siamit]].<br/> Rënia e rupisë, që rezultoi nga zhvlerësimi i qëndrueshëm botëror i monedhës prej argjendi (1873–93).<br/> Akti i Burgjeve Indiane të 1894-ës |- | 11 tetor 1894–6 janar 1899 || Victor Bruce, Konti IX-ë i Elginit || Reorganizimi i Ushtrisë Indiane (nga sistemi presidencial në katër komanda).<br/> Marrëveshja e Pamirit me [[Rusia|Rusinë]], 1895<br/> Fushata e Çitralit (1895), Fushata e Tirahut (1896–97)<br/> Fillon Uria Indiane e 1896–1897-ës në Bundelkhand.<br/> [[Murtaja bubonike]] në Bombei (1896), Murtaja bubonike në Kalkuta (1898); revoltat në prag të masave parandaluese të epidemisë.<br/> Krijimi i Këshillave Legjislative Provinciale në Birmani dhe Panxhab; e para një zëvendës guvernatoriat. |- | 6 janar 1899–18 nëntor 1905 || George Curzon, Markezi I-rë Curzon i Kedlestonit<ref>{{harvnb|Michael Edwardes|1965}}</ref><ref>{{cite book|author=H. Caldwell Lipsett|title=Lord Curzon in India: 1898–1903|url=https://archive.org/details/cu31924021025436|year=1903|lang=en|publisher=R. A. Everett}}</ref> || Krijohet Provinca Kufitare Veri-Perëndimore nën një kryekomisioner (1901).<br/> Uria Indiane e viteve 1899–1900.<br/> Rikthimi i [[murtaja bubonike|epidemisë së murtajës]], 1 milion të vdekur<br/> Akti i Reformës Financiare të 1899-ës; Krijohet Fondi Rezervës së Arit për Indinë.<br/> Akti i Ndryshimit të Tokave të Panxhabit<br/> Përurohet Departamenti (tashmë ministria) e Tregtisë dhe Industrisë.<br/> Vdes [[Mbretëresha Viktoria]] (1901); dedikimi i {{lang-en|Victoria Memorial Hall}}, [[Kalkuta]] si një galeri kombëtare e antikiteteve, artit dhe historisë Indiane.<br/> Kurorëzimi i Durbarit në Delhi (1903); [[Eduardi VII]] (në mungesë) shpallet perandor i Indisë.<br/> Ekspedita Britanike në Tibet e Francis Younghusband (1903–04)<br/> Pravincat Veri-Perëndimore (më parë Provincat e Çeduara dhe Pushtuara) dhe [[Avadhi]] riemërtohen Provincat e Bashkuara të Agrës dhe Avadhit në 1904<br/> Riorganizimi i Aktit të Universiteteve Indiane (1904).<br/> Sistemizimi i ruajtjes dhe restaurimit të monumenteve të lashta nga {{lang-en|Archaeological Survey of India}} me Aktin e Ruajtjes së Monumenteve Indiane.<br/> Përurimi i bankave bujqësore me Aktin e Bashkëpunimit të Shoqërive Kreditore të 1904-ës<br/> Ndarja e Bengalit; provinca e re e Bengalit Lindor dhe Asamit nën një zëvendës guvernator.<br/> Censusi i 1901-it e deklaron popullsinë e përgjithshme 294 milionë, duke përfshirë 62 milionë nëpër principata vendase 232 milionë në Indinë Britanike.<ref name="IGI-I-449">{{cite book|year=1909|title=The Imperial Gazetteer of India|lang=en|publisher=Clarendon Press|volume=1|access-date=20 shkurt 2021|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V01_479.gif|page=449|url-status=live|archive-date=24 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224125413/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V01_479.gif}}</ref> Rreth 170,000 ishin europianë. 15 milionë burra dhe 1 milionë gra dinë të shkruajnë. Nga ata në moshë shkollore, 25% e djemve dhe 3% e vajzave i ndjekin ato. Janë 207 milionë hindu dhe 63 milionë myslimanë, bashkë me 9 milionë budistë (në Birmani), 3 milionë të krishterë, 2 milionë sikhë, 1 milionë xhainë dhe 8.4 milionë që praktikojnë [[animizmi]]n.<ref>{{harvnb|Ernest Hullo|1910}}</ref> |- | 18 nëntor 1905–23 nëntor 1910 || Gilbert Elliot-Murray-Kynynmound, Konti IV-rt i Mintos<ref name="Das1964">{{harvnb|Manmath Nath Das|1964}}</ref> || Krijohet Bordi Hekurudhor<br/> Konventa Anglo-Ruse e 1907-ës<br/> Akti i Këshillave Indiane në 1909 (gjithashtu Reformat Minto–Morley)<br/> Caktohet Komisioni i Fabrikave Indiane në 1909.<br/> Krijohet Departamenti i Arsimit në 1910 (tashmë ministria e arsimit) |- | 23 nëntor 1910–4 prill 1916 || Charles Hardinge, Baroni I-rë Hardinge i Penshurstit || Vizita e mbretit [[Xhorxhi V]] dhe Mbretëreshës Mari në 1911: përkujtohet si perandori dhe perandorja e Indisë në [[Delhi Durbari|Durbarin e Delhit]]<br/> Mbreti Xhorxhi V shpall krijimin e qytetit të ri të [[Nju Delhi]]t për të zëvendësuar [[Kalkuta|Kalkutën]] si kryeqytet i Indisë.<br/> Akti i Gjykatave të Larta Indiane i 1911-it<br/> Akti i Fabrikave Indiane i 1911-it<br/> Ndërtimi i [[Nju Delhi]]t, [[1912]]–[[1929]]<br/> [[Lufta e Parë Botërore]], Ushtria Indiane në: Frontin Perëndimor, Belgjikë, 1914; Afrikën Lindore Gjermane (Beteja e Tangas, 1914); Fushata Mesopotamike (Beteja e Ktesifonit, 1915; Rrethimi i Kutit, 1915–16); [[Lufta e Çanakalasë|Beteja e Galipolit]], 1915–16<br/> Kalimi i Aktit të Mbrojtjes së Indisë 1915 |- | 4 prill 1916–2 pril 1921 || Frederic Thesiger, Viskonti I-rë Chelmsford || Ushtria Indiane në: Fushata Mesopotamike (Rënia e Bagdadit, 1917); Beteja e Mexhidos, 1918)<br/> Kalimi i Aktit Rowlatt, 1919<br/> Akti i Qeverisë së Indisë 1919 (gjithashtu Reformat Montagu–Chelmsford)<br/> Masakra e Xhallianvala Baghut, 1919<br/> Lufta e Tretë Anglo-Afgane, 1919<br/> Krijohet Universiteti i Rangunit në 1920.<br/> Akti i Pasaportës Indiane të 1920-ës: futet pasaporta Britaniko-Indiane |- | 2 prill 1921–3 prill 1926 || Rufus Isaacs, Markezi I-rë i Reading || Krijohet Universiteti i Delhit në 1922.<br/> Akti i Kompensimit të Punëtorëve Indianë të 1923-it |- | 3 prill 1926–18 prill 1931 || E. F. L. Wood, Konti I-rë i Halifaksit || Akti i Bashkimeve Tregtare Indiane të 1926-ës, Akti Pyjor Indian, 1927<br/> Caktohet Komisioni Mbretëror e Punëtorëve Indianë, 1929<br/> Konferencat Kushtetuese Indiane të Tryezave të Rrumbullakta, Londër, 1930–32, Pakti Gandi–Irvin, 1931. |- | 18 prill 1931–18 prill 1936 || Freeman Freeman-Thomas, Markezi I-rë i Willingdon-it|| [[Nju Delhi]] përurohet si kryeqytet i Indisë, 1931.<br/> Akti i Kompensimit të Punëtorëve Indianë të 1933-it<br/> Akti i Fabrikave Indiane të 1934-ës<br/> Krijohet Forca Ajrore Mbretërore Indiane (RIAF) në 1932.<br/> Krijohet Akademia Ushtarake Indiane në 1932.<br/> Akti i Qeverisë së Indisë 1935<br/> Krijohet {{lang-en|Reserve Bank of India}} |- | 18 prill 1936–1 tetor 1943 || Victor Hope, Markezi II-të i Linlithgout|| Akti i Pagimit Indian të Rrogave të 1936-ës<br/> [[Birmania]] administrohet në mënyrë të shkëputur pas 1937-ës me krijimin e një pozicioni të ri të kabinetit të Sekretarit të Shtetit për Indinë dhe Birmaninë, si dhe me shkëputjen e Zyrës së Birmanisë nga Zyra e Indisë<br/> Zgjedhjet Provinciale Indiane të 1937-ës<br/> Misioni Cripps' në Indi, 1942.<br/> Ushtria Indiane në [[Teatri i Mesdheut dhe Lindjes së Mesme në Luftën e Dytë Botërore]] (Fushata e Afrikës së Veriut]]): (Operacioni Kompas, Operacioni Kryqëtari, [[Beteja e parë e El Alamein-it]], [[Beteja e dytë e El Alamejnit]]. Fushata Afrikano-Lindore, 1940, Lufta Anglo-Irakene, 1941, Fushata Sirio–Libaneze, 1941, Pushtimi Anglo-Sovietik i Iranit, 1941)<br/> Ushtria Indiane në Betejën e Hong Kongut, Beteja e Malajas, Beteja e Singaporit<br/> Fushata e Birmanisë në Luftën e Dytë Botërore nis në 1942. |- | 1 tetor 1943–21 shkurt 1947 || Archibald Wavell, Konti I-rë Wavell|| Ushtria Indiane bëhet, me 2.5 milionë veta, forca më e madhe në histori vetëm me vullnetarë.<br/> [[Lufta e Dytë Botërore]]: Fushata e Birmanisë, 1943–45 (Beteja e Kohimës, Beteja e Imphalit)<br/> Uria e Bengalit në 1943<br/> Ushtria Indiane në [[Fushata italiane (Lufta e Dytë Botërore)|Fushatën Italiane]] (Beteja e Monte Kasinos)<br/> [[Partia Laburiste]] fiton zgjedhjet e përgjithshme britanike të 1945-ës me Klement Atlin që u bë kryministër.<br/> Misioni i Kabinetit të 1946-ës në India<br/> Zgjedhjet Indiane të 1946-ës. |- | 21 shkurt 1947–15 gusht 1947 || Louis Mountbatten, Konti I-rë Mountbatten i Burmës|| Akti i Pavarësisë Indiane 1947 i Parlamentit Britanik hyn në fuqi më 18 korrik 1947.<br/> Çmimi Radcliffe, gusht 1947<br/> Ndarja e Indisë, gusht 1947<br/> Shfuqizohet Zyra Indiane dhe pozicioni i Sekretarit të Shtetit për Indinë; detyra ministeriale brenda Mbretërisë së Bashkuar për marrëdhëniet britanike me Indinë dhe Pakistanin kalohen te Zyra e Marrëdhënieve të Komunuelthit. |} == India Britanike dhe principatat == India gjatë Raxhit Britanik përbëhej nga dy lloje territoresh: ''[[India Britanike]]'' dhe ''shtetet vendase'' (ose ''principatat vendase'').<ref name="WDL">{{cite web|publisher=World Digital Library|title=India|url=http://www.wdl.org/en/item/388/|lang=en|access-date=24 janar 2013|url-status=live|archive-date=25 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825030247/http://www.wdl.org/en/item/388/}}</ref> Në Aktin e Interpretimit të 1889-ës, "Parlamenti i Mbretërisë së Bashkuar" adoptoi këtë përcaktim në seksionin 18: "(4.) Shprehja "India Britanike" duhet të nënkuptoi të gjitha territoret brenda zotërimeve të madhërisë së saj për kohën që qeverisej nga madhëria e saj nëpërmjet guvernatorit të përgjithshëm të Indisë ose nëpërmjet ndonjë guvernatori ose zyrtari të varur të guvernatorit të përgjithshëm të Indisë". "(5.) Shprehja "India" duhet të nënkuptoi Indinë Britanike bashkë me ndonjë nga territoret e principatave ose drejtuesve nën zuzeranitetin e madhërisë së saj të ushtruar nëpërmjet guvernatorit të përgjithshëm të Indisë, ose nëpërmjet ndonjë guvernatori ose zyrtari tjetër të varur nga guvernatori i përgjithshëm i Indisë".<ref name="Interpretation Act 1889"/> Në përgjithësi, termi "India Britanike" ({{lang-en|British India}}) është përdorur (dhe përdoret akoma) për tiu referuar rajoneve nën [[Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore|sundimit të Kompanisë Britanike të Indisë Lindore]] në Indi nga viti [[1600]] deri në vitin [[1858]].<ref>{{Cite book|title=Imperial Gazetteer of India|lang=en|publisher=Clarendon Press|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=4|volume=4; The Indian Empire, Administrative|year=1908|contribution=Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council|page=5|quote=Historia e Indisë Britanike përfshihet, siç vëzhgohet nga Sir C. P. Ilbert në librin e tij ''{{lang-en|Government of India}}'', në tre periudha. Nga fillimi i shekullit të shtatëmbëdhjetë deri në mes të shekullit të tetëmbëdhjetë Kompania e Indisë Lindore është një korporatë tregtare, që ekjzistonte mbi vuajtjet e fuqive vendase dhe në rivalitet me kompanitë tregtare të Hollandës dhe Francës. Gjatë shekullit pasues, Kompania fitoi dhe i konsolidoi zotërimet e saj, duke e ndarë sovranitetin e saj në përpjesëtim me Kurorën dhe gradualisht i humbi privilegjet dhe funksionet tregtare. Pas Kryengritjes së vitit 1857 pushteti i mbetur i Kompanisë transferohet te Kurora dhe pastaj vijon periudha e paqes në të cilën India nis një jetë dhe përparim të ri.|access-date=29 nëntor 2024|archive-date=9 nëntor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109133419/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=4|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|editor=Robert Harry Drayton|url=https://books.google.al/books?id=4pg1AAAAIAAJ|title=The Statutes: From the Twentieth Year of King Henry III to the Tenth Chapter of the Twelfth, Thirteenth, and Fourteenth Years of King George the Sixth A.D. 1235-1948|publisher=H. M. Stationery Office|year=1950|volume=2; The Statutes From William & Mary to 10 George III, A.D. 1688–1770|edition=i 3-të|lang=en|page=211|quote=(3) Përveç se kur përmendet shprehimisht në këtë akt, ligji i Indisë Britanike dhe mjaft pjesëve të tjera që ekzistonin menjëherë para caktimit...</ref><ref>{{harvnb|Edney|1997}}</ref><ref>{{harvnb|Hawes|1996}}</ref> Termi gjithashtu është përdorur për tiu referuar "Britanikëve në Indi".<ref>{{cite book|year=1908|title=The Imperial Gazetteer of India|publisher=Clarendon Press|url=https://archive.org/details/imperialgazette01meyegoog/page/n501/mode/1up?q=fifteen|volume=2|lang=en|pages=463, 470|quote=1. Para kalimit në historinë politike të Indisë Britanike, që fillon saktësisht me Luftërat Anglo-Franceze në Rajonin Karnatik, ...</br>2. Historia politike e Britanikëve në Indi fillon në shekullin e tetëmbëdhjetë me Luftërat franceze në rajonin Karnatik.}}</ref> Termat "Perandoria Indiane" dhe "Perandoria e Indisë" (si termi "Perandoria Britanike") nuk u përdorën në legjislacion. Monarku ishte i njohur zyrtarisht si perandor ose perandore e Indisë dhe termi u përdor shpesh në fjalimet e mbretëreshës dhe fjalimet e shpërndarjes së parlamentit. Gjithashtu, në vitin [[1878]] u krijua një urdhër kalorsiak, "Urdhëri më i shquar i Perandorisë Indiane". Suzereniteti mbi 175 principata të mëdha dhe të rëndësishme, ushtrohej (në emër të Kurorës Britike) nga qeveria qendrore e Indisë Britanike nën drejtimin e nënmbretit; afërsisht 500 shtetet e mbetura vareshin nga qeveritë provinciale të Indisë Britanike nën një guvernator, zëvendës guvernator, ose kryekomisioner (si godiste rasti). Një dallim i qartë midis "dominionit" dhe "suzeranitetit" u mundësua nga juridiksioni i gjykatave civile: Ligji i Indisë Britanike bazohej te ligjet e kaluara nga Parlamenti Britanik dhe pushteti legjislativ i atyre ligjeve i pajisnin qeveritë e ndryshme të Indisë Britanike, si në nivel qëndror ashtu dhe në atë vendor; në dallim, gjykatat e principatave ekzistonin nën autoritetin e përfaqësuesve përkatës të atyre shteteve.<ref name="igi-60">{{Cite book|title=Imperial Gazetteer of India|year=1908|lang=en|publisher=Clarendon Press|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=4|volume=4; The Indian Empire, Administrative|contribution=Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council|page=60|access-date=29 nëntor 2024|archive-date=9 nëntor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109133419/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=4|url-status=dead}}</ref> === Provincat kryesore === {{Main|Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike}} Në fillim të [[shekulli XX|shekullit të XX]], India Britanike përbëhej nga tetë provinca që administroheshin ose nga një guvernator ose një zëvendës guvernator. {| class="wikitable sortable" |- |+ Zonat dhe popullsitë (duke përjashtuar shtetet vasale vendase) [[1907]]<ref name="igi-46">{{cite book|year=1909|volume=4|page=46|title=Imperial Gazetteer of India|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V04_075.gif|lang=en|access-date=29 nëntor 2024|archive-date=14 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214150047/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V04_075.gif|url-status=dead}}</ref> |- style="vertical-align:top;" ! width=350pt|Provinca e Indisë Britanike<br/><small>(dhe territoret e tanishme)</small> ! Sipërfaqja tërësore ! Popullsia në 1901<br/>(miliona) ! Zyrtari kryesor administrues |- | style="text-align:center;"| Asami<br/><small>([[Assam]]i, [[Arunaçal Pradesh]]i, [[Meghalaja]], [[Mizoram]]i, [[Nagaland]]i)</small> | style="text-align:center;"| {{convert|130000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;"| 6 | style="text-align:center;"| Kryekomisioneri |- | style="text-align:center;"| [[Presidenca e Bengalit|Bengali]]<br/><small>([[Bangladeshi]], [[Bengali Perëndimor]], [[Bihari]], [[Xharkand]]i dhe [[Orissa|Odisha]])</small> | style="text-align:center;"| {{convert|390000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;"| 75 | style="text-align:center;"| Zëvendës guvernatori |- | style="text-align:center;"| [[Bombei]]<br/><small>([[Sind]]i dhe pjesë të [[Maharashtra|Maharashtrës]], [[Guxharat]]it dhe [[Karnataka|Karnatakës]])</small> | style="text-align:center;"| {{convert|320000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;"| 19 | style="text-align:center;"| Guvernatori në Këshill |- | style="text-align:center;"| [[Birmania|Burma]]<br/><small>([[Birmania|Mjanmari]])</small> | style="text-align:center;"| {{convert|440000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;"| 9 | style="text-align:center;"| Zëvendës guvernatori |- | style="text-align:center;"| Provincat Qëndrore dhe Berari<br/><small>([[Madja Pradeshi]] dhe pjesë të [[Maharashtra|Maharashtrës]], [[Çatisgar]]it dhe [[Orissa|Odishës]])</small> | style="text-align:center;"| {{convert|270000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| Kryekomisioneri |- | style="text-align:center;"| [[Çenai|Madrasi]] <br/><small>([[Andra Pradesh]]i, [[Tamil Nadu]] dhe pjesë të [[Kerala|Keralës]], [[Karnataka|Karnatakës]], [[Orissa|Odishës]] dhe [[Telangana|Telanganës]])</small> | style="text-align:center;"| {{convert|370000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;"|38 | style="text-align:center;"| Guvernatori në Këshill |- | style="text-align:center;"| [[Rajoni i Panxhabit|Panxhabi]]<br/><small>([[Panxhab, Pakistan]], [[Islamabadi|Territori i Kryeqytetit të Islamabadit]], Panxhabi, Indi, [[Harjana]], [[Himaçal Pradeshi]], [[Çandigarhu]] dhe [[Delhi|Territori i Kryeqytetit Kombëtar të Delhi]])</small> | style="text-align:center;"| {{convert|250000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;"| 20 | style="text-align:center;"| Zëvendës guvernatori |- | style="text-align:center;"| Provincat e Bashkuara<br/><small>([[Uttar Pradesh]]i dhe [[Uttarakand]]i)</small> | style="text-align:center;"| {{convert|280000|km2|sqmi|disp=br()|abbr=on}} | style="text-align:center;"| 48 | style="text-align:center;"| Zëvendës guvernatori |} Gjatë ndarjes së [[Bengali]]t ([[1905]]–[[1912]]), u krijuan provincat e reja të Asamit dhe Bengalit Lindor si një zëvendës guvernatoriat. Në vitin [[1911]], ''Bengali Lindor'' u ribashkua me Bengalin Perëndimor dhe provincat e reja në lindje u bënë: [[Assam]]i, [[Bengali]], [[Bihari]] dhe [[Orissa]].<ref name="igi-46"/> === Provincat minore === Gjithashtu, kishte disa provinca minore që administroheshin nga një kryekomisioner:<ref name="igi-56">{{Cite book|title=Imperial Gazetteer of India|year=1908|publisher=Clarendon Press|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=4|volume=4; The Indian Empire, Administrative|lang=en|contribution=Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council|page=56|access-date=29 nëntor 2024|archive-date=9 nëntor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109133419/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=4|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- style="vertical-align:bottom;" ! width=350pt|Provinca minore e Indisë Britanike<br/><small>(dhe territoret e tanishme)</small> ! Sipërfaqja e përgjithshme në km²<br/>(milje²) ! Popullsia në 1901<br/>(në mijërat) ! Zyrtari kryesor administrues |- | style="text-align:center;"| Axhmer-Mervara<br/><small>(pjesë të [[Raxhastani]]t)</small> | style="text-align:center;"| {{convert|7000|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:center;"| 477 | style="text-align:center;"| Kryekomisioneri {{lang-la|ex officio}} |- | style="text-align:center;"| Ishujt Andaman dhe Nikobar<br/><small>([[Ishujt Andaman dhe Nikobar]])</small> | style="text-align:center;"| {{convert|78000|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:center;"| 25 | style="text-align:center;"| Kryekomisioneri |- | style="text-align:center;"| Baluçistani Britanik<br/><small>([[Baloçistan, Pakistan|Baloçistani]])</small> | style="text-align:center;"| {{convert|120000|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:center;"| 308 | style="text-align:center;"| Kryekomisioneri {{lang-la|ex officio}} |- | style="text-align:center;"| Provinca e Kurgut<br/><small>(Distrikti Kodagu)</small> | style="text-align:center;"| {{convert|4100|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:center;"| 181 | style="text-align:center;"| Kryekomisioneri {{lang-la|ex officio}} |- | style="text-align:center;"| Provinca Kufitare Veri-Perëndimore<br/><small>(Khajber Pakhtunkhva)</small> | style="text-align:center;"| {{convert|41000|km2|sqmi|abbr=values|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:center;"| 2,125 | style="text-align:center;"| Kryekomisioneri |} === Principatat vasale === Një principatë, e quajtur edhe një shtet vasal vendas ose shtet vasal indian, ishte një shtet vasal i Britanisë në Indi me një sundues nominal vendas, subjekt i një aleance dytësore. Kur [[India]] dhe [[Pakistani]] u mëvetësuan nga Britania në gusht [[1947]] nën sundimin britanik në [[nënkontinenti indian|nënkontinent]] kishte 565 principata. Ato nuk bënin pjesë në [[India Britanike|Indinë Britanike]] (d.m.th. [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|presidencat dhe provincat e saj), pasi ato nuk ishin nën sundimin e drejtpërdrejtë të Qeverisë Britanike. Më të mëdhatë kishin traktate me Britaninë që specifikonin ça të drejta kishin princat e tyre; në më të voglat princat kishin pak të drejta. Brenda principatave marrëdhëniet e jashtme, mbrojtja dhe shumica e komunikimeve ishin nën kontrollin britanik. Britanikët gjithashtu ushtronin një ndikim të përgjithshëm mbi politikat e brendshme të tyre, pjesërisht nëpërmjet dhënies së njohjes sunduesve individualë. Megjithëse kishte afërsist 600 principata, shumica e tyre ishin shumë të vogla dhe të kontraktore sipërmarrëse të Qeverisë Britanike. Rreth dy qind nga këto kishin një sipërfaqe më pak se {{Convert|25|km2|mi2|0|abbr=on}}.<ref name="Markovits2004">{{harvnb|Claude Markovits|2004|pp=386–409}}</ref> Mbetje të fundit të [[Perandoria Mogule|Perandorisë Mogule]] në [[Delhi]] që ishte nën autoritetin e Kompanisë Britanike të Indisë Lindore para hyrjes së "Raxhit Britanik" në fund u shfuqizua dhe u mor nga Kurora në përfundim të Kryengritjes së Sepojëve në 1857 për mbështetjen që u dha rrebelëve.<ref>{{Cite journal|author1=Waqas Ahmed|author2=Muhammad Hayat Khan|date=1 qershor 2022|author3=Sami Ul Haq|title=علم الإشارة في سورة الفاتحة من خلال تفسير معارف القرآن للکاندهلوي نموذجا|journal=Al-Duhaa|volume=3|issue=1|s2cid=251601027|lang=ur|pages=90–103|doi=10.51665/al-duhaa.003.01.0186|doi-access=free|issn=2710-3617}}</ref><ref>{{harvnb|Kumari|2016|pp=217–229}}</ref> Principatat grupoheshin në agjenci dhe residenca. [[File:1stViscountHalifax.jpg|thumb|Sir Charles Wood, Viskonti I-rë i Halifaksit (1800–1885) qe Presidenti i Bordit të Kontrollit të Kompanisë së Indisë Lindore nga viti 1852 deri në vitin 1855; ai i dha formë politikës arsimore britanik në Indi dhe qe Sekretari i Shtetit për Indinë nga viti 1859 deri në 1866.]] === Organizimi === Duke pasuar Rrebelimin Indian të 1857-ës (zakonisht që quajtur "Kryengritja Indiane" nga britanikët), Akti i Qeverisjes së Indisë ({{lang-en|Government of India Act}} në [[1858]] bëri ndryshime në qeverisjen e Indisë në tre nivele: # Në qeverinë perandorake në Londër, # Në qeverinë qëndrore në [[Kalkuta]] dhe # Në qeveritë provinciale në presidenca (dhe më vonë në pronvica).<ref>{{harvnb|Robin J. Moore|1999|pp=422–446}}</ref> Në [[Londra|Londër]], u mundësua një "Sektretar Shteti për Indinë" në nivel kabineti dhe një "Këshill të Indisë" prej pesëmbëdhjetë anëtarësh, anëtarët e të cilit kërkohej, si një kërkesë anëtarësie, të kishin kaluar të paktën dhjetë vjet në Indi dhe të kishin bërë kështu jo më shumë se dhjetë vjet më parë.<ref>{{harvnb|Moore|1999|p=424}}</ref> Megjithëse sekretari i shtetit formulonte udhëzimet politike për tiu komunikuar Indisë, në shumicën e rasteve ai duhet të konsultohej me Këshillin, por veçanërisht në çështje të lidhura me shpenzimin e të ardhurave Indiane. Akti paralajmëronte një sistem të "qeverisjes së dyfishtë" në të cilën Këshilli në mënyrë ideale shërbente si si një kontrollues i në teprimet e politikë bërjes perandorake ashtu dhe si një trupë e përditësuar ekspertize mbi Indinë. Megjithatë, sekretari i shtetit kishte gjishtashtu pushtet të veçantë të jashtëzakonshëm që e lejonin atë të merrte vendime njëanshmërisht dhe, në realitet, ekspertiza e Këshillit ndonjëherë ishte e vjetëruar.<ref>{{harvnb|Judith Margaret Brown|1994|p=96}}</ref> Nga viti [[1858]] deri në vitin [[1947]], njëzet e shtatë individë shërbyen si sekretarë të shtetit për Indinë dhe drejtuan Zyrën Indiane; këta përfshijnë: Sir [[Charles Wood]], Viskonti I-rë i Halifaksit ([[1859]]–[[1866]]), Robert Gascoyne-Cecil, Markezi III-rë i Salisburit ([[1874]]–[[1878]]; më vonë kryeministër i Britanisë), John Morley ([[1905]]–[[1910]]; nismëtar i Reformave Minto–Morley), [[Edwin Montagu|Edwin S. Montagu]] ([[1917]]–[[1922]]; arkitekt i Reformave Montagu–Chelmsford) dhe [[Frederick Pethick-Lawrence]] ([[1945]]–[[1947]]; kreu i Misionit të Kabinetit në Indi në 1946). Madhësia e Këshillit Këshillues u pakësua përgjatë gjysmë-shekullit pasues, por fuqitë e tij mbetën të pandryshuara. Në vitin [[1907]], për herë të parë, dy indianë u caktuan në Këshill.<ref name="moore-426">{{harvnb|Moore|1999|p=426}}</ref> Ata qenë K.G. Gupta dhe Sajed Husain Bilgrami. [[File:Lord Viscount Canning.jpg|thumb|left|Lord Canning, guvernatori i fundit i përgjithshëm i Indisë nën [[Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore|Sundimin e Kompanisë]] dhe nënmbreti i parë i Indisë në Sundimin e Kurorës]] Në [[Kalkuta]], guvernatori i përgjithshëm mbeti kreu i Qeverisë së Indisë dhe tani quhej më zakonisht nënmbreti i Indisë sipas rolit të tij dytësor si përfaqësues i Kurorës Britanike në principatat sovrane; ai qe tashmë, gjithësesi, përgjegjës për serkretarin e shtetit në Londër dhe nëpërmjet tij ndaj parlamentit. Një sistem i "qeverisjes së dyfishtë" tashmë ishte vendosur gjatë sundimit të Kompanisë në Indi nga koha e Aktit të Indisë së Pitt-it të 1784-ës. Guvernatori i përgjithshëm në kryeqytetin Kalkuta dhe guvernatori në një presidencë të varur (Presidenca e Madrasit ose Presidenca e Bombeit) u kërkohej të konsultonin Këshillin e tyre Këshillues; urdhërat ekzekutiv në Kalkuta, për shembull, nxireshin në emër të "Guvernatorit të Përgjithshëm në Këshill" (''d.m.th.'' guvernatori i përgjithëshëm me këshillimin e Këshillit). Sistem i Kompanisë i "qeverisjes së dyfishtë" pati kritikët e tij, meqë, nga koha e hyrjes së sistemit, kishte patur konflikte të herë pas hershme midis guvernatorit të përgjithshëm dhe Këshillit të tij; gjithësesi, Akti i vitit 1858 nuk bëri ndryshime të rëndësishme në qeverisje. Megjithatë, në vitet e mëpasme, që ishin gjithashtu vitet e rindërtimit të pas kryengritjes, nënmbreti Charles Canning, Konti I-rë Canning (Lord Canning) e konsideroi vendimmarrjen kolektive të Këshillit si shumë kohë konsumues për detyrat urgjente që prisnin, kështu ai kërkoi "sitemin portfol" të një Këshilli Ekzekutiv në të cilin puna e secilit departament të qeverisjes ("portfoli") i caktohej dhe bëhej përgjegjës për një anëtar të vetëm të tij.<ref name="moore-426"/> Vendimet rutinë të departamenteve bëheshin ekskluzivisht nga anëtarët, por vendimet e rëndësishme kërkonin miratimin e guvernatorit të përgjithshëm dhe, në mungesë të tnjë miratimi të tillë, kërkohej diskutimi nga i gjithë Këshilli Ekzekutiv. Kjo risi në qeverisjen indiane u zgjat në Aktin e Këshillave Indiane ({{lang-en|Indian Councils Act}}) në [[1861]]. [[File:Robert cecil.jpg|thumb|Robert Gascoyne-Cecil, Markezi III-të i Salisburit, qe sekretari i shtetit për Indinë nga viti 1874 deri në vitin 1878.]] Nëse Qeveria e Indisë në të vërtetë nxirte ligje të reja, Akti i Këshillave lejonte një Këshill Legjislativ—një zgjerim i Këshillit Ekzekutiv me deri në dymbëdhjetë anëtarë shtesë, secili i caktuar për një mandat dy-vjeçar—me gjysmën e anëtarëve të përbërë nga zyrtarë britanikë të qeverisë (të quajtur ''zyrtarë'') dhe lejonte të votohej, si dhe gjysma tjetër, e përbërë nga indinë dhe britanikë që banonin në Indi (të quajtur ''jo-zyrtarë'') dhe që shërbenin vetëm në një kapacitet këshillues.<ref>{{harvnb|Barbara Daly Metcalf|Thomas R. Metcalf|2006|p=104}}</ref> Të gjitha ligjet e nxjerra nga Këshillat Legjislativë në Indi, si nga Këshilli Legjislativ Perandorak në [[Kalkuta]] ashtu dhe nga ata provincialë në [[Çenai|Madras]] dhe [[Mumbai|Bombei]], kërkonin miratimin fundor të sekretarit të shtetit në [[Londra|Londër]]; kjo kërkonte që Sir Charles Wood, sekretari i dytë i shtetit, të përshkruante Qeverinë e Indisë si "një despotizëm i kontrolluar nga shtëpia".<ref name="moore-426"/> Gjithashtu, megjithëse caktimi i indianëve në Këshillin Legjislativ qe përgjigjja e thirrjeve pas rrebelimit të 1857-ës, në mënyrë më të shquar nga Sajid Ahmad Khani, për më shumë këshillim me indianët, indianët e caktuar në këtë mënyrë ishin nga aristokracia e tokave, shpesh të zgjedhur për besnikërinë e tyre dhe larg nga të qenit përfaqësues.<ref>{{Cite book|title=India Under Colonial Rule 1700–1885|year=2006|publisher=Pearson Longmans|author=Douglas M. Peers|url=https://books.google.al/books?id=3NA4id4JOtcC|lang=en|isbn=978-0-582-31738-3|page=76}}</ref> Megjithë këtë, "..përparime të vogla në praktikën e qeverisë përfaqësuese synoheshin të mundësonin valvula sigurie për shprehjen e opinionit publik, që kishte qenë gjykuar kaq keq para rrebelimit".<ref>{{harvnb|Christopher Alan Bayly|1987|p=195}}</ref> Punët indiane tani u bënë të shqyrtuara më ngushtësisht në parlament dhe më gjerësisht nga shtypi britanik.<ref>{{harvnb|Peers|2006|p=72}}</ref><ref>{{harvnb|Christopher Alan Bayly|1987|p=72}}</ref> Me shpalljen e Aktit të Qeverisë së Indisë në 1935, Këshilli i Indisë u shfuqizua me hyrjen në fuqi nga [[1 prilli]] [[1937]] duke u vënë në jetë një sistem i modifikuar qeverisjeje. Sekretari i shtetit për Indinë përfaqësonte Qeverinë e Indisë në Mbretërinë e Bashkuar. Ai asistohej nga një trupë këshilltarësh që numëronte nga tetë deri në dymbëdhjetë individë, të paktën gjysma e të cilëve kërkohej të kishin mbajtur zyra në Indi për një minimum prej 10 vjetësh dhe të mos ishin larguar më herët se dy vjet më parë nga zyra e tyre, para se të caktoheshin si këshilltarë të sekretarit të shtetit.<ref>{{harvnb|S. H. Steinberg|1949|pp=103–105}}</ref> Nënmbreti dhe guvernatori i përgjithshëm i Indisë, një i caktuar i Kurorës, tipikisht e mbante zyrën për pesë vjet, megjithëse nuk kishte një mandat të caktuar dhe merrnin një rrogë vjetore prej 250,800 rupi në vit (£18,810 [[paund sterlina]] në vit).<ref>{{harvnb|S. H. Steinberg|1949|pp=103–105}}</ref><ref>{{harvnb|S. H. Steinberg|1949|pp=133–34}}</ref> Ai kryesonte Këshillin Ekzekutiv të Nënmbretit, secili anëtar i të cilit kishte përgjegjësinë e një departamenti të administratës qëndrore. Nga [[1 prilli]] [[1937]], pozicioni i guvernatorit të përgjithshëm në Këshill, që nënmbreti dhe guvernatori i përgjithshëm e mbante njëkohësisht në cilësinë e përfaqësimit të Kurorës në marrëdhënie me principatat indiane, u zëvendësua nga përcaktimi i "Përfaqësuesit të madhërisë së tij/saj për ushtrimin e funksioneve të Kurorës në marrëdhënie me shtetet indiane", ose "përfaqësuesi i Kurorës". Këshilli Ekzekutiv u zgjerua shumë gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] dhe në vitin [[1947]] përfshinte 14 anëtarë (sekretarë), secili prej të cilëve merrte një rrogë prej 66,000 rupi në vit (£4,950 [[paund sterlina]] në vit). Portfolet në vitet [[1946]]–[[1947]] ishin: * Punët e Jashtme dhe Marrëdhëniet me Komonuealthin * Punët e Brendshme, Informacioni dhe Transmetimi * Ushqimi dhe Transporti * Transporti dhe Hekurudhat * i Punës * Industrive dhe Furnizimeve * Punëve, Minierave dhe Energjisë * Arsimi * Mbrojtja * Financat * Tregtia * Komunikacionet * Shëndeti * Ligji Deri në vitin [[1946]], nënmbreti mbante portofolin për Punët e Jashtme dhe Marrëdhëniet me Komunuealthin, ashtu dhe kryesimi i Departamentit Politik në cilësinë e përfaqësuesit të Kurorës. Çdo departament kryesohej nga një sekretar përveç Departamentit të Hekurudhave, që kryesohej nga një kryekomisioner i hekurudhave nën drejtimin e një sekretari.<ref>{{harvnb|S. H. Steinberg|1949|pp=106–107}}</ref> Nënmbreti dhe guvernatori i përgjithshëm ishte gjithashtu kreu i Legjislaturës dydhomëshe të Indisë, që përbëhej nga një dhomë e lartë (Këshilli i Shtetit) dhe një dhomë e ulët (Asambleja Legjislative). Nënmbreti ishte kreu i Këshillit të Shtetit, ndërsa Asambleja Legjislative, që u hap për herë të parë në [[1921]], kryesohej nga një president i zgjedhur (i caktuar nga nënmbreti nga viti [[1921]] deri në vitin [[1925]]). Këshilli i Shtetit përbëhej nga 58 anëtarë (32 të zgjedhur dhe 26 të emëruar), ndërsa Asambleja Legjislative përfshinte 141 anëtarë (26 zyrtarë të emëruar, 13 të emëruar të tjerë dhe 102 të zgjedhur). Këshilli i Shtetit ekzistonte në periudha pesë-vjeçare, ndërsa Asambleja Legjislative për periudha tre-vjeçare, megjithëse të dyja mund të shpërndaheshin më herët ose më vonë nga nënmbreti. Legjislatura Indiane u fuqizua për të nxjerrë ligje për të gjithë personat që banonin në Indinë Britanike duke përfshirë të gjithë subjektet britanike që banonin në Indi dhe për të gjithë subjektet indiano-britanike që banonin jashtë Indisë. Me miratimin e mbretit-perandor dhe pas projekt-propozimeve të vëna në jetë dhe që ishin pranuar nga të dyja dhomat e Parlamentit Britanik, nënmbreti mund të sundonte përtej legjislaturës dhe të vinte drejtpërdrejtë në jetë çdo masë në interesat e perceptuar të Indisë Britanike ose banorëve të saj nëse ishte e nevojshme.<ref>{{harvnb|S. H. Steinberg|1949|pp=106–107}}</ref> Në funksion nga 1 prilli [[1936]], Akti i Qeverisë së Indisë krijoi provincat e reja të [[Sind]]it (të shkëputur nga Presidenca e Bombeit) dhe [[Orissa|Orisës]] (të shkëputur nga Provinca e Biharit dhe Orisës). [[Birmania]] dhe [[Jemeni|Adeni]] u bënë koloni të veçanta të Kurorës nën Aktin nga 1 prilli [[1937]], duke pushuar kështu së qeni pjesë e Perandorisë Indiane. Nga viti 1937 e tëhu, India Britanike u nda në 17 administrata: tre presidencat e Madrasit, Bombeit dhe [[Presidenca e Bengalit|Bengalit]] dhe në 14 provinca të Provincave të Bashkuara, Panxhabit, [[Bihari]]t, Provincave Qëndrore dhe Berarit, [[Assam|Asamit]], Provincës Kufitare Veri-Perëndimore, [[Orissa|Orisës]], [[Sind]]it, Baluçistanit Britanik, [[Delhi]]t, Axhmer-Mervaras, Kurgut, Ishujve Andaman dhe Nikobar si dhe Panth Piplodas. Presidencat dhe tetë provincat e para ishin secila nën drejtimin e një guvernatori, ndërsa gjashtë provincat e fundit ishin secila nën drejtimin e një kryekomisioneri. Nënmbreti i qeveriste drejtpërdrejtë provincat me kryekomisioner nëpërmjet kryekomisionerit përkatës, ndërsa presidencat dhe provincat me guvernatorë u lejohej në autonomi më e madhe nën Aktin e Qeverisë Indiane.<ref>{{harvnb|S. H. Steinberg|1949|pp=104–105, 108}}</ref> Secila presidencë ose provincë e kryesuar nga një guvernator kishte gjithashtu një legjislaturë provinciale dy-dhomëshe (te presidencat, Provincat e Bashkuara, Bihar dhe Asam) ose një legjislaturë një-dhomëshe (në Panxhab, Provincat Qëndrore dhe Berari, Provincat Kufitare Veri-Perëndimore, Orisa dhe Sindi). Guvernatori i secilës presidencë ose provincë përfaqësonte Kurorën në cilësinë e tij dhe asistohej nga ministra të caktuar nga anëtarët e secilës legjislaturë provinciale. Çdo legjislaturë provinciale kishte një mandat prej pesë vjetësh, përveç ndonjë situate të jashtëzakonshme siç ishin kushtet e luftës. Të gjitha aktet e kaluara nga legjislatura provinciale ose firmoseshin ose refuzoheshin nga guvernatori, që gjithashtu mund të nxirte shpallje ose të nxirte urdhëresa ndërsa legjislatura ishte në tërheqje, sipas nevojës së situatës.<ref>{{harvnb|S. H. Steinberg|1949|p=108}}</ref> Çdo provincë apo presidencë përfshinte numër divizionesh, secili i kryelsuar nga një komisioner dhe të ndarë në distrikte, që ishin njësia bazë administrative dhe që kryesohej secili nga një magjistrat distriktal, kolektor apo zëvendës komisioner; në vitin [[1947]], [[India Britanike]] përfshinte 230 distrikte.<ref>{{harvnb|S. H. Steinberg|1949|p=108}}</ref> === Guvernatorë të përgjithshëm dhe nënmbretë të Indisë === {| class="wikitable" |- bgcolor="#A9A9A9" ! width="2.5%" align="left" |# ! width="25%" align="left" |Emri ! width="22.5%" align="left" |Pamje ! width="25%" align="left" |Që nga ! width="25%" align="left" |Deri në |- bgcolor="#F5F5F5" |- | align="center" |1 | align="center" |Charles Canning, konti I-rë Canning | align="center" |[[File:Charles_Canning,_1st_Earl_Canning_-_Project_Gutenberg_eText_16528.jpg|131x131px]] | align="center" |1 nëntor 1858 | align="center" |21 mars 1862 |- | align="center" |2 | align="center" |James Bruce, konti VIII-të i Elginit | align="center" |[[File:Elgin.png|136x136px]] | align="center" |21 mars 1862 | align="center" |20 nëntor 1863 |- | align="center" |3 | align="center" |Robert Napier, baroni I-rë Napier i Magdalës | align="center" |[[File:Robert_Napier,_1st_Baron_Napier_of_Magdala_-_Project_Gutenberg_eText_16528.jpg|134x134px]] | align="center" |21 nëntor 1863 | align="center" |2 dhjetor 1863 |- | align="center" |4 | align="center" | Sir William Denison | align="center" |[[File:William_Denison_2.jpg|130x130px]] | align="center" |2 dhjetor 1863 | align="center" |12 janar 1864 |- | align="center" |5 | align="center" |John Lawrence, baroni I-rë Lawrence | align="center" |[[File:John_Lawrence_by_Maull_and_Polybank.jpg|133x133px]] | align="center" |12 janar 1864 | align="center" |12 janar 1869 |- | align="center" |6 | align="center" |Richard Bourke, konti VI-të i Majos | align="center" |[[File:6th_Earl_of_Mayo.jpg|125x125px]] | align="center" |12 janar 1869 | align="center" |8 shkurt 1872 |- | align="center" |7 | align="center" |Sir John Strachey | align="center" |[[File:John_and_Richard_Strachey.jpg|151x151px]] | align="center" |9 shkurt 1872 | align="center" |23 shkurt 1872 |- | align="center" |8 | align="center" |Francis Napier, lordi X-të Napier | align="center" |[[File:FrancisNapier10thLordNapier.jpg|121x121px]] | align="center" |24 shkurt 1872 | align="center" |3 maj 1872 |- | align="center" |9 | align="center" |Thomas Baring, konti I-rë i Northbrook-ut | align="center" |[[File:1stEarlOfNorthbrooke.jpg|126x126px]] | align="center" |3 maj 1872 | align="center" |12 prill 1876 |- | align="center" |10 | align="center" |Robert Bulwer-Lytton, konti I-rë i Lytton-it | align="center" |[[File:University_of_Glasgow_-_Old_and_New,_Robert_Bulwer_Lytton.png|140x140px]] | align="center" |12 maj 1876 | align="center" |8 qershor 1880 |- | align="center" |11 | align="center" |George Robinson, markezi I-rë i Riponit | align="center" |[[File:George_Robinson_1st_Marquess_of_Ripon.jpg|130x130px]] | align="center" |8 qershor 1880 | align="center" |13 dhjetor 1884 |- | align="center" |12 | align="center" |Frederick Hamilton-Temple-Blackwood, markezi I-rë i Duferinit dhe Avas | align="center" |[[File:Young_Lord_Dufferin.jpg|134x134px]] | align="center" |13 dhjetor 1884 | align="center" |10 dhjetor 1888 |- | align="center" |13 | align="center" |Henry Petty-Fitzmaurice, markezi V-të i Lansdowne-t | align="center" |[[File:Henry_Petty-FitzMaurice,_5th_Marquess_of_Lansdowne_-_Project_Gutenberg_eText_16528.jpg|146x146px]] | align="center" |10 dhjetor 1888 | align="center" |11 tetor 1894 |- | align="center" |14 | align="center" |Victor Bruce, konti IX-të i Elginit | align="center" |[[File:9thEarlOfElgin.jpg|125x125px]] | align="center" |11 tetor 1894 | align="center" |6 janar 1899 |- | align="center" |15 | align="center" |George Curzon, markezi I-rë Curzon i Kedlestonit | align="center" |[[File:George_Curzon2.jpg|135x135px]] | align="center" |6 janar 1899 | align="center" |18 nëntor 1905 |- | align="center" |16 | align="center" |Gilbert Elliot-Murray-Kynynmound, konti IV-rt i Mintos | align="center" |[[File:Fourth_Earl_of_Minto.jpg|125x125px]] | align="center" |18 nëntor 1905 | align="center" |23 nëntor 1910 |- | align="center" |17 | align="center" |Charles Hardinge, baroni I-rë Hardinge i Penshurstit | align="center" |[[File:Charles_Hardinge.jpg|160x160px]] | align="center" |23 nëntor 1910 | align="center" |4 prill 1916 |- | align="center" |18 | align="center" |Frederic Thesiger, viskonti I-rë Chelmsford | align="center" |[[File:1stViscountChelmsford.jpg|128x128px]] | align="center" |4 prill 1916 | align="center" |2 prill 1921 |- | align="center" |19 | align="center" |Rufus Isacs, markezi I-rë i Readingut | align="center" |[[File:Rufus_Isaacs.jpg|146x146px]] | align="center" |2 prill 1921 | align="center" |3 prill 1926 |- | align="center" |20 | align="center" |Edward Wood, konti I-rë i Halifaksit | align="center" |[[File:1st_Earl_of_Halifax_1947.jpg|136x136px]] | align="center" |3 prill 1926 | align="center" |18 prill 1931 |- | align="center" |21 | align="center" |Freeman Freeman-Thomas, markezi I-rë i Willingdon-it | align="center" |[[File:Freeman_Freeman-Thomas_by_Henry_Walter_Barnett.jpg|136x136px]] | align="center" |18 prill 1931 | align="center" |18 prill 1936 |- | align="center" |22 | align="center" |Victor Hope, markezi II-të i Linlithgow-t | align="center" |[[File:Victor_Hope,_2nd_Marquess_of_Linlithgow.jpg|136x136px]] | align="center" |18 prill 1936 | align="center" |1 tetor 1943 |- | align="center" |23 | align="center" |Archibald Wavell, konti I-rë Wavell | align="center" |[[File:Archibald_Wavell2.jpg|116x116px]] | align="center" |1 tetor 1943 | align="center" |21 shkurt 1947 |- | align="center" |24 | align="center" |Louis Mountbatten, konti I-rë Mountbatten i Birmanisë | align="center" |[[File:Lord_Mountbatten_Naval_in_colour_Allan_Warren.jpg|154x154px]] | align="center" |21 shkurt 1947 | align="center" |15 gusht 1947 |} == Sistemi Ligjor == [[File:Delhi Durbar 1903.jpg|thumb|left|456px|Karro elefanti e maharaxhait të Revas, [[Delhi Durbar]], 1903]] Singha argumenton se pas vitit [[1857]] qeverisja koloniale e përmirësoi dhe zgjeroi infrastrukturën e saj nëpërmjet sistemit gjyqësor, proçedurave ligjore dhe statuteve. Legjislacioni i ri i bashkoi gjyaktat e Kurorës me ato të [[Sundimi i Kompanisë Britanike në Indi|Kompanisë së Indisë Lindore]] dhe futi një kod të ri penal si dhe kode të reja të proçedurës civile dhe penale, bazuar gjerësisht në ligjin anglez. Në vitet [[1860]]–[[1880]] Raxhi vendosi regjistrimin e detyrueshëm të lindjeve, vdekjeve dhe martesave, ashtu si dhe birësimeve, veprimeve të pronësisë dhe trashëgimisë. Qëllimi ishte të krijohej një regjistër i qëndrueshëm publik dhe identitete të verifikueshme. Megjithatë, pati kundërshtime si nga [[myslimanët]] ashtu dhe nga elementet hindu që u ankuan se proçedurat e reja për bërjen e censusit dhe rregjistrimin kërcënonin të zbulonin privacinë femërore. Rregullat ''pardah'' i ndalonin gratë të thoshin emrat e burrave të tyre ose të bënin fotografi. Një census në të gjithë Indinë u zhvillua midis viteve [[1868]] dhe [[1871]], shpesh duke përdorur numrat e përgjithshëm të fermrave në një shtëpi në vend të emrave individualë. Grupe të veçanta që reformuesit e Raxhit donin ti monitoronin statistikishte përfshinin ato që konsideroheshin se ushtronin infanticidin femëror, prostitutat, lebrozët dhe eunukët.<ref>{{harvnb|Radhika Singha|2003|pp=87–126}}</ref> [[File:Badge of the Governor General of India.svg|thumb|218px|Stema e guvernatorit të përgjithshëm të Indisë, publikuar në 1916 dhe 1930<ref>{{Cite book|year=1916|lang=en|author=Admiralty of Britain|url=https://archive.org/details/drawingsofflagsi00grea/page/n71/mode/2up?q=india|title=Drawings of the flags in use at the present time by various nations|publisher=London: H.M. Stationery, Eyre and Spottiswoode, limited, printers}}</ref><ref>{{harvnb|Admiralty of Britain|1930}}</ref> botimet e librit të flamujve "British Admiralty". Ai u përdor në flamurin e nënmbretit,<ref>{{Cite web|language=en|work=rmg.co.uk|title=Flag of the Governor General of India|url=https://www.rmg.co.uk/collections/objects/rmgc-object-271|accessdate=7 shtator 2024|publisher=Royal Museums Greenwich|place=National Maritime Museum|archive-url=http://web.archive.org/web/20220724045920/https://www.rmg.co.uk/collections/objects/rmgc-object-271|archive-date=24 korrik 2022}}</ref> i njohur edhe si "Stema e Indisë".<ref>{{harvnb|Byron McCandless|Grosvenor|1917|pp=384}}</ref>]] Murshid argumenton se gratë ishin në disa mënyra më të kufizuara nga modernizimi i ligjeve. Ato mbetën të lidhura në kufizimet e tyre fetare, të kastës dhe zakoneve, por tanimë me një mbivendosje të zakoneve britanike viktoriane. Të drejtat e tyre trashëgimore për të menaxhuar prona ishin të kufizuara; ligjet e reja angleze ishin disi më të ashpër. Vendimet e gjykatave i kufizonin të drejtat e grave të dyta dhe fëmijëve të tyre në lidhje me trashëgiminë. Një grua duhet ti përkiste ose një babai ose një burri për të pasur ndonjë të drejtë.<ref>{{harvnb|Tazeen Mahnaz Murshid|2002|pp=25–42}}</ref> === Flamujt dhe stemat zyrtare === Qeveria e Indisë përdorte një larmi flamujsh për qëllime të ndryshme. Nënmbreti valëviste një flamur zyrtar bazuar në stemën e bashkimit,<ref>{{Cite web|title=Flag of the Governor General of India|url=https://www.rmg.co.uk/collections/objects/rmgc-object-271|publisher=Royal Museums Greenwich|work=rmg.co.uk|place=National Maritime Museum|accessdate=7 shtator 2024|lang=en|archive-date=24 korrik 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220724045920/https://www.rmg.co.uk/collections/objects/rmgc-object-271|url-status=live}}</ref> që paraqiste stemën e Yllit të Indisë; ky flamur gjithashtu konsiderohej se përfaqësonte vetë Indinë.<ref>{{Cite web|year=1936|title=Question whether the flag of India (Union Viceroy) should be flown by unofficial persons...|lang=en|work=National Archives of India|series=PR_000000603614|publication-place=Repository II|url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/583824|archive-date=23 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923034058/https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/583824}}</ref> Në vitin [[1921]] nënmbreti Rufus Isaacs, Markezi I-rë i Readingut (Lord Reading), deklaroi<ref>{{Cite journal|lang=en|author=Arundhati Virmani|title=National Symbols under Colonial Domination: The Nationalization of the Indian Flag, March-August 1923|issue=164|date=1999|doi=10.1093/past/164.1.169|issn=0031-2746|url=https://www.jstor.org/stable/651278|journal=Past & Present|jstor=651278|pages=169–197|quote=Në gusht [1921], nënmbreti i ri, Lord Reading, deklaroi se synimi i qeverisë së tij ishte të mbante stemën e bashkimit me Yllin e Indisë si flamur të Indisë.}}</ref> synimin e qeverisë për ta mbajtur këtë dizajn si flamur për Indinë perandorake, një synim që nisi të shërbente pas vitit [[1861]].<ref name=":0">{{Cite book|year=2011|lang=en|author=Uma Prasad Thapliyal|url=https://books.google.com/books?id=gWnqZwEACAAJ|title=Military Flags of India: From the Earliest Times|publisher=B. R. Publishing Corporation|isbn=978-81-7646-742-1|location=Delhi|pages=110|quote=Standardi i nënmbretit... shërbeu si flamuri zyrtar i Indisë Britanike pas vitit 1861.}}</ref> Guvernatori i përgjithshëm gjithashtu caktoi një stemë zyrtare, të përcaktuar dhe publikuar në librin e flamujve të Admiralërisë Britanike.<ref>{{Cite book|author=Admiralty of Great Britain|title=Drawings of the flags in use at the present time by various nations|year=1916|publisher=London: H.M. Stationery, Eyre and Spottiswoode, limited, printers|url=https://archive.org/details/drawingsofflagsi00grea/page/n71|lang=en|page=72}}</ref> Një flamur i kuq që bartëte stemën me yll përdorej gjithashtu si një flamur indian para vitit [[1947]], veçanërisht në ngjarje ndërkombëtare.<ref name=":12">{{Cite web|work=Victorian Collections|url=https://victoriancollections.net.au/items/5a31122a21ea670f0cbbc11b|title=Flag - Indian flag, 1945 circa|lang=en|publisher=8th/13th Victorian Mounted Rifles Regimental Collection|access-date=23 shtator 2024|archive-date=13 tetor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013165244/https://victoriancollections.net.au/items/5a31122a21ea670f0cbbc11b}}</ref> Sunduesit e principatave gjithashtu kishin flamujt e tyre, të paraqitur në mënyrë ceremoniale gjatë të durbarit të 1877-ës së [[Mbretëresha Viktoria|Mbretëreshës Viktoria]]<ref>{{harvnb|Virmani|1999|pp=169–197}}</ref> dhe shtetet vasale kishin gjithashtu emblemat e tyre zyrtare.<ref>{{Cite web|date=2011|last=Phillips|first=David F.|language=en|url=https://www.flagheritagefoundation.org/pdfs/emblems-of-the-indian-states.pdf|title=Emblems of the Indian States|publisher=Flag Heritage Foundation|publication-place=Winchester, Massachusetts}}</ref> Marina Mbretërore Indiane valëviste një flamur blu që bartëte Yllin e Indisë,<ref>{{Cite web|title=Royal Indian Navy Jack with Star of India Badge|url=https://www.flagcollection.com/itemdetails.php?CollectionItem_ID=2599|access-date=13 shtator 2024|lang=en|work=flagcollection.com|publisher=Zaricor Flag Collection|archive-date=7 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240907040841/https://www.flagcollection.com/itemdetails.php?CollectionItem_ID=2599}}</ref> që përdorej edhe si një emblemë.<ref>{{Cite web|title=Ensign of the Royal Indian Marine (1927-1947)|lang=en|publisher=Royal Museums Greenwich|url=https://www.rmg.co.uk/collections/objects/rmgc-object-723|accessdate=8 shtator 2024|work=rmg.co.uk|place=National Maritime Museum|archive-date=7 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240907003317/https://www.rmg.co.uk/collections/objects/rmgc-object-723}}</ref> <gallery mode="packed" heights="208" class="center"> File:Flag of the Governor General of India RMG RP-35-18 (crop).jpg|Flamuri i guvernatorit të përgjithshëm të Indisë, i mbajtur në "National Maritime Museum" në Londër. Stema qëndrore u bazua te Ylli i Indisë; ky flamur përdorej edhe nga guvernatorët provincialë.<ref>{{Cite web|title=Flag of the Governor General of India|work=rmg.co.uk|lang=en|access-date=7 shtator 2024|url=https://www.rmg.co.uk/collections/objects/rmgc-object-271|publisher=Royal Museums Greenwich|place=National Maritime Museum|archive-date=24 korrik 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220724045920/https://www.rmg.co.uk/collections/objects/rmgc-object-271|url-status=live}}</ref> File:Ensign of the Royal Indian Marine (1927-1947) RMG RP 18 21.jpg|Flamuri i Marinës Mbretërore Indiane, i mbajtur në "National Maritime Museum" në Londër.<ref>{{Cite web|title=Ensign of the Royal Indian Marine (1927-1947)|language=en|accessdate=8 shtator 2024|work=rmg.co.uk|url=https://www.rmg.co.uk/collections/objects/rmgc-object-723|publisher=Royal Museums Greenwich|place=National Maritime Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20240907003317/https://www.rmg.co.uk/collections/objects/rmgc-object-723|archive-date=7 shtator 2024}}</ref> I njëjti dizajn shërbente edhe si stemë e Marinës Mbretërore Indiane.<ref>{{Cite web|title=Royal Indian Navy Jack with Star of India Badge|url=https://www.flagcollection.com/itemdetails.php?CollectionItem_ID=2599|publisher=Zaricor Flag Collection|work=flagcollection.com|lang=en|access-date=13 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240907040841/https://www.flagcollection.com/itemdetails.php?CollectionItem_ID=2599|archive-date=7 shtator 2024}}</ref> File:Viceroy of India Flag hoist.jpg|Flamuri i nënmbretit me Yllin e Indisë duke u përdorur për të përfaqësuar Indinë në Lojërat Olimpike Verore të 1936-ës në [[Berlini|Berlin]].<ref>{{Cite web|title=1936 Berlin Olympic Games|lang=en|accessdate=14 shtator 2024|work=bharatiyahockey.org|url=http://www.bharatiyahockey.org/jhanda/|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302042701/http://www.bharatiyahockey.org/jhanda/|archive-date=2 mars 2024}}</ref> </gallery> == Ekonomia == === Prirjet ekonomike === [[File:India 1862 One Mohur.jpg|thumb|345px|Një ''mohur'' që paraqet [[Mbretëresha Viktoria|Mbretëreshën Viktoria]], 1862]] Të tre sektorët e ekonomisë—[[bujqësia]], manifaktura dhe shërbimet—të përshpejtuara në Indinë postkoloniale. Në bujqësi, në vitet [[1870]], ndodhi një rritje e madhe në prodhim. Diferenca më e madhe midis Indisë koloniale dhe postkoloniale ishte përdorimi i tepricave të tokave të drejtuara me produktivitet rritje nga përdorimi i rasateve të farave me prodhimtari të lartë, fertilizantëve kimikë dhe ujitjen më intensive. Të tre këto inpute u ndihmuan nga shteti.<ref>{{harvnb|Jörg Baten|2016|p=267}}</ref> Rezultati qe, mesatarisht, asnjë ndryshim afatgjatë në nivelin e të ardhurave për frymë, megjithëse kosoja ishte bërë më e lartë. Bujqësia ishte akoma mbizotëruese, me shumicën e fshatarëve në nivelin e mbijetesës. U ndërtuan sisteme të gjera vaditëse, duke mundësuar një bum për kalimin në prodhimet komerciale për eksport dhe për lëndë të para për industrinë indiane, veçanërisht juten, [[pambuku]]n, kallamsheqerin, kafenë dhe [[çaji]]n.<ref>{{Cite journal|author=Brian Roger Tomlinson|doi=10.1177/001946467501200401|lang=en|title=India and the British Empire, 1880–1935|url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_october-december-1975_12_4/page/337|volume=12|issue=4|date=tetor 1975|journal=Indian Economic and Social History Review|s2cid=144217855|pages=337–380}}</ref> Pjesa Indisë në GDP-në globale ra në mënyrë drastike nga rreth 20% në më pak se 5% në periudhën koloniale.<ref>{{harvnb|Angus Maddison|2006|p=638}}</ref> Historianët janë ndarë ashpërsisht mbi çështjet historisë ekonimike, me shkollën nacionaliste (duke ndjekur Nehrun) që argumenton se India ishte më e varfër në fund të sundimit britanik sesa në fillim dhe se varfërimi ndodhi për shkak të britanikëve.<ref>{{harvnb|Peter Robb|1981|pp=507–23}}</ref> Mike Davis shkruan se shumë nga veprimtaria ekonomike në Indinë Britanike ishte për mirëqenien e ekonomisë britanike dhe u zhvilluan në mënyrë të pandalshme nëpërmjet politikave represive perandorake britanike dhe me rrjedhoja negative për popullsinë indiane. Kjo është materializuar në eksportet e mëdha të [[gruri]]t të Indisë në Britani: megjithë një zi të rëndë buke që konsiderohet se mori midis 6 dhe 10 milionë jetë në fund të viteve [[1870]], këto eksporte mbetën të pa kufizuara. Një qeveri koloniale e lidhur me politikën ekonomike {{lang-fr|laissez-faire}} refuzoi të ndërhynte te këto eksporte apo të mundësonte ndonjë lehtësim.<ref>{{harvnb|Mike Davis|2001|p=37}}</ref> ==== Industria ==== Me përfundimin e monopolit të dhënë nga shteti të Kompanisë Tregtare të Indisë Lindore në vitin [[1813]], importimi në Indi i mallrave të prodhuara në Britani, duke përfshirë tekstilet e përpunuara, u rritën në mënyrë dramatike, nga afërsisht 1 milion jardë veshje [[pambuku]] në vitin [[1814]] në 13 milionë në vitin [[1820]], nga 995 milionë në vitin [[1870]], në 2050 milionë në vitin [[1890]]. Britanikët imponuan "tregtinë e lirë" në Indi, ndërsa Europa kontinentale dhe [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]] vendosën barriera tarifore që varionin nga 30% deri në 70% mbi importimin e fillit të pambukut apo e ndaluan tërësisht atë. Si pasojë e importeve më pak të kushtueshme nga Britania më e industrializuar, sektori më i rëndësishtm industrial i Indisë, prodhimet tekstile, u tkurrën, në një masë të tillë që nga vitet [[1870]]–[[1880]] prodhuesit indianë manifakturonin vetëm 25%–45% të konsumit vendor. Çindustrializimi i industrisë së hekurit të Indisë qe edhe më i gjerë gjatë kësaj periudhe.<ref>{{harvnb|Paul Bairoch|1995|p=89}}</ref> [[Xhamshedxhi Tata]] ([[1839]]–[[1904]]) e nisi karrierën e tij industriale në vitin [[1877]] me {{lang-en|Central India Spinning, Weaving, and Manufacturing Company}} në [[Bombei]]. Ndërsa fabrikat e tjera indiane prodhonin fill të lirë të papërpunuar (dhe më vonë veshje) duke përdorur pambuk vendor me fibër të shkurtër dhe makineri të lira të importuara nga Britania, Tata bëri më mirë duke importuar pambuk të shtrenjtë me fibër më të gjatë nga [[Egjipti]] dhe duke blerë makineri më komplekse unazore-përdredhëse nga [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]] për të përdredhur një fill më të hollë që mund të konkuronte me importet nga Britania.<ref name="dnb">{{cite encyclopedia|author1=F. H. Brown|date=23 shtator 2004|doi=10.1093/ref:odnb/36421|lang=en|last2=Tomlinson|first2=B. R.|url=https://doi.org/10.1093/ref:odnb/36421|title=Tata, Jamshed Nasarwanji [Jamsetji] (1839–1904)|encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Në vitet [[1890]], ai nisi planet për ta lëvizur industrinë e rëndë duke përdorur financime indiane. Raxhi nuk mundësoi kapital, por, i ndërgjegjshëm për rënien e pozicionit të Britanisë kundrejt [[ShBA]]së dhe [[Gjermania|Gjermanisë]] në industrinë e [[çeliku]]t, duheshin fabrika çeliku në Indi. Ai premtoi të blinte çdo tepricë çeliku që Tata nuk mundëte ta shiste ndryshe.<ref>{{harvnb|Bahl|1994|pp=413–60}}</ref> "Tata Iron and Steel Company" (TISCO), tani e drejtuar nga djali i tij Dorabxhi Tata ([[1859]]–[[1932]]), filloi ndërtimin e impiantit të saj në Xhamshedpur të [[Bihari]]t në vitin [[1908]], duke përdorur teknologji amerikane, jo britanike.<ref>{{harvnb|Headrick|1988|pp=291–92}}</ref> Sipas ''The Oxford Dictionary of National Biography'', TISCO u bë prodhuesi kryesor i [[hekuri]]t dhe çelikut në Indi dhe "një simbol i aftësisë teknike indiane, kompentencës menaxheriale dhe talentit sipërmarrës".<ref name="dnb"/> Familja Tata, si shumica e sipërmarrësve të mëdhenj të Indisë, ishin nacionalistë indianë, por nuk i besonin Kongresit pasi u dukej shumë agresiv ndaj Raxhit, tepër socialistë dhe tepër mbështetës për bashkësitë tregtare.<ref>{{harvnb|Claude Markovits|1985|pp=160–66}}</ref> [[File:IndianRailways1871b.jpg|thumb|Rrjeti hekurudhor i Indisë në 1871, të gjithë qytetet kryesore, Kalkuta, Bombei dhe Madrasi, ashtu si dhe Delhi, janë të lidhur]] ==== Hekurudhat ==== Në fundin e [[shekulli XIX|shekullit të XIX]], [[India Britanike]] ndërtoi një sistem hekurudhor modern, që ishte i katërti më i madh në botë. Në fillim, hekurudhat e para ishin pronë private. Ato drejtoheshin nga administratorë, inxhinierë dhe artizanë britanikë. Në fillim, vetëm punëtorët jo me cilësi të larta ishin indianë.<ref>{{cite journal|last=Derbyshire|first=I. D.|title=Economic Change and the Railways in North India, 1860–1914|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1987-07_21_3/page/n106|date=1987|lang=en|journal=Modern Asian Studies|volume=21|issue=3|jstor=312641|doi=10.1017/s0026749x00009197|pages=521–45|s2cid=146480332}}</ref> Kompania e Indisë Lindore (dhe më vonë qeveria koloniale) inkurajoi kompani të reja hekurudhore të mbështetura nga investitorë privatë nën një skemë që do të mundësonte garantimin e tokës dhe një fitimi vjetor prej 5% gjatë viteve të para të operimit. Kompanitë do të ndërtonin dhe operonin linjat nën në konçension 99-vjeçar, me qeverinë që mendonte ti blinte ato më herët.<ref name="Bhandari_Chap1-2">{{harvnb|R. R. Bhandari|2005|pp=1–19}}</ref> Dy kompani të reja hekurudhore, {{lang-en|Great Indian Peninsular Railway}} (GIPR) dhe {{lang-en|East Indian Railway Company}} (EIR) filluan ndërtimin dhe operimin e linjave afër [[Bombei]]t dhe [[Kalkuta|Kalkutës]] në vitet [[1853]]–[[1854|54]]. Linja e parë hekurudhore për pasagjerë në Indinë Veriore, midis Allahabadit dhe Kanpurit, u hap në vitin [[1859]]. Në vazhdim, pesë kompani britanike do të zotëronin të gjithë sipërmarrjen hekurudhore në Indi, që operonin nën një skemë maksimizimi të fitimit.<ref>{{harvnb|Hurd|1983|p=751}}</ref> Gjithashtu, nuk kishte rregullime qeveritare për këto kompani.<ref>{{cite journal|issn=0012-9976|author=Laxman D. Satya|title=British Imperial Railways in Nineteenth Century South Asia|journal=Economic and Political Weekly|date=2008|jstor=40278213|lang=en|pages=69–77|volume=43|issue=47}}</ref> [[File:India railways1909a.jpg|thumb|left|372px|Rrjeti hekurudhor i Indisë në 1909, kur ai ishte rrjeti i katërt më i madh në botë]] Në vitin [[1854]], guvernatori i përgjithshëm Lord Dalhousie formuloi një plan për të ndërtuar një rrjet linjash kryesore që lidhnin rajonet kryesore të Indisë. Të inkuruajuara nga garancitë qeveritare, investimet vërshuan dhe një seri kompanish të reja hekurudhore u krijuan, duke çuar në zgjerimin e shpejtë të sistemit hekurudhor në Indi.<ref name="Thorner">{{harvnb|Daniel Thorner|2001|pp=83–85}}</ref> Së shpejti shtetet e mëdha vasale, princërore, ndërtuan sistemet e tyre hekurudhore dhe rrjeti u përhap në rajonet që u bënë shtetet e tanishme federale të [[Assam|Asamit]], [[Raxhastani]]t dhe [[Andra Pradesh]]it. Kilometrat e itinerareve të këtij rrjeti u rritën nga {{convert|25495|km|mi}} midis viteve [[1860]] dhe [[1890]], kryesisht duke lidhur brendësinë e [[nënkontinenti indian|nënkontinentit]] nga tre qytetet kryesore portuale të [[Bombei]]t, [[Madrasi]]t dhe [[Kalkuta|Kalkutës]].<ref name="Hurd">{{cite book|author=John Hurd|url=https://search.worldcat.org/title/48661204|chapter=Railways|lang=en|publisher=[[Oxford University Press]]|editor=Ian J. Kerr|title=Railways in Modern India|year=2001|isbn=978-0-19-564828-7|page=149}}</ref> Pas Rrebelimit të Sepojëve në 1857 dhe Sundimit pasues të Kurorës mbi Indi, hekurudhat shpejt u panë si një mbrojtje strategjike e popullsisë europiane, duke e lejuar ushtrinë të lëvizte me shpejtësi për të nënshtruar trazirat vendase dhe për të mbrojtur britonët.<ref>{{cite book|title=A Concise History of Modern India|author1=Barbara Daly Metcalf|last2=Metcalf|first2=Thomas R.|url=https://search.worldcat.org/title/475819391|year=2006|publisher=[[Cambridge University Press]]|series=Cambridge Concise Histories|lang=en|isbn=0-521-68225-8|page=96}}</ref> Kështu hekurudha shërbente si një mjet i qeverisë koloniale për të kontrolluar Indinë, pasi ato ishin "një mjet thelbësor strategjik, mbrojtës, nënshtrues dhe administrativ për Projektin Perandorak".<ref>{{harvnb|Ian Derbyshire|1995|p=203}}</ref> Shumica e ndërtimit të hekurudhave u bë nga kompani indiane të mbikëqyruara nga inxhinierë britanikë. Sistemi u ndërtua i rëndë, duke përdorur një skartament të gjerë, binarë të fortë dhe ura të forta. Nga viti [[1900]] India kishte një gamë të plotë shërbimesh hekurudhore me pronësi dhe menaxhim të ndryshëm, duke operuar në rrjete me skartamente të gjera, metrike dhe të ngushta. Në vitin 1900, qeveria mori në zotërim rrjetin GIPR, ndërsa kompania vijoi ta menaxhonte atë.<ref name="Indian railways">{{cite web|title=History of Indian Railways|accessdate=2 gusht 2014|url=http://www.irfca.org/~mrinal/history_ir.html|publisher=IRFCA|lang=en|url-status=dead|work=irfca.org|archive-date=25 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121125155234/http://irfca.org/~mrinal/history_ir.html}}</ref> Gjatë [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]], hekurudhat përdoreshin për të transportuar trupa dhe grurë në portet e Bombeit dhe [[Karaçi]]t për tu dërguar në Britani, [[Mesopotamia|Mesopotami]] dhe Afrikën Lindore. Me transportin e pajisjeve dhe pjesëve të penguara nga Britania, mirëmbajtja u bë më e vështirë; punëtorët kritikë hynë në ushtri; punishtet u shndërruan në prodhuese municioni; lokomotivat, materiali hekurudhor rrotullues dhe binarët e disa linjave të tëra u transportuan në [[Lindja e Mesme|Lindjen e Mesme]]. Hekurudhat mezi do ta përballonin kërkesën e rritur.<ref>{{harvnb|Headrick|1988|pp=78–79}}</ref> Nga fundi i luftës, hekurudhat ishin degraduar për mungesën e mirëmbajtjes dhe nuk ishin fitim-prurëse. Në vitin [[1923]], si GIPR ashtu dhe EIR u shtetëzuan.<ref>{{cite book|title=Appletons' Annual Cyclopaedia and Register of Important Events of the Year: 1862|year=1863|lang=en|page=690|publisher=D. Appleton & Company|url=https://archive.org/stream/1862appletonsan02newyuoft#page/n697/}}</ref><ref name="h1">{{cite web|author=Shaheed Khan|lang=en|date=18 prill 2002|accessdate=2 gusht 2014|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/18/stories/2002041800430100.htm|title=The great Indian Railway bazaar|work=The Hindu|archive-date=16 korrik 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080716010813/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/04/18/stories/2002041800430100.htm|url-status=dead}}</ref> [[File:Victoriaterminus1903.JPG|thumb|456px|{{lang-en|The most magnificent railway station in the world}}, thotë diçitura e fotos stereografike turistike të [[Terminali Çhatrapati Shivaxhi|Terminali Viktoria]], [[Bombei]], i përfunduar në vitin 1888]] Headrick tregon se deri në vitet [[1930]], si linjat e Raxhit ashtu dhe kompanitë private punësuan supervizorë europianë, inxhinierë civilë dhe madje edhe personel operimi, si inxhinierë lokomotive. Puna e rëndë fizike u la për indianët. Qeveria koloniale ishte kryesisht e shqetësuar me mirëqenien e punëtorëve europianë dhe ndonjë vdjekje indiane "ose injorohej ose thjesht përmendej si një shifër e ftohtë statistikore".<ref>{{harvnb|Satya|2008|p=73}}</ref><ref>{{harvnb|Ian Derbyshire|1995|pp=157-67}}</ref> Politika e depove të qeverisë kërkuan që tenderat mbi kontratat hekurudhore të bëheshin nga Zyra e Indisë në Londër, duke mbyllur shumicën e firmave indiane.<ref name="h1"/> Kompanitë hekurudhore blenë shumicën e pajisjeve dhe pjesëve të tyre në Britani. Kishte punishte mirëmbajtjeje hekurudhore në India, por ato rrallë lejoheshin ti prodhonin ose riparonin lokomotivat.<ref>{{harvnb|Headrick|1988|pp=81–82}}</ref> Pas pavarësisë në vitin [[1947]], dyzet e dy sisteme të veçanta hekurudhore, duke përfshirë tridhjetë e dy linja të zotëruara nga ish principatat vasale, u përzien për të formuar një njësi të vetme shtetërore të quajtur ''Hekurudhat Indiane''. India paraqet një shembull të [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]] që derdh paratë dhe ekspertizën e saj në një sistem të mirë-ndërtuar të projektuar për qëllime ushtarake (pas Rrebelimit të 1857-ës), me shpresën se ai do nxiste industrinë. Sistemi i mbindërtuar dhe tepër i kushtueshëm për sasi të vogla ngarkesash që ajo bartëte. Christensen (1996), që shqyrtoi synimet koloniale, nevojat vendore, kapitalin, shërbimin dhe interesat private përkundrejtë atyre publie, doli në përfundimin se duke i bërë hekurudhat një krijesë të shtetit sugjeron se sukses, pasi shpenzimet hekurudhore do të shkonin nëpërmjet të njëjtit proçes kohë konsumues dhe buxhetimi politik siç bëhet me të gjitha shpenzimet e shteteve të tjera. Kostot e hekurudhës mundin kështu të mos përcaktohen për nevojat e tanishme të hekurudhave ose pasagjerëve të tyre.<ref>{{harvnb|Christensen|1981|pp=1–15}}</ref> ==== Vaditja ==== {{Main|Ujëmbledhësit vaditës të Indisë}} Raxhi Britanik investoi fort në infrastrukturë, duke përfshirë kanale dhe sisteme vaditjeje.<ref>Për historiografinë, shiko {{harvnb|D'Souza|2006|pp=621–28}}</ref> Kanali i Gangut arriti {{convert|350|mi|km|order=flip|abbr=on}} nga [[Haridvari]] në Kanpur dhe furnizon mijëra kilometra kanale shpërndarëse. Nga viti [[1900]] Raxhi kishte sistemin më të madh vaditës në botë. Një histori suksesi qe [[Asami]], në vitin [[1840]] një xhungël që në vitin [[1900]] kishte {{convert|4000000|acre|ha|order=flip|abbr=on}} të kultivuar, veçanërisht me plantacione [[çaji]]. Në tërësi, sasia e tokave të vaditura u dhjetëfishua. Historiani Sir David Gilmour thotë se "Nga vitet [[1870]] fshatarësia në distrikte që vadiste nëpërmjet Kanalit të Gangut ishte dukshëm më mirë e ushqyer, strehuar dhe veshur sesa më parë; nga fundi i shekullit rrjeti i ri i kanaleve në Panxhab kishte prodhuar një fshatarsi edhe më të begatë aty.<ref>{{cite book|author=David Gilmour|publisher=Macmillan|year=2007|title=The Ruling Caste: Imperial Lives in the Victorian Raj|url=https://books.google.com/books?id=xEzx2zVHXSwC&pg=PA9|lang=en|isbn=978-0-374-53080-8|orig-year=2005|page=9}}</ref> [[File:The Queen's Own Madras Sappers and Miners, Review Order .jpg|thumb|396px|Xheniot dhe minuesit e mbretëreshës në Madras, 1896]] ==== Politikat ==== Në gjysmën e dytë të [[shekulli XIX|shekullit të XIX]], si administrimi i drejtpërdrejtë e Indisë nga Kurora Britanike ashtu dhe ndryshimi teknologjik i paralajmëruar nga [[Revolucioni Industrial]], patën efektin e ndërthurjes së ngushtë të ekonomive të Indisë dhe Britanisë së Madhe.<ref>{{harvnb|Stein|2001|p=259}}</ref> Në fakt shumë nga ndryshimet madhore në transport dhe komunikacione (që janë të lidhura në mënyrë tipike me sundimin e Kurorës në Indi) tashmë kishin filluar para Rrebelimit të 1858-ës. Që kur Dalhousie kishte përqafuar revolucionin teknologjik në zhvillim në Britani, edhe [[India]] pa zhvillimin e shpejtë të të gjitha atyre teknologjive. [[Transporti hekurudhor|Hekurudhat]], rrugët, kanalet dhe urat u ndërtuan me shpejtësi në Indi, si dhe lidhjet telegrafike njëlloj të vendosura me shpejtësi në mënyrë që lëndët e para, siç ishin [[pambuku]], nga brendësia e Indisë mund të transportoheshin në mënyrë më efektive te portet, si [[Bombei]], për eksportimin pasues në Angli.<ref>{{harvnb|Laura Charlotte Bear|2007|pp=25–28}}</ref> Në mënyrë të ngjashme, mallrat e përpunuara nga Anglia, transportoheshin mbrapsht, po aq efektivisht, për tu shitur në tregjet qytetare indiane. Projektet masive hekurudhore filluan në mënyrë serioze dhe punësimi qeveritar hekurudhor dhe pensionet tërhoqën për herë të parë një numër të madh të kastës së lartë hindu në shërbimet civile. Shërbimi Civil Indian ishte prestigjoz dhe i mirë-paguar. Ai qëndroi politikisht asnjanës.<ref>{{harvnb|Burra|2010|pp=404–32}}</ref> Importet e veshjeve prej pambuku britanike arritën më shumë se gjysmën e tregut indian në fund të [[shekulli XIX|shekullit të XIX]] dhe fillimit të [[shekulli XX|shekullit të XX]].<ref>{{Cite book|year=1996|lang=en|last=Tomlinson|first=Brian Roger|url=https://books.google.al/books?id=d13_D5e1rSoC|title=The Economy of Modern India, 1860–1970|volume=III.3, The New Cambridge History of India|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-58939-0|pages=105, 108}}</ref> Prodhimi industrial siç u zhvillua në fabrikat europiane ishte i panjohur deri në vitet [[1850]], kur fabrikat e para të pambukut u hapën në Bombei, duke përbërë një sfidë ndaj sistemit të prodhimit tradicional në vend, bazuar te puna familjare.<ref>{{harvnb|Judith Margaret Brown|1994|p=12}}</ref> Taksat në Indi u zvogëluan gjatë periudhës koloniale për shumicën e popullsisë së Indisë; me detyrimet e të ardhurave të tokës që arritën deri në 15% të të ardhurave kombëtare të Indisë gjatë [[Perandoria Mogule|Periudhës Mogule]] krahasuar me 1% në fund të periudhës koloniale. Përqindja e të ardhurave kombëtare për ekonominë fshatare u rritën nga 44% gjatë Periudhës Mogule në 54% nga fundi i [[India Koloniale|Periudhës Koloniale]]. GDP-ja për frymë në Indi u zvogëlua nga 1990 $550 dollarë ndërkombëtar në vitin [[1700]] në $520 dollarë ndërkombëtarë në vitin [[1857]], megjithëse më vonë, në vitin [[1947]], u rrit në $618 dollarë ndërkombëtarë.<ref>{{harvnb|Angus Maddison|2006|pp=111–14}}</ref> === Ndikimi ekonomik i Raxhit === Historianët vazhdojnë të debatojnë nëse synimet afatgjata të sundimit britanik ishin për të përshpejtuar zhvillimin ekonomik të Indisë, apo për ta shtrembëruar dhe vonuar atë. Në vitin [[1780]], politikani konservator britanik [[Edmund Burke]] ngriti çështjen e pozicionit të Indisë: ai e sulmoi energjikisht [[Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore|Kompaninë e Indisë Lindore]], duke pretenduar se [[Warren Hastings]] dhe zyrtarë të tjerë të lartë kishin rrënuar ekonominë dhe shoqërinë indiane. Historiane indian Raxhat Kanta Raj ([[1998]]) vijon linjën e tij të sulmit, duke thënë se ekonomia e re e sjellë nga britanikët në [[shekulli XVIII|shekullin e XVIII]] ishte një formë "plaçkitjeje" dhe një katastrofë për ekonominë tradicionale të [[Perandoria Mogule|Perandorisë Mogule]].<ref name="British expansion in India"/> Raj i akuzon britanikët për shterjen e ushqimeve dhe depozitave të parave dhe imponimin e taksave të larta që ndihmuan në shkaktimin e Zisë së tmerrshme të Bukës në Bengal në [[1770]], që vrau një të tretën e popullsisë së [[Bengali]]t.<ref>{{cite book|year=1998|lang=en|author=Rajat Kanta Ray|url=https://books.google.al/books?id=R9rx5mRprD4C&lpg=PP1&pg=PA508|title=The Oxford History of the British Empire|chapter=23; Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818|volume=2; The Eighteenth Century|editor1=Peter James Marshall|doi=10.1093/acprof:oso/9780198205630.003.0023|editor2=William Roger Louis|editor3=Alaine M. Low|isbn=978-0-19-820563-0|pages=508–29}}</ref> Peter J. Marshall tregon se sudimet e fundit kanë ri-interpretuar pikëpamjen se begatia e sundimit të mëpashëm beninj mogul i hapi rrugë varfërisë dhe anarkisë.<ref name="Impact of British Rule">{{cite web|title=Impact of British Rule on India: Economic, Social and Cultural (1757–1857)|url=http://www.nios.ac.in/media/documents/SecSocSciCour/English/Lesson-05.pdf|work=nios.ac.uk|publisher=NIOS|access-date=2 gusht 2014|lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808043215/http://www.nios.ac.in/media/documents/SecSocSciCour/English/Lesson-05.pdf|archive-date=8 gusht 2014}}</ref> Ai argumenton se zotërimi britanik nuk bëri ndonjë ndryshim të fortë me të shkuarën, që e delegoi gjerësisht kontrollin te sunduesit rajonal mogulë dhe mbështesnin një ekonomi të përgjithshme të begatë për pjesën e mbetur të [[shekulli XVIII|shekullit të XVIII]]. Marshall vëren se britanikët krijuan partneritet me bankierët indianë dhe rritën të ardhurat nëpërmjet administratorëve të taksave vendore si dhe ruajtën nivelet e vjetra mogule të taksimit. Kompania e Indisë Lindore trashëgoi një sistem taksimi të rëndë që merte një të tretën e prodhimit të bujqëve indianë.<ref name="British expansion in India"/> Në vend të raporteve nacionaliste indiane të britanikëve si agresorë të huaj, që zaptuan me forcë pushtetin dhe varfëruan të gjithë Indinë, Marshall paraqet interpretimin (të mbështetur nga shumë studiues në Indi dhe perëndim) se britanikët nuk kishin kontrollin e plotë, por ishin lojtarë në atë që ishte së pari një lojë indiane dhe në të cilën ngjitja e tyre në mbizotërim varej mbi bashkëpunimin e shkëlqyer me elitat indiane.<ref name="Impact of British Rule"/> Megjithatë Marshall e pranon se shumë nga interpretimi i tij është akoma tepër i kundërshtuar nga shumë historianë.<ref>{{harvnb|Peter James Marshall|1998|pp=487–507}}</ref> [[File:Census of British India by religion, 1921.jpg|thumb|678px|Censusi i 1921-it në Indinë Britanike, 69 milionë myslimanë dhe 217 milionë hindu në një popullsi prej 316 milionë banorësh]] == Demografia == Popullsia e territorit që u bë Raxhi Britanik ishte rreth 100 milionë banorë në vitin [[1600]] dhe mbeti afërsisht e pandryshuar deri në [[shekulli XIX|shekullin e XIX]]. Popullsia e Raxhit arriti 255 milionë banorë sipas censusit të parë të zhvilluar në vitin [[1881]] në Indi.<ref>{{harvnb|Romaniuk|2014|pp=248–51}}</ref><ref>{{harvnb|Parameswara Krishnan|2010}}</ref><ref>{{harvnb|Kingsley Davis|1951}}</ref><ref>{{harvnb|Kingsley Davis|1943|pp=76–79}}</ref> Studimet e popullsisë së Indisë që nga viti [[1881]] kanë vënë në qendër të vëmendjes tema si popullsia e përgjithshme, raportet e lindjeve dhe vdekjeve, niveli i rritjes, shpërndarja gjeografike, niveli i njohësve të shkrimit, ndarja rurale urbane, qytetet me një milion banorë dhe tre qytetet me popullsi mbi tetë milionë banorë: [[Delhi]], [[Bombei]] i Madh dhe [[Kalkuta]].<ref>{{harvnb|Jabir Hasan Khan|2004|pp=441–60}}</ref> Raporti i vdekshmërisë ra në periudhën [[1920]]–[[1945]], së pari për shkak të imunizimit biologjik. Faktorë të tjerë përfshinin rritjen e të ardhurave dhe kushtet më të mira të jetesës, ushqyerja e përmirësuar, një mjedis më i sigurtë dhe i pastër, si dhe politika më të mira zyrtare të shëndetit dhe kujdesit shëndetësor.<ref>{{harvnb|Klein|1990|pp=33–63}}</ref> Mbipopullimi i rëndë në qytete shkaktoi probleme të rënda shëndetësore, siç vërehet në një raport zyrtar nga viti [[1938]]: "Në zonat urbane dhe industriale... vende të ngjeshura, vlera e lartë e truallit dhe nevoja për punëtorë që jetonin në afërsi të punëve të tyre... të gjitha priren ta intensifikojnë ngjeshjen dhe mbipopullimin. Në qendrat më të ngarkuara shtëpitë janë ndërtuar shumë afër, streha prek strehën dhe shpesh shpinë më shpinë.... Hapsira është kaqë e çmuar sa, në vend të rrugëve, rrugica të ngushta mundësojnë hyrjen e vetme për te shtëpitë. Higjena e lënë pas dore shpesh dallohet nga pirgjet e plehrave dhe pellgjet e shkarkimit të ujërave të zeza, ndërsa mungesa e banjave e intensifikon ndotjen e përgjithshme të ajrit dhe tokës.<ref>{{cite journal|author=Ira Klein|date=1990|title=Population growth and mortality in British India: Part II: The demographic revolution|url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1990_27_1/page/42|volume=27|issue=1|doi=10.1177/001946469002700102|journal=Indian Economic and Social History Review|lang=en|s2cid=144517813|page=42}}</ref> === Feja === {| class="wikitable sortable" |+ Grupet fetare në Indinë Britanike (1872−1941) ! rowspan="2" |[[Feja në Indi|Grupi fetar]] ! colspan="2" |1872<ref name="Census1872">{{cite web|year=1872|lang=en|accessdate=20 maj 2024|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057647|title=Memorandum on the census of British India of 1871-72|last1=Waterfield|first1=Henry|publisher=Great Britain India Office Statistics AND Commerce Department|jstor=saoa.crl.25057647|pages=50–54}}</ref> ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881">{{cite web|jstor=saoa.crl.25057654|access-date=20 maj 2024|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057654|title=Report on the census of British India, taken on the 17th February 1881 ..., Vol. 2|year=1881|lang=en|pages=9–18}}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891">{{cite web|year=1891|lang=en|accessdate=20 maj 2024|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318666|title=Census of India, 1891. General tables for British provinces and feudatory states|jstor=saoa.crl.25318666|author=Jervoise Athelstane Baines|volume=1|publisher=India Census Commissioner|pages=87–95}}</ref><ref name="Frazer 1897 p."/> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901">{{cite web|year=1901|lang=en|accessdate=20 maj 2024|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352838|title=Census of India 1901. Vol. 1A, India. Pt. 2, Tables|jstor=saoa.crl.25352838|pages=57–62}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911">{{cite web|year=1911|lang=en|accessdate=20 maj 2024|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393779|title=Census of India, 1911. Vol. 1., Pt. 2, Tables|jstor=saoa.crl.25393779|pages=37–42|first1=Sir|last1=Edward Albert Gait|publisher=India Census Commissioner|volume=2|location=Kalkuta, Indi}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921">{{cite web|year=1921|lang=en|accessdate=20 maj 2024|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394121|title=Census of India 1921. Vol. 1, India. Pt. 2, Tables|jstor=saoa.crl.25394121|pages=39–44}}</ref><ref>{{cite book|accessdate=8 maj 2023|publisher=Bureau of Foreign and Domestic Commerce of United States Department of Commerce|url=https://books.google.com/books?id=PYA0AQAAMAAJ|year=1924|title=Trade and Economic Review for 1922 No.34|lang=en|page=46|edition=Supplement to Commerce Reports}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931">{{cite web|year=1931|lang=en|accessdate=20 maj 2024|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793234|title=Census of India 1931. Vol. 1, India. Pt. 2, Imperial tables|jstor=saoa.crl.25793234|pages=513–519}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{cite web|year=1941|lang=en|accessdate=20 maj 2024|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215532|title=Census of India, 1941. Vol. 1, India|jstor=saoa.crl.28215532|volume=1|publisher=India Census Commissioner|pages=97–101}}</ref> |- ![[Popullsia|{{abbr|Pop.|Popullsia}}]] !{{Abbr|%|përqindja}} !{{abbr|Pop.|Popullsia}} !{{Abbr|%|përqindja}} !{{abbr|Pop.|Popullsia}} !{{Abbr|%|përqindja}} !{{abbr|Pop.|Popullsia}} !{{Abbr|%|përqindja}} !{{abbr|Pop.|Popullsia}} !{{Abbr|%|përqindja}} !{{abbr|Pop.|Popullsia}} !{{Abbr|%|përqindja}} !{{abbr|Pop.|Popullsia}} !{{Abbr|%|përqindja}} !{{abbr|Pop.|Popullsia}} !{{Abbr|%|përqindja}} |- | [[Hinduizmi]] [[File:Om.svg|15px]] {{efn|Censusi i vitit 1872 i quante "Hindu" (187,937,450 banorë), të gjitha përgjigjet "Brahmo" (1,147 banorë), "Satnami" (398,409 banorë), "Kabirpanthi" (347,994 banorë) dhe "Kumbhipatia" (913 banorë).<br/>Censusi i vitit 1891 i quante të gjithë si "[[Feja historike vedike|Brahmanikë]]" (207,688,724 banorë) përgjigjet "Arja" (39,952 banorë) dhe "Brahmo" (1,147 banorë).<br/>Censusi i vitit 1901 i përfshinte të gjithë si "[[feja historike vedike|Brahmanikë]]" (207,050,557 banorë), përgjigjet "Arja" (92,419 banorë) dhe "Brahmo" (4,050 banorë).<br/>Censusi i vitit 1911 i përfshinte të gjitha te "[[feja historike vedike|Brahmanikë]]" (217,337,943 banorë), përgjigjet "Arja" (243,445 banorë) dhe "Brahmo" (5,504 banorë).<br/>Censusi i vitit 1921 i përfshinte të gjithë te "[[feja historike vedike|Brahmanikë]]" (216,260,620 banorë), përgjigjet "Arja" (467,578 banorë) dhe "Brahmo" (6,388 banorë).<br/>Censusi i vitit 1931 i përfshinte të gjithë te "[[feja historike vedike|Brahmanikë]]" (219,300,645 banorë), përgjigjet "Arja" (990,233 banorë), "Brahmo" (5,378 banorë), "Ad-Dharmi" (418,789 banorë) dhe "Hindu të Tjerë" (18,898,884 banorë).<br/>Censusi i vitit 1941 i përfshinte të gjithë te "Kastë e Programuar" (48,813,180 banorë), përgjigjet "Ad-Dharmi" (349,863 banorë) dhe "Hindu të Tjerë" (206,117,326 banorë).}} | 139,248,568 | {{Percentage | 139248568 | 190563048 | 2 }} | 188,685,913 | {{Percentage | 188685913 | 253891821 | 2 }} | 207,731,727 | {{Percentage | 207731727 | 287223431 | 2 }} | 207,147,026 | {{Percentage | 207147026 | 294361056 | 2 }} | 217,586,892 | {{Percentage | 217586892 | 313547840 | 2 }} | 216,734,586 | {{Percentage | 216734586 | 316128721 | 2 }} | 239,613,929 | {{Percentage | 239613929 | 350529557 | 2 }} | 255,280,369 | {{Percentage | 255280369 | 386666623 | 2 }} |- | [[Islami]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 40,882,537 | {{Percentage | 40882537 | 190563048 | 2 }} | 50,121,585 | {{Percentage | 50121585 | 253891821 | 2 }} | 57,321,164 | {{Percentage | 57321164 | 287223431 | 2 }} | 62,458,077 | {{Percentage | 62458077 | 294361056 | 2 }} | 66,647,299 | {{Percentage | 66647299 | 313547840 | 2 }} | 68,735,233 | {{Percentage | 68735233 | 316128721 | 2 }} | 77,677,545 | {{Percentage | 77677545 | 350529557 | 2 }} | 92,058,096 | {{Percentage | 92058096 | 386666623 | 2 }} |- | [[Budizmi]] [[File:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 2,832,851 | {{Percentage | 2832851 | 190563048 | 2 }} | 3,418,884 | {{Percentage | 3418884 | 253891821 | 2 }} | 7,131,361 | {{Percentage | 7131361 | 287223431 | 2 }} | 9,476,759 | {{Percentage | 9476759 | 294361056 | 2 }} | 10,721,453 | {{Percentage | 10721453 | 313547840 | 2 }} | 11,571,268 | {{Percentage | 11571268 | 316128721 | 2 }} | 12,786,806 | {{Percentage | 12786806 | 350529557 | 2 }} | 232,003 | {{Percentage | 232003 | 386666623 | 2 }} |- | [[Sikizmi]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 1,174,436 | {{Percentage | 1174436 | 190563048 | 2 }} | 1,853,426 | {{Percentage | 1853426 | 253891821 | 2 }} | 1,907,833 | {{Percentage | 1907833 | 287223431 | 2 }} | 2,195,339 | {{Percentage | 2195339 | 294361056 | 2 }} | 3,014,466 | {{Percentage | 3014466 | 313547840 | 2 }} | 3,238,803 | {{Percentage | 3238803 | 316128721 | 2 }} | 4,335,771 | {{Percentage | 4335771 | 350529557 | 2 }} | 5,691,447 | {{Percentage | 5691447 | 386666623 | 2 }} |- | [[Krishtërimi]] [[File:Christian cross.svg|15px]] {{efn|Censusi i vitit 1941 i përfshinte të gjithë te "Të Krishterë Indianë" (6,040,665 banorë), përgjigjet "Anglo-Indianë" (140,422 banorë) dhe "Të Krishterë të Tjerë" (135,462 banorë).}} | 896,658 | {{Percentage | 896658 | 190563048 | 2 }} | 1,862,634 | {{Percentage | 1862634 | 253891821 | 2 }} | 2,284,380 | {{Percentage | 2284380 | 287223431 | 2 }} | 2,923,241 | {{Percentage | 2923241 | 294361056 | 2 }} | 3,876,203 | {{Percentage | 3876203 | 313547840 | 2 }} | 4,754,064 | {{Percentage | 4754064 | 316128721 | 2 }} | 6,296,763 | {{Percentage | 6296763 | 350529557 | 2 }} | 6,316,549 | {{Percentage | 6316549 | 386666623 | 2 }} |- | [[Zoroastrizmi]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 69,476 | {{Percentage | 69476 | 190563048 | 2 }} | 85,397 | {{Percentage | 85397 | 253891821 | 2 }} | 89,904 | {{Percentage | 89904 | 287223431 | 2 }} | 94,190 | {{Percentage | 94190 | 294361056 | 2 }} | 100,096 | {{Percentage | 100096 | 313547840 | 2 }} | 101,778 | {{Percentage | 101778 | 316128721 | 2 }} | 109,752 | {{Percentage | 109752 | 350529557 | 2 }} | 114,890 | {{Percentage | 114890 | 386666623 | 2 }} |- | [[Judaizmi]] [[File:Star of David.svg|15px]] | 7,626 | {{Percentage | 7626 | 190563048 | 3 }} | 12,009 | {{Percentage | 12009 | 253891821 | 3 }} | 17,194 | {{Percentage | 17194 | 287223431 | 2 }} | 18,228 | {{Percentage | 18228 | 294361056 | 2 }} | 20,980 | {{Percentage | 20980 | 313547840 | 2 }} | 21,778 | {{Percentage | 21778 | 316128721 | 2 }} | 24,141 | {{Percentage | 24141 | 350529557 | 2 }} | 22,480 | {{Percentage | 22480 | 386666623 | 2 }} |- | Tribalë {{efn|Censusi i vitit 1881 i përfshinte të gjithë të "Tribalë" (6,426,511 banorë) edhe përgjigjet "Adhurimi Nat" (143,581 banorë).}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 6,570,092 | {{Percentage | 6570092 | 253891821 | 2 }} | 9,280,467 | {{Percentage | 9280467 | 287223431 | 2 }} | 8,584,148 | {{Percentage | 8584148 | 294361056 | 2 }} | 10,295,168 | {{Percentage | 10295168 | 313547840 | 2 }} | 9,774,611 | {{Percentage | 9774611 | 316128721 | 2 }} | 8,280,347 | {{Percentage | 8280347 | 350529557 | 2 }} | 25,441,489 | {{Percentage | 25441489 | 386666623 | 2 }} |- | [[Xhainizmi]] [[File:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 1,221,896 | {{Percentage | 1221896 | 253891821 | 2 }} | 1,416,638 | {{Percentage | 1416638 | 287223431 | 2 }} | 1,334,148 | {{Percentage | 1334148 | 294361056 | 2 }} | 1,248,182 | {{Percentage | 1248182 | 313547840 | 2 }} | 1,178,596 | {{Percentage | 1178596 | 316128721 | 2 }} | 1,252,105 | {{Percentage | 1252105 | 350529557 | 2 }} | 1,449,286 | {{Percentage | 1449286 | 386666623 | 2 }} |- | Të Tjerë{{efn|Censusi i vitit 1872 i përfshinte të gjithë te "Të Tjerë" (5,025,721 banorë) edhe përgjigjet "E Panjohur" (425,175 banorë).<br/>Censusi i vitit 1891 i përfshinte të gjithë te "Unitarianë" (5 veta), përgjigjet "Teistë" (47 veta), "Deistë" (12 veta), "[[Ateizmi|Ateistë]]" (27 veta), "Mendimtarë të Lirë" (5 veta), "[[Agnosticizmi|Agnostikë]]" (69 veta), "Pozitivistë" (2 veta), "Pa Fe" (18 veta) dhe "Besimi i Papërgjigjur" (42,578 veta).<br/>Censusi i vitit 1931 i përfshinte të gjithë te "Pa Fe" (153 veta), përgjigjet "Besimte të Papërcaktuara" (940 veta), "Kineze ([[Konfucianizmi|Konfucian]], Adhurimi i Paraardhësve dhe [[Taoismi|Taoistë]])" (150,240 veta) dhe "Të Tjerë" (1,065 veta).}} | 5,450,896 | {{Percentage | 5450896 | 190563048 | 2 }} | 59,985 | {{Percentage | 59985 | 253891821 | 2 }} | 42,763 | {{Percentage | 42763 | 287223431 | 2 }} | 129,900 | {{Percentage | 129900 | 294361056 | 2 }} | 37,101 | {{Percentage | 37101 | 313547840 | 2 }} | 18,004 | {{Percentage | 18004 | 316128721 | 2 }} | 152,398 | {{Percentage | 152398 | 350529557 | 2 }} | 60,014 | {{Percentage | 60014 | 386666623 | 2 }} |- ! Popullsia e përgjithshme ! 190,563,048 ! {{Percentage | 190563048 | 190563048 | 2 }} ! 253,891,821 ! {{Percentage | 253891821 | 253891821 | 2 }} ! 287,223,431 ! {{Percentage | 287223431 | 287223431 | 2 }} ! 294,361,056 ! {{Percentage | 294361056 | 294361056 | 2 }} ! 313,547,840 ! {{Percentage | 313547840 | 313547840 | 2 }} ! 316,128,721 ! {{Percentage | 316128721 | 316128721 | 2 }} ! 350,529,557 ! {{Percentage | 350529557 | 350529557 | 2 }} ! 386,666,623 ! {{Percentage | 386666623 | 386666623 | 2 }} |} == Uritë, epidemitë dhe shëndeti publik == {| cellspacing="6" | valign="top" | {| cellpadding="3" border="1" class="wikitable sortable" ! bgcolor="#DDDDDD" colspan="6" | Lista kronologjike e urive në Indi midis viteve 1765 dhe 1947<ref name="igi-III-501-502">{{Cite book|year=1908|lang=en|title=Imperial Gazetteer of India|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=3|volume=3; The Indian Empire, Economic|others=Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council|publisher=Oxford at the Clarendon Press|pages=501–502|access-date=29 nëntor 2024|archive-date=9 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209231541/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=3|url-status=dead}}</ref> |- ! width="70px" | Viti !! Emri i Urisë (nëse ka) !! Territori !! Mbretëritë/principatat indiane !! Vdekshmëria !! Harta ose ilustrimi |- | align="center" | 1769–1770 || align="center" | Uria e Madhe e Bengalit || align="center" | [[Bihari]], [[Bengali Perëndimor]] || align="center" | || align="center" | 2-10 milionë<ref>{{harvnb|Dharma Kumar|Meghnad Desai|1983|pp=299, 528}}</ref> || [[File:Pope1880BengalPres2.jpg|thumb|upright=1.4|none|[[Presidenca e Bengalit|Rajoni i Bengalit]] në një hartë të 1880-ës]] |- |align="center" | 1783–1784|| align="center" | Uria Çalisa || align="center" | || align="center" | [[Delhi]], [[Avadhi]] Perëndimor, [[Rajoni i Panxhabit|Panxhabi]] Lindor, Raxhputana dhe [[Kashmiri]]|| align="center" |11 milionë banorë mund të kenë vdekur gjatë viteve 1782–1784. Uri e rëndë. Zota të mëdha u shpopulluan.<ref>{{harvnb|Richard H. Grove|2007|p=80}}</ref> ||[[File:India-ImperialGazetteer-1765.jpg|thumb|upright=1.4|none|Avadhi, Doabi (toka mes Gangut dhe Jamunas), Rohilkhandi, territore të Delhit, [[Rajoni i Panxhabit|Panxhabi]] lindor, Raxhputana dhe [[Kashmiri]], u prekën nga ''Uria Çalisa'']] |- | align="center" | 1791–1792|| align="center" | ''Uria Doxhi bara'' ose Uria e Kockave|| align="center" | Presidenca e Madrasit || align="center" | [[Hajderabadi|Hajderabad]], [[Perandoria Maratha|Maratha Jugore]], Dekani, [[Guxharat]]i dhe Marvari || align="center" | 11 milionë të vdekur gjatë viteve 1788–1794. Një nga uritë më të rënda të njohura. Njerëzit vdiqën në numra të tillë sa nuk mund të kremoheshin ose varroseshin.<ref>{{harvnb|Richard H. Grove|2007|p=83}}</ref> ||[[File:India in 1795 Joppen High Def.jpg|thumb|upright=1.4|none|Harta e Indisë (1795) me Sarkarit Verior, [[Hajderabadi|Hajderabad (Nizam)]], [[Perandoria Maratha|Jugu i Mbretërisë Maratha]], [[Guxharat]]i dhe Marvari (Raxhputana jugore), të gjitha të prekura nga ''Uria Doxhi bara'']] |- |align="center" | 1837–1838 || align="center" | Uria e Agrës në 1837–1838 || align="center" | ''Doabi Qëndror'' dhe distriktet e trans-Jamunës së Provincave Veri-Perëndimore (më vonë Provinca e Agrës), duke përfshirë [[Delhi]]n dhe Hisarin || align="center" | || align="center" | 0.8 milion (ose 800,000).<ref name="fieldhouse-p132"/> ||[[File:AgraFamine1837-38BoundaryMap.jpg|thumb|upright=1.4|none|Hartë e Provincave Veri-Perëndimore që paraqet rajonin e prekur ashpër nga uria (në blu)]] |- | align="center" | 1860–1861 || align="center" | Uria e Doabit të Sipërm në 1860–1861 || align="center" | Doabi i Sipërm i [[Agra|Agrës]]; divizionet e [[Delhi]]t dhe Hisarit të Panxhabit || align="center" | Raxhputana Lindore|| align="center" | 2 milionë<ref name="fieldhouse-p132"/> || [[File:DoabUnitedProvincesIGI1908.jpg|thumb|upright=1.4|none|Hartë e rajonit të Doabit]] |- | align="center" | 1865–1867|| align="center" | Uria e Orisës në 1866 || align="center" | [[Orissa]] (edhe në 1867) dhe [[Bihari]]; distriktet e Bellarit dhe Ganxhamit të [[Çenai|Madrasit]] || align="center" | || align="center" | 1 milion ([[Orissa]]) dhe afërsisht 4-5 milionë në të gjithë rajonin<ref>{{harvnb|Dharma Kumar|Meghnad Desai|1983|p=529}}</ref> ||[[File:1907-bengal-sikkim3.jpg|thumb|upright=1.4|none|Hartë e 1907-ës e Orisës, tani Odisha, paraqitur si rajoni jug-perëndimor i Bengalit të Madh. Distriktet bregdetare të Balasores ishin ndër të prekurit më rëndë në Urinë e Odishës në 1866]] |- |align="center" | 1868–1870|| align="center" | Uria e Raxhputanës në 1869 || align="center" | Axhmeri, Agra Perëndimore, Panxhabi Lindor || align="center" | Raxhputana || align="center" | 1.5 milionë (kryesisht në principatat e Raxhputanës)<ref name="igi-III-488">{{Cite book|year=1908|lang=en|title=Imperial Gazetteer of India|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=3|volume=3; The Indian Empire, Economic|others=Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council|publisher=Oxford at the Clarendon Press|pages=488|access-date=29 nëntor 2024|archive-date=9 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209231541/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=3|url-status=dead}}</ref> ||[[File:Rajputana 1909.jpg|thumb|upright=1.4|none|Hartë e Raxhputanës të përbërë nga principatat vasale të Agjencisë së Raxhputanës dhe territori britanik i Axhmer-Mervarës, në 1909]] |- | align="center" | 1873–1874 || align="center" | Uria e Biharit në 1873–1874 || align="center" | [[Bihari]] || align="center" | || align="center" | Për shkak të një përjekjeje të gjerë lehtësuese të organizuar nga [[Presidenca e Bengalit|Qeveria e Bengalit]], pati vdekshmëri të ulët<ref name="hall-matthews-2008-4">{{harvnb|Hall-Matthews|2008|p=4}}</ref>||[[File:1907-bengal-sikkim3.jpg|thumb|upright=1.4|none|Hartë e [[Bihari]]t në 1907, [[India Britanike]], paraqitur si rajoni verior i [[Presidenca e Bengalit|Bengalit të Madh]]. Distrikti i Monghirit (në krye, në mes) ishte një nga të prekurit më keq]] |- | align="center" | 1876–1878|| align="center" | Zia e Madhe e Bukës së viteve 1876–1878 (e njohur edhe si Uria e Indisë Jugore në vitet 1876–1878) || align="center" | [[Çenai|Madrasi]] dhe [[Bombei]] || align="center" | [[Majsore]]ja dhe [[Hajderabadi]] || align="center" | 5.5 milionë në territorin britanik<ref name="fieldhouse-p132">{{Cite book|author=David Fieldhouse|chapter-url=https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&pg=PA132|chapter=For Richer, for Poorer?|access-date=9 nëntor 2020|editor-last=Marshall|editor-first=P. J.|year=1996|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|lang=en|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-00254-7|page=132}}</ref> Vdekshmëri e panjohur për principatat vasale. Vlerësimet e vdekshmërisë së përgjithshme variojnë nga 6.1 deri në 10.3 milionë<ref name="davis-p7">{{harvnb|Mike Davis|2001|p=7}}</ref> ||[[File:Pope1880BritishIndia1.jpg|thumb|upright=1.4|none|Hartë e Perandorisë Indiano-Britanike (1880), paraqet ku goditi uria. Të dy vitet: [[Madrasi]], [[Mbretëria e Majsores|Majsoreja]], [[Hajderabadi]] dhe [[Bombei]]); gjatë vitit të dytë: Provincat Qëndrore dhe Provincat Veri-Perëndimore dhe një zonë e vogël në [[Rajoni i Panxhabit|Panxhab]]]] |- | align="center" | 1896–1897|| align="center" | Zia e Bukës Indiane e viteve 1896–1897 || align="center" | [[Çenai|Madrasi]], [[Mumbai|Bombei]], Dekani, [[Bengali]], Provincat e Bashkuara, Provincat Qëndrore. Edhe pjesë të Panxhabit, veçanërisht, zona e Bagarit.<ref name="hisarrevset1">{{cite book|author=C. A. H. Townsend|chapter=Final report of thirds revised revenue settlement of Hisar district from 1905-1910|lang=en|title=Gazetteer of Department of Revenue and Disaster Management, Haryana|page=pika 22, faqja 11|url=http://revenueharyana.gov.in/Portals/0/revised_settlement_hisar.pdf}}</ref> || align="center" | Raxhputana Veriore dhe Lindore, pjesë të Indisë Qëndrore dhe [[Hajderabadi]]t || align="center" | 5 million<ref>{{Cite news|author=Michael Safi|date=29 mars 2019|lang=en|url=http://theguardian.com/world/2019/mar/29/winston-churchill-policies-contributed-to-1943-bengal-famine-study|title=Churchill's policies contributed to 1943 Bengal famine – study|newspaper=The Guardian}}</ref> (1 milion në territorin britanik.<ref name="fieldhouse-p132"/>{{efn|Sipas një vlerësimi të vitit 1901 të publikuar në revistën "The Lancet", kjo dhe uri të tjera në Indi midis viteve 1891 dhe 1901 shkaktuan 19,000,000 vdekje nga "uria ose sëmundjet e shkaktuara nga ajo",<ref name="davis-p7"/><ref name="lancet1901">{{cite book|title=The Lancet|lang=en|chapter=Notes From India: The effect of famines on the population of India|volume=157|issue=4059|doi=10.1016/S0140-6736(01)89212-6|date=15 qershor 1901|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1901-06-15_1_4059/page/1713/|pages=1713-1714}}</ref><ref>{{harvnb|Sven Beckert|2015|p=337}}</ref> një vlerësim i kritikuar nga shkrimtari dhe anëtari i tërhequr i Shërbimit Civil Indian Charles McMinn.<ref name="mcminn">{{harvnb|Charles W. McMinn|1902|p=87}}</ref>}}{{efn|1=Sipas shkrimtarit dhe nëpunësit të tërhequr të Shërbimit Civil Indian Charles McMinn, vlerësimet e "The Lancet" ishin një mbivlerësim bazuar në një gabim në ndryshimet e popullsisë në Indi nga viti 1891-1901. "The Lancet", pohon McMinn, deklaroi se popullsia u rrit me 2.8 milionë për të gjithë Indinë, ndërsa rritja faktike ishte 7.5 milionë sipas tij. Burimi i "The Lancet", në kundërshtim me pretendimet e McMinn, pohon se popullsia u rrit nga 287,317,048 në 294,266,702 (2.42%). Duke rregulluar për ndryshimet në pjesën e censusit, rritja e popullsisë së përgjithshme në Indi ishte vetëm 1.49% midis viteve 1891 dhe 1901, një rënie e rëndësishme në një ndryshim dhjetvjeçar prej 11.2% të vëzhguar midis viteve 1881 dhe 1891, sipas artikullit të "The Lancet" më 13 prill 1901. Ai ia atribuon pakësimin e popullsisë ndryshimit të nivelit vdekshmërisë së lartë nga uritë e mëparshme dhe [[pandemia|pandemisë]].<ref>{{cite book|title=The Lancet|chapter=Notes From India: The Census in India – The Plague Epidemic – The Pasteur Institute – The Tata Research Institute – Victoria Scholarships to Provide Native Midwives – Malta Fever – Malaria Epidemics|volume=157|issue=4050|date=13 prill 1901|doi=10.1016/S0140-6736(01)83190-1|lang=en|pages=1107–1108|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1901-04-13_1_4050/page/1107/}}; {{cite book|title=The Lancet|date=4 qershor 1904|chapter=The Census of India of 1901|volume=163|issue=4214|lang=en|doi=10.1016/S0140-6736(00)78821-0|pages=1606–1607|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1904-06-12_1_supplement/page/1606/}}</ref>}}) 12 - 16 milionë (në territoret britanike sipas raportimeve të gazetarëve perëndimorë bashkëkohës)<ref>{{harvnb|Mike Davis|2001|pp=151-158}}</ref> ||[[File:ChicagoTribuneIndiaFamine1897withDateHeader.jpg|thumb|upright=1.4|none|Hartë nga ''Chicago Sunday Tribune'', 31 janar 1897, që shfaq zonat e prekura nga uria në Indi]] |- |align="center" | 1899–1900 || align="center" | Zia Indiane e Bukës së viteve 1899–1900 || align="center" | Bombei, Provincat Qëndrore, Berari, Axhmeri. Edhe pjesë të Panxhabit, veçanërisht zona e Bagarit.<ref name="hisarrevset1"/> || align="center" | [[Hajderabadi]], Raxhputana, India Qëndrore, Baroda, Kathiavari, Kuçi, || align="center" | 1 deri në 4.5 milionë (në territoret britanike).<ref name="fieldhouse-p132"/> Vdekshmëri e panjohur për principatat vasale.{{efn|name="1901 estimate"|Vlerësimet ishin 3 deri në 10 milionë (në territoret britanike sipas studiuesve dhe ekonomistëve bashkëkohës)}}<ref>{{harvnb|Mike Davis|2001|pp=171-173}}</ref> ||[[File:MapOfIndianFamine1900 (cropped).jpg|thumb|upright=1.4|none|Hartë e Zisë Indiane të Bukës së viteve 1899–1900 nga libri i William Digby {{lang-en|Prosperous British India}}]] |- | align="center" | 1943–1944 || align="center" | Uria e Bengalit në 1943 || align="center" | [[Presidenca e Bengalit|Bengali]] || align="center" | || align="center" | 1.5 milionë nga uria; 2.1 deri në 3 milionë duke përfshirë vdekjet nga epidemitë.<ref>{{harvnb|Dharma Kumar|Meghnad Desai|1983|p=531}}</ref> ||[[File:Map of Bengal districts 1943.png|thumb|upright=1.4|none|Hartë e distrikteve të Bengalit, 1943, nga {{lang-en|Famine Enquiry Commission, Report on Bengal}}, 1945]] |- | align="center" |''Totale (1765-1947)''<ref>{{Cite book|year=1916|lang=en|author=Sudhindra Bose|url=https://books.google.com/books?id=5wmGAAAAIAAJ|title=Some Aspects of British Rule in India|volume=5|issue=1|publisher=The University|pages=79–81|series=Studies in the Social Sciences}}</ref><ref>{{Cite book|publisher=Kessinger Publishing|author=Lala Lajpat Rai|url=https://books.google.al/books?id=mwJ1OAAACAAJ|title=England's Debt to India: A Historical Narrative of Britain's Fiscal Policy in India|year=2008|lang=en|isbn=978-143683531-2|pages=263–281}}</ref><ref>{{Cite book|author=Roy Basanta Koomar|title=The Labor Revolt in India|url=https://books.google.al/books?id=glyTySh8cLoC|publisher=BiblioBazaar|isbn=978-1-113-34966-8|year=2009|lang=en|pages=13–14}}</ref> || Gjithë Uritë 1769–1944 | [[India Britanike]] |64,480 milionë || |} |} Gjatë Raxhit Britanik, India përjetoi disa nga uritë më të ashpra të rregjistruara ndonjëherë, duke përfshirë Zinë e Madhe të Bukës së viteve 1876–1878, në të cilën u shuan 6.1 deri në 10.39 milionë indianë<ref name="mikedavis">{{harvnb|Mike Davis|2001|p=7}}</ref> dhe Zia Indiane e Bukës së viteve 1899–1900, në të cilën u shuan 1.25 deri në 10 milionë indianë.<ref name="autogenerated1">{{harvnb|Mike Davis|2001|p=173}}</ref> Kërkimet e fundit, duke përfshirë veprën e Mike Davis dhe Amartya Sen,<ref name="amartyasen">{{cite book|author=Amartya Sen|chapter=7; Famines and Other Crises|url=https://books.google.al/books?id=NQs75PEa618C&lpg=PP1&pg=PA160|title=Development as Freedom|publisher=[[Oxford University Press|year=2001|lang=en|isbn=978-0-19-289330-7|pages=160–188}}</ref> argumentojnë se uritë në Indi u bënë më të ashpra nga politikat britanike në Indi. [[File:Bengal famine 1943 photo.jpg|thumb|left|347px|Fëmijë i vdekur urie gjatë Urisë së Bengalit në 1943]] Epidemia e parë e [[kolera|kolerës]] filloi në [[Bengali|Bengal]], pastaj u përhap përgjatë gjithë Indisë nga viti [[1820]]. dhjetë mijë trupa britanike dhe indianë të panumërt vdiqën gjatë kësaj [[pandemia|pandemie]]. Vdekjet e llogarituritura në Indi midis viteve [[1817]] dhe [[1860]] i tejkalojnë 15 milionë. 23 milionë të tjerë vdiqën midis viteve [[1865]] dhe [[1917]].<ref>{{cite web|author=G. William Beardslee|lang=en|title=The 1832 Cholera Epidemic in New York State|url=http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513000402/http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html|archive-date=13 maj 2015}}</ref> Pandemia e Tretë që filloi në [[Kina|Kinë]] në mesin e [[shekulli XIX|shekullit të XIX]], në vazhdim u përhap në të gjithë kontinentet e banuara dhe vrau më shumë se 10 milionë banorëë vetëm në Indi.<ref>{{cite web|work=sciencemag.org|language=en|title=Infectious Diseases: Plague Through History|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/321/5890/773|archive-url=https://web.archive.org/web/20080817135739/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/321/5890/773|archive-date=17 gusht 2008}}</ref> Waldemar Haffkine, që punoi kryesisht në Indi, u bë mikrobiologu i parë që zhvilloi dhe përdori [[vaksina]]t kundër [[kolera|kolerës]] dhe [[murtaja|murtajës]]. Në vitin [[1925]] Laboratori i Murtajës në [[Bombei]] u riemërtua Instituti Haffkine për nder të tij. Ethet renditeshin si një nga shkaqet kryesore të vdekjeve në Indi në [[shekulli XIX|shekullin e XIX]].<ref>{{cite web|url=http://www.nls.uk/indiapapers/malaria.html|website=Medical History of British India, National Library of Scotland|title=Malaria|year=2007|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20070910150510/http://www.nls.uk/indiapapers/malaria.html|archive-date=10 shtator 2007}}</ref> Britaniku Sir Ronald Ross, duke punuar në Spitalin e Përgjithshëm të Presidencës në [[Kalkuta]], më në fund, në vitin [[1898]] provoi se [[malaria|malarjen]] e transmitonin mushkonjat, ndërsa me caktimin në Sekunderabad të Dekanit, ku Qendra për Sëmundjet Tropikale dhe Infektive tani është emërtuar në nder të tij.<ref>{{cite web|title=Biography of Ronald Ross|publisher=The Nobel Foundation|access-date=15 qershor 2007|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1902/ross-bio.html|language=en|url-status=live|archive-date=29 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120429234011/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1902/ross-bio.html}}</ref> Në vitin [[1881]] pati rreth 120,000 pacientë [[leproza|lebrozë]]. Qeveria qëndrore nxori {{lang-en|Lepers Act of 1898}}, që mundësonte parashikimet ligjore për karantinimin e detyruar të njerëzve me lebër në Indi.<ref>{{cite web|year=2007|title=Leprosy – Medical History of British India|url=http://www.nls.uk/indiapapers/leprosy.html|lang=en|work=National Library of Scotland|archive-date=10 shtator 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070910150758/http://www.nls.uk/indiapapers/leprosy.html}}</ref> Në drejtimin e Mountstuart Elphinstone u nis një program për të përhapur [[vaksina kundër lisë|vaksinimin kundër lisë]].<ref>{{cite web|title=Other Histories of Smallpox in South Asia|url=http://www.smallpoxhistory.ucl.ac.uk/Other%20Asia/ongoingwork.htm|access-date=29 prill 2012|work=smallpoxhistory.ucl.ac.uk|lang=en|date=18 korrik 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416015559/http://www.smallpoxhistory.ucl.ac.uk/Other%20Asia/ongoingwork.htm|archive-date=16 prill 2012}}</ref> Vaksinimi në masë në India çoi në një rënie të ndjeshme në vdekshërinë nga [[lia]] në fund të [[shekulli XIX|shekullit të XIX]].<ref>{{cite web|url=http://www.vigyanprasar.gov.in/comcom/feature57.htm|title=Feature Story: Smallpox|work=vigyanprasar.gov.in|access-date=29 prill 2012|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305060729/http://www.vigyanprasar.gov.in/comcom/feature57.htm|url-status=dead|archive-date=5 mars 2012}}</ref> Në vitin [[1849]] afërsisht 13% e vdekjeve të Kalkutës ishin për shkak të [[lia|lisë]].<ref>{{harvnb|L. Rogers|1945|pp=135–40}}</ref> Midis viteve [[1868]] dhe [[1907]], pati afërsisht 4.7 milionë të vdekur nga lija.<ref>{{cite web|title=Smallpox – some unknown heroes in smallpox eradication|url=http://www.ijme.in/index.php/ijme/article/download/1533/3329|access-date=9 janar 2015|lang=en|url-status=live|archive-date=9 janar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109221348/http://www.ijme.in/index.php/ijme/article/download/1533/3329}}</ref> Sir Robert Grant e drejtoi vëmendjen te vendosja e një institucioni sistematik në Bombei për të dhënë njohuri mjekësore te vendasit.<ref>{{cite web|lang=en|access-date=29 prill 2012|url=http://www.grantmedicalcollege-jjhospital.org/history.htm|title=Sir J. J. Group of Hospitals|work=grantmedicalcollege-jjhospital.org|archive-date=20 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120420181057/http://www.grantmedicalcollege-jjhospital.org/history.htm|url-status=dead}}</ref> Në vitin [[1860]], {{lang-en|Grant Medical College}} u bë një nga katër kolegjet e njohura për dhënien e kurseve që çonin në diplomim (bashkë me {{lang-en|Elphinstone College}}, {{lang-en|Deccan College}} dhe {{lang-en|Government Law College, Mumbai}}).<ref name="Impact of British Rule"/> == Masakra ndaj civilëve indianë == Kjo ëshë një listë e masakrave të civilëve indianë nga ushtria britanike, në shumicën e rasteve turma paqësore apo të paarmatosura. * Masakra e Xhallianvala Baghut më 13 prill 1919, trupat e gjeneral brigade Reginald Dyer, të përbëra nga Regjimenti i 9-të i Pushkatarë Gurkha dhe Regimenti i 54-rt i Sikhëve<ref>{{Cite book|year=1921|title=Punjab disturbances, April 1919; compiled from the Civil and military gazette|url=https://archive.org/details/punjabdisturbanc01lahouoft|publisher=Lahore Civil and Military Gazette Press|accessdate=18 gusht 2022|lang=en}}</ref> masakruan 379 në më shumë se 1,500 civilë të paarmatosur paqësorë,<ref name="Colletp263">{{harvnb|Nigel Collett|2006|p=263}}</ref> dhe plagosën mbi 1,200 civilë të tjerë indianë.<ref>{{harvnb|Dolly|S. Irudaya Raj|2021|pp=71}}</ref> Dyer u lirua nga komanda dhe iu tha të dorëhiqej,<ref>{{harvnb|Jones|2011}}</ref> dhe u dënua gjerësisht si në Indi ashtu dhe në Britani. Niveli i brutalitetit rastësor shtangu të gjithë kombin,<ref>{{harvnb|Bipan Chandra|Mridula Mukherjee|Aditya Mukherjee|K. N. Panikkar|1988|p=166}}</ref> duke çuar në një humje fatkeqe të besimit të publikut të përgjithshëm indian në qëllimet e Mbretërisë së Bashkuar.<ref>{{cite book|title=A Concise History of Modern India|last1=Metcalf|first1=Barbara Daly|year=2006|author2=Thomas R. Metcalf|url=https://search.worldcat.org/title/475819391|publisher=[[Cambridge University Press]]|series=Cambridge Concise Histories|lang=en|isbn=0-521-68225-8|page=169}}</ref> * Masakra e Munshiganxh Raebarelit më 7 janar 1921 në Munshiganxh të Raebarelit në [[Uttar Pradesh]]: Numri zyrtar i të fermerëve indianë të vrarë u paraqit minimalisht nga historianët britanikë, ndërsa të tjerët e vendosin numrin e tyre në qindra,<ref name="nic">{{cite web|access-date=16 gusht 2022|url=https://raebareli.nic.in/history/|title=History|lang=en|work=District of Raebareli|publisher=NIC}}</ref> duke shkaktuar që lumi i afërt Sai të kthehej i kuq nga gjaku.<ref name="ir">{{cite web|lang=en|title=Raebarali Munshiganj Massacre which reminded of Jallianwala Bagh|url=https://irshadgul.com/raebarali-munshiganj-massacre-which-reminded-of-jallianwala-bagh/|accessdate=16 gusht 2022|website=I. G. News|date=3 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816092126/https://irshadgul.com/raebarali-munshiganj-massacre-which-reminded-of-jallianwala-bagh/|url-status=dead|archive-date=16 gusht 2022}}</ref> * Masakra e Salangës më 27 janar [[1922]] në Pazarin Salanga në upazilën Raiganxh të [[Presidenca e Bengalit|Presidencës së Bengalit]]:<ref>{{cite news|newspaper=The Daily Star|url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/news/the-salanga-massacre-1922-bangladeshs-forgotten-bloodbath-1692412|title=The Salanga Massacre of 1922: Bangladesh's forgotten bloodbath|author=Shahnawaz Khan Chandan|location=[[Dhaka]], Bangladesh|date=25 janar 2019|lang=en}}</ref> Policia Perandorake Indiane hapi zjarr duie vrarë qindra,<ref>{{cite news|last1=Kabir Topu|first1=Ahmed Humayun|title=The Salanga Massacre of 1922: History needs to be preserved|url=https://www.thedailystar.net/country/news/the-salanga-massacre-1922-history-needs-be-preserved-2035717|date=19 shkurt 2021|lang=en|access-date=19 gusht 2023|newspaper=The Daily Star}}</ref> të vrarët varjojnë nga 1,500 deri në 4,500 veta. Një varr masiv qëndron afër Pazarit Salanga në Rahmatganxh,<ref name="Dutta">{{cite web|author=Pradip Kumar Dutta|url=https://dailyasianage.com/news/236116/an-almost-forgotten-part-of-our-glorious-past|location=Delhi|title=An almost forgotten part of our glorious past|publisher=The Asian Age|lang=en}}</ref> kur çdo vit në 27 janar përkujtohet ''Dita e Salangës'' në kujtim të viktimave.<ref name="Star12709">{{cite news|newspaper=The Daily Star|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-73153|title=Salanga Day today|date=27 janar 2009|lang=en|location=Dhaka, Bangladesh}}</ref> * Masakra e Kisa Khvanit më 23 prill 1930 në Provincën Kufitare Veri-Perëndimore: Në këtë sulm një mjet i blinduar sulmoi duke përplasur dhe qëlloi në masë civilë të paarmatosur Khudai Khidmatgar, luftëtarët e lirisë nga ushtria, në të cilën numri i të vrarëve sipas burimeve zyrtare qeveritare ishte 20, ndërsa sipas burimeve bashkëkohore indiane ishte 400.<ref>{{cite news|title=Peshawar: Qissa Khwani martyrs remembered|work=Dawn|lang=en|date=24 prill 2008|url=https://www.dawn.com/news/299566|access-date=24 prill 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20180410201709/https://www.dawn.com/news/299566|archive-date=10 prill 2018|url-status=dead}}</ref> Goditja e njerëzve të paarmatosur shkaktoi protesta përgjatë [[India Britanike|Indisë Britanike]]. * Masakra e Spin Tangit më 24 gusht 1930 në fshatin Spin Tangi afër Domelit në distriktin Banu të Provicës Kufitare Veri-Perëndimore: 80 protestues [[Pashtunët|pashtunë]] jo të dhunshëm të "Khudai Khidmatgar" u vranë nga ushtria.<ref>{{cite news|title=In remembrance: ANP chief commemorates 1930 massacre|lang=en|work=The Express Tribune|accessdate=4 dhjetor 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1168735/remembrance-anp-chief-commemorates-1930-massacre/|date=24 gusht 2016}}</ref><ref>{{cite news|work=Dawn|lang=en|date=24 gusht 2016|url=http://www.dawn.com/news/1279617|title=ANP to honour Hathi Khel massacre victims today - Newspaper|accessdate=4 dhjetor 2016}}</ref> * Masakra e Takarit më 28 maj [[1930]] në Takar në tehsilin Mardan të Provincës Kufitare Veri-Perëndimore: Kur fshatarët vendorë u përpoqën ti ndalonin ushtarët që të arrestonin luftëtarët e lirisë së "Lëvizjes Khudai Khidmatgar", në të shtënat që pasuan një oficer anglez policie i quajtur Murphy u vra, tre ditë më vonë, një trupë e madhe ushtarake, si shpagim, sulmoi fshatin,<ref>{{harvnb|Maria J. Stephan|2009}}</ref> duke vrarë 70 dhe plagosur 150 veta të tjerë. Në kujtim të viktimave është ndërtuar një përmendore.<ref>{{cite news|title=Residents remember Takkar martyrs of 1930.A monument has been built in order to praise the martyrs of the Takkar massacre|newspaper=The News|publisher=Jang group|lang=en|date=29 maj 2010}}</ref> * Masakra e Vidurashvathës në 25 prill [[1938]] në Vidurashvatha të Provincës së Bombeit: trupat ushtarake hapën zjarr mbi njerëzit e paarmatosur që ishin mbledhur për të ngritur flamurin e [[Kongresi Kombetar Indian|Kongresit Kombëtar Indian]], duke vrarë 33 veta dhe plagosur më shumë 100 të tjerë.<ref name="hin">{{cite web|lang=en|publisher=Hindustan Times|date=20 prill 2021|title=Vidurashwatha Massacre, the Forgotten Jallianwala Bagh of South India|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/jallianwala-bagh-of-the-south-vidurashwatha-massacre-a-forgotten-chapter-in-the-history-of-country-s-freedom-movement-101618915177005.html|access-date=18 gusht 2022|agency=Hindustan Times}}</ref> == Arsimi== [[File:Lucknowuniversity.jpg|thumb|left|372px|Universiteti i Laknaut, themeluar nga britanikët në 1867]] [[Thomas Babington Macaulay]] (1800–1859) paraqiti në interpretimin e tij uigerist të [[Historia e Anglisë|Historisë Angleze]] si një progresion që çonte në më shumë liri dhe më shumë përparim. Macaulay njëkohësisht ishte një reformator kryesor i përfshirë në shndërrimin e sistemit arsimor të Indisë. Ai do ta bazonte atë në [[gjuha angleze|gjuhën angleze]] në mënyrë që [[India]] mund ti bashkohej vendit mëmë në një përparim të qëndrueshëm. Macaulay mori theksimin e rregullit moral të Burkes dhe e zbatoi atë në reformat shkollore, duke i dhënë [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]] një mision të thellë moral për të "qytetëruar vendasit". Profesori i Universitetit të Jellit Karuna Mantena ka argumentuar se "misioni qytetërues" nuk zgjat shumë, për të cilin ajo thotë se reformatorët dashamirës ishin të dështuar në debatet kyçe, si ata në vazhdim të Rrebelimit të 1857-ës në Indi dhe skandali i shtypjes brutale të Rrebelimit të Gjirit Morant në [[Xhamaika|Xhamaikë]] nga Edward John Eyre në vitin [[1865]]. Retorika vazhdoi por ajo u bë një alibi për keq-qeverisjen britanike dhe rracizmin. Nuk besohej më se vendasit mund të bënin vërtet përparim, në fakt, ata duhet të sundoheshin me dorë të hekurt, me mundësitë demokratike të shtyra në pafundësi. Si pasojë: "Pronarët qëndror të imperializmit liberal u sfiduan në forma të ndryshme rrebelimi, rezistence dhe trazirash në kolonitë e rëna në një premtim të pa përcaktuar.... ekuacioni i 'qeverisjes së mirë' me reformimin e shoqërisë vendase, që ishte në thelbin e diskutimit të perandorisë liberale, do të ishte subjekt i skepticizmit në rritje".<ref>{{harvnb|Mantena|2010|p=3}}</ref> Historiani anglez Peter Cain, e ka sfiduar Mantenën, duke argumentuar se imperialistët besonin me të vërtetë se sundimi britanik do tu sillte subjekteve përfitime të 'lirisë së urdhëruar', në mënyrë që Britania mund të përmbushte detyrën e saj morale dhe të arriste qëllimin e saj të madhështisë. Shumë nga debati u zhvillua në Britani vetë dhe imperialistët punuan fortë për të bindur popullsinë e përgjithshme se misioni qytetërues ishte në zhvillim. Kjo fushatë shërbeu për të forcua mbështetjen perandorake në atdhe dhe kështu, thotë Cain, për të forcuar autoritetin moral të elitave fisnike që drejtonin Perandorinë.<ref>{{harvnb|Peter J. Cain|2012|pp=557–78}}</ref> [[File:Calcuttamedicalcollege1.jpg|thumb|right|upright=1.4|Universiteti i Kalkutës, krijuar në 1857, një nga tre universitetet më të vjetra moderne shtetërore në Indi]] Universitetet në Kalkuta, Bombei dhe Madras u krijuan në vitin [[1857]], pak para Rrebelimit Indian. Në vitin [[1890]] rreth 60,000 indianë ishin matrikulluar, kryesisht në artet liberale ose ligj. Rreth një e treta u futën në administratën publike dhe një e treta tjetër u bënë avokatë. Rezultati qe një burokraci shumë e arsimuar profesionale. Nga viti [[1887]] nga 21,000 emërimet e nivelit të mesëm të shërbimit civil, 45% u morën nga hindu, 7% nga myslimanë, 19% nga euro-asiatik (me baba europian dhe nën indiane), dhe 29% nga europianë. Nga 1000 pozicionet e nivelit të lartë të shërbimit civil, pothuajse të gjitha u morën nga britonë, në mënyrë tipike me një dipllomë në Oxbridge.<ref>{{harvnb|Moore|1999|p=431}}</ref> Qeveria, shpesh duke punuar me filantropistë vendorë, hapi 186 universitete dhe kolegje të arsimit të lartë nga viti [[1911]]; ata pranuan 36,000 studentë (mbi 90% meshkuj). Nga viti [[1939]] numri i institucioneve ishte dyfishuar dhe pranimet arritën 145,000. Kurrikula ndoqi standardet klasike britanike të vendosura nga [[Universiteti i Oksfordit|Oksfordi]] dhe [[Universiteti i Kembrixhit|Kembrixhi]], të përqëndruar te [[Letërsia Angleze]] dhe [[Historia e Evropës|Historia Europiane]]. Megjithatë, nga vitet [[1920]] trupa e studentëve ishte bërë një vatër e nacionalizmit indian.<ref>{{harvnb|M. R. Masani|1988|p=89}}</ref> ==Veprimtaria e misionarëve== [[File:St. Paul's Cathedral - Calcutta (Kolkata) - 1865.jpg|thumb|left|upright=1.3|Katedralja e Shën Palit, ndërtuar në vitin 1847, shërbeu si katedrale peshkopale për peshkopin e Kalkutës, i cili ishte metropolitan i Kishës së Indisë, Burmës dhe Cejlonit<ref name="Buchanan2015">{{harvnb|Colin Buchanan|2015|p=117}}</ref>]] Në vitin [[1889]], kryeminsitri [[Mbretëria e Bashkuar|britanik]] Robert Gascoyne-Cecil, markezi III-të i Salisburit, tha se: "Jo vetëm është detyra jonë, por është edhe interesi ynë promovimi i përhapjes së [[krishtërimi]]t për sa është e mundur përgjatë Indisë".<ref name="Kanjamala2014">{{harvnb|Augustine Kanjamala|2014|pp=117–19}}</ref> Rritja e Ushtrisë Britaniko-Indiane çoi në mbërritjen e shumë kapelanëve [[anglikanizmi|anglikanë]] në Indi.<ref name="Tovey2017">{{harvnb|Phillip Tovey|2017|p=197}}</ref> Me mbërritjen e {{lang-en|Church Mission Society}} e [[Kisha Anglikane|Kishës së Anglisë]] në vitin [[1814]], u ngrit Dioqeza e Kalkutës e Kishës së Indisë, Burmës dhe Cejlonit, dhe në vitin [[1847]] u ndërtua Katedralja e Shën Palit të Kalkutës.<ref name="Dalal2014">{{harvnb|Roshen Dalal|2014|p=177}}</ref> Në vitin [[1930]], Kisha e Indisë, Burmës dhe Cejlonit llogariste në tërësi katërmbëdhjetë dioqeza në Perandorinë Indiane. Tre dioqezat e para u ndanë në mënyrë të përsëritur dhe deri në vitin [[1930]] u bënë katërmbëdhjetë dioqeza, datat e krijimit të tyre janë si vijon: [[Kalkuta]] në vitin [[1814]]; [[Madrasi]] në vitin [[1835]]; [[Bombei]] në vitin [[1837]]; [[Kolombo]]ja në vitin [[1845]]; [[Lahore]]ja në vitin [[1877]]; Ranguni në vitin [[1877]]; Travankorja në vitin [[1879]]; Çota Nagpuri në vitin [[1890]]; [[Laknau]] në vitin [[1893]]; Tinevelli në vitin [[1896]]; Nagpuri në vitin [[1903]]; Dornakali në vitin [[1912]]; [[Assam]]i në vitin [[1915]]; Nasiku në vitin [[1929]].<ref name="BCC1940">{{Cite book|year=1940|lang=en|title=The Indian Year Book|accessdate=10 shkurt 2018|url=https://books.google.com/books?id=UScWAQAAMAAJ|publisher=Bennett, Coleman & Company|page=455}}</ref> Në Indi mbërritën edhe misionarë të rrymave të tjera të krishtera, si [[luteranizmi|misionarët luterianë]], për shembull, që mbërritën në Kalkuta në vitin [[1836]], dhe "nga viti [[1880]] kishte 31.200 të krishterë luterianë në 1052 katunde".<ref name="Kanjamala2014"/> [[Metodizmi|metodistët]] kishin filluar të mbërrinin në Indi në vitin [[1783]] dhe kishin vendosur misionet e tyre duke u përqëndruar te "arsimimi, mbi kujdesin e personit dhe te ungjillizimi".<ref name="AbrahamKirby2009">{{harvnb|William J. Abraham|James E. Kirby|2009|p=93}}</ref><ref name="Jr2014">{{harvnb|Charles Yrigoyen Jr.|2014|p=400}}</ref> Në vitet [[1790]], të krishterë të {{lang-en|London Missionary Society}} dhe të {{lang-en|Baptist Missionary Society}} nisën veprimtarinë e tyre në Indinë Britanike.<ref name="FrykenbergLow2003">{{Cite book|author1=Robert Eric Frykenberg|author2=Alaine M. Low|url=https://archive.org/details/christiansmissio0000unse/page/127|year=2003|title=Christians and Missionaries in India: Cross-cultural Communication Since 1500, with Special Reference to Caste, Conversion, and Colonialism|lang=en|publisher=William B. Eerdmans Publishing Company|isbn=978-0-8028-3956-5|page=127}}</ref> Në Nejur, u themelua {{lang-en|London Missionary Society Hospital}}, "që qe ndër të parët që bëri përmirësime në shëndetin publik dhe në trajtimin e sëmundjeve shumë më përpara sesa Presidenca e Madrasit të bënte përpjekje të organizuara, duke pakësuar në mënyrë të ndjeshme numrin e vdekjeve".<ref name="LucykLoewenau2017">{{harvnb|Sam Raj Nesamony|2017|p=237}}</ref> Kolegji i Kishës së Krishtit në Kanpur ([[1866]]) dhe St. Stephen's College në Delhi ([[1881]]) janë dy shembuj institucionesh arsimore të lidhura me kishën të themeluara gjatë Raxhit Britanik.<ref name="CarpenterGlanzer2014">{{harvnb|Kuk-Won Shin|2014|p=103}}</ref> Brenda institucioneve arsimore të themeluara gjatë Raxhit Britanik nga rrymat e ndryshme të krishtera, tekstet e krishtera, veçanërisht [[Bibla]], qenë pjesë e kurrikulës.<ref name="CraneMohanram2013">{{harvnb|Ralph Crane|Radhika Mohanram|2013|p=86}}</ref> Në periudhën e Raxhit Britanike, misionarët e krishterë zhvilluan një sistem transkriptimi të gjuhëve indiane që nuk kishin zhvilluar një alfabet të tyrin.<ref name="AKanjamala2014">{{harvnb|Augustine Kanjamala|2014|p=120}}</ref><ref name="Bhaṭṭācāryya1969">{{harvnb|Haridāsa Bhaṭṭācāryya|1956|p=60}}</ref> Misionarët e krishterë në Indi punuan edhe për të rrëzuar muret e analfabetizmit dhe promovimin e aktivizmit shoqëror, duke luftuar prostitucionin, duke u bërë kampionë të të drejtave të të vejave që donin të ri-martoheshin dhe u përpoqën ti ndalonin martesat e vajzave të mitura me detyrim.<ref name="Mullin2014">{{harvnb|Robert Bruce Mullin|2014|p=231}}</ref> Mes grave britanike, "misionet zenana" u bënë një mënyrë popullore për të bërë të konvertuar në Krishtërim.<ref name="CraneMohanram2013"/> == Trashëgimia == Këndvështrimi i vjetër i pranuar mes shumicës së historianëve pretendonin se autoriteti perandorak britanik ishte mjaft i sigurt nga viti [[1858]] deri në [[Lufta e Dytë Botërore|Luftën e Dytë Botërore]]. Megjithatë, së fundmi, ky interpretim është sfiduar. Për shembull, Mark Condos dhe Jon Wilson argumentojnë se autoriteti perandorak ishte i pasigurtë në mënyrë kronike. Në të vërtetë, ankthi i brezave të zyrtarëve prodhonte një administrim kaotik me koherencë minimale. Në vend të një gjendjeje vetbesimi të aftë të vepronte sipas zgjedhjes, këta historianë gjetën një administratë të kërcënuar psikologjikisht të paaftë për të vepruar, përveç se në mënyrë abstrakte, në shkallë të vogël, ose në afat të shkurtër. Ndërkohë, Durba Ghosh ofron një qasje alternative.<ref>{{harvnb|Joshua Ehrlich|2020|pp=777–787}}</ref> === Ndikimi ideologjik === Në pavarësi dhe pas pavarësisë së [[nënkontinenti indian|Nënkontinentit Indian]], vendi i mbajti institucione qëndrore britanike si qeverisja parlamentare, një person një votë dhe sundimin e ligjit nëpërmjet gjykatave jo partiake.<ref name="British expansion in India">{{cite web|title=Britain in India, Ideology and Economics to 1900|work=fsmitha|lang=en|publisher=F. Smith|url=http://www.fsmitha.com/h3/h50imp2.htm|accessdate=2 gusht 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007043346/http://www.fsmitha.com/h3/h50imp2.htm|url-status=live|archive-date=7 tetor 2014}}</ref> Ajo ruajti gjithashtu edhe organizimin institucional të Raxhit si shërbimet civile, administratat e nën-ndarjeve, universitetet dhe bursën e aksioneve. Një ndryshim madhor ishte refuzimi i principatave të mëparshme të veçanta vasale. Metcalf tregon se mbi kursin e dy vendeve, intelektualët britanik dhe specialistët indianë përparësinë më të rëndësishme bënë vendosjen e paqes, bashkimin dhe qeverisjen e mirë të Indisë. Ata ofruan shumë metoda alternative për të arritur qëllimin. Për shembull, Charles Cornwallis, markezi I-rë Cornwallis rekomandoi kithimin e zamindarëve bengalezë në një lloj pronarësh tokash britanikë që kontrollonin punët vendore në Angli. Sir Thomas Munro, baroni I-rë propozoi të merrej drejtpërdrejtë me fshatarësinë. Sir William Jones dhe orientalistët promovuan [[gjuha sanskrite|sanskritishten]], ndërsa Thomas Babington Macaulay, baroni I-rë Macaulay promovonte [[gjuha angleze|anglishten]].<ref>{{harvnb|Metcalf|1997|pp=10–12, 34–35}}</ref> Zinkin argumenton se në afat të gjatë, ajo që ka më shumë rëndësi rreth trashëgimisë së Raxhit janë ideologjitë politike britanike, që indianët morën pas vitit [[1947]], veçanërisht besimi në unitet, demokraci, sundimin e ligjit dhe një lloj barazie përtej kastës dhe besimit.<ref name="Ideology in British Raj">{{cite web|url=http://www.history.ac.uk/reviews/review/697|title=Ideology and Empire in Eighteenth-Century India: the British in Bengal|work=history.ac.uk|access-date=2 gusht 2014|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808055853/http://www.history.ac.uk/reviews/review/697|url-status=live|archive-date=8 gusht 2014}}</ref> Zinkin e shikon këtë jo thjeshtë te partia e [[Kongresi Kombetar Indian|Kongresit]], por edhe mes nacionalistëve hindu në [[Bharatiya Janata|Partia Bharatiya Janata]], që thekson mbi të gjitha traditat hindu.<ref>{{harvnb|Maurice Zinkin|1995|pp=314–16}}</ref><ref>{{harvnb|Yogendra K. Malik|V. B. Singh|1994|p=14}}</ref> [[File:A Cricket fan at the Chepauk stadium, Chennai.jpg|thumb|Një mbështetës i skuadrës indiane të kriketit. [[Kriketi]], një sport me origjinë britanike, është përshkruar si një forcë e rëndësishme bashkuese në Azinë Jugore.<ref>{{Cite magazine|title=The Unifying Power of South Asian Cricket|url=https://asia.nikkei.com/NAR/Articles/The-unifying-power-of-South-Asian-cricket2|accessdate=7 maj 2024|magazine=Nikkei Asia|language=en-GB}}</ref>]] === Ndikimi kulturor === Kolonizimi britanik i Indisë e ndikoi në mënyrë të dallueshme kulturën e [[Azia Jugore|Azisë Jugore]]. Ndikimi më i dallueshëm është [[gjuha angleze|anglishtja]], që u bë gjuhë administrative dhe [[Lingua Franca|lingua franca]] e [[India|Indisë]] dhe [[Pakistani]]t (dhe që i ndikoi shumë gjuhët vendase të Azisë Jugore)<ref>{{harvnb|Amy Hodges|Leslie Seawright|2014}}</ref> e ndjekur nga përzierja e [[Arkitektura Mogule|Arkitekturës vendase]] dhe asaj [[Arkitektura Gotike|Gotike]] duke krijuar [[Arkitektura Indo-Saraçene|Arkitekturën Indo-Sarçene]]. Ngjashmërisht, ndikimi i gjuhëve dhe kulturës së Azisë Jugore mund të vërehet gjithashtu në Britani; për shembull, shumë fjalë indiane hynë në gjuhën angleze,<ref>{{Cite web|title=How India changed the English language|publisher=BBC News|language=en-GB|accessdate=31 gusht 2024|url=https://www.bbc.com/culture/article/20150619-how-india-changed-english}}</ref> dhe adoptimi i Kuzhinës së Azisë Jugore.<ref>{{Cite web|title=Cricket, curry and cups of tea: India's influence on Victorian Britain|url=https://www.historyextra.com/period/victorian/cricket-curry-and-cups-of-tea/|access-date=31 gusht 2024|work=History Extra|language=en}}</ref> Sportet britanike (veçanërisht [[Hokej|hokei]] herët, por më pas më së shumti i zëvendësuar nga [[kriketi]] në dekadat e fundit, me [[futbolli]]n gjithashtu popullor në disa rajone të nënkontinentit)<ref>{{Cite web|title=What India was crazy about: Hockey first, Cricket later, Football, Kabaddi now?|language=en|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/independence-day-india-at-70-cricket-football-hockey-kabaddi-1029624-2017-08-14|access-date=4 janar 2023|work=India Today|date=14 gusht 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104013320/https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/independence-day-india-at-70-cricket-football-hockey-kabaddi-1029624-2017-08-14|archive-date=4 janar 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=19 nëntor 2022|title=World Cup 2022: How football fever is gripping cricket-crazy India|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-63645416|accessdate=4 janar 2023|url-status=live|archive-date=4 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104013318/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-63645416}}</ref> u ngulitën si pjesë të kulturës së Azisë Jugore gjatë Raxhit Britanik, me Lojërat Tradicionale të [[nënkontinenti indian|Nënkontinentit Indian që u tejkaluan në popullaritet por gjithashtu të standardizuara nga ndikimet britanike.<ref>{{Cite web|access-date=4 janar 2023|last1=Love|first1=Adam|last2=Dzikus|first2=Lars|title=How India came to love cricket, favored sport of its colonial British rulers|url=http://theconversation.com/how-india-came-to-love-cricket-favored-sport-of-its-colonial-british-rulers-132302|language=en|date=26 shkurt 2020|work=The Conversation|url-status=live|archive-date=31 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231232121/https://theconversation.com/how-india-came-to-love-cricket-favored-sport-of-its-colonial-british-rulers-132302}}</ref> Megjithëse britanikët përgjithësisht i përjashtonin indianët nga loja e tyre gjatë kohës së [[Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore|Sundimit të Kompanisë së Indisë Lindore]], përgjatë kohës ata filluan ta shikonin ngulitjen e sporteve britanike mes popullsisë vendase si një mënyrë për të përhapur vlerat britanike.<ref name=":1">{{harvnb|Ronojoy Sen|2015}}</ref><ref>{{Cite web|work=History Extra|title=Batting for the British Empire: how Victorian cricket was more than just a game|url=https://www.historyextra.com/period/cricket-colonialism-role-british-empire/|lang=en|access-date=4 janar 2023|url-status=live|archive-date=4 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104013326/https://www.historyextra.com/period/cricket-colonialism-role-british-empire/}}</ref> Në të njëjtën kohë, disa nga elita indiane filluan të zhvendosen drejtë sporteve britanike si një mënyrë për tu përshtatur me kulturën britanike dhe kështu të ndihmonin veten për tu rritur në rang;<ref>{{cite web|author=Muhammad Abu Nasim|url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/904168|title=Disappearance of Traditional games by the imitation of Colonial Culture through the Historical parameters of Cultural Colonialism|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126161837/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/904168|archive-date=26 nëntor 2022}}</ref><ref>{{Cite news|title=Beating British at their own game|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/features/beating-british-at-their-own-game-821154|language=en|newspaper=The Tribune|accessdate=4 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104013324/https://www.tribuneindia.com/news/archive/features/beating-british-at-their-own-game-821154|url-status=live|archive-date=4 janar 2023}}</ref> më vonë, më shumë indianë filluan të luajnë sporte britanike në përpjekje për të mundur britanikët në sportet e tyre,<ref>{{Cite news|title=Why Indians love cricket|issn=0013-0613|url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2014/02/04/why-indians-love-cricket|newspaper=The Economist|access-date=4 janar 2023|lang=en|url-status=live|archive-date=4 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104013318/https://www.economist.com/the-economist-explains/2014/02/04/why-indians-love-cricket}}</ref> si një mënyrë për të provuar barazinë e tyre.<ref>{{Cite web|date=20 korrik 2020|title='The Revenge of Plassey': Football in the British Raj|url=https://blogs.lse.ac.uk/lseih/2020/07/20/the-revenge-of-plassey-football-in-the-british-raj/|access-date=4 janar 2023|work=LSE International History|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230208202947/https://blogs.lse.ac.uk/lseih/2020/07/20/the-revenge-of-plassey-football-in-the-british-raj/|url-status=live|archive-date=8 shkurt 2023}}</ref> == Shiko gjithashtu == * [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike]] * [[Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore]] * [[Historia e Indisë]] * [[Historia e Pakistanit]] * [[Historia e Bengalit]] * [[India Koloniale]] ** [[India Portugeze]] ** [[India Hollandeze]] *** [[Bengali Hollandez]] ** [[India Franceze]] ** [[India Daneze]] ** [[Kolonizimi Austriak i ishujve Nikobar]] ** [[Kompania Suedeze e Indisë Lindore]] * [[Perandoria Britanike]] ** [[Amerika britanike]] ** [[Kolonizimi Britanik i Amerikës]] ** [[Inditë Perëndimore Britanike]] ** [[Amerika Veriore Britanike]] == Shënime == {{notelist}} == Referime == {{reflist}} == Bibliografia == {{refbegin}} * {{Cite book|author1=William J. Abraham|year=2009|title=The Oxford Handbook of Methodist Studies|url=https://books.google.al/books?id=D5AOZwZ8n_oC|publisher=[[Oxford University Press]]|author2=James E. Kirby|lang=en|isbn=978-0-19-160743-1}} * {{Cite book|author=Admiralty of Britain|publisher=London: H.M. Stationery, Eyre and Spottiswoode Ltd|url=https://archive.org/details/drawingsofflagsi00grea/|title=Drawings of the flags in use at the present time by various nations|year=1916|lang=en|ref=none}} * {{Cite book|author=Admiralty of Britain|year=1930|publisher=His Majesty's Stationery Office|url=https://archive.org/details/drawingsofflagso0000vari/|title=Drawings of The Flags of All Nations|location=Londër|lang=en}} * {{cite book|author=Omar Ahmed|year=2015|title=Studying Indian Cinema|accessdate=24 maj 2022|url=https://books.google.com/books?id=GHBvEAAAQBAJ|lang=en|publisher=Liverpool University Press|isbn=978-1-80034-738-0|ref=none}} * {{Cite journal|last1=Ahmed|first1=Waqas|last2=Khan|first2=Muhammad Hayat|last3=Ul Haq|first3=Sami|date=1 qershor 2022|title=علم الإشارة في سورة الفاتحة من خلال تفسير معارف القرآن للکاندهلوي نموذجا|journal=Al-Duhaa|volume=3|issue=1|s2cid=251601027|lang=ur|pages=90–103|doi=10.51665/al-duhaa.003.01.0186|issn=2710-3617|doi-access=free}} * {{Cite book|author1=John Allan|author2=Sir T. Wolseley Haig|year=1934|author3=Henry Dodwell|url=https://books.google.al/books?id=DcpwWbxx7loC|editor=Henry Dodwell|title=The Cambridge Shorter History of India|lang=en|publisher=[[Cambridge University Press]]}} * {{Cite book|author=Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar|title=Pakistan or the Partition of India|orig-year=1946|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_partition/101.html|chapter=Part I: Muslim Case for Pakistan|publisher=Columbia Center for New Media Technology and Learning|edition=ripublikim i botimit të 3-të të Thackers and Co.|editor=Frances W. Pritchett|lang=en|accessdate=10 qershor 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715201603/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_partition/101.html|archive-date=15 korrik 2019}} * {{cite book|last=Ambirajan|first=S.|title=Classical Political Economy and British Policy in India|url=https://books.google.com/books?id=lxkjJAAACAAJ|year=2007|access-date=20 shkurt 2012|orig-year=1978|publisher=[[Cambridge University Press]]|lang=en|isbn=978-0-521-05282-5}} * {{cite book|last=Anderson|first=Clare|title=The Indian Uprising of 1857–8: prisons, prisoners, and rebellion|url=https://books.google.com/books?id=MGJQKg4Tja0C|lang=en|accessdate=5 nëntor 2011|year=2007|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-295-6}} * {{cite book|author=C. F. Andrews|year=2017|publisher=Routledge|title=India and the Simon Report|url=https://books.google.com/books?id=tMZRDQAAQBAJ|lang=en|isbn=978-1-315-44498-7|orig-year=1930}} * {{Cite book|author=Vera Anstey|lang=en|title=The Economic Development of India|edition=i 4-rt|url=https://books.google.al/books?id=x9HsAAAAMAAJ|year=1952|publisher=Longmans, Green}} * {{cite book|title=Appletons' Annual Cyclopaedia and Register of Important Events of the Year: 1862|url=https://archive.org/stream/1862appletonsan02newyuoft/|publisher=D. Appleton & Company|year=1863|location=New York|lang=en}} * {{cite book|author=D. T. A.|year=1870|lang=en|publisher=W. H. Allen & Co.|title=Geography of India; Comprising an Account of British India and Various States Enclosed or Adjoining|url=https://archive.org/stream/geographyofindia00adtf|location=Londër}} * {{cite journal|last=Bahl|first=Vinay|date=tetor 1994|title=The Emergence of Large-Scale Steel Industry in India Under British Colonial Rule, 1880–1907|url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_october-december-1994_31_4/page/n4|volume=31|issue=4|journal=Indian Economic and Social History Review|doi=10.1177/001946469403100401|lang=en|pages=413–60|s2cid=144471617}} * {{cite book|author=Paul Bairoch|year=1995|title=Economics and World History: Myths and Paradoxes|url=https://books.google.al/books?id=LaF_cCknJScC|lang=en|publisher=University of Chicago Press|location=Çikago|isbn=978-022603463-8}} * {{Cite book|last=U. Baker|first=David E.|year=1993|title=Colonialism in an Indian Hinterland: The Central Provinces, 1820–1920|lang=en|location=Delhi|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=vDRuAAAAMAAJ|isbn=978-0-19-563049-7}} * {{Cite book|author=Kenneth Ballhatchet|year=1980|lang=en|title=Race, Sex, and Class under the Raj: Imperial Attitudes and Policies and Their Critics, 1793–1905|publisher=Weidenfeld and Nicolson|url=https://books.google.al/books?id=IPLsAAAAIAAJ|isbn=978-029777646-8}} * {{cite book|author=Deep Chand Bandhu|year=2003|title=History of Indian National Congress, 1885–2002|url=https://books.google.al/books?id=Mfa1Lg_qtu4C|lang=en|publisher=Kalpaz Publications|isbn=978-817835090-5}} * {{cite book|last=Bandyopadhyay|first=Sekhara|year=2004|title=From Plassey to Partition: A History of Modern India|url=https://books.google.com/books?id=0oVra0ulQ3QC|location=Nju Delhi|publisher=Orient Longman|lang=en|isbn=978-81-250-2596-2}} * {{cite journal|author1=Jayant Banthia|author2=Tim Dyson|date=dhjetor 1999|title=Smallpox in Nineteenth-Century India|url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_1999-12_25_4/page/648|volume=25|issue=4|lang=en|journal=Population and Development Review|pages=649–89|doi=10.1111/j.1728-4457.1999.00649.x|pmid=22053410|jstor=172481}} * {{cite book|author=John Barnhill|editor=R. W. McColl|lang=en|date=14 maj 2014|url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C|title=Encyclopedia of World Geography|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7229-3}} * {{Cite book|author=Jörg Baten|title=A History of the Global Economy: From 1500 to the Present|url=https://books.google.al/books?id=gmOKCwAAQBAJ|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2016|lang=en|isbn=978-1-107-50718-0}} * {{cite book|last1=Bayly|first1=Christopher Alan|year=1987|title=Indian Society and the Making of the British Empire|volume=II.1|lang=en|series=The New Cambridge History of India|url=https://books.google.com/books?id=fX2zMfWqIzMC|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=[[Kembrixhi|Kembrixh]] dhe [[Londra|Londër]]|isbn=978-0-521-38650-0}} * {{cite book|last=Bayly|first=Christopher Alan|title=Empire and Information: Intelligence Gathering and Social Communication in India, 1780–1870|year=1999|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=https://books.google.com/books?id=8bqEzPPp8xIC|series=Cambridge Studies in Indian History and Society|isbn=978-0-521-66360-1|lang=en}} * {{Cite book|last1=Bayly|first1=Christopher Alan|title=Forgotten Armies: The Fall of British Asia, 1941–1945|url=https://books.google.com/books?id=qXH9xGCWjYUC|author2=Timothy Harper|year=2005|access-date=22 shtator 2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01748-1|lang=en}} * {{Cite book|last1=Bayly|first1=Christopher Alan|last2=Harper|first2=Timothy|title=Forgotten Wars: Freedom and Revolution in Southeast Asia|year=2007|lang=en|access-date=21 shtator 2013|url=https://books.google.com/books?id=0M4Pl_VCExgC|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02153-2}} * {{cite book|author=Christopher Alan Bayly|lang=en|title=The Raj: India and the British 1600–1947|url=https://books.google.al/books?id=Fk-MNwAACAAJ|publisher=National Portrait Gallery Publications|year=1990|contribution=Brian Allen|isbn=978-185514026-4}} * {{cite book|author=Laura Charlotte Bear|year=2007|lang=en|title=Lines of the Nation: Indian Railway Workers, Bureaucracy, and the Intimate Historical Self|publisher=Columbia University Press|url=https://books.google.al/books?id=ChDDThfsVFcC|isbn=978-0-231-14002-7}} * {{cite book|author=Sven Beckert|year=2015|lang=en|title=Empire of Cotton: A Global History|url=https://books.google.com/books?id=kIPZCwAAQBAJ|publisher=Random House|isbn=978-0-375-71396-5}} * {{cite book|author=R. R. Bhandari|year=2005|lang=en|title=Indian Railways: Glorious 150 years|url=https://books.google.al/books?id=H43tAAAAMAAJ|publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|isbn=978-81-230-1254-4}} * {{Cite book|author=Haridāsa Bhaṭṭācāryya|year=1956|lang=en|title=The Cultural Heritage of India|url=https://books.google.al/books?id=IZz9zQEACAAJ|publisher=Ramakrishna Mission Institute of Culture|isbn=978-818584305-6}} * {{Cite magazine|last=Bond|first=Brian|date=tetor 1963|title=Amritsar 1919|magazine=History Today|url=https://www.historytoday.com/archive/amritsar-1919|lang=en|pages=666–76|volume=13|issue=10}} * {{Cite book|last=Bose|first=Sudhindra|year=1916|title=Some Aspects of British Rule in India|url=https://books.google.com/books?id=5wmGAAAAIAAJ|series=Studies in the Social Sciences|volume=5|issue=1|location=Iowa City|publisher=The University|access-date=15 shtator 2018|lang=en}} * {{Cite book|last=Bose|first=Sugata|year=1993|title=Peasant Labour and Colonial Capital: Rural Bengal Since 1770|series=New Cambridge History of India|lang=en|location=Kembrixh dhe Londër|url=https://books.google.al/books?id=xJgDawlnknwC|publisher=[[Cambridge University Press]]|volume=2|isbn=978-0-521-26694-9}} * {{Cite book|last1=Bose|first1=Sugata|last2=Jalal|first2=Ayesha|year=2004|lang=en|orig-year=1998|url=https://archive.org/details/modernsouthasiah00bose|title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy|publisher=Routledge|location=Londër|isbn=978-0-415-30787-1|edition=i 2-të}} * {{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=His Majesty's Opponent: Subhas Chandra Bose and India's Struggle against Empire|url=https://books.google.com/books?id=g-pfHRAD03AC|access-date=21 shtator 2013|year=2011|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04754-9|lang=en}} * {{Cite book|author=Ulbe Bosma|year=2011|title=Emigration: Colonial Circuits Between Europe and Asia in the 19th and Early 20th Century|publisher=Mainz: Institute of European History|url=https://ieg-ego.eu/en/threads/europe-on-the-road/economic-migration/ulbe-bosma-emigration-colonial-circuits-between-europe-and-asia-in-the-19th-and-early-20th-century|access-date=25 mars 2021|oclc=1184490803|series=Europäische Geschichte Online (EGO – European History Online)|lang=en}} * {{Cite book|last1=Bowen|first1=H. V.|last2=Mancke|first2=Elizabeth|last3=Reid|first3=John G.|url=https://books.google.com/books?id=Oi9neJg39wcC|lang=en|title=Britain's Oceanic Empire: Atlantic and Indian Ocean Worlds, C. 1550–1850|year=2012|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-02014-6}} * {{cite book|last1=Brendon|first1=Piers|title=The Decline and Fall of the British Empire, 1781-1997|url=https://books.google.com/books?id=NnSn4TwzubsC|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-27028-3|date=28 tetor 2008|language=en}} * {{Cite book|author=L. Brennan|editor-last1=Currey|editor-first1=Bruce|publisher=Springer Dordrecht|url=https://books.google.al/books?id=aqvyCAAAQBAJ&lpg=PA91&pg=PA91|editor-last2=Hugo|editor-first2=Graeme|year=1984|lang=en|title=Famine: As a Geographical Phenomenon|isbn=978-94-009-6395-5|chapter=The Development of the Indian Famine Codes: Personalities, Politics, and Policies|pages=91-111}} * {{Cite book|last=Brown|first=Judith Margaret|lang=en|title=Modern India: The Origins of an Asian Democracy|url=https://books.google.al/books?id=IaS1QgAACAAJ|year=1994|orig-year=1985|edition=i 2-të|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-873113-2}} * {{Cite book|author=Judith Margaret Brown|year=1991|lang=en|title=Gandhi: Prisoner of Hope|url=https://books.google.al/books?id=boDAE8MLAJMC|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-05125-4}} * {{Cite book|editor1=Judith Margaret Brown|editor2=William Roger Louis|editor3=Alaine M. Low|url=https://books.google.al/books?id=SFTKngEACAAJ|title=Oxford History of the British Empire: The Twentieth Century|year=2001|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-924679-3|lang=en}} * {{cite encyclopedia|last1=Brown|first1=F. H.|date=23 shtator 2004|last2=Tomlinson|first2=B. R.|url=https://doi.org/10.1093/ref:odnb/36421|doi=10.1093/ref:odnb/36421|lang=en|title=Tata, Jamshed Nasarwanji [Jamsetji] (1839–1904)|encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography}} * {{Cite book|author=Colin Buchanan|year=2015|lang=en|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|url=https://books.google.al/books?id=mFCbCgAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Anglicanism|series=Historical Dictionaries of Religions, Philosophies, and Movements Series|isbn=978-1-4422-5016-1|page=117}} * {{Cite book|author=Charles Edward Buckland|year=1906|lang=en|title=Dictionary of Indian Biography|url=https://archive.org/details/bub_gb_InFTmnS4crYC|publisher=Swan Sonnenschein & Co.}} * {{cite journal|last=Burra|first=Arudra|date=nëntor 2010|title=The Indian Civil Service and the nationalist movement: neutrality, politics and continuity|lang=en|journal=Commonwealth and Comparative Politics|volume=48|issue=4|doi=10.1080/14662043.2010.522032|pages=404–32|s2cid=144605629}} * {{cite journal|author=Peter J. Cain|year=2012|journal=Journal of Imperial and Commonwealth History|title=Character, 'Ordered Liberty', and the Mission to Civilise: British Moral Justification of Empire, 1870–1914|doi=10.1080/03086534.2012.724239|volume=40|issue=4|pages=557–78|lang=en|s2cid=159825918}} * {{cite journal|author=John C. Caldwell|date=dhjetor 1998|lang=en|title=Malthus and the Less Developed World: The Pivotal Role of India|url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_1998-12_24_4/page/674|volume=24|issue=4|journal=Population and Development Review|pages=675–96|doi=10.2307/2808021|jstor=2808021}} * {{Cite book|author=John Campbell|publisher=Vintage|year=2010|lang=en|isbn=978-1-84595-091-0|url=http://archive.org/details/pistolsatdawntwo0000camp|title=Pistols at Dawn: Two Hundred Years of Political Rivalry from Pitt and Fox to Blair and Brown|others=Internet Archive|location=Londër}} * {{Cite book|editor1=Joel Carpenter|year=2014|editor2=Perry L. Glanzer|editor3=Nicholas S. Lantinga|url=https://books.google.al/books?id=EnpyCgAAQBAJ|lang=en|author=Kuk-Won Shin|title=Christian Higher Education|publisher=William B. Eerdmans Publishing|chapter=4; Korean Christian Higher Education: History, Tasks, and Vision|isbn=978-1-4674-4039-4|pages=90–110}} * {{Cite journal|last=Carrington|first=Michael|date=maj 2013|title=Officers, Gentlemen, and Murderers: Lord Curzon's campaign against "collisions" between Indians and Europeans, 1899–1905|journal=Modern Asian Studies|volume=47|issue=3|s2cid=147335168|lang=en|pages=780–819|doi=10.1017/S0026749X12000686}} * {{cite book|author=Dilip K. Chakrabarti|year=2003|title=The Archaeology of European Expansion in India, Gujarat, c. 16th–18th Centuries|location=Delhi|publisher=Aryan Books International|url=https://books.google.al/books?id=HJ_pAAAAMAAJ|isbn=978-817305250-7|lang=en}} * {{Cite book|last=Chandavarkar|first=Rajnarayan|title=Imperial Power and Popular Politics: Class, Resistance and the State in India, 1850–1950|series=Cambridge Studies in Indian History & Society|url=https://books.google.al/books?id=bTOBfqjoyyoC|year=1998|location=Kembrixh dhe Londër|publisher=[[Cambridge University Press]]|lang=en|isbn=978-0-521-59692-3}} * {{cite book|editor=Bipan Chandra|year=1988|title=India's Struggle for Independence, 1857–1947|url=https://books.google.al/books?id=7CVuAAAAMAAJ|publisher=Viking|author1=Bipan Chandra|author2=Mridula Mukherjee|author3=Aditya Mukherjee|lang=en|isbn=978-067082151-8|author4=K. N. Panikkar|author5=Sucheta Mahajan}} * {{Cite book|author=Joya Chatterji|title=Bengal Divided: Hindu Communalism and Partition, 1932–1947|url=https://books.google.al/books?id=iDNAQcoVqoMC|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2002|lang=en|isbn=978-0-521-52328-8}} * {{cite book|author=Arup Chatterjee|year=2019|title=The Great Indian Railways: A Cultural Biography|url=https://books.google.com/books?id=LGiDDwAAQBAJ|lang=en|isbn=978-93-88414-23-4|publisher=Bloomsbury Publishing}} * {{Cite book|editor1=Latika Chaudhary|lang=en|editor2=Bishnupriya Gupta|editor3=Tirthankar Roy|url=https://books.google.al/books?id=IcpmCgAAQBAJ|editor4=Anand V. Swamy|title=A New Economic History of Colonial India|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-138-77971-6}} * {{cite book|author=Kirti N. Chaudhuri|title=The Trading World of Asia and the English East India Company: 1660–1760|year=2006|orig-year=1978|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=9xt7Fgzq9e8C|lang=en|isbn=978-0-521-03159-2}} * {{Cite book|author=Nupur Chaudhuri|year=2000|volume=1|lang=en|chapter=Imperialism and Gender|url=https://books.google.al/books?id=bEAOAQAAMAAJ|publisher=Scribner|editor=Peter N. Stearns|title=Encyclopedia of European Social History from 1350 to 2000|isbn=978-068480582-5|pages=515–521}} * {{Cite book|last=Chhabra|first=G. S.|year=2005|orig-year=1971|title=Advanced Study in the History of Modern India|volume=3|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=e08-yhBFfpAC|edition=i rishikuar|location=Nju Delhi|publisher=Lotus Press|isbn=978-81-89093-08-2|access-date=15 shtator 2018}} * {{cite journal|last=Christensen|first=R. O.|date=shtator 1981|lang=en|title=The State and Indian Railway Performance, 1870–1920: Part I, Financial Efficiency and Standards of Service|volume=2|issue=2|doi=10.1177/002252668100200201|journal=The Journal of Transport History|s2cid=168461253|pages=1–15}} * {{cite book|author=Humphrey William Codrington|year=1926|lang=en|title=A Short History of Ceylon|url=https://archive.org/details/dli.csl.7980/|chapter=10; Transition to British administration (1796 AD—1805 AD)|publisher=Macmillan and Co. Ltd.|pages=155–169}} * {{Cite book|last=Stephen P. Cohen|year=2004|lang=en|publisher=Brookings Institution Press|url=https://archive.org/details/ideaofpakistan00cohe/|title=The Idea of Pakistan|isbn=978-0-8157-1502-3}} * {{cite book|author=Nigel Collett|year=2006|title=The Butcher of Amritsar: General Reginald Dyer|url=https://books.google.com/books?id=XuQC5pgzCw4C|lang=en|publisher=A&C Black|isbn=978-1-85285-575-8}} * {{Cite book|last=Copland|first=Ian|year=2001|title=India 1885–1947: The Unmaking of an Empire|url=https://books.google.al/books?id=oZYzfqMBP1YC|series=Seminar Studies in History Series|location=Harlou dhe Londër|publisher=Pearson Longmans|isbn=0-582-38173-8|lang=en}} * {{Cite book|last1=Copland|first1=Ian|title=Princes of India in the Endgame of Empire, 1917–1947|url=https://books.google.al/books?id=h0QKqCA-QHIC|year=2002|publisher=[[Cambridge University Press]]|series=Cambridge Studies in Indian History & Society|lang=en|isbn=978-0-521-89436-4}} * {{cite journal|last=Copland|first=Ian|journal=Economic and Political Weekly|date=21–27 shkurt 2004|url=https://www.jstor.org/stable/4414671|title=Princely States and the Raj: Review of Sovereign Spheres: Princes, Education and Empire in Colonial India by Manu Bhagavan|url-status=live|volume=39|issue=8|lang=en|access-date=4 gusht 2021|jstor=4414671|pages=807–809|archive-date=4 gusht 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804223344/https://www.jstor.org/stable/4414671}} * {{Cite book|author=Reginald Coupland|year=1945|lang=en|title=India: A Re-Statement|url=https://books.google.al/books?id=mLaNAAAAMAAJ|publisher=[[Oxford University Press]]}} * {{Cite book|author1=Ralph Crane|author2=Radhika Mohanram|year=2013|title=Imperialism as Diaspora: Race, Sexuality, and History in Anglo-India|lang=en|publisher=Liverpol University Press|url=https://books.google.al/books?id=tnNvEAAAQBAJ|series=Postcolonialism Across the Disciplines|isbn=978-1-78138-563-0}} * {{Cite book|lang=en|title=The Cyclopedia of India: Biographical, Historical, Administrative, Commercial|url=https://books.google.com/books?id=U9bkAAAAMAAJ|publisher=Cyclopedia Publishing Company|year=1908}} * {{Cite book|author=Roshen Dalal|title=The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths|url=https://books.google.al/books?id=87k0AwAAQBAJ|publisher=Penguin Books Ltd|year=2014|lang=en|isbn=978-818475396-7}} * {{Cite book|last=Dalby|first=Andrew|title=A Dictionary of Languages: The Definitive Reference to More Than 400 Languages|year=2004|chapter=Hindi|publisher=A & C Black Publishers|url=https://books.google.al/books?id=ox4cLMyfCbMC|orig-year=1998|isbn=978-0-7136-7841-3|lang=en}} * {{cite book|author=Manmath Nath Das|year=1964|lang=en|publisher=G. Allen and Unwin|url=https://books.google.com/books?id=V3geAAAAMAAJ|title=India under Morley and Minto: politics behind revolution, repression and reforms|isbn=978-0-04-954002-6}} * {{Cite book|author=Mike Davis|year=2001|publisher=Verso Books|lang=en|title=Late Victorian Holocausts: El Niño Famines and the Making of the Third World|url=https://books.google.al/books?id=3IrKEzgkQkMC|isbn=978-1-85984-739-8}} * {{cite book|author=Kingsley Davis|year=1951|lang=en|title=The Population of India and Pakistan|url=https://archive.org/details/dli.ernet.5557/|publisher=Princeton University Press}} * {{cite journal|author=Kingsley Davis|title=The Population of India|jstor=3022159|date=19 prill 1943|volume=12|issue=8|doi=10.2307/3022159|journal=Far Eastern Survey|lang=en|pages=76–79}} * {{Cite journal|last=Derbyshire|first=I. D.|year=1987|title=Economic Change and the Railways in North India, 1860–1914|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1987-07_21_3/page/521|journal=Population Studies|volume=21|issue=3|lang=en|pages=521–545|doi=10.1017/s0026749x00009197|jstor=312641|s2cid=146480332|ref=none}} * {{cite book|author=Ian Derbyshire|editor1=Roy Macleod|year=1995|chapter=The Building of India's Railways: The Application of Western Technology in the Colonial Periphery, 1850–1920|url=https://books.google.al/books?id=_kd4zCJh5CQC|title=Technology and the Raj: Western Technology and Technical Transfers to India 1700–1947|lang=en|editor2=Deepak Kumar|isbn=978-080399237-5|publisher=Sage|location=Londër}} * {{Cite book|author=Clive Dewey|title=Anglo-Indian Attitudes: The Mind of the Indian Civil Service|url=https://books.google.al/books?id=t-7UAwAAQBAJ|publisher=The Hambledon Press|isbn=978-1-85285-097-5|year=1993|lang=en}} * {{cite book|last=Dhir|first=Krishna Swaroop|year=2022|lang=en|title=The Wonder That Is Urdu|url=https://books.google.al/books?id=jVx6EAAAQBAJ|location=Delhi|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-4301-1}} * {{Cite book|editor1=Henry H. Dodwell|year=1932|lang=en|title=The Cambridge History of India|url=https://books.google.al/books?id=I9INAAAAIAAJ|editor2=Edward James Rapson|volume=6: The Indian Empire 1858–1918. With Chapters on the Development of Administration 1818–1858 (i publikuar edhe si volumi 5 i ''Cambridge History of the British Empire'')|publisher=Cambridge University Press|editor3=Wolseley Haig|editor4=Richard Burn|editor5=Mortimer Wheeler}} * {{Cite book|last1=Dolly|first1=Ellen Sequeria|year=2021|lang=en|title=Total History & Civics 10 ICSE|url=https://www.amazon.com/dp/B082BSBSJH|publisher=Morning Star|author2=S. Irudaya Raj|location=Nju Delhi}} * {{cite book|editor=Robert Harry Drayton|title=The Statutes: From the Twentieth Year of King Henry III to the Tenth Chapter of the Twelfth, Thirteenth, and Fourteenth Years of King George the Sixth A.D. 1235-1948|url=https://books.google.al/books?id=4pg1AAAAIAAJ|publisher=H. M. Stationery Office|year=1950|volume=2; The Statutes From William & Mary to 10 George III, A.D. 1688–1770|edition=i 3-të|lang=en}} * {{cite book|author=Richard Drayton|year=2001|chapter=Science, Medicine, and the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=IRB52ijcgMMC|title=Oxford History of the British Empire: Historiography|editor1=Robin W. Winks|editor2=William Roger Louis|editor3=Alaine M. Low|editor4=Peter James Marshall|others=Nicholas P. Canny|publisher=[[Oxford University Press]]|lang=en|location=Oksford dhe New York|pages=264–76|isbn=978-0-19-924680-9}} * {{cite journal|last=D'Souza|first=Rohan|title=Water in British India: the making of a 'colonial hydrology'|url=http://www.sussex.ac.uk/cweh/documents/hcomroh.pdf|date=2006|pages=621–28|doi=10.1111/j.1478-0542.2006.00336.x|citeseerx=10.1.1.629.7369|lang=en|journal=History Compass|access-date=20 janar 2015|volume=4|issue=4|archive-date=23 shtator 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923150333/https://www.sussex.ac.uk/webteam/gateway/file.php?name=hcomroh.pdf&site=253|url-status=live}} * {{Cite book|author=Will Durant|year=2011|title=The Case for India|publisher=Strand Book Stall|url=https://books.google.al/books?id=-PoInwEACAAJ|lang=en}} * {{Cite book|author=Romesh Chunder Dutt|title=The Economic History of India under Early British Rule|url=https://archive.org/details/economichistoryo01dutt|volume=1; Under Early Britisht Rule, 1757–1837|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|year=2006|isbn=81-230-1401-5|orig-year=1902|lang=en}} * {{Cite book|author=Romesh Chunder Dutt|title=The Economic History of India under Early British Rule|url=https://archive.org/details/economichistoryo02dutt|volume=2; In the Victorian Age, 1837–1900|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|year=2006|lang=en|isbn=81-230-1374-4|orig-year=1904|ref=none}} * {{cite book|author=Helen S. Dyer|year=1900|lang=en|title=Pandita Ramabai: The Story of Her Life|url=https://archive.org/details/panditaramabais00dyergoog}} * {{cite book|last=Dyson|first=Tim|year=2018|lang=en|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ|title=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day|isbn=978-0-19-882905-8}} * {{cite book|last=Edney|first=Matthew H.|year=1997|lang=en|title=Mapping an Empire: The Geographical Construction of British India, 1765–1843|publisher=University of Chicago Press|url=https://books.google.al/books?id=Ur0lEAAAQBAJ|isbn=978-0-226-18488-3}} * {{cite book|author=Michael Edwardes|year=1965|title=High Noon of Empire: India under Curzon|url=https://books.google.al/books?id=99gdAAAAMAAJ|lang=en|publisher=Eyre & Spottiswoode}} * {{cite journal|author=Joshua Ehrlich|title=Anxiety, Chaos, and the Raj|journal=The Historical Journal|doi=10.1017/S0018246X1900058X|volume=63|issue=3|lang=en|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=qershor 2020|pages=777–787}} * {{cite journal|last1=Ellis|first1=Catriona|year=2009|title=Education for All: Reassessing the Historiography of Education in Colonial India|journal=History Compass|lang=en|pages=363–375|volume=7|issue=2|doi=10.1111/j.1478-0542.2008.00564.x}} * {{Cite journal|last=Epstein|first=Simon|title=District Officers in Decline: The Erosion of British Authority in the Bombay Countryside, 1919 to 1947|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1982-07_16_3/page/493|lang=en|journal=Modern Asian Studies|volume=16|issue=3|s2cid=143984571|doi=10.1017/S0026749X00015286|date=maj 1982|jstor=312118|pages=493–518}} * {{cite book|last=Erikson|first=Emily|year=2014|lang=en|publisher=Princeton University Press|url=https://books.google.al/books?id=jXCYDwAAQBAJ|title=Between Monopoly and Free Trade: The English East India Company, 1600–1757|series=Princeton Analytical Sociology Series|isbn=978-0-691-17379-5|lccn=2014933831}} * {{Cite journal|author=W. Ernst|year=1996|pmid=11618727|title=European Madness and Gender in Nineteenth-century British India|volume=9|issue=3|journal=Social History of Medicine|doi=10.1093/shm/9.3.357|lang=en|pages=357–82}} * {{Cite journal|author=Ann Ewing|lang=en|title=Administering India: The Indian Civil Service|url=https://www.historytoday.com/archive/administering-india-indian-civil-service|journal=History Today|date=qershor 1982|volume=32|issue=6|pages=43–48}} * {{cite book|author=Christine Everaert|year=2009|lang=en|title=Tracing the Boundaries Between Hindi and Urdu: Lost and Added in Translation Between 20th Century Short Stories|url=https://books.google.com/books?id=d_J5DwAAQBAJ|isbn=978-90-04-18223-3|publisher=BRILL|place=Leiden dhe Boston}} * {{cite book|author=C. Christine Fair|title=Fighting to the End: The Pakistan Army's Way of War|url=https://books.google.com/books?id=jjaTAwAAQBAJ|year=2014|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-989270-9|lang=en}} * {{Cite book|last=Farnie|first=D. A.|year=1979|title=The English Cotton Industry and the World Market, 1815–1896|lang=en|publisher=Claredon Press; [[Oxford University Press]]|url=https://search.worldcat.org/title/4988989|location=Oksford, UK|isbn=978-0-19-822478-5}} * {{Cite book|last=Fieldhouse|first=David|year=1996|chapter=For Richer, for Poorer?|chapter-url=https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC&pg=PA108|access-date=9 nëntor 2020|editor-last=Marshall|editor-first=P. J.|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|publisher=[[Cambridge University Press]]|lang=en|location=Kembrixh|isbn=978-0-521-00254-7|pages=108–146}} * {{cite book|author=William Ford|title=John Laird Mair Lawrence, a viceroy of India, by William St. Clair|url=https://books.google.com/books?id=GAYPAAAAQAAJ|pages=186–253|year=1887|lang=en}} * {{cite book|author=Sir George Forrest|publisher=Office of the Superintendent of Government Print|url=https://archive.org/details/administrationm00forrgoog/|year=1894|lang=en|title=The Administration of the Marquis of Lansdowne as Viceroy and Governor-General of India, 1888–1894}} * {{cite book|last=Frazer|first=R. W.|year=1897|series=The Story of Nations|title=British India|url=https://books.google.com/books?id=9F8qAAAAYAAJ|publisher=G. P. Putnam's sons|accessdate=8 maj 2023|lang=en|ref=none}} * {{Cite book|editor-first1=Robert Eric|editor-last1=Frykenberg|year=2003|editor2=Alaine M. Low|url=https://archive.org/details/christiansmissio0000unse/|lang=en|title=Christians and Missionaries in India: Cross-cultural Communication Since 1500, with Special Reference to Caste, Conversion, and Colonialism|isbn=978-0-8028-3956-5|publisher=William B. Eerdmans Publishing Company|series=Studies in the History of Christian Missions}} * {{cite book|last1=Gardner|first1=Leigh|last2=Roy|first2=Tirthankar|lang=en|publisher=Bristol University Press|url=https://books.google.al/books?id=eC3wDwAAQBAJ|title=The Economic History of Colonialism|year=2020|isbn=978-1-5292-0763-7}} * {{Cite book|author=David Gilmartin|lang=en|title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan|url=https://books.google.al/books?id=gt6kr2JMTWcC|publisher=University of California Press|year=1988|series=Comparative Studies in Muslim Societies|isbn=978-0-520-06249-8}} * {{cite journal|last1=Gilmartin|first1=David|year=2015|title=The Historiography of India's Partition: Between Civilization and Modernity|url=https://archive.org/details/journal-of-asian-studies_2015-02_74_1/page/23|journal=The Journal of Asian Studies|pages=23–41|volume=74|issue=1|doi=10.1017/s0021911814001685|lang=en|s2cid=67841003}} * {{Cite book|author=David Gilmour|publisher=Farrar, Straus and Giroux|title=Curzon: Imperial Statesman|url=https://books.google.com/books?id=kOEsSmOQL7EC|year=2006|isbn=978-037453024-2|lang=en}} * {{cite book|author=David Gilmour|title=The Ruling Caste: Imperial Lives in the Victorian Raj|url=https://books.google.al/books?id=xEzx2zVHXSwC|lang=en|publisher=Farrar, Straus and Giroux|location=New York|year=2007|isbn=978-037453080-8|ref=none}} * {{Cite book|author=David Gilmour|title=The British in India: A Social History of the Raj|orig-year=2007|url=https://books.google.com/books?id=xEzx2zVHXSwC&pg=PA9|edition=i zgjeruar i ''The Ruling Caste: Imperial Lives in the Victorian Raj''|year=2018|lang=en}} * {{Cite book|last=Glanville|first=Luke|title=Sovereignty and the Responsibility to Protect: A New History|url=https://books.google.com/books?id=nX3GAQAAQBAJ|publisher=University of Chicago Press|year=2013|lang=en|isbn=978-0-226-07708-6|access-date=23 gusht 2020}} * {{Cite book|author=Sarvepalli Gopal|year=2007|lang=en|title=British Policy in India 1858–1905|url=https://books.google.al/books?id=Whf9jwEACAAJ|series=Cambridge South Asian Studies|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-052105323-5}} * {{Cite book|last=Gopal|first=Sarvepalli|year=1976|lang=en|title=Jawaharlal Nehru: A Biography|url=https://books.google.com/books?id=Jj-4zmBLXq0C|access-date=21 shkurt 2012|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-47310-2}} * {{Cite book|author=Sarvepalli Gopal|year=1957|lang=en|title=Viceroyalty of Lord Irwin 1926–1931|url=https://books.google.al/books?id=bYAdAAAAMAAJ|publisher=Claredon Press|series=Oxford historical series}} * {{Cite book|last=Gopal|first=Sarvepalli|year=1953|title=The Viceroyalty of Lord Ripon, 1880–1884|url=https://books.google.com/books?id=eKE9AAAAIAAJ|lang=en|access-date=21 shkurt 2012|publisher=[[Oxford University Press]]}} * {{cite journal|author=Mel Gorman|date=tetor 1971|title=Sir William O'Shaughnessy, Lord Dalhousie, and the Establishment of the Telegraph System in India|url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1971-10_12_4/page/580|journal=Technology and Culture|volume=12|issue=4|lang=en|doi=10.2307/3102572|jstor=3102572|s2cid=111443299|pages=581–601}} * {{Cite book|last1=Gould|first1=William|year=2004|title=Hindu Nationalism and the Language of Politics in Late Colonial India|publisher=[[Cambridge University Press]]|lang=en|isbn=978-1-139-45195-6|url=https://books.google.com/books?id=XNsganXnq-oC}} * {{Cite journal|last=Grove|first=Richard H.|year=2007|title=The Great El Nino of 1789–93 and its Global Consequences: Reconstructing an Extreme Climate Even in World Environmental History|journal=The Medieval History Journal|volume=10|issue=1&2|lang=en|pages=75–98|hdl-access=free|doi=10.1177/097194580701000203|s2cid=162783898|hdl=1885/51009}} * {{cite book|author=Ramachandra Guha|title=India After Gandhi: The History of the World's Largest Democracy|url=https://books.google.al/books?id=fB49up3Z0TkC|isbn=978-174329256-3|publisher=Pan Macmillan|lang=en|year=2007}} * {{Cite book|last=Guha|first=Ranajit|year=1982|title=A Rule of Property for Bengal: An Essay on the Idea of the Permanent Settlement|publisher=Orient Longman ltd|isbn=978-086131289-4|url=https://books.google.al/books?id=77QcYLsQFIUC|lang=en}} * {{Cite book|editor=Charu Gupta|title=Gendering Colonial India: Reforms, Print, Caste and Communalism|url=https://books.google.al/books?id=My2zMQEACAAJ|publisher=Orient Blackswan|year=2012|series=Critical Thinking in South Asian History|isbn=978-812504472-7|lang=en}} * {{Cite journal|last=Gupta|first=Shyam Ratna|date=janar 1972|title=New Light on the Cripps Mission|journal=India Quarterly|volume=28|issue=1|s2cid=150945957|lang=en|pages=69–74|doi=10.1177/097492847202800106}} * {{Cite journal|last=Hall-Matthews|first=David|date=nëntor 2008|title=Inaccurate Conceptions: Disputed Measures of Nutritional Needs and Famine Deaths in Colonial India|journal=Modern Asian Studies|volume=42|issue=6|doi=10.1017/S0026749X07002892|lang=en|pages=1189–1212|s2cid=146232991}} * {{cite journal|author=Peter Harnetty|date=korrik 1991|title='Deindustrialization' Revisited: The Handloom Weavers of the Central Provinces of India, c. 1800–1947|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1991-07_25_3/page/454|journal=Modern Asian Studies|volume=25|issue=3|doi=10.1017/S0026749X00013901|s2cid=144468476|pages=455–510|jstor=312614|lang=en}} * {{Cite book|last=Harrington|first=Jack|year=2010|title=Sir John Malcolm and the Creation of British India|url=https://books.google.al/books?id=ZstXRwAACAAJ|location=New York|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-10885-1|lang=en}} * {{cite book|last=Hawes|first=Christopher J.|publisher=Routledge|title=Poor Relations: The Making of a Eurasian Community in British India, 1773–1833|year=1996|accessdate=9 nëntor 2020|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=d22WUEmG49IC|isbn=978-0-7007-0425-5}} * {{cite journal|last=Headrick|first=Daniel|year=2010|title=A Double-Edged Sw[ord: Communications and imperial control in British India|journal=Historical Social Research/Historische Sozialforschung|volume=35|issue=1|lang=en|pages=51–65|jstor=20762428}} * {{Cite book|last1=Headrick|first1=Daniel R.|year=1988|title=The Tentacles of Progress: Technology Transfer in the Age of Imperialism, 1850–1940|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=V28sDwAAQBAJ|isbn=0-19-505115-7|lang=en}} * {{Cite book|author=Peter Heehs|date=19 maj 2008|lang=en|publisher=Columbia University Press|url=https://books.google.al/books?id=f_MsISK5AH8C&lpg=PR5&pg=PA184|title=The Lives of Sri Aurobindo|isbn=978-023151184-1|page=184}} * {{cite book|author=Eugene P. Heideman|year=2001|lang=en|publisher=William B. Eerdmans Publishing|url=https://books.google.al/books?id=0A6ruPk7-lcC|title=From Mission to Church: The Reformed Church in America Mission to India|series=Historical Series of the Reformed Church in America|isbn=978-0-8028-4900-7}} * {{Cite book|editor1=Andrew John Herbertson|year=1914|editor2=Osbert John Radcliffe Howarth|url=https://books.google.al/books?id=Tk04AQAAMAAJ|title=The Oxford Survey of the British Empire|volume=1–2: The Britisht Isles–Asia|publisher=Claredon Press|lang=en}} * {{Cite book|editor1=Andrew John Herbertson|year=1914|editor2=Osbert John Radcliffe Howarth|url=https://books.google.al/books?id=3k04AQAAMAAJ|title=The Oxford Survey of the British Empire|volume=3–4: Africa¬–America|publisher=Claredon Press|lang=en|ref=none}} * {{Cite book|editor1=Andrew John Herbertson|year=1914|editor2=Osbert John Radcliffe Howarth|url=https://books.google.al/books?id=Nk44AQAAMAAJ|title=The Oxford Survey of the British Empire|volume=5–6: Austalasia–General Survey|publisher=Claredon Press|lang=en|ref=none}} * {{cite book|author=Gad Heuman|chapter=Slavery, the Slave Trade, and Abolition|title=Oxford History of the British Empire: Historiography|editor1=Robin W. Winks|editor2=William Roger Louis|url=https://books.google.al/books?id=IRB52ijcgMMC|publisher=Oxford University Press|editor3=Alaine M. Low|editor4=Peter James Marshall|lang=en|location=Oksford dhe New York|year=2001|pages=315–26|isbn=978-0-19-924680-9}} * {{cite book|editor=F.H. Hinsley|year=1962|lang=en|title=The New Cambridge Modern History|url=http://library.mpib-berlin.mpg.de/toc/z2010_334.pdf|volume=11; Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98|pages=411–36|archive-date=18 tetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018112027/http://library.mpib-berlin.mpg.de/toc/z2010_334.pdf}} * {{Cite book|last1=Hirst|first1=Jacqueline Suthren|title=Religious Traditions in Modern South Asia|url=https://books.google.com/books?id=voGoAgAAQBAJ|publisher=Routledge|author2=John Zavros|year=2011|location=Londër dhe New York|accessdate=24 maj 2022|isbn=978-0-415-44787-4|lang=en}} * {{Cite book|author1=Amy Hodges|author2=Leslie Seawright|language=en|date=26 shtator 2014|url=https://books.google.com/books?id=txxQBwAAQBAJ|title=Going Global: Transnational Perspectives on Globalization, Language, and Education|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6761-0}} * {{cite encyclopedia|editor=Ernest Hullo|title=India|volume=7|lang=en|encyclopedia=Catholic Encyclopedia|url=http://www.newadvent.org/cathen/07722a.htm|year=1910|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223135602/http://www.newadvent.org/cathen/07722a.htm|archive-date=23 shkurt 2021}} * {{cite book|author=William Wilson Hunter|title=A Life of the Earl of Mayo, Fourth Viceroy of India|url=https://archive.org/details/alifeearlmayofo02huntgoog/|year=1876|publisher=Smith, Elder, & Company|lang=en}} * {{cite book|last=Hurd|first=John M.|year=1983|title=The Cambridge Economic History of India|url=https://books.google.al/books?id=9ew8AAAAIAAJ|editor1=Dharma Kumar|editor2-last=Desai|editor2-first=Meghnad|volume=2; c.1757–c.1970|lang=en|chapter=Irrigation and Railways: Railways|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-22802-2|page=751}} * {{cite book|last=Hurd|first=John|editor-last=Kerr|editor-first=Ian J.|title=Railways in Modern India|url=https://search.worldcat.org/title/48661204|chapter=Railways|year=2001|location=Nju Delhi|lang=en|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-564828-7}} * {{Cite book|author=Ronald Hyam|year=2006|lang=en|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=S9Qe_mLjs8MC|title=Britain's Declining Empire: The Road to Decolonisation, 1918–1968|isbn=978-0-521-86649-1}} * {{Cite book|author=Ronald Hyam|year=1990|lang=en|title=Empire and Sexuality: The British Experience|url=https://books.google.al/books?id=DVS8AAAAIAAJ|publisher=Manchester University Press|series=Studies in Imperialism|isbn=0-7190-2504-4}} * {{cite book|title=The Imperial Gazetteer of India (volumes I-XXVI)|lang=en|date=1908–1931|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/|editor1=William Stevenson Meyer|editor2=Richard Burn|editor3=James Sutherland Cotton|editor4=Herbert Hope Risley|publisher=Claredon Press}} * {{cite book|title=The Imperial Gazetteer of India|year=1908|lang=en|publisher=Clarendon Press|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=1|volume=1; The Indian Empire, Descriptive|accessdate=20 shkurt 2021|location=Oksford|archive-date=28 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121049/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=1|url-status=dead}} * {{cite book|title=The Imperial Gazetteer of India|year=1908|lang=en|publisher=Clarendon Press|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=2|volume=2; The Indian Empire, Historical|location=Oksford|access-date=29 nëntor 2024|archive-date=7 mars 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307064237/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=2|url-status=dead}} * {{Cite book|title=Imperial Gazetteer of India|year=1908|volume=3; The Indian Empire, Economic|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=3|others=Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council|publisher=Oxford at the Clarendon Press|lang=en|access-date=29 nëntor 2024|archive-date=9 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209231541/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=3|url-status=dead}} * {{Cite book|title=Imperial Gazetteer of India|year=1908|lang=en|publisher=Clarendon Press|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=4|volume=4; The Indian Empire, Administrative|location=Oksford|contribution=Published under the authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council|access-date=29 nëntor 2024|archive-date=9 nëntor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109133419/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=4|url-status=dead}} * {{Cite book|title=The Imperial Gazetteer of India|year=1908|volume=9; Bomjur – Central India|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=9|publisher=Oxford at the Clarendon Press|accessdate=24 maj 2022|lang=en|others=Published under the Authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council|archive-date=20 qershor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220620013322/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=9|url-status=dead}} * {{Cite book|title=The Imperial Gazetteer of India|year=1908|lang=en|publisher=Clarendon Press|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=22|volume=22; Samadhiala – Singhana|others=Published under the Authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council|location=Oksford|access-date=29 nëntor 2024|archive-date=24 korrik 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724045328/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=22|url-status=dead}} * {{Cite book|year=1923|lang=en|location=Kalkuta|title=India's Contribution to the Great War|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32085/page/n80/|publisher=Superintendent Government Printing, Government of India|page=74}} * {{Cite book|title=The Indian Year Book|year=1940|lang=en|publisher=Bennett, Coleman & Company|url=https://books.google.com/books?id=UScWAQAAMAAJ|accessdate=10 shkurt 2018}} * {{cite book|author=L. Krishna Anandha Krishna Iyer (Divan Bahadur)|title=The Cochin Tribes and Caste|url=https://books.google.com/books?id=hOyqKkYi6McC|publisher=Johnson Reprint Corporation|volume=1|year=1962|lang=en}} * {{Cite book|author=Ayesha Jalal|year=1994|lang=en|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=D63KMRN1SJ8C|title=The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan|orig-year=1985|isbn=978-0-521-45850-4}} * {{Cite book|author=Lawrence James|lang=en|title=Raj: The Making and Unmaking of British India|url=https://books.google.al/books?id=xygrApPFw_4C|year=2000|publisher=St. Martin's Publishing Group|isbn=978-031226382-9}} * {{cite book|last=Jones|first=Phillip E.|year=2011|title=Mariners, Merchants and the Military Too|url=https://books.google.com/books?id=yehassAM-t0C|isbn=978-095655494-9|publisher=P. J. Publishing|lang=en}} * {{Cite book|last=Judd|first=Dennis|title=The Lion and the Tiger: The Rise and Fall of the British Raj, 1600–1947|url=https://books.google.al/books?id=mitiTQZ1qu4C|location=Oksford dhe New York|year=2004|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-280358-1|lang=en}} * {{Cite book|author=Arnold P. Kaminsky|year=1986|lang=en|title=The India Office, 1880–1910|url=https://books.google.al/books?id=kjpT8QBtW_0C|publisher=Bloomsbury Academic|series=Contributions in Comparative Colonial Studies|isbn=978-031324909-9}} * {{Cite book|author=Augustine Kanjamala|year=2014|title=The Future of Christian Mission in India|url=https://books.google.al/books?id=NweQBAAAQBAJ|lang=en|publisher=Wipf and Stock Publishers|isbn=978-1-62032-315-1}} * {{Cite book|author=Subodh Kapoor|publisher=Cosmo Publications|volume=6|date=janar 2002|url=https://books.google.com/books?id=q5ZM0nZXZEkC&pg=PA1599|title=The Indian Encyclopaedia: biographical, historical, religious ...|lang=en|isbn=978-81-7755-257-7|page=1599}} * {{cite book|author=Arthur Berriedale Keith|year=1912|title=Responsible Government in the Dominions|url=https://archive.org/details/responsiblegove00keitgoog|publisher=The Clarendon Press|lang=en}} * {{Cite book|last=Khan|first=Yasmin|year=2007|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-12078-3|lang=en}} * {{Cite book|author=Yasmin Khan|title=India At War: The Subcontinent and the Second World War|url=https://books.google.al/books?id=HZJcCgAAQBAJ|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2015|lang=en|isbn=978-0-19-975349-9}} * {{cite book|author=Jabir Hasan Khan|chapter=Population Growth and Demographic Change in India|url=https://books.google.al/books?id=0totAQAAIAAJ|lang=en|publisher=Asian Research Service|title=Asian Profile|volume=32|issue=5|year=2004|pages=441–60}} * {{cite journal|author=Ira Klein|date=korrik 2000|title=Materialism, Mutiny and Modernisation in British India|journal=Modern Asian Studies|volume=34|issue=3|jstor=313141|pages=545–80|doi=10.1017/S0026749X00003656|s2cid=143348610|lang=en}} * {{cite journal|author=Ira Klein|year=1988|title=Plague, Policy and Popular Unrest in British India|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1988-10_22_4/page/722|journal=Modern Asian Studies|volume=22|issue=4|jstor=312523|lang=en|pages=723–55|doi=10.1017/S0026749X00015729|pmid=11617732|s2cid=42173746}} * {{cite journal|last1=Klein|first1=Ira|date=1990|title=Population growth and mortality in British India: Part II: The demographic revolution|url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1990_27_1/page/33|volume=27|issue=1|s2cid=144517813|journal=Indian Economic and Social History Review|doi=10.1177/001946469002700102|lang=en|pages=33–63}} * {{Cite book|last=Koomar|first=Roy Basanta|year=2009|lang=en|title=The Labor Revolt in India|url=https://books.google.al/books?id=glyTySh8cLoC|publisher=BiblioBazaar|isbn=978-1-113-34966-8}} * {{cite book|author=Balraj Krishna|year=2007|title=India's Bismarck, Sardar Vallabhbhai Patel|url=https://books.google.al/books?id=sLr7z6gNcV0C|chapter=2; Freedom Fighter, Backbone of Gandhi’s Satyagrahas, Kheda Satyagraha|isbn=978-81-88569-14-4|publisher=Indus Source|lang=en}} * {{cite book|author=Parameswara Krishnan|year=2010|title=Glimpses of Indian Historical Demography|url=https://books.google.al/books?id=orFDQwAACAAJ|lang=en|publisher=B. R. Publishing Corporation|location=Delhi|isbn=978-817646638-7}} * {{cite book|author=Robert Kubicek|chapter=British Expansion, Empire, and Technological Change|url=https://books.google.al/books?id=YbHtyQEACAAJ|year=2001|lang=en|editor1-last=Porter|editor1-first=Andrew|editor2=William Roger Louis|title=Oxford History of the British Empire: The Nineteenth Century|editor3=Alaine M. Low|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=3|location=Oksford dhe New York|isbn=978-0-19-924678-6|pages=247–69}} * {{cite book|last1=Kulke|first1=Hermann|last2=Rothermund|first2=Dietmar|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=V73N8js5ZgAC|publisher=Routledge|lang=en|orig-year=1986|year=2004|isbn=978-0-415-32920-0}} * {{Cite book|author=Deepak Kumar|year=2006|title=Science and the Raj: A Study of British India|url=https://books.google.al/books?id=HX2aou60F-MC|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-568003-4|lang=en}} * {{Cite book|author1=Dharma Kumar|year=1983|title=The Cambridge Economic History of India|url=https://books.google.com/books?id=9ew8AAAAIAAJ|volume=2|author2=Meghnad Desai|publisher=[[Cambridge University Press]]|lang=en|access-date=15 shtator 2018|isbn=978-0-521-22802-2}} * {{Cite journal|last=Kumari|first=Savita|title=Art and Politics: British Patronage in Delhi (1803–1857)|url=https://hasp.ub.uni-heidelberg.de/journals/ao/article/view/8820|journal=Art of the Orient|volume=5|doi=10.11588/ao.2016.0.8820|date=2016|lang=en|pages=217–229|access-date=17 nëntor 2022|issn=2658-1671|url-status=live|archive-date=17 nëntor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117010850/https://hasp.ub.uni-heidelberg.de/journals/ao/article/view/8820}} * {{Cite book|publisher=Lahore Civil and Military Gazette Press|year=1921|accessdate=18 gusht 2022|url=https://archive.org/details/punjabdisturbanc01lahouoft|title=Punjab disturbances, April 1919; compiled from the Civil and military gazette|lang=en}} * {{cite book|title=The Lancet|chapter=Notes From India: The Census in India – The Plague Epidemic – The Pasteur Institute – The Tata Research Institute – Victoria Scholarships to Provide Native Midwives – Malta Fever – Malaria Epidemics|volume=157|issue=4050|date=13 prill 1901|doi=10.1016/S0140-6736(01)83190-1|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1901-04-13_1_4050/page/1107/|lang=en|pages=1107–1108}} * {{cite book|title=The Lancet|lang=en|chapter=Notes From India: The effect of famines on the population of India|volume=157|issue=4059|doi=10.1016/S0140-6736(01)89212-6|date=15 qershor 1901|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1901-06-15_1_4059/page/1713/|pages=1713-1714}} * {{cite book|title=The Lancet|date=4 qershor 1904|lang=en|chapter=The Census of India of 1901|doi=10.1016/S0140-6736(00)78821-0|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1904-06-12_1_supplement/page/1606/|volume=163|issue=4214|pages=1606–1607}} * {{cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|title=A History of Islamic Societies|access-date=24 maj 2022|url=https://books.google.com/books?id=ZkJpBAAAQBAJ|lang=en|publisher=[[Cambridge University Press]]|edition=i 3-të|isbn=978-0-521-51430-9|year=2014}} * {{Cite journal|author=David Lelyveld|year=1993|title=Colonial Knowledge and the Fate of Hindustani|url=https://www.jstor.org/stable/179178|journal=Comparative Studies in Society and History|volume=35|issue=4|jstor=179178|s2cid=144180838|accessdate=8 prill 2023|issn=0010-4175|doi=10.1017/S0010417500018661|lang=en|pages=665–682|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408220233/https://www.jstor.org/stable/179178|archive-date=8 prill 2023}} * {{Cite book|author=H. Chaldwell Lipsett|year=1903|lang=en|title=Lord Curzon in India 1898–1903|url=https://books.google.al/books?id=wc0BAAAAMAAJ|publisher=R.A. Everett & Company}} * {{cite book|author=Nick Lloyd|title=The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day|url=https://books.google.al/books?id=7J6LDwAAQBAJ|year=2011|chapter=17; Dyer and the Jallianwala Bagh|doi=10.5040/9780755625710.ch-017|lang=en|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-0-75562-571-0}} * {{Cite book|author=David Lockwood|year=2012|lang=en|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-184885433-8|url=https://www.amazon.com/dp/1848854331|title=The Indian Bourgeoisie: A Political History of the Indian Capitalist Class in the Early Twentieth Century}} * {{Cite book|editor1=William Roger Louis|year=1999|title=The Oxford History of the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=LL0mA3WPJ4YC|lang=en|editor2=Judith M. Brown|volume=3: The Nineteenth Century|editor3=Andrew Porter|editor4=Nicholas Canny|editor5=Alaine M. Low|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-820565-4}} * {{Cite book|editor1=William Roger Louis|year=1999|title=The Oxford History of the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=8fANz0kh8vQC|lang=en|editor2=Judith M. Brown|volume=4: The Twentieth Century|editor3=Robin W. Winks|editor4=Peter James Marshall|editor5=Alaine M. Low|editor6=Nicholas Canny|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-820564-7}} * {{Cite book|editor1=William Roger Louis|year=1999|title=The Oxford History of the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=srsRDAAAQBAJ|lang=en|editor2=Judith M. Brown|volume=5: Historiography|editor3=Robin W. Winks|publisher=[[Oxford University Press]]|editor4=Peter James Marshall|editor5=Alaine M. Low|editor6=Nicholas Canny|isbn=978-0-19-820566-1|ref=none}} * {{Cite book|author=D. Anthony Low|title=Eclipse of Empire|lang=en|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=https://books.google.com/books?id=QBaYddlnKBEC|isbn=978-0-521-45754-5|year=1993}} * {{Cite book|author=D. Anthony Low|year=2002|lang=en|title=Britain and Indian Nationalism: The Imprint of Ambiguity 1929–1942|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-89261-2|url=https://books.google.al/books?id=HQBMPwAACAAJ}} * {{cite book|author=Lisa Lowe|title=The Intimacies of Four Continents|publisher=Duke University Press|url=https://books.google.com/books?id=UMMECgAAQBAJ|isbn=978-0-8223-7564-7|year=2015|lang=en}} * {{cite book|last=Ludden|first=David|year=2002|lang=en|title=India and South Asia: A Short History|url=https://books.google.com/books?id=wQJuAAAAMAAJ|isbn=978-1-85168-237-9|publisher=Oneworld}} * {{cite book|author=Sir Alfred Comyn Lyall|title=The Life of the Marquis of Dufferin and Ava|url=https://books.google.com/books?id=rq10VOw8380C&pg=PA72|year=1905|pages=72–207|volume=2|lang=en}} * {{cite book|author=Michael Maclagan|year=1963|title="Clemency" Canning: Charles John, 1st Earl Canning, Governor-General and Viceroy of India, 1856–1862|lang=en|accessdate=21 shkurt 2012|url=https://books.google.com/books?id=WUg5AQAAIAAJ|publisher=Macmillan}} * {{Cite book|author=Margaret MacMillan|year=2007|title=Women of the Raj: The Mothers, Wives, and Daughters of the British Empire in India|publisher=Random House Publishing Group|url=https://books.google.al/books?id=5Xh4m4Ljrn4C|lang=en|isbn=978-081297639-7}} * {{cite journal|first1=W. J.|last1=Macpherson|year=1955|title=Investment in Indian railways, 1845–1875|url=https://archive.org/details/economic-history-review_1955_8_2/page/177|journal=Economic History Review|volume=8|issue=2|lang=en|doi=10.1111/j.1468-0289.1955.tb01558.x|pages=177–186}} * {{cite book|author=Angus Maddison|doi=10.1787/456125276116|year=2006|title=The World Economy Volumes 1: A Millennial Perspective – 2: Historical Statistics|isbn=978-92-64-02261-4|url=https://books.google.al/books?id=YeoEiNLtrLsC&lpg=PA639|lang=en|publisher=OECD Publishing|page=638}} * {{cite journal|last1=Major|first1=Andrea|year=2011|lang=en|title=Tall Tales and True: India, Historiography and British Imperial Imaginings|journal=Contemporary South Asia|pages=331–332|volume=19|issue=3|doi=10.1080/09584935.2011.594257|s2cid=145802033}} * {{Cite book|last1=Majumdar|first1=Ramesh Chandra|lang=en|last2=Raychaudhuri|first2=Hem Chandra|url=https://books.google.al/books?id=MezMzQEACAAJ|title=An Advanced History of India|volume=III, Modern India|last3=Datta|first3=Kalikinkar|year=1949|publisher=Macmillan and Company Ltd|location=Londër}} * {{Cite book|editor=Ramesh Chandra Majumdar|title=The History and Culture of the Indian People|url=https://books.google.al/books?id=BKZFAQAAMAAJ|year=1963|volume=9: British Paramountcy and Indian Renaissance|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|lang=en}} * {{cite book|author=Mohini Lal Majumdar|title=The Imperial Post Offices of British India, 1837–1914|url=https://books.google.al/books?id=NbcVAQAAMAAJ|lang=en|publisher=Phila Publications|volume=1|year=1990}} * {{Cite book|editor1=David M. Malone|year=2015|editor2=C. Raja Mohan|editor3=Srinath Raghavan|lang=en|url=https://www.amazon.com/Oxford-Handbook-Indian-Foreign-Policy/dp/0198799063/|title=The Oxford Handbook of Indian Foreign Policy}} * {{cite book|author1=Yogendra K. Malik|year=1994|publisher=Avalon Publishing|author2=V. B. Singh|url=https://books.google.al/books?id=sjWKAAAAMAAJ|title=Hindu Nationalists in India: The Rise of the Bharatiya Janata Party|lang=en|isbn=978-081338810-6}} * {{Cite book|last=Mansergh|first=Nicholas|title=Constitutional Relations Between Britain and India|url=https://books.google.com/books?id=DJkOAQAAMAAJ|publisher=His Majesty's Stationery Office|year=1974|lang=en|location=Londër|accessdate=19 shtator 2013|isbn=978-0-11-580016-0}} * {{Cite book|author=Surjit Mansingh|year=2010|title=The A to Z of India: A Concise Historical Encyclopaedia|url=https://www.amazon.com/dp/081087637X|lang=en|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-081087637-8}} * {{Cite book|author=Rama Sundari Mantena|year=2012|lang=en|title=The Origins of Modern Historiography in India: Antiquarianism and Philology|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-113701192-3|url=https://books.google.al/books?id=XWNdAQAAQBAJ|series=Palgrave Studies in Cultural and Intellectual History}} * {{cite journal|last=Mantena|first=Karuna|year=2010|lang=fr|access-date=1 shkurt 2016|page=3|doi=10.3917/hp.011.0002|volume=11|issue=2|url=http://www.histoire-politique.fr/documents/11/dossier/pdf/HP11_Mantena_pdf_200510.pdf|title=The Crisis of Liberal Imperialism|archive-date=19 tetor 2017|journal=Histoire Politique|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019152508/http://www.histoire-politique.fr/documents/11/dossier/pdf/HP11_Mantena_pdf_200510.pdf}} * {{cite book|last=Markovits|first=Claude|year=2004|title=A History of Modern India, 1480–1950|url=https://books.google.com/books?id=uzOmy2y0Zh4C|accessdate=5 nëntor 2011|publisher=Anthem Press|lang=en|isbn=978-1-84331-152-2}} * {{cite book|author=Claude Markovits|year=1985|lang=en|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=https://archive.org/details/indianbusinessna0000mark|title=Indian Business and Nationalist Politics 1931–39: The Indigenous Capitalist Class and the Rise of the Congress Party|isbn=978-0-511-56333-1}} * {{Cite book|editor=Peter James Marshall|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=S2EXN8JTwAEC|lang=en|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2001|location=Kembrixh dhe Londër|isbn=978-0-521-00254-7}} * {{cite book|author=Peter James Marshall|year=1998|title=The Oxford History of the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=R9rx5mRprD4C&lpg=PP1&pg=PA487|chapter=22; The British in Asia: Trade to Dominion, 1700–1765|editor1=Peter James Marshall|volume=2; The Eighteenth Century|editor2=Alaine Low|editor3=William Roger Louis|lang=en|isbn=978-0-19-820563-0|doi=10.1093/acprof:oso/9780198205630.003.0022|pages=487–507}} * {{cite book|last=Marshman|first=John Clark|year=1867|lang=en|title=The History of India From the Earliest Period to the Close of Lord Dalhousie's Administration – 1867, Vol-I|url=https://archive.org/details/historyindiafro02marsgoog|publisher=Longmans, Green}} * {{cite journal|author=Briton Martin Jr.|lang=en|title=The Viceroyalty of Lord Dufferin, Part I|url=https://www.historytoday.com/archive/viceroyalty-lord-dufferin-part-i|journal=History Today|date=dhjetor 1960|volume=10|issue=12|pages=821–30}} * {{cite journal|author=Briton Martin Jr.|lang=en|title=The Viceroyalty of Lord Dufferin, Part II|url=https://www.historytoday.com/archive/viceroyalty-lord-dufferin-part-ii|journal=History Today|volume=11|issue=1|date=janar 1961|pages=56–64}} * {{cite book|editor=Zareer Masani|author=M. R. Masani|year=1988|title=Indian Tales of the Raj|url=https://books.google.al/books?id=b60wDwAAQBAJ|chapter=The Language of Protest: Cradles of Nationalism|publisher=University of California Press|lang=en|isbn=978-0-520-07127-8}} * {{Cite book|author1=Byron McCandless|last2=Grosvenor|first2=Gilbert|title=Flags of the World|url=https://archive.org/details/flagsofworld00mccarich/|year=1917|publisher=National Geographic Society|lang=en|location=Uashington, D.C.}} * {{Cite journal|last=McLane|first=John R.|date=korrik 1965|title=The Decision to Partition Bengal in 1905|url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_1965-07_2_3/page/220|volume=2|issue=3|s2cid=145706327|journal=Indian Economic and Social History Review|pages=221–37|doi=10.1177/001946466400200302|lang=en}} * {{cite book|author=Charles W. McMinn|year=1902|lang=en|title=Famine Truths, Half Truths, Untruths|url=https://books.google.al/books?id=a8U5AQAAIAAJ|publisher=Thacker Spink and Co.|location=Kalkuta}} * {{Cite book|last=Metcalf|first=Thomas R.|year=1990|title=The Aftermath of Revolt: India, 1857–1870|url=https://books.google.al/books?id=Ynfe4i0-0g0C|lang=en|isbn=978-81-85054-99-5|publisher=Manohar}} * {{Cite book|last=Metcalf|first=Thomas R.|year=1997|language=en|title=Ideologies of the Raj|url=https://books.google.com/books?id=TRcMoGSkRtIC|publisher=[[Cambridge University Press]]|series=The New Cambridge History of India|location=Kembrixh dhe Londër|isbn=978-0-521-58937-6}} * {{cite book|last1=Metcalf|first1=Barbara Daly|last2=Metcalf|first2=Thomas R.|title=A Concise History of Modern India|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Kembrixh dhe New York|url=https://search.worldcat.org/title/475819391|year=2006|series=Cambridge Concise Histories|lang=en|isbn=0-521-68225-8}} * {{Cite book|last=Mill|first=James|year=1826|lang=en|publisher=Baldwin, Cradock, and Joy|url=http://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=1867|title=The History of British India, in Six Volumes|accessdate=12 dhjetor 2008|edition=i 3-të|url-status=live|location=Londër|archive-date=14 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414004225/https://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=1867}} * {{cite book|author=Maria Misra|title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion|url=https://books.google.al/books?id=QjxiMSd0YwoC|publisher=Yale University Press|year=2008|lang=en|isbn=978-0-300-13721-7}} * {{Cite book|author=H. N. Mitra|year=1930|volume=1|lang=en|title=The Indian Annual Register: A digest of public affairs of India regarding the nation's activities in the matters, political, economic, industrial, educational, etc. during the period 1919–1947|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.40427|publisher=Gian Publishing House}} * {{cite book|last=Moon|first=Penderel|year=1989|title=The British Conquest and Dominion of India|url=https://books.google.al/books?id=nYtHAAAAMAAJ|lang=en|publisher=Duckworth Publishing|isbn=978-071562169-1}} * {{Cite book|last=Moore|first=Robin J.|year=1999|lang=en|chapter=Imperial India, 1858–1914|url=https://books.google.al/books?id=YbHtyQEACAAJ|volume=3: The Nineteenth Century|editor1=Andrew N. Porter|editor2=William Roger Louis|title=Oxford History of the British Empire|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-924678-6|pages=422–446}} * {{Cite book|author=Bart J. Moor-Gilbert|title=Writing India, 1757–1990: The Literature of British India|url=https://books.google.al/books?id=ifTnAAAAIAAJ|publisher=Manchester University Press|year=1996|isbn=978-0-7190-4266-9|lang=en}} * {{Cite journal|author=Soumyen Mukherjee|year=1996|title=Origins of Indian Nationalism: Some Questions on the Historiography of Modern India|lang=en|journal=Open Journal Systems|url=https://openjournals.library.sydney.edu.au/SSSC/article/view/7500|series=Sydney Studies in Society and Culture|volume=13|publisher=The University of Sydney}} * {{Cite journal|author=Andrew Muldoon|title=Politics, Intelligence and Elections in Late Colonial India: Congress and the Raj in 1937|s2cid=154900649|lang=en|access-date=15 shtator 2018|date=2009|volume=20|issue=2|url=https://www.erudit.org/en/journals/jcha/2009-v20-n2-jcha3903/044403ar.pdf|journal=Journal of the Canadian Historical Association|pages=160–88|doi=10.7202/044403ar|url-status=live|archive-date=15 shtator 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915225813/https://www.erudit.org/en/journals/jcha/2009-v20-n2-jcha3903/044403ar.pdf}} * {{cite book|author=Andrew Muldoon|year=2009|lang=en|publisher=Ashgate Publishing Ltd|url=https://books.google.al/books?id=2ovcJWTsgVAC|title=Empire, Politics and the Creation of the 1935 India Act: Last Act of the Raj|isbn=978-0-7546-6705-6|ref=none}} * {{Cite book|author=Robert Bruce Mullin|year=2014|lang=en|title=A Short World History of Christianity|url=https://books.google.al/books?id=jK51BwAAQBAJ|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-1-61164-551-4}} * {{Cite book|editor1=John Murdoch|year=1863|lang=en|title=Indian Year-book for 1862: A review of social, intellectual, and religious progress in India and Ceylon|url=https://books.google.com/books?id=uqAEAAAAQAAJ}} * {{cite journal|author=Tazeen Mahnaz Murshid|title=Law and Female Autonomy in Colonial India|url=https://www.banglajol.info/index.php/JASBH|journal=Journal of the Asiatic Society of Bangladesh: Humanities|date=qershor 2002|volume=47|issue=1|lang=en|issn=1015-6836|pages=25–42}} * {{cite book|publisher=Mittlal Publications|year=1985|lang=en|author=V. Sankaran Nair|url=https://books.google.com/books?id=YQVqo0lzq5EC|title=Swadeshi Movement: The Beginnings of Student Unrest in South India}} * {{Cite journal|author1=Rafida Nawaz|author2=Syed Hussain Murtaza|title=Impact of Imperial Discourses on Changing Subjectivities in Core and Periphery: A Study of British India and British Nigeria|journal=Perennial Journal of History|volume=2|issue=2|date=11 dhjetor 2021|url=https://pjh.wum.edu.pk/index.php/ojs/article/view/66|s2cid=245357498|pages=114–130|doi=10.52700/pjh.v2i2.66|lang=en}} * {{Cite journal|author=Bhabani Shankar Nayak|date=maj 2021|title=Colonial World of Postcolonial Historians: Reification, Theoreticism, and the Neoliberal Reinvention of Tribal Identity in India|doi=10.1177/0021909620930048|journal=Journal of Asian and African Studies|volume=56|issue=3|lang=en|pages=511–532}} * {{Cite book|last=Nehru|first=Xhavaharlal|year=1946|lang=en|author-link=Xhavaharlal Nehru|url=https://archive.org/details/DiscoveryOfIndia|location=Delhi|title=Discovery of India|publisher=[[Oxford University Press]]}} * {{Cite book|author=Sam Raj Nesamony|editor1=Kelsey Lucyk|editor2=Aleksandra Loewenau|url=https://books.google.al/books?id=fzrZDQAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PA237|editor3=Frank W. Stahnisch|title=The Proceedings of the 21st Annual History of Medicine Days Conference 2012|chapter=Medical Education in Colonial India: London Missionary Society and Neyoor Medical Mission, 1838-1947|year=2017|publisher=Cambridge Scholars Publishing|lang=en|isbn=978-1-4438-6928-7|page=237}} * {{cite journal|author=Colin Newbury|lang=en|title=Patronage and Professionalism: Manning a Transitional Empire, 1760–1870|volume=42|issue=2|date=10 dhjetor 2013|journal=Journal of Imperial and Commonwealth History|doi=10.1080/03086434.2013.851872|pages=193–214}} * {{Cite magazine|magazine=Nikkei Asia|lang=en-GB|title=The Unifying Power of South Asian Cricket|url=https://asia.nikkei.com/NAR/Articles/The-unifying-power-of-South-Asian-cricket2|access-date=7 maj 2024}} * {{cite book|author=P. R. Nisha|date=12 qershor 2020|lang=en|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://books.google.com/books?id=My8DEAAAQBAJ|title=Jumbos and Jumping Devils: A Social History of Indian Circus|access-date=25 shtator 2022|isbn=978-0-19-099207-1}} * {{cite journal|last1=O'Dell|first1=Benjamin D.|year=2014|title=Beyond Bengal: Gender, Education, And The Writing Of Colonial Indian History|journal=Victorian Literature and Culture|volume=42|issue=3|doi=10.1017/S1060150314000138|s2cid=96476257|lang=en|pages=535–551}} * {{Cite encyclopedia|author=Philip Oldenburg|title=India: Movement for Freedom|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761557562_13/India.html#S133|encyclopedia=Encarta Encyclopedia|year=2007|lang=en|archive-date=24 maj 2024|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20240524174651/https://www.webcitation.org/5kwQMax7R?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761557562_13/India.html}} * {{cite book|author1=James Stuart Olson|year=1996|title=Historical Dictionary of the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=M54a0AEACAAJ|author2=Robert S. Shadle|publisher=Bloomsbury Academic|lang=en|isbn=978-031327917-1}} * {{Cite book|last=D. N. Panigrahi|year=2004|title=India's Partition: the Story of Imperialism in Retreat|url=https://archive.org/details/indiaspartitions00grah/|publisher=Routledge|lang=en|url-access=limited|isbn=978-1-280-04817-3}} * {{Cite book|author=Kavalam Madhava Panikkar|year=1953|lang=en|publisher=G. Allen and Unwin|url=https://books.google.al/books?id=bk0xAAAAIAAJ|location=Londër|title=Asia and Western Dominance: A Survey of the Vasco Da Gama Epoch of Asian History, 1498–1945}} * {{Cite thesis|last=Parkash|first=Jai|year=2011|lang=en|title=Major Trends of Historiography of Revolutionary Movement in India – Phase II|others=B. D. Yadav, guide|degree=PhD dissertation|url=http://hdl.handle.net/10603/7844|publisher=Maharshi Dayanand University}} * {{Cite book|last=Peers|first=Douglas M.|year=2006|title=India Under Colonial Rule 1700–1885|url=https://books.google.al/books?id=3NA4id4JOtcC|lang=en|publisher=Pearson Longmans|isbn=978-0-582-31738-3|location=Harlou dhe Londër}} * {{Cite book|editor=Cyril Henry Philips|year=1961|title=Historians of India, Pakistan and Ceylon|url=https://books.google.al/books?id=8DZtAAAAMAAJ|lang=en|publisher=[[Oxford University Press]]}} * {{Cite book|editor1-last=Porter|editor1-first=Andrew|year=2001|title=Oxford History of the British Empire: Nineteenth Century|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oksford dhe New York|url=https://books.google.al/books?id=YbHtyQEACAAJ|volume=3|editor2=Alaine M. Low|editor3=William Roger Louis|isbn=978-0-19-924678-6|lang=en}} * {{Cite journal|last=Potter|first=David C.|date=janar 1973|title=Manpower Shortage and the End of Colonialism: The Case of the Indian Civil Service|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1973-01_7_1/page/46|volume=7|issue=1|journal=Modern Asian Studies|doi=10.1017/S0026749X00004388|jstor=312036|s2cid=146445282|pages=47–73|lang=en}} * {{cite book|author=Lyn Pykett|title=Wilkie Collins|series=Oxford World's Classics: Authors in Context|url=https://books.google.al/books?id=T8gUDAAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PA160|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2005|lang=en|isbn=978-0-19-284034-9|page=160}} * {{Cite book|author=Srinath Raghavan|title=India's War: World War II and the Making of Modern South Asia|url=https://books.google.al/books?id=0jVVCwAAQBAJ|publisher=Basic Books|year=2016|isbn=978-046509862-0|lang=en}} * {{cite journal|last1=Rahman|first1=Siddique Mahmudur|year=2002|title=Postal Services During The East India Company's Rule In Bengal|volume=19|journal=Bangladesh Historical Studies|url=https://books.google.al/books?id=xDhuAAAAMAAJ|publisher=Bangladesh Itihas Samiti|lang=en|page=43-69}} * {{Cite book|last=Rai|first=Lala Lajpat|year=2008|lang=en|title=England's Debt to India: A Historical Narrative of Britain's Fiscal Policy in India|publisher=Kessinger Publishing|isbn=978-143683531-2|url=https://books.google.al/books?id=mwJ1OAAACAAJ|pages=263–281}} * {{cite journal|author=Kapil Raj|year=2000|title=Colonial Encounters and the Forging of New Knowledge and National Identities: Great Britain and India, 1760–1850|issue=Nature and Empire: Science and the Colonial Enterprise|volume=15|journal=Osiris|lang=en|series=2nd Series|pages=119–34|doi=10.1086/649322|jstor=301944|s2cid=143243650}} * {{Cite book|last=Raja|first=Masood Ashraf|title=Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity, 1857–1947|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=b-g6PgAACAAJ|lang=en|isbn=978-0-19-547811-2}} * {{Cite book|last=Ramusack|first=Barbara N.|year=2007|title=The Indian Princes and Their States|url=https://books.google.al/books?id=h119swEACAAJ|series=The New Cambridge History of India|publisher=[[Cambridge University Press]]|lang=en|isbn=978-0-521-03989-5}} * {{cite book|last=Ramusack|first=Barbara N.|editor1=Barbara N. Ramusack|editor2=Sharon L. Sievers|year=1999|title=Women in Asia: Restoring Women to History|lang=en|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CNi9Jc22OHsC&pg=PA27|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-21267-7|pages=27–29|chapter=Women in South Asia}} * {{cite journal|last=Ray|first=Rajat Kanta|date=korrik 1995|title=Asian Capital in the Age of European Domination: The Rise of the Bazaar, 1800–1914|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1995-07_29_3/page/448|lang=en|journal=Modern Asian Studies|volume=29|issue=3|doi=10.1017/S0026749X00013986|jstor=312868|pages=449–554|s2cid=145744242}} * {{cite book|author=Rajat Kanta Ray|year=1998|title=The Oxford History of the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=R9rx5mRprD4C&lpg=PP1&pg=PA508|chapter=23; Indian Society and the Establishment of British Supremacy, 1765–1818|lang=en|volume=2; The Eighteenth Century|editor1=Peter James Marshall|editor2=Alaine M. Low|editor3=William Roger Louis|doi=10.1093/acprof:oso/9780198205630.003.0023|isbn=978-0-19-820563-0|pages=508–29|ref=none}} * {{Cite book|author1=Tapan Raychaudhuri|author2=Robin J. Moore|chapter=12-13: India 1858 to 1930 & India in the 1940s|url=https://books.google.al/books?id=68w-855pL-MC|title=Oxford History of the British Empire|volume=5: Historiography|year=2001|lang=en|editor1=Robin W. Winks|editor2=William Roger Louis|isbn=978-0-19-164769-7|pages=214–242}} * {{Cite book|author1=Anthony Read|year=1999|title=The Proudest Day: India's Long Road to Independence|url=https://archive.org/details/proudestdayindia0000read|lang=en|author2=David Fisher|publisher=W. W. Norton}} * {{Cite book|editor=Stanley Reed|year=1914|title=The Indian Year Book: 1914. A Statistical and Historical Annual of the Indian Empire, with an Explanation of the Principal Topics of the Day|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.850|lang=en|publisher=Bennet, Coleman & Co.}} * {{Cite book|author=John F. Riddick|year=2006|lang=en|title=The History of British India: A Chronology|url=https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-031308623-6|series=Greenwood Press "Daily life through history" series}} * {{cite book|last=Riddick|first=John F.|year=1998|lang=en|title=Who Was Who in British India|url=https://books.google.al/books?id=LI8UAQAAIAAJ|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-031329232-3}} * {{Cite book|editor=Charles Rivers|title=The British Raj: The History and Legacy of Great Britain's Imperialism in India and the Indian Subcontinent|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|url=https://books.google.al/books?id=h7AhMQAACAAJ|lang=en|isbn=978-154049211-1|year=2016}} * {{cite book|last=Robb|first=Peter|year=2011|publisher=Palgrave Macmillan|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC|orig-year=2002|edition=i 2-të|lang=en|isbn=978-0-230-34549-2}} * {{cite journal|author=Peter Robb|title=British Rule and Indian "Improvement"|url=https://archive.org/details/economic-history-review_1981-11_34_4/page/507|date=nëntor 1981|journal=The Economic History Review|volume=34|issue=4|jstor=2595587|pages=507–23|doi=10.1111/j.1468-0289.1981.tb02016.x|lang=en}} * {{cite book|author1=Ronald Edward Robinson|title=Africa and the Victorians: The Climax of Imperialism|url=https://books.google.al/books?id=DDZRRAAACAAJ|year=1968|author2=John Gallagher|lang=en|publisher=Doubleday|location=Garden City, NY}} * {{cite journal|author=L. Rogers|volume=38|issue=3|pmid=19993010|lang=en|date=janar 1945|pmc=2181657|title=Smallpox and Vaccination in British India During the Last Seventy Years|journal=Proc. R. Soc. Med.|doi=10.1177/003591574503800318|pages=135–40}} * {{cite journal|last1=Romaniuk|first1=Anatole|year=2014|title=Glimpses of Indian Historical Demography|url=https://ejournals.library.ualberta.ca/index.php/csp/article/download/21301/16105|journal=Canadian Studies in Population|volume=40|issue=3–4|doi-access=free|accessdate=25 janar 2015|pages=248–51|doi=10.25336/p6hw3r|lang=en|archive-date=2 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402141919/https://ejournals.library.ualberta.ca/index.php/csp/article/download/21301/16105|url-status=live}} * {{Cite journal|last=Roy|first=Kaushik|year=2009|title=Military Loyalty in the Colonial Context: A Case Study of the Indian Army during World War II|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-military-history_2009-04_73_2/page/496|journal=Journal of Military History|volume=73|issue=2|doi=10.1353/jmh.0.0233|s2cid=153886117|lang=en|pages=497–529}} * {{cite book|last=Roy|first=Tirthankar|year=2011|title=Economic History of India, 1857–1947|url=https://books.google.com/books?id=cE8Y_gAACAAJ|lang=en|accessdate=19 shkurt 2012|edition=i 3-të|publisher=[[Oxford University Press]]|orig-year=2000|isbn=978-0-19-807417-5}} * {{cite book|last=Roy|first=Tirthankar|year=2013|title=An Economic History of Early Modern India|url=https://books.google.al/books?id=3dQcAAAAQBAJ|publisher=Routledge|isbn=978-113504787-0|lang=en}} * {{cite journal|last=Roy|first=Tirthankar|date=verë 2002|title=Economic History and Modern India: Redefining the Link|journal=The Journal of Economic Perspectives|lang=en|pages=109–30|volume=16|issue=3|doi=10.1257/089533002760278749|doi-access=free|jstor=3216953}} * {{cite book|last=Roy|first=Tirthankar|title=Monsoon Economies: India's History in a Changing Climate|url=https://books.google.al/books?id=KrxNEAAAQBAJ|lccn=2021033921|series=History for a Sustainable Future series|publisher=The MIT Press|year=2022|lang=en|isbn=978-026254358-3}} * {{cite book|last=Roy|first=Tirthankar|title=India in the World Economy: From Antiquity to the Present|url=https://books.google.al/books?id=mBBAqsMkqaAC|lang=en|publisher=[[Cambridge University Press]]|series=New Approaches to Asian History series|year=2012|isbn=978-1-107-00910-3}} * {{Cite journal|author=Tirthankar Roy|date=2014|title=Financing the Raj: the City of London and colonial India 1858–1940|journal=Business History|s2cid=153716644|lang=en|pages=1024–1026|volume=56|issue=6|doi=10.1080/00076791.2013.828424}} * {{cite book|last=Salomone|first=Rosemary|title=The Rise of English: Global Politics and the Power of Language|url=https://books.google.com/books?id=_gNREAAAQBAJ|accessdate=24 maj 2022|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2022|lang=en|isbn=978-0-19-062561-0}} * {{Cite book|last=Sarkar|first=Sumit|year=2004|orig-year=1983|lang=en|title=Modern India: 1885–1947|url=https://archive.org/details/modernindia1885100sark|publisher=Macmillan India Ltd|location=Delhi|isbn=0-333-90425-7|url-access=registration}} * {{Cite book|author=Jadunath Sarkar|year=1911|lang=en|title=Economics of British India|url=https://books.google.al/books?id=vvkrfg4XTEgC|edition=i 2-të|publisher=S.C. Ghosh}} * {{cite journal|last1=Satya|first1=Laxman D.|title=British Imperial Railways in Nineteenth Century South Asia|journal=Economic and Political Weekly|date=2008|pages=69–77|issn=0012-9976|jstor=40278213|volume=43|issue=47|lang=en}} * {{Cite journal|author=Derek Sayer|date=maj 1991|title=British Reaction to the Amritsar Massacre 1919–1920|url=https://archive.org/details/sim_past-present_1991-05_131/page/n133|journal=Past & Present|issue=131|doi=10.1093/past/131.1.130|pages=130–64|jstor=650872|lang=en|ref=none}} * {{cite book|author=Harold Schiffman|year=2011|publisher=BRILL|lang=en|isbn=978-90-04-20145-3|url=https://books.google.com/books?id=52aicl9l7rwC|title=Language Policy and Language Conflict in Afghanistan and Its Neighbors: The Changing Politics of Language Choice}} * {{cite book|author=Amartya Sen|chapter=7; Famines and Other Crises|title=Development as Freedom|url=https://books.google.al/books?id=NQs75PEa618C&lpg=PP1&pg=PA160|publisher=[[Oxford University Press|year=2001|lang=en|isbn=978-0-19-289330-7|pages=160–188}} * {{Cite book|author=Ronojoy Sen|date=27 tetor 2015|title=Nation at Play: A History of Sport in India|url=https://books.google.com/books?id=O5mACgAAQBAJ|lang=en|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-53993-7}} * {{cite journal|author=William Seymour|lang=en|title=The Indian States under the British Crown|url=https://www.historytoday.com/archive/indian-states-under-british-crown|journal=History Today|date=dhjetor 1967|volume=17|issue=12|pages=819–827}} * {{Cite book|author=Farzana Shaikh|title=Community and Consensus in Islam: Muslim Representation in Colonial India, 1860–1947|year=1989|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=https://books.google.al/books?id=_eebQgAACAAJ|series=Cambridge South Asian Studies|lang=en|isbn=978-0-521-36328-0}} * {{cite book|editor=John Simon|year=1930|lang=en|author=John Simon|volume=1, Survey|url=https://books.google.al/books?id=KGn0zQEACAAJ|title=Report of the Indian Statutory Commision|publisher=H. M. Stationery Office}} * {{Cite journal|last=Simmons|first=Colin|year=1985|lang=en|title='De-Industrialization', Industrialization and the Indian Economy, c. 1850–1947|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1985-07_19_3/page/n244|volume=19|issue=3|journal=Modern Asian Studies|doi=10.1017/s0026749x00007745|jstor=312453|s2cid=144581168|pages=593–622}} * {{cite book|author=Nagendra K. R. Singh|title=Global Encyclopedia of the South India Dalit's Ethnography|url=https://books.google.com/books?id=Xcpa_T-7oVQC|publisher=Global Vision Pub House|year=2006|access-date=14 shtator 2022|lang=en|isbn=978-818220167-5}} * {{cite journal|author=Radhika Singha|s2cid=144532499|date=shkurt 2003|journal=Studies in History|title=Colonial Law and Infrastructural Power: Reconstructing Community, Locating the Female Subject|doi=10.1177/025764300301900105|volume=19|issue=1|lang=en|pages=87–126}} * {{Cite book|author=Mrinalini Sinha|year=1995|title=Colonial Masculinity: The 'Manly Englishman' and the 'Effeminate Bengali' in the Late Nineteenth Century|series=Studies in Imperialism|url=https://books.google.al/books?id=zNJRAQAAIAAJ|publisher=Manchester University Press|lang=en|location=Mançester dhe New York|isbn=978-0-7190-4653-7}} * {{cite book|author=Sashi Sivramkrishna|title=In Search of Stability: Economics of Money, History of the Rupee|url=https://books.google.com/books?id=IDElDwAAQBAJ|date=13 shtator 2016|lang=en|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-99749-2}} * {{Cite book|last=Smith|first=George|year=1882|title=The Geography of British India, Political & Physical|url=https://archive.org/details/geographybritis00smitgoog|lang=en|publisher=John Murray|location=Londër}} * {{Cite book|last=Smith|first=Vincent A.|year=1921|title=India in the British Period: Being Part III of the Oxford History of India|location=Oksford|publisher=Clarendon Press|lang=en|edition=i 2-të|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.95477}} * {{Cite book|author=Vincent Arthur Smith|year=1958|lang=en|title=The Oxford History of India|url=https://books.google.al/books?id=zAhuAAAAMAAJ|edition=i 3-të|editor=Percival Spear|publisher=Claredon Press}} * {{Cite book|author=D. C. Somervell|title=The Reign of King George V: An Englisht Chronicle|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.176466|year=1936|lang=en|publisher=Faber and Faber Ltd}} * {{Cite book|last1=Spear|first1=Percival|year=1990|lang=en|orig-year=1965|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=K2H_v0t5jTkC&pg=PA147|publisher=Penguin Books|volume=2: From the Sixteenth Century to the Twentieth Century|location=Nju Delhi dhe Londër|isbn=978-0-14-013836-8}} * {{Cite book|title=Statistical Abstract Relating to British India, from 1895–1896 to 1904–1905|url=https://books.google.al/books?id=3iQUAAAAYAAJ|publisher=Her Majesty's Stationary Office|location=Londër|year=1906|lang=en}} * {{cite book|editor=Maria J. Stephan|year=2009|series=The Palgrave Macmillan Series on Civil Resistance|url=https://books.google.al/books?id=gaa_AAAAQBAJ|lang=en|title=Civilian Jihad: Nonviolent Struggle, Democratization, and Governance in the Middle East|isbn=978-0-230-10175-3|publisher=Springer}} * {{Cite book|last1=Stein|first1=Burton|year=2001|orig-year=1998|lang=en|title=A History of India|url=https://search.worldcat.org/title/48596715|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-565446-2}} * {{Cite book|last1=Stein|first1=Burton|year=2010|orig-year=1998|lang=en|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|edition=i 2-të|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=13 shkurt 2016}} * {{Cite book|author=Susie L. Steinback|year=2012|publisher=Routledge|title=Understanding the Victorians: Politics, Culture and Society in Nineteenth-Century Britain|access-date=24 maj 2022|url=https://books.google.com/books?id=5VdsBgAAQBAJ|lang=en|location=Londër dhe New York|isbn=978-0-415-77408-6}} * {{cite book|editor=S. H. Steinberg|title=The Statesman's Year-Book: Statistical and Historical Annual of the States of the World for the Year 1949|chapter=India|publisher=Macmillan and Co.|url=https://books.google.com/books?id=pErODQAAQBAJ|year=1949|lang=en|access-date=20 qershor 2022|isbn=978-023027078-7}} * {{cite journal|last1=Stern|first1=Philip J.|year=2009|title=History and Historiography of the English East India Company: Past, Present, and Future|volume=7|issue=4|journal=History Compass|lang=en|pages=1146–1180|doi=10.1111/j.1478-0542.2009.00617.x}} * {{Cite journal|author=Philip J. Stern|year=2020|title=Early Eighteenth-Century British India: Antimeridian or antemeridiem?|volume=21|issue=2|journal=Journal of Colonialism and Colonial History|url=https://scholars.duke.edu/publication/1534901|doi=10.1353/cch.2020.0014|pages=1–26|lang=en}} * {{Cite book|last=Stokes|first=Eric|year=1986|editor-last=Bayly|editor-first=Christopher Alan|url=https://books.google.al/books?id=I0FuAAAAMAAJ|title=The Peasant Armed: The Indian Revolt of 1857|publisher=Oxford: Clarendon Press|isbn=978-0-19-821570-7|lang=en}} * {{Cite book|last=Stone|first=Ian|title=Canal Irrigation in British India: Perspectives on Technological Change in a Peasant Economy|year=2002|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=7WLUWxIcyogC|location=Kembrixh dhe Londër|series=Cambridge South Asian Studies|orig-year=1984|lang=en|isbn=978-0-521-52663-0}} * {{Cite book|author=Margaret Strobel|lang=en|title=European Women and the Second British Empire|url=https://books.google.al/books?id=oJVX38BSwZwC|publisher=Indiana University Press|year=1991|isbn=978-0-253-35551-5}} * {{Cite book|editor1-last=Talbot|editor1-first=Ian|year=1999|editor2-last=Singh|editor2-first=Gurharpal|url=https://books.google.al/books?id=4ytuAAAAMAAJ|title=Region and Partition: Bengal, Punjab and the Partition of the Subcontinent|publisher=[[Oxford University Press]]|lang=en|isbn=978-0-19-579051-1}} * {{cite book|author1=Ian Talbot|author2=Gurharpal Singh|year=2009|title=The Partition of India|url=https://books.google.al/books?id=-13aHAAACAAJ|publisher=[[Cambridge University Press]]|lang=en|isbn=978-0-52185661-4}} * {{Cite journal|last1=Tarin|first1=Omer|lang=en|title=Memoirs of the Second World War: Major Shaukat Hayat Khan|journal=Durbar: Journal of the Indian Military Historical Society|url=https://www.militaryhistoricalsociety.co.uk/shopDurbarDetail?m=J105|author2=Neal Dando|date=vjeshtë 2010|type=kritikë|volume=27|issue=3|pages=136–37|ref=none}} * {{Cite book|author=Uma Prasad Thapliyal|title=Military Flags of India: From the Earliest Times|url=https://books.google.com/books?id=gWnqZwEACAAJ|publisher=B.R. Publishing Corporation|year=2011|lang=en|isbn=978-81-7646-742-1|location=Delhi|ref=none}} * {{Cite book|author=Mary Thatcher|year=2009|lang=en|title=Respected Memsahibs: An Anthology|url=https://search.worldcat.org/title/319534828|contribution=Christopher Alan Bayly|publisher=Hardinge Simpole|isbn=978-184382214-1}} * {{Cite book|author1=Edward John Thompson|year=1934|title=Rise and Fulfilment of British Rule in India|url=https://books.google.al/books?id=G_JBAAAAIAAJ|lang=en|author2=Geoffrey Theodore Garratt|publisher=Macmillan and Co. ltd.}} * {{cite book|author1=Edward John Thompson|year=1999|lang=en|author2=Geoffrey Theodore Garratt|title=History of British Rule in India|url=https://books.google.com/books?id=93fnssiWvjoC|publisher=Atlantic Publishers & Dist.|volume=1|isbn=978-81-7156-803-1}} * {{cite book|author=Daniel Thorner|title=Railways in Modern India|editor-last=Kerr|editor-first=Ian J.|url=https://books.google.al/books?id=vtBP9Z8-4bUC|lang=en|chapter=The Pattern of Railway Development in India|year=2001|location=Nju Delhi|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-564828-7}} * {{Cite journal|last=Tinker|first=Hugh|date=tetor 1968|title=India in the First World War and After|journal=Journal of Contemporary History|volume=3|issue=4, 1918–19: From War to Peace|pages=89–107|jstor=259853|doi=10.1177/002200946800300407|s2cid=150456443|doi-access=free|lang=en}} * {{Cite book|last=Tomlinson|first=Brian Roger|year=1996|title=The Economy of Modern India, 1860–1970|url=https://books.google.al/books?id=d13_D5e1rSoC|volume=3|series=New Cambridge History of India|publisher=[[Cambridge University Press]]|lang=en|location=Kembrixh dhe Londër|isbn=978-0-521-58939-0|ref=none}} * {{Cite journal|last=Tomlinson|first=Brian Roger|date=tetor 1975|title=India and the British Empire, 1880–1935|url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_october-december-1975_12_4/page/337|journal=Indian Economic and Social History Review|lang=en|pages=337–380|volume=12|issue=4|doi=10.1177/001946467501200401|s2cid=144217855}} * {{cite book|last=Tomlinson|first=B. R.|chapter=Economics and Empire: The Periphery and the Imperial Economy|year=2001|editor1-last=Porter|editor1-first=Andrew|title=Oxford History of the British Empire: The Nineteenth Century|publisher=Oxford University Press|editor2=Alaine M. Low|url=https://books.google.al/books?id=YbHtyQEACAAJ|editor3=William Roger Louis|pages=53–74|lang=en|location=Oksford dhe New York|isbn=978-0-19-924678-6}} * {{Cite book|author=Phillip Tovey|title=Anglican Baptismal Liturgies|publisher=Canterbury Press|url=https://books.google.al/books?id=DhgxDwAAQBAJ|isbn=978-1-78622-020-2|year=2017|lang=en}} * {{Cite book|last=Travers|first=Robert|year=2007|title=Ideology and Empire in Eighteenth Century India: The British in Bengal|lang=en|series=Cambridge Studies in Indian History and Society|url=https://books.google.al/books?id=j87gd2bjMZEC|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Kembrixh dhe Londër|isbn=978-1139-46416-1}} * {{cite book|author=United States Department of Commerce|year=1924|lang=en|title=Trade and Economic Review for 1922 No.34|publisher=Bureau of Foreign and Domestic Commerce|url=https://books.google.com/books?id=PYA0AQAAMAAJ|edition=Supplement to Commerce Reports|accessdate=8 maj 2023}} * {{cite book|author=Elizabeth Vanderven|lang=en|title=The Oxford Handbook of the History of Education|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2019|access-date=24 maj 2022|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Mc-aDwAAQBAJ&pg=PA213|chapter=National Education Systems: Asia|editor1-last=Rury|editor1-first=John L.|editor2-last=Tamura|editor2-first=Eileen H.|isbn=978-0-19-934003-3|pages=213–227|ref=none}} * {{cite book|last=Vaughn|first=James M.|title=The Politics of Empire at the Accession of George III: The East India Company and the Crisis and Transformation of Britain's Imperial State|url=https://books.google.al/books?id=YA-GDwAAQBAJ|publisher=Yale University Press|series=The Lewis Walpole Series in Eighteenth-Century Culture and History|isbn=978-0-300-20826-9|year=2019|lang=en}} * {{Cite book|last=Vejdani|first=Farzin|title=Making History in Iran: Education, Nationalism, and Print Culture|url=https://search.worldcat.org/title/946448020|year=2015|place=Stanford, CA|publisher=Stanford University Press|lang=en|isbn=978-0-8047-9153-3}} * {{Cite journal|last=Virmani|first=Arundhati|date=1999|title=National Symbols Under Colonial Domination: The Nationalization of the Indian Flag, March-August 1923|lang=en|journal=Past & Present|issue=164|url=https://www.jstor.org/stable/651278|doi=10.1093/past/164.1.169|pages=169–197|issn=0031-2746|jstor=651278}} * {{cite book|author=Ranbir Vohra|year=2000|lang=en|title=The Making of India: A Historical Survey|url=https://books.google.al/books?id=kRIPIwEHXBYC&lpg=PP1&pg=PA120|chapter=6; Constitutionalism and the Politics of Communalism, 1908–1947|publisher=M.E. Sharpe, Inc|isbn=0-7656-0711-5|page=120–184|ref=none}} * {{Cite book|author=Johannes H. Voigt|year=1988|publisher=Lucas Publications|isbn=978-185180081-0|url=https://books.google.al/books?id=divuygAACAAJ|title=India in The Second World War|lang=en}} * {{cite journal|last=Whitehead|first=Clive|year=2005|title=The Historiography of British Imperial Education Policy, Part I: India|volume=34|issue=3|lang=en|journal=History of Education|doi=10.1080/00467600500065340|pages=315–329|s2cid=144515505}} * {{Cite book|author=Robin W. Winks|year=1966|title=The Historiography of the British Empire-Commonwealth: Trends, Interpretations and Resources|publisher=Duke University Press|url=https://books.google.al/books?id=FlQ0AAAAIAAJ|lang=en|isbn=978-082230193-6}} * {{cite book|last=Winterbottom|first=Anna|title=Hybrid Knowledge in the Early East India Company World|url=https://books.google.al/books?id=b3wYDAAAQBAJ|publisher=Palgrave Macmillan|series=Cambridge Imperial and Post-Colonial Studies Series|year=2016|isbn=978-113738020-3|lang=en}} * {{Cite book|author=Stanley A. Wolpert|year=1962|lang=en|publisher=University of California Press|url=https://books.google.com/books?id=cmV6KLzEZNAC|title=Tilak and Gokhale: Revolution and Reform in the Making of Modern India|isbn=978-052003339-9}} * {{cite book|last=Wolpert|first=Stanley|title=A New History of India|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://books.google.com/books?id=JT0wAQAAIAAJ|isbn=978-0-19-533756-3|year=2008|lang=en|location=Oksford dhe New York}} * {{Cite book|editor=Stanley Wolpert|year=2006|lang=en|title=Encyclopedia of India|volume=1; A-D|url=https://books.google.al/books?id=5uspAQAAMAAJ|publisher=Charles Scribner’s Sons|isbn=978-068431349-8}} * {{Cite book|editor=Stanley Wolpert|year=2006|lang=en|title=Encyclopedia of India|volume=2; E-J|url=https://books.google.al/books?id=gWa2swEACAAJ|publisher=Charles Scribner’s Sons|ref=none}} * {{Cite book|editor=Stanley Wolpert|year=2006|lang=en|title=Encyclopedia of India|volume=3; K-R|url=https://books.google.al/books?id=s-wpAQAAMAAJ|publisher=Charles Scribner’s Sons|isbn=978-068431352-8|ref=none}} * {{Cite book|editor=Stanley Wolpert|year=2006|title=Encyclopedia of India|volume=4; S-Z & Index|url=https://books.google.al/books?id=_uwpAQAAMAAJ|publisher=Charles Scribner’s Sons|isbn=978-068431353-5|lang=en|ref=none}} * {{Cite book|author=Stanley A. Wolpert|year=2005|lang=en|orig-year=1984|title=Jinnah of Pakistan|url=https://books.google.al/books?id=d0PqPAAACAAJ|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19567859-8}} * {{Cite book|author=Stanley A.Wolpert|title=Shameful Flight: The Last Years of the British Empire in India|url=https://books.google.al/books?id=uJHTif-WA6oC|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2006|lang=en|isbn=978-0-19-539394-1}} * {{Cite encyclopedia|last1=Wolpert|first1=Stanley A.|title=India: British Imperial Power 1858–1947|chapter=Indian nationalism and the British response, 1885–1920; Prelude to Independence, 1920–1947|url=https://www.britannica.com/eb/article-47042/India|access-date=2 qershor 2022|lang=en|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607195200/http://www.britannica.com/eb/article-47042/India|archive-date=7 qershor 2008}} * {{cite book|author=Edmund Wright|year=2015|lang=en|title=A Dictionary of World History|url=https://books.google.com/books?id=POAwBwAAQBAJ|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-968569-1}} * {{cite book|last=Wylie|first=Diana|chapter=Disease, Diet, and Gender: Late Twentieth Century Perspectives on Empire|year=2001|lang=en|editor1-last=Winks|editor1-first=Robin W.|url=https://books.google.al/books?id=IRB52ijcgMMC|editor2=William Roger Louis|editor3=Alaine M. Low|editor4=Peter James Marshall|title=Oxford History of the British Empire: Historiography|publisher=Oxford University Press|location=Oksford dhe New York|isbn=978-0-19-924680-9|pages=277–89}} * {{cite book|title=The Year-book of the Imperial Institute of the United Kingdom, the Colonies and India: a statistical record of the resources and trade of the colonial and Indian possessions of the British Empire|url=https://books.google.com/books?id=i25MAAAAYAAJ|lang=en|edition=i 2-të|year=1893|pages=375–462}} * {{Cite book|editor=Richard Fox Young|title=India and the Indianness of Christianity: Essays on Understanding – Historical, Theological, and Bibliographical – in Honor of Robert Eric Frykenberg|url=https://books.google.al/books?id=Jgubl3CQQDgC|year=2009|publisher=William B. Eerdmans Publishing|lang=en|series=Studies in the History of Christian Missions|isbn=978-0-8028-6392-8}} * {{Cite book|author=Charles Yrigoyen Jr.|year=2014|lang=en|title=T&T Clark Companion to Methodism|url=https://books.google.al/books?id=JE6vAwAAQBAJ|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-5672-9077-9}} * {{cite journal|author=Maurice Zinkin|date=tetor 1995|title=Legacies of the Raj|type=Book Review|journal=Asian Affairs|volume=26|issue=3|lang=en|doi=10.1080/714041289|issn=0306-8374|pages=314–16}} * {{cite book|title=Indian Society and the Making of the British Empire|year=1987|volume=II.1|author=Christopher Alan Bayly|url=https://books.google.com/books?id=fX2zMfWqIzMC|lang=en|publisher=[[Cambridge University Press]]|series=The New Cambridge History of India|isbn=978-0-521-38650-0|quote=Përdorimi i persishtes u shfuqizua në korrespondencën zyrtare (1835); pesha e qeverisjes u vendos mbi arsimimin anglisht dhe Kodet e Proçedurës Penale dhe Civile të Thomas Babington Macaulay-t (për propozuar në 1841–2, por të pa miratuar deri në vitet 1860) këkronin të impononin një sistem ligjor racional perëndimor mbi amalgamën e ligjeve myslimane, hindu dhe angleze, që administroheshin rrëmujshëm në gjykatat britanike. Frutet e periudhës së Bentinck-ut ishin domethënëse. Por ato ishin vetëm të rëndësisë së përgjithshme për sa ato u futën në ndryshimet e indit shoqëror që tashmë po zinin vend në Indi. Inteligjenca e Bombeit dhe Kalkutës po arsimoheshin në anglisht mjaft përpara {{lang-en|Education Minute of 1836}}. Lulëzimi i persishtes tashmë po ja linte vendin në Indinë Veriore urdusë fluide dhe demotike. Për sa i përket ndryshimeve në sistemin ligjor, ato u zbatuan pas Kryengritjes së 1857-ës, kur komunikimet e përmirësuara dhe shuma më thelbësore parash u dhanë për arsimin.}} * {{cite book|lang=en|author=David Ludden|url=https://books.google.com/books?id=wQJuAAAAMAAJ|year=2002|title=India and South Asia: A Short History|isbn=978-1-85168-237-9|publisher=Oneworld}} * {{cite book|year=2004|lang=en|publisher=Orient Longman|url=https://books.google.com/books?id=0oVra0ulQ3QC|title=From Plassey to Partition: A History of Modern India|author=Sekhara Bandyopadhyay|isbn=978-81-250-2596-2|quote=Një grup i veçantë brenda ''Calcutta Anushilan Samiti''... shpejt nisi aksionin... grabitjen për të ngritur fonde... Përpjekjet për të vrarë zyrtarët shtypës... u bënë veçoria kryesore e veprimtarive revolucionare... arrestimi i gjithë grupit Maniktala... i dha një goditje të rëndë veprimtarive të tilla. Në aspektin e përfitimeve të drejtpërdrejta, terroristët arritën shumë pak; shumica e përpjekjeve të tyre ose u braktisën ose dështuan.}} * {{Cite book|author=Judith Margaret Brown|year=1994|title=Modern India: The Origins of an Asian Democracy|edition=i 2-të|url=https://books.google.al/books?id=IaS1QgAACAAJ|publisher=[[Oxford University Press]]|lang=en|orig-year=1985|isbn=0-19-873113-2|quote=India kishte qenë gjithmonë një interes minor në jetën publike britanike; asnjë pjesë e rëndësishme e opinionit publik tani nuk dilte të argumentonte se lodhja nga lufta dhe Britania e varfëruar duhet të dërgonin trupa dhe para për ta mbajtur atë kundër dëshirës së saj në një perandori me vlerë të dyshimtë. Nga fundi i vitit [[1946]] si kryeministri ashtu dhe sekretari i shtetit për Indinë pranonin se as opinioni ndërkombëtar as votuesit e tyre nuk do të pranonin ndonjë ripretendim të ''raxhit'', madje as nëse kishte njerëz, para dhe makineri administrative të aftë për ta bërë këtë".}} * {{Cite book|title=The Lion and the Tiger: The Rise and Fall of the British Raj, 1600–1947|url=https://books.google.al/books?id=mitiTQZ1qu4C|year=2004|author=Dennis Judd|lang=en|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-280358-1}} * {{Cite book|author=Percival Spear|year=1990|lang=en|orig-year=1965|url=https://books.google.com/books?id=K2H_v0t5jTkC&pg=PA147|title=A History of India|publisher=Penguin Books|volume=2: From the Sixteenth Century to the Twentieth Century|isbn=978-0-14-013836-8}} * {{Cite book|title=A History of India|year=2001|lang=en|author=Burton Stein|publisher=[[Oxford University Press]]|url=https://search.worldcat.org/title/48596715|isbn=978-0-19-565446-2}} * {{Cite book|author=Robin J. Moore|editor1=Andrew N. Porter|year=1999|chapter=Imperial India, 1858–1914|url=https://books.google.al/books?id=YbHtyQEACAAJ|volume=3: The Nineteenth Century|editor2=William Roger Louis|publisher=[[Oxford University Press]]|title=Oxford History of the British Empire|lang=en|isbn=978-0-19-924678-6}} * {{cite book|author=Peter Robb|year=2011|title=A History of India|edition=i 2-të|url=https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC|orig-year=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-34549-2|lang=en|quote=Dhuna gjithashtu mundi të... shtypet, pjesërisht sepse ajo u shmang nga politikanët kryesorë të arsimuar– megjithë tërheqjen e disave prej tyre... lëvizjet si Anusilan Samiti i Bengalit ose Partia Ghadr e Panxhabit.}} * {{cite book|author=Claude Markovits|year=2004|lang=en|title=A History of Modern India, 1480–1950|url=https://books.google.com/books?id=uzOmy2y0Zh4C&pg=PA271|accessdate=5 nëntor 2011|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-152-2}} * {{cite book|author1=Barbara Daly Metcalf|url=https://search.worldcat.org/title/475819391|year=2006|author2=Thomas R. Metcalf|title=A Concise History of Modern India|lang=en|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-68225-8|quote=Më e rëndësishme, megjithëse fitimtare në luftë, Britania kishte vuajtur jashtëzakonisht në përpjekje. Ajo thjeshtë nuk zotëronte fuqinë njerëzore ose burimet ekonomike të nevojshme për të detyruar Indinë të qëndronte".}} * {{Cite journal|year=2007|author=Richard H. Grove|doi=10.1177/097194580701000203|s2cid=162783898|hdl=1885/51009|title=The Great El Nino of 1789–93 and its Global Consequences: Reconstructing an Extreme Climate Even in World Environmental History|volume=10|issue=1&2|journal=The Medieval History Journal|hdl-access=free|lang=en}} {{refend}} ==Lidhje të jashtme== * {{Commons category|British Raj|Raxhi Britanik}} *{{cite web|author=Ben Cahoon|website=WorldStatesmen.org|lang=en|title=Provinces of British India|url=http://www.worldstatesmen.org/India_BrProvinces.htm|accessdate=17 nëntor 2022|archive-date=14 nëntor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114041325/http://www.worldstatesmen.org/India_BrProvinces.htm}} [[Kategoria:Indi]] [[Kategoria:Pakistan]] [[Kategoria:Bangladesh]] [[Kategoria:Historia e Indisë]] [[Kategoria:Kolonializmi Britanik në Azinë Jugore]] [[Kategoria:Historia e Azisë Jugore]] [[Kategoria:Faqe që përdorin shumë imazhe me imazhe të shkallëzuara automatikisht]] kw479l2ht28lu4rgen0wg6lp1wx066a 5 370793 3060439 3057150 2026-10-29T19:35:54Z Klein Muçi 52109 /* Probleme teknike te dritarja e faqes */ pjesë e re 3060439 wikitext text/x-wiki {{Centralized talk page|Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Hyrja|Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje|Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/InputInit|Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Hyrja/styles.css|Kategoria diskutim:Faqe për grisje}} {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Probleme teknike te dritarja e faqes == @[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]], dritarja e faqes që nxjerr statistikat ka probleme në afishimin e tyre në rastin e atyre që janë gati për mbyllje. Që të mundem ta rregulloj do të të lutesha të mos i mbyllje votimet e as të veproje në lidhje me to deri të hënën kur mund të merrem me të. Mendova të të shkruaja paraprakisht meqë je aktiv në forum. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:35 (CET) qt0pk5v441k5556v1lbcz7n9nam1bgv 3060473 3060439 2026-10-29T22:06:27Z Leutrim.P 113691 /* Probleme teknike te dritarja e faqes */ Përgjigje 3060473 wikitext text/x-wiki {{Centralized talk page|Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Hyrja|Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje|Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/InputInit|Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Hyrja/styles.css|Kategoria diskutim:Faqe për grisje}} {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Probleme teknike te dritarja e faqes == @[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]], dritarja e faqes që nxjerr statistikat ka probleme në afishimin e tyre në rastin e atyre që janë gati për mbyllje. Që të mundem ta rregulloj do të të lutesha të mos i mbyllje votimet e as të veproje në lidhje me to deri të hënën kur mund të merrem me të. Mendova të të shkruaja paraprakisht meqë je aktiv në forum. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:35 (CET) :Pashë votimet e fundit që u kryen, para shkrimit tënd këtu e vazhdova me mbylljet dhe grisjet ku ishte e nevojshme. Mbylljet janë kryer në pajtueshmëri me rregulloret, afatet dhe përshkrimin në hyrje të FG, për arsyet e cekura nga ti më sipër unë po i arkivoj ato kështu nuk do ndërhyjnë me faqen pa qenë të pranishme më në FG. Pas shumë kohësh nga propozimi i tyre në FG erdhi momenti të mbyllen, dhe nuk kishte ndonjë kundërshtim per grisjen e tyre, pikërisht tani doli përsëri problem teknik me FG.. Mbase është mirë të mos ngacmohet për një kohë, se po funksiononte në rregull deri pak kohë më parë. Një lëvizje bëra deri pas të hënës nuk do veproj në FG. Me respekt. -- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 29 tetor 2026 23:06 (CET) 10ll0e5k0nfh58vrrpe5nzky3b9qwrn 3060482 3060473 2026-10-29T23:06:49Z Klein Muçi 52109 /* Probleme teknike te dritarja e faqes */ Përgjigje 3060482 wikitext text/x-wiki {{Centralized talk page|Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Hyrja|Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje|Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/InputInit|Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Hyrja/styles.css|Kategoria diskutim:Faqe për grisje}} {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Wikipedia diskutim:Forumi i Grisjes/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Probleme teknike te dritarja e faqes == @[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]], dritarja e faqes që nxjerr statistikat ka probleme në afishimin e tyre në rastin e atyre që janë gati për mbyllje. Që të mundem ta rregulloj do të të lutesha të mos i mbyllje votimet e as të veproje në lidhje me to deri të hënën kur mund të merrem me të. Mendova të të shkruaja paraprakisht meqë je aktiv në forum. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:35 (CET) :Pashë votimet e fundit që u kryen, para shkrimit tënd këtu e vazhdova me mbylljet dhe grisjet ku ishte e nevojshme. Mbylljet janë kryer në pajtueshmëri me rregulloret, afatet dhe përshkrimin në hyrje të FG, për arsyet e cekura nga ti më sipër unë po i arkivoj ato kështu nuk do ndërhyjnë me faqen pa qenë të pranishme më në FG. Pas shumë kohësh nga propozimi i tyre në FG erdhi momenti të mbyllen, dhe nuk kishte ndonjë kundërshtim per grisjen e tyre, pikërisht tani doli përsëri problem teknik me FG.. Mbase është mirë të mos ngacmohet për një kohë, se po funksiononte në rregull deri pak kohë më parë. Një lëvizje bëra deri pas të hënës nuk do veproj në FG. Me respekt. -- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 29 tetor 2026 23:06 (CET) ::Problemi teknik te dritarja/tabela e statistikave kishte të bënte pikërisht <u>me afishimin e artikujve në pritje për mbyllje</u>. Si i tillë ai u bë i dukshëm vetëm në çastin që u përmbushën votat për mbyllje. Nëse e vure re, tabela e statistikave nuk e afishonte mirë mesazhin "Gati për mbyllje". Kërkoj ndjesë nëse nuk e shpreha qartë këtë hollësi më sipër. Por gjithsesi nuk ka problem, mund të kryesh veprime lirisht që tani. Të hënën do të më duhet të rikthej përkohësisht për disa minuta disa kërkesa nga arkivi sa për të rregulluar problemin në fjalë. ::Shënim: ''Arkivimi tashmë kryhet automatikisht nga [[Përdoruesi:Smallem]], 1 javë pas mbylljes. Nëse do të kursesh pak punë.'' - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 30 tetor 2026 00:06 (CET) 48rsmbffz8qfu4si35tu4lf20m6vx4r 0 374101 3060547 3041825 2026-10-30T08:59:13Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060547 wikitext text/x-wiki [[File:Bundesarchiv Bild 183-12958-0016, Segelschulschiff "Wilhelm Pieck", Besatzung.jpg|thumb|Studentë duke u trajnuar për kapitenë, pilotë dhe oficerë detarë në flotën tregtare gjermane, anija trajuese "Wilhelm Pieck", 1951, Allgemeiner Deutscher Nachrichtendienst]] '''Studimet Detare''' janë një fushë akademike ndërdisiplinore që përdor [[Shtatë artet e lira|artet liberale]] ose biznesin si themelin për eksplorimin e marrëdhënies e njerëzve me rrugët ujore dhe [[Pellgu kullues|pellgjet ujore]]. Duke përfshirë [[Historia Detare|historinë detare]], kulturën dhe literaturën detare, [[poezia|poezinë]], [[filmi|filmografi]], [[studimet kulturore]], [[antropologjia|antropologjinë]], [[Arkeologjia|arkeologjinë]], [[hartografia|hartografinë]], [[oqeanografia|oqeanografinë]], studimet mjedisore dhe politikën bashkëkohore detare, studimet detare mbulojnë një gamë më të gjerë sesa historia tradicionale detare apo [[nautika]].<ref>{{cite web|author=Justine Bakker|title=Offshore: Descending into the Blue Humanities|url=https://www.counterpointknowledge.org/offshore-descending-into-the-blue-humanities/|website=Counterpoint: Navigating Knowledge|access-date=27 shkurt 2021|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|author=John R. Gills|title=The Blue Humanities|lang=en|url=https://www.neh.gov/humanities/2013/mayjune/feature/the-blue-humanities|website=National Endowment for the Humanities|access-date=27 shkurt 2021}}</ref><ref>{{Cite web|work=tamug.edu|lang=en|title=Maritime Studies, B.A.|url=https://www.tamug.edu/list/degrees/Maritime-Studies.html|access-date=23 shkurt 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|title=Maritime Studies, B.A. {{!}} University of West Florida|url=https://uwf.edu/programs/cassh/maritime-studies-ba/|work=uwf.edu|access-date=23 shkurt 2024}}</ref><ref>{{Cite web|title=College Catalogs {{!}} SUNY Maritime College|url=https://www.sunymaritime.edu/academics/college-catalogs|work=sunymaritime.edu|lang=en|access-date=24 shkurt 2024}}</ref> Studimet Detare "duhet të kenë bazë të gjerë dhe multidisiplinore, si dhe të përfshijnë pothuajse çdo profesion që ka të bëjë me detin".<ref>{{harvnb|James Lindgren|2019|p=268}}</ref> Disa nga institucionet mundësojnë studime detare të kombinuara me një bazë të gjerë në një kurrikulën teknike dhe shkencore me studimin e kurseve të arteve dhe shkencave humane.<ref>{{Cite web|lang=en|work=edumaritime.com|title=SUNY Maritime Studies|url=http://www.edumaritime.com/new-york/suny-maritime-new-york|access-date=1 mars 2025|archive-date=22 shkurt 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222215030/http://www.edumaritime.com/new-york/suny-maritime-new-york|url-status=dead}}</ref> [[File:US Navy 100812-N-3283P-010 Capt. Curtis J. Gilbert, commanding officer of Afloat Training Group Western Pacific (ATGWP), explains to Japanese college students the purpose of the navigation simulator during a tour of the command.jpg|thumb|left|389px|Oficeri komandues i "Afloat Training Group Western Pacific" u shpjegon studentëve qëllimin e simulatorit të navigimit në urën e komandës]] Studimet detare mundësojnë arsimimin profesional në fushat detare. Diploma më e lartë e marrë për fushat specifike akademike "nautike" është [[doktorati|doktoratura]].<ref name="ntnu phd">{{Cite web|url=https://www.ntnu.edu/studies/phnaut|title=Ph.D. -Programme, Ålesund, Nautical Operations|publisher=NTNU – Norwegian University of Science and Technology|lang=en}}</ref><ref name="usna phd">{{cite web|lang=en|publisher=US Naval Academy|url=https://www.usn.no/english/research/postgraduate-studies-phd/our-phd-programmes/nautical-operations/|title=Ph.D. in Nautical Operations – Joint Degree}}</ref> Univeritete të ndryshme përdorin terminologji të ndryshme për tiu referuar stidimeve të lidhura me këtë fushë profesionale dhe akademike. Një fushë studimi që lidhet me këtë fushë profesionale është "Teknologjia Detare dhe Operacionet".<ref>{{Cite web|lang=en|title=Maritime Technology & Operations|url=https://www.sunymaritime.edu/academicsundergraduate-programs/maritime-technology-operations|publisher=State University of New York Maritime College|access-date=1 mars 2025|archive-date=15 mars 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250315193648/https://www.sunymaritime.edu/academicsundergraduate-programs/maritime-technology-operations|url-status=dead}}</ref> Shkolla e Inxhinierisë, Kompjuterave dhe Matematikës në Universitetin e Plymouth-it në Britaninë e Madhe i referohet kësaj diplome si "Shkenca Navigacionale dhe Detare".<ref>{{Cite web|url=https://www.plymouth.ac.uk/courses/undergraduate/fdsc-navigation-and-maritime-science|title=FdSc Navigation and Maritime Science|lang=en|publisher=School of Engineering, Computing and Mathematics, at University of Plymouth|access-date=1 mars 2025|archive-date=22 shtator 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922043828/https://www.plymouth.ac.uk/courses/undergraduate/fdsc-navigation-and-maritime-science|url-status=dead}}</ref> Fusha e studimeve ofron mundësi për të punuar në industrinë detare, industrinë petroliere ose në marinë. [[File:Exercício de instrução marinheira no Navio Veleiro Cisne Branco (U20) - 2023 (52849148508).jpg|thumb|Studentë duke u trajnuar në [[Detaria|detari]], Marina Braziliane]] Një tjetër emërtim për studimet në lidhje me këtë fushë profesionale dhe akademike është "Teknologjia Detare".<ref>{{Cite web|lang=en|publisher=Kingsborough Community College (KBCC)|url=https://www.kbcc.cuny.edu/academicdepartments/maritime/maritime.html|work=kbcc.cuny.edu|title=Maritime Technology, A.A.S. Degree|access-date=1 mars 2025|archive-date=9 prill 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409102703/http://www.kbcc.cuny.edu/academicdepartments/maritime/maritime.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite report|title=Program syllabus for degree in Maritime Technology|publisher=Kingsborough Community College (KBCC)|url=https://www.kbcc.cuny.edu/academicdepartments/maritime/documents/courses_of_study/course_of_study_no_certs.pdf|work=kbcc.cuny.edu|lang=en|access-date=1 mars 2025|archive-date=24 prill 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230424220615/https://www.kbcc.cuny.edu/academicdepartments/maritime/Documents/courses_of_study/course_of_study_no_certs.pdf|url-status=dead}}</ref> Në fushën e "Shkencave Navale" është përdorur shpesh për tiu referuar trajnimit të studentëve për tu bërë oficerë në marinën e një vendi të caktuar.<ref>{{Cite web|lang=en|title=Naval Science|url=https://www.sunymaritime.edu/academicsundergraduate-programs/naval-science|publisher=State University of New York Maritime College|access-date=1 mars 2025|archive-date=28 shkurt 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250228050857/https://www.sunymaritime.edu/academicsundergraduate-programs/naval-science|url-status=dead}}</ref> [[File:Brdg2.jpg|thumb|left|334px|Kadetë duke drejtuar simulatorin e urës së komandës, Akademia e Marinës Tregtare të Filipineve]] Në Shqipëri janë dy universitete që ofrojnë diploma në këtë fushë studimi. [[Universiteti i Vlorës "Ismail Qemali"|Universiteti "Ismail Qemali" Vlorë]], Fakulteti i Shkencave Teknike dhe Natyrore ofron diploma Bachelor në Navigacion, Navigacion dhe peshkim detar, Navigator për anijet civile, Navigator për peshkim detar, Master Profesional në Operacione Industriale dhe Navale, dhe në Studime të Avancuara Detare, Master Shkencor në Inxhinieri Navale, Phd Inxhinieri Mekanike dhe Navale.<ref>{{Cite web|lang=sq|title=Fakulteti i Shkencave Teknike dhe Natyrore|url=https://univlora.edu.al/fakulteti-i-shkencave-teknike/|publisher=[[Universiteti i Vlorës "Ismail Qemali"|Universiteti "Ismail Qemali" Vlorë]]|accessdate=16 shkurt 2025}}</ref> [[Universiteti Aleksandër Moisiu Durrës]], Fakulteti i Studimeve Profesionale ofron studime dy-vjeçare për Menaxhim Transporti Detar/Tokësor dhe për Mekanikën Detare. Gjithashtu ai ofron diplomë Bachelor në Navigacion dhe Menaxhim Detar dhe Master Profesional në Logjistikë dhe Siguri Detare Master Profesional në Logjistikë dhe Siguri Detare.<ref>{{Cite web|access-date=15 shkurt 2025|lang=sq|url=https://uamd.edu.al/departamenti-i-shkencave-inxhinierike-dhe-detare/|title=Departamenti i Shkencave Inxhinierike dhe Detare|publisher=[[Universiteti Aleksandër Moisiu Durrës]]}}</ref> Ndërsa akademitë detare shpesh përgatisin kadetë për karrierën në marinën tregtare, programet e studimeve detare përgatisin studentë për një larmi karrierash në industrinë civile detare dhe sektorët e shërbimeve. [[Lista e kolegjeve, akademive, instituteve dhe universiteteve detare|Lista e institucioneve në vijim]] ofrojnë programe universitare dhe parauniversitare, të grupuar sipas rajonit gjeografik dhe shtetit: ==Afrika== {| class="wikitable unsortable" ! Shteti !! Qyteti !! Universiteti !! Vërejte !! Referenca |- | rowspan="3" | [[Algjeria]] || Bexhaja || École Technique de Formation et d'Instruction Maritimes de Béjaia || ||<ref>{{cite web|title=Touhami s'interesse aux pêcheurs|date=20 mars 2012|url=https://www.depechedekabylie.com/evenement/106677-touhami-sinteresse-aux-pecheurs/|publisher=La Dépêche de Kabylie|access-date=6 gusht 2022|lang=fr}}</ref> |- | Bou Ismaïl || École Nationale Supérieure Maritime || ||<ref>{{cite web|accessdate=6 gusht 2022|url=https://actu.fr/bretagne/saint-malo_35288/st-malo-intra-muros-6-000-m2-de-batiments-avec-vue-exceptionnelle-sur-la-mer-a-saisir-bientot_52352792.html|title=St-Malo Intra-Muros: 6 000 m2 de bâtiments avec vue exceptionnelle sur la mer, à saisir bientôt|lang=fr|author=Samuel Sauneuf|date=8 korrik 2022|publisher=Le Pays Malouin}}</ref> |- | Mostaganem || École Technique de Formation et d'Instruction Maritimes de Mostaganem || || |- | [[Egjipti|Egjipt]] || [[Aleksandria|Aleksandri]] || Academia Arabe e Shkencës, Teknologjisë dhe Transportit Detar || ||<ref>{{cite web|author=Paul Anderson|lang=en|accessdate=6 gusht 2022|url=https://www.rigzone.com/news/eni_award_winning_researchers_and_scientists_unveiled-05-aug-2022-169873-article/|title=Eni Award Winning Researchers And Scientists Unveiled|date=5 gusht 2022|publisher=RigZone}}</ref> |- | [[Eritrea]] || Masava || Kolegji i Masavës për Shkencën dhe Teknologjinë Detare || Departamenti i Inxhinerisë Detare, program 5-vjeçar ||<ref>{{cite web|date=11 qershor 2018|url=https://allafrica.com/stories/201806110399.html|title=Eritrea: College of Marine Science and Technology Graduates 94 Students|publisher=All Africa|accessdate=6 gusht 2022|lang=en}}</ref> |- | [[Etiopia]] || Bahir Dar || Instituti Etiopian i Trajnimit Detar || ||<ref>{{cite web|date=21 janar 2015|url=https://www.marinelink.com/news/initiative-ethiopian384337|lang=en|title=US Visa Initiative for Ethiopian Seafarers|author=Michelle Howard|publisher=MarineLink|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | [[Gana]] || [[Akra]] || Universiteti Rajonal Detar || Shërben vendet [[gjuha angleze|anglisht-folëse]] si [[Kameruni]] dhe [[Liberia]] ||<ref>{{cite web|lang=en|author=Mabel Delassie Awuku|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/naheog-partners-regional-maritime-university-to-train-world-class-students.html|title=NAHEOG partners Regional Maritime University to train world class students|publisher=Graphic|date=18 korrik 2022|accessdate=6 gusht 2022}}</ref> |- | rowspan="4" | [[Kenia]] || [[Mombasa]] || Adademia Detare Bandari || ||<ref name="kenya">{{cite web|url=https://www.kenyanews.go.ke/kma-keen-to-boost-womens-participation-in-maritime-sector/|title=KMA Keen To Boost Women's Participation In Maritime Sector|date=30 maj 2022|publisher=Kenya News|lang=en|access-date=6 gusht 2022|archive-date=7 gusht 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807235357/https://www.kenyanews.go.ke/kma-keen-to-boost-womens-participation-in-maritime-sector/|url-status=dead}}</ref> |- | Xhuxha|| Universiteti Xhomo Kenjata i Bujqësisë dhe Teknologjisë|| ||<ref name="kenya"/><ref name="list"/> |- |[[Mombasa]] | Instituti Detar dhe Menaxherial i Afrikës Lindore || ||<ref name="list">{{cite web|accessdate=6 gusht 2022|url=https://kma.go.ke/land-based-maritime-training/|lang=en|title=Land Based Maritime Training|publisher=Kenya Maritime Authority}}</ref> |- |[[Mombasa]] | Universiteti Teknik i Mombasës || Kampuse satelite në Kvale dhe Lamu ||<ref>{{cite web|url=https://allafrica.com/stories/202103020064.html|title=Kenya: Coast Colleges to Train Students on Key Maritime Skills to Boost Blue Economy|date=1 mars 2021|publisher=All Africa|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref><ref name="list"/> |- | rowspan="6" | [[Maroku]] || [[Agadir]] || Institut Supérieur des Pêches Maritimes d'Agadir || ||<ref>{{cite web|url=https://medias24.com/2021/12/01/chantiers-et-ateliers-du-maroc-se-chargera-de-la-remise-a-neuf-du-navire-al-hassani/|title=Chantiers et Ateliers du Maroc se chargera de la remise à neuf du navire Al Hassani|lang=fr|date=1 dhjetor 2021}}</ref> |- | Al Hoceïma || Institut de Technologie des Pêches Maritimes || ||<ref>{{cite web|accessdate=6 gusht 2022|lang=fr|url=http://www.mapexpress.ma/actualite/societe-et-regions/linstitut-technologie-peches-maritimes-dal-hoceima-offre-perspectives-prometteuses-ses-laureats-directeur-linstitut/|title=L'Institut de technologie des pêches maritimes d'Al Hoceima offre des perspectives prometteuses pour ses lauréats (directeur de l'Institut)|publisher=MAP EXPRESS|date=10 shtator 2019}}</ref> |- | Casablanca || Institut Supérieur D'Etudes Maritimes || ||<ref>{{cite web|accessdate=6 gusht 2022|url=https://www.lopinion.ma/MARFOR-2022-Mohammed-Abdeljalil-fait-l-eloge-du-secteur-maritime-au-Maroc_a27698.html|title=MARFOR 2022: Mohammed Abdeljalil fait l'éloge du secteur maritime au Maroc|date=25 maj 2022|lang=fr|publisher=l'Opinion}}</ref> |- | Larash || rowspan="3" | Institut de Technologie des Pêches Maritimes || ||<ref>{{cite web|url=https://www.maptanger.ma/fr/larache-la-cpmm-et-litpm-examinent-les-perspectives-de-partenariat-dans-le-domaine-de-formation/|title=Larache: La CPMM et l'ITPM examinent les perspectives de partenariat dans le domaine de formation|date=12 nëntor 2021|publisher=MAP Tanger|lang=fr|access-date=6 gusht 2022}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> |- | Safi || || |- | Tan-Tan || || |- | [[Mozambiku]] || [[Maputo]] || Escola Superior de Ciências Náuticas || |- | rowspan="2" | [[Namibia]] || [[Valvis Bej]] || Instituti Namibian Detar dhe i Peshkimit || ||<ref>{{cite web|url=https://www.namibian.com.na/99433/read/Namport-fisheries-institute-sign-training-agreement|title=Namport, fisheries institute sign training agreement|date=1 mars 2021|publisher=The Namibian|author=Taati Niilenge|lang=en|access-date=6 gusht 2022|archive-date=1 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301111513/https://www.namibian.com.na/99433/read/Namport-fisheries-institute-sign-training-agreement|url-status=dead}}</ref> |- | [[Vindhoek]] || Universiteti i Shkencës dhe Teknologjisë së Namibisë || ||<ref>{{cite web|url=https://economist.com.na/72272/education/nust-acquires-two-more-academic-chairs-for-water-research-and-computing-technology/|title=Nust Acquires Two More Academic Chairs for Water Research and Computing Tenchnology|publisher=Namibia Economist|date=28 korrik 2022|lang=en|access-date=6 gusht 2022|archive-date=5 gusht 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220805223902/https://economist.com.na/72272/education/nust-acquires-two-more-academic-chairs-for-water-research-and-computing-technology/|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="17" | [[Nigeria]] || Boni || Qendra Detare e Ekselencës || Zotëruar nga NLNG Ship Management Limited ||<ref name="nigeria"/><ref name="vibes"/> |- | Burutu || Shkolla e Teknologjisë Detare të Shtetit të Deltës || ||<ref name="vibes"/> |- | [[Benin|Qyteti i Beninit]] || Universiteti i Beninit || Diplomim në Studimet Detare ||<ref name="vibes"/> |- | Etinan || Instituti i Marinës dhe Teknologjisë || || |- | Elikara || Akademia Detare Afrikane || ||<ref name="vibes"/> |- | Ikexha || Akademia Detare e Marinës || || |- | rowspan="3" | [[Lagos]] || Instituti i Çertifikuar i Transportit të Nigerisë || Kampusi kryesor ||<ref name="vibes"/> |- | Akademia Detare e Kurorës || || |- | Kolegji Federal i Peshkimit dhe Teknologjisë Detare || ||<ref name="nigeria"/><ref name="vibes"/> |- | Okerenkoko || Universiteti Detar i Nigerisë || ||<ref>{{cite web|lang=en|accessdate=6 gusht 2022|url=https://businessday.ng/maritime/article/nimasa-promises-continuous-support-to-nigeria-maritime-university/|title=NIMASA promises continuous support to Nigeria Maritime University|date=26 prill 2022|publisher=Businessday}}</ref> |- | Oron || Akademia Detare e Nigerisë || ||<ref name="nigeria">{{cite news|author=Maduawuchi Obialo|url=https://nigerianguide.com.ng/full-list-of-all-maritime-schools-in-nigeria/|title=Full list of all maritime schools in Nigeria (2022)|newspaper=Nigerian Guide|lang=en|date=6 shtator 2021|access-date=6 gusht 2022|archive-date=26 qershor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220626042508/https://nigerianguide.com.ng/full-list-of-all-maritime-schools-in-nigeria/|url-status=dead}}</ref><ref name="vibes">{{cite web|publisher=Hot Vibes Media|url=https://www.hotvibesmedia.com.ng/2017/10/current-list-of-accredited-maritime-universities-academy-nigeria.html|lang=en|title=List of Accredited Maritime Schools, Colleges and Universities in Nigeria|date=24 mars 2021|accessdate=6 gusht 2022|archive-date=7 gusht 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807235402/https://www.hotvibesmedia.com.ng/2017/10/current-list-of-accredited-maritime-universities-academy-nigeria.html|url-status=dead}}</ref> |- | Ota || Akademia Detare e Yjeve || ||<ref name="vibes"/> |- | rowspan="2" | Port Harkurt || Akademia e Aviacionit dhe Biznesit Detar Perëndimor || || |- | Akademia Detare Çarkin || ||<ref name="nigeria"/> |- | Uvheru || Akademia Detare Jugore || ||<ref>{{cite web|url=https://guardian.ng/news/army-nab-military-imposters-in-asaba/|title=Army nab military imposters in Asaba|date=25 shkurt 2021|lang=en|publisher=The Guardian Nigeria|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | rowspan="2" | Varri || Akademia Detare Globale || ||<ref name="nigeria"/><ref name="vibes"/> |- | Instituti Joemarine i Studimeve dhe Kërkimeve Nautike || ||<ref name="nigeria"/><ref name="vibes"/> |- | rowspan="9" | [[Afrika e Jugut]] || rowspan="4" | [[Kapshtad|Kejptaun]] || Universiteti i Teknologjisë së Gadishullit të Kepit || ||<ref name="dhet">{{cite web|accessdate=6 gusht 2022|url=https://www.opportunitiesforafricans.com/dhet-nurturing-emerging-scholars-programme-2022/|title=DHET nurturing emerging scholar's programme 2022 for young South Africans (fully funded Master's in France)|publisher=Opportunities for Africans|date=8 korrik 2022|lang=en}}</ref> |- | Shkolla e Transportit|| || |- | Grupi i Trajnimit të Sigurisë Detare || || |- | Akademia e Trajnimit Detar Afrikano Jugore || ||<ref name="southafrica"/> |- | rowspan="3" | [[Durban]] || Universiteti i Teknologjisë së Durbanit || ||<ref name="dhet"/> |- | Shkolla Detare dhe kolegji i Transportit të Afrikës së Jugut || ||<ref name="southafrica">{{cite web|url=https://uni24.co.za/list-maritime-schools-south-africa/|title=List of Maritime Schools in South Africa 2022-2023|year=2022|publisher=Uni24|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Shkolla Detare e Ekselencës Transnet || ||<ref name="southafrica"/> |- | rowspan="2" | Gqeberha || Universiteti Nelson Mandela || ||<ref>{{cite web|date=1 qershor 2022|url=https://maritime-executive.com/corporate/nelson-mandela-university-launches-master-s-in-maritime-management|title=Nelson Mandela University Launches Master's in Maritime Management|publisher=The Maritime Executive|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Instituti Detar Ndërkombëtar Jug Afrikan || ||<ref>{{cite web|lang=en|author=Tanseem Bulbulia|url=https://www.engineeringnews.co.za/article/south-africas-maritime-industry-requires-better-structures-collaborative-efforts-2022-02-09/rep_id:4136|title=South Africa's maritime industry requires better structures, collaborative efforts|date=9 shkurt 2022|access-date=6 gusht 2022|publisher=Creamer Media's Engineering News}}</ref> |- | [[Tanzania]] || Dar es Salaam || Instituti Detar Dar es Salaam || ||<ref>{{cite web|date=5 gusht 2021|url=https://allafrica.com/stories/202108050199.html|title=Tanzania: Dmi to Provide Skills to Gas Experts|author=Dativa Minja|publisher=All Africa|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |} ==Amerika== {| class="wikitable unsortable" ! Vendi !! Qyteti !! Universiteti !! Shënime !! Referenca |- | [[Argjentina]] || [[Buenos Aires]] || Escuela Nacional de Náutica Manuel Belgrano || || |- | rowspan="8" | [[Brazili]] || rowspan="2" | Belém || Centro de Instrução Almirante Brás de Aguiar || || |- | Universiteti Federal i Parás || 10 kampuse satelite në shtetin [[Pará]] || |- | rowspan="5" | [[Rio de Zhaneiro]] || Centro de Instrução Almirante Graça Aranha || || |- | Centro Universitário Estadual da Zona Oeste || || |- | Escola Naval || || |- | Fundação de Estudos do Mar || || |- | Universidade Federal do Rio de Janeiro || || |- | [[São Paulo]] || Shkolla Politeknike e Universitetit të São Paulos || || |- | rowspan="11" | [[Kanada]] || [[Ladysmith (Kolumbia Britanike)|Lejdismith]] || Western Maritime Institute || || |- | Vankuveri i Veriut || British Columbia Institute of Technology || || |- | Owen Sound || Georgian College || || |- | Port Hoksbëri || Nova Scotia Community College || || |- | [[Kebeku (qytet)|Qyteti i Kebekut]] || Virtual Maritime Academy || onlajn ||<ref name="vma">{{cite web|url=https://www.edumaritime.net/virtual-maritime-academy|access-date=11 gusht 2022|publisher=EduMaritime|lang=en|title=Get Your Transport Canada Approved Maritime Certification Online - Virtual Maritime Academy}}</ref> |- | [[Rimouski]] || Institut Maritime du Québec || [[gjuha frënge|frëngjisht]] || |- | [[Rimouski]] || Université du Québec à Rimouski || [[gjuha frënge|frëngjisht]] || |- | St. Andrews || New Brunswick Community College || || |- | [[Saint John's (Newfoundland dhe Labradori)|Saint John's]] || Marine Institute of Memorial University of Newfoundland || || |- | Summerside || Holland College || || |- | Uestmaunt || Canadian Coast Guard College || || |- | [[Ekuadori]] || [[Guayaquil]] || Universidad Del Pacífico || || |- | [[Xhamajka]] || [[Kingston]] || Caribbean Maritime University || || |- | rowspan="4" | [[Meksika]] || Ciudad del Carmen || Centro de Educación Náutica de Campeche || || |- | Mazatlán || Escuela Náutica Mercante de Mazatlán || ||<ref>{{cite web|author=Dianne Hofner Saphiere|url=https://vidamaz.com/2017/04/01/la-nautica/|title=La Nautica: Latin America's Oldest Merchant Marine Academy|publisher=Vida Maz!|date=1 prill 2017|lang=en|access-date=5 gusht 2022}}</ref> |- | Tampiko || Escuela Náutica Mercante de Tampico || || |- | Verakruz || Escuela Náutica Mercante de Veracruz || || |- | [[Panamaja]] || [[Qyteti i Panamasë]] || Universiteti Ndërkombëtar Detar i Panamsë || || |- | [[Peruja]] || Kallao || Escuela Nacional de Marina Mercante || || |- | [[Trinidadi dhe Tobago]] || Çaguaramas || Universiteti i Trinidadit dhe Tobagos || || |- | rowspan="25" | [[ShBA]]<ref>{{Cite web|title=What Is a Maritime College? - Maritime Jobs 101|url=https://www.mitags.org/maritime-college-studies/|website=Maritime Institute of Technology & Graduate Studies|date=26 shkurt 2023|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=State Maritime Academies Receive Designation As American Maritime Center Of Excellence|url=https://www.sunymaritime.edu/news-events/state-maritime-academies-receive-designation-american-maritime-center-excellence|year=2021|website=SUNY Maritime College|lang=en|access-date=1 mars 2025|archive-date=10 korrik 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240710083423/https://www.sunymaritime.edu/news-events/state-maritime-academies-receive-designation-american-maritime-center-excellence|url-status=dead}}</ref>|| [[Bronx]] || State University of New York Maritime College || Akademi detare shtetërore || |- | Buzards Bej || Massachusetts Maritime Academy || Akademi detare shtetërore || |- | Kastajn || Maine Maritime Academy || Akademi detare shtetërore || |- | Fejrhevën || Northeast Maritime Institute || || |- | [[Fort Lauderdale, Florida|Fort Lauderdale]] || Maritime Professional Training || Program jo me diplomues; ofron kurse për liçensa profesionale (p.sh. liçensën e kapitenit USCG). ||<ref>{{cite web|lang=en|work=mptusa.com|url=https://www.mptusa.com/search-course?allCourses%5BrefinementList%5D%5Bresult_type%5D%5B0%5D=Program%20Bundle|title=Search for a Course &#124; Maritime Professional Training (MPT)}}</ref> |- | Galveston || Texas A&M Maritime Academy || Akademi detare shtetërore || |- | Gluçester || Atlantis Maritime Academy || || |- | Huma || FMTC Safety Houma || Program jo diplomues; ofron kurse për çertifikata profesionale (p.sh. OPITO, GWO, OSHA). ||<ref>{{Cite news|title=Training Location at FMTC Houma|url=https://fmtcsafety.com/us/training-location-fmtc-houma/|access-date=3 tetor 2023|website=FMTC Safety|lang=en-US|archive-date=5 tetor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005143723/https://fmtcsafety.com/us/training-location-fmtc-houma/|url-status=dead}}</ref> |- | [[Houston]] || San Jacinto College Maritime Technology & Training Center || || |- | Keçikan || University of Southeast Alaska Regional Maritime and Career Center || || |- | Ki Uest || The College of the Florida Keys || ||<ref name="florida"/> |- | Kings Point || United States Merchant Marine Academy || Akademi i shërbimit të ShBA-së || |- | Lintikum || Maritime Institute of Technology and Graduate Studies || Prograum jo diplomues; ofron kurse për liçensa profesionale (p.sh. oficer i tretë detar, Oficer i parë detar, Master). I bashkuar me Fremont Maritime Services. ||<ref>{{Cite web|title=Programs - MITAGS|access-date=3 tetor 2023|url=https://www.mitags.org/programs/|lang=en|work=mitags.org}}</ref> |- | Miramar || Broward College, Marine Center of Excellence || ||<ref name="florida"/> |- | [[Norfolk, Virginia|Norfolk]] || Mid-Atlantic Maritime Academy || e bashkuar me Training Resources Maritime Institute. E penalizuar nga USCG për kurse të pa-aprovuara. ||<ref name=":0">{{Cite web|title=About Us|url=https://maritimeinstitute.com/about/|access-date=3 tetor 2023|website=Maritime Institute|lang=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mid-Atlantic Maritime Academy Course|url=https://www.dco.uscg.mil/Mid-Atlantic-Maritime-Academy-Course/|access-date=3 tetor 2023|work=dco.uscg.mil|lang=en}}{{Lidhje e vdekur}}</ref><ref>{{Cite news|author=Bradley W. Clare|title=Unapproved Evening Courses at Mid-Atlantic Maritime Academy|url=https://www.dco.uscg.mil/Portals/9/NMC/pdfs/announcements/2023/unapproved_courses_mama_announcement_and_faq_053023.pdf|lang=en|date=30 maj 2023|access-date=3 tetor 2023|website=USCG National Maritime Center}}</ref> |- | Penington || Mariners Learning System || Program jo diplomimi; ofron kurse për liçensa profesionale). Onlajn. ||<ref>{{Cite web|title=Mariners Learning System: USCG Captain's Licensing Online|work=marinerslearningsystem.com|lang=en|access-date=3 tetor 2023|url=https://www.marinerslearningsystem.com/}}</ref><ref name="nj">{{cite web|lang=en|title=Mariners Learning System (MLS) - Online Captain and Master License & Endorsements|url=https://www.edumaritime.net/mariners-learning-system|accessdate=9 gusht 2022|publisher=EduMaritime}}</ref> |- | Pajni Point || Paul Hall Center for Maritime Training and Education || || |- | [[San Diego]] || Training Resources Maritime Institute || i bashkuar me Mid-Atlantic Maritime Academy. ||<ref name=":0"/> |- | rowspan="2" | [[Siatëll]] || Fremont Maritime Services || Bashkuar me Maritime Institute of Technology and Graduate Studies. ||<ref>{{Cite web|title=Fremont Maritime Services Merges with MITAGS-PMI|url=https://www.mitags.org/wp-content/uploads/2019/08/MITAGS-PMI-Fremont-Merger-FP-Ad-20170529.pdf|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=History & Mission - MITAGS|url=https://www.mitags.org/history/#:~:text=The%20most%20recent%20expansion%20included%20the%20purchase%20of%20Fremont%20Maritime%2C%20one%20the%20leading%20marine%20safety%20providers%20in%20the%20Pacific%20Northwest.%C2%A0%20Today%2C%20PMI%20and%20Fremont%20have%20been%20merged%20into%20the%20MITAGS%20brand|work=mitags.org|lang=en}}</ref> |- | Seattle Maritime Academy || || |- | Stuart || Chapman School of Seamanship || ||<ref name="florida">{{cite web|accessdate=5 gusht 2022|url=https://www.edumaritime.net/florida|title=Top Maritime Education & Training and Logistics Programs in Florida|publisher=EduMaritime|lang=en}}</ref> |- | rowspan="2" | [[Tampa, Florida|Tampa]] || MTC Maritime Training Center || || |- | Gulf Coast Maritime Academy || || |- | [[Traverse City, Michigan|Traverse City]] || Great Lakes Maritime Academy || Akademi detare shtetërore. Pjesë e Northwestern Michigan College. || |- | Vallejo || California Maritime Academy || Akademi detare shtetërore || |- | [[Venezuela]] || La Guaira || Universidad Marítima del Caribe || || |} ==Azia== {| class="wikitable unsortable" ! Vendi !! Qyteti !! Universiteti !! Shënime !! Referenca |- | [[Azerbajxhan]] || [[Baku]] || Akademia Detare e Shtetit të Azerbajxhanit || || |- | [[Bahreini]] || Qyteti Isa || Politekniku i Bahreinit || || |- | rowspan="13" | [[Bangladeshi]] || rowspan="3" | [[Chittagong]] || Akademia e Peshkimit Detar të Bangladeshit || || |- | Akademia Detare || Kampuse satelite në Barisal, Pabna, Rangpur dhe [[Sylhet]] ||<ref>{{cite web|lang=gjuha bengale|url=https://www.dainikshiksha.com/%E0%A7%A7%E0%A7%A7-%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%A8-%E0%A6%8F%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%A1%E0%A7%87%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%AD%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BF-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%9C%E0%A7%8D%E0%A6%9E%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BF/167494/|access-date=6 gusht 2022|title=১১ মেরিন একাডেমিতে ভর্তি বিজ্ঞপ্তি|date=23 gusht 2019|publisher=Dainikshiksha}}</ref><ref>{{cite web|url=http://newagebd.com/detail.php?date=2013-01-06&nid=35844|title=6 new marine academies to be opened|date=6 janar 2013|author=Md Owasim Uddin Bhuyan|publisher=New Age|access-date=6 gusht 2022|lang=en|url-status=dead|archive-date=19 janar 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119082153/http://newagebd.com/detail.php?date=2013-01-06&nid=35844}}</ref> |- | Instituti Detar Kombëtar || || |- | rowspan="6" | [[Dhaka]] || Akademia Detare Atlantike || || |- | Universiteti Detar Bangabandhu Sheikh Muxhibur Rahman || Kampusi kryesor ndodhet në [[Chittagong]] || |- | Instituti i Trajnimit Detar të Bangladeshit || || |- | Instituti Detar i Shkencës dhe Teknologjisë || Gjithashtu një kampus në [[Chittagong]] || |- | Instituti Kombëtar i Inxhinierisë dhe Teknologjisë || Kampusi i dytë në Narajanganxh || |- | Akademia Detare Perëndimore || || |- | Gazipur || Akademia Detare Ndërkombëtare || || |- | Narajanganxh || Instituti i Teknologjisë Detare të Bangladeshit || || |- | Salimpur || Akademia Detare ''Ocean'' || || |- | Utara || Cambridge Maritime College || Gjithashtu kampus në [[Dhaka]] || |- | rowspan="12" | [[Kina]] || rowspan="2" | Dalian || Universiteti Detar i Dalianit || Asociuar me degë në [[Malmö]] dhe [[Shangai]] || |- | Universiteti Oqeanik i Dalianit || || |- | Hainan || Universiteti i Oqeanit Tropikal të Hainanit || || |- | Xhangsu || Instituti Detar i Xhangsusë || || |- | Nanxhing || Universiteti Hohai || || |- | Qingdao || Universiteti Oqeanik i Kinës || || |- | rowspan="2" | [[Shangai]] || Universiteti Detar i Shangait || Asociuar me degë në [[Malmö]] dhe Dalian || |- | Universiteti Oqeanik i Shangait || || |- | [[Wuhan]] || Universiteti i Teknologjisë së Vuhanit || || |- | [[Siamen]] || Universiteti Xhimei || || |- | Zhanxhang || Universiteti Oqeanik i Guangdongut || || |- | Zhushan || Universiteti Oqeanik i Zhexhangut || || |- | rowspan="2" | [[Qiproja]] || rowspan="2" | Kirenia || Girne American University || || |- | Universiteti i Kirenias || || |- | rowspan="3" | [[Gjeorgjia]] || rowspan="3" |[[Batumi]] || Shkolla e Lartë e Inxhinierisë Detare të Batumit ANRI || || |- | Universiteti Mësimor Navigacional i Batumit || || |- | Akademia Detare Shtetërore e Batumit || || |- | rowspan="2" | [[Hong Kong]] || rowspan="2" | Hong Kong || Universiteti Politeknik i Hong Kongut || Departmenti i Logjisticës dhe Studimeve Detare || |- | Instituti i Trajnimit të Shërbimeve Detare|| || |- | rowspan="39" | [[India]] || rowspan="7" | [[Çenai]] || Akademia e Arsimimit dhe Trajnimit Detar || ||<ref name="tribune"/> |- | Akademia Detare CMC || || |- | Instituti i Trajnimit Detar të Hindustanit || ||<ref>{{cite web|url=https://www.seatrade-maritime.com/middle-east-africa/mohammed-al-muallem-dp-world-recognised-lifetime-achievement-award-seatrade|title=Mohammed Al Muallem, DP World recognised with Lifetime Achievement Award at Seatrade Maritime Awards 2021|publisher=Seatrade Maritime News|year=2021|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Universiteti Detar Indian || Kampuse satelite në Koçi, [[Kalkuta]], [[Bombei|Bombei Port]], Navi Mumbai dhe Visakhapatnam ||<ref name="tribune"/> |- | Akademia Detare Ndërkombëtare || Asociuar me Universitetin Anamalai ||<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/business/2022/jan/10/foxconn-to-resume-tn-plant-ops-in-phases-2405179.html|title=Foxconn to resume TN plant ops in phases|date=10 janar 2022|publisher=New Indian Express|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Instituti Kombëtar i Teknologjisë Oqeanike || || |- | Instituti i Shkencës, Teknologjisë dhe Studimeve të Përparuara Vels || ||<ref name="tribune"/> |- | Koimbatore || Kolegji Detar i Koimbatores || ||<ref name="tribune"/> |- | Limani i Diamanteve || Instituti i Menaxhimit të Teknologjisë dhe Shkencës Neotia || || |- | rowspan="2" | [[Goa]] || Instituti i Studimeve Detare || ||<ref>{{cite web|author=Adam Vaughan|url=https://www.newscientist.com/article/2309262-scientists-want-to-restore-the-oceans-with-artificial-whale-poo/|title=Scientists want to restore the oceans with artificial whale poo|date=22 shkurt 2022|publisher=New Scientist|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Instituti Kombëtar i Oqeanograpisë || || |- | Noida e Madhe || Instituti Detar Ndërkombëtar || ||<ref>{{cite web|accessdate=6 gusht 2022|url=https://www.ndtv.com/education/minister-nitin-gadkari-wishes-international-maritime-institute-on-completing-25-years-1652050|title=Minister Nitin Gadkari Wishes International Maritime Institute On Completing 25 Years|publisher=NDTV Education|date=24 janar 2017|lang=en}}</ref><ref name="tribune"/> |- | rowspan="4" | Koçi || Shkolla e Inxhinierisë Detare Kunxhali Marakar || || |- | Instituti Qëndror i Peshkimit Nautik dhe Trajnimit Inxhinierik|| || |- | Akademia Detare ''Euro Tech'' || ||<ref>{{cite web|publisher=New Indian Express|date=9 shkurt 2015|url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2015/feb/09/a1-grading-certificate-for-euro-tech-maritime-academy-715156.html|title=A1 Grading Certificate for Euro Tech Maritime Academy|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Kolegji Inxhinierik Sri Narajana Gurukulam|| ||<ref name="tribune"/> |- | Kasinajagampati || Akademia Detare Sri Nandhanam || || |- | Koba || Universiteti Detar i Guxharatit || Asociuar me Universitetin Ligjor Kombëtar të Guxharatit || |- | rowspan="3" | [[Kolkata]] || Instituti i Teknologjisë dhe Inxhinierisë Detare || ||<ref>{{cite web|url=https://www.indcareer.com/west-bengal/kolkata/institute-technology-and-marine-engineering-itme-kolkata|lang=en|title=Institute of Technology and Marine Engineering ITME, Kolkata|publisher=IndCareer|access-date=6 gusht 2022}}</ref><ref name="tribune"/> |- | Instituti i Inxhinierisë dhe Kërkimit Detar || Ka edhe një kampus në [[Mumbai]] || |- | Universiteti Neotia || ||<ref>{{cite web|url=https://ibgnews.com/2017/08/11/india-education-update-neotia-university-neotia-institute-technology-management-organized-orientation-programme-2017/|title=India Education Update - The Neotia University and Neotia Institute of Technology Management organized Orientation Programme 2017|date=11 gusht 2017|access-date=6 gusht 2022|lang=en|publisher=IGB News}}</ref> |- | Kollam || Instituti Detar i Keralës || || |- | rowspan="2" | Lonavala || Instituti i Madh Lindor i Studimeve Detare || || |- | Instituti i Studimeve Detare ''Samundra'' || Asociuar me Universitetin Detar Indian ||<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.archdaily.com/322944/samundra-institute-of-maritime-studies-christopher-charles-benninger-architects|title=Samundra Institute of Maritime Studies / Christopher Charles Benninger Architects|publisher=Arch Daily|access-date=6 gusht 2022}}</ref><ref name="tribune"/> |- | Mangalore || Kolegji Detar i Mangalores || ||<ref>{{cite web|lang=en|publisher=Daiji World|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=498759|title=Mangaluru: TCS Tech Bytes IT quiz come to a grand close|date=7 mars 2018|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | [[Mumbai]] || Qendra Lindore e Trajnimit Detar Anglo || Zhvillon kurse post detare STCW dhe është pioner në zhvillimin e kurseve profesionale në vazhdimësi || |- | Karxhat || Akademia Detare Lindore Anglo || Asociuar me Universitetin Detar Indian dhe zhvillon trajnime para-detare për kadetët e bordit, kadetët e inxhinierisë detare dhe oficerët fillestarë elektro-teknikë. || |- | rowspan="2" | Navi Mumbai || Institute i Studimeve Detare AIMS || || |- | Akademia Detare B.P. || || |- | rowspan="2" | [[Nju Delhi]] || Shkolla e Studimeve Detare e fondacionit të kapiten S. S. S. Rewari || || |- | Qendra e Trajnimit Detar Anglo Lindore || Zhvillon kurse post detare STCW ||<ref>{{Cite web|url=https://www.maritimetraining.in/|work=maritimetraining.in|title=Anglo Eastern Maritime Training Centre|lang=en}}</ref> |- | Panapakam || Akademia Detare Jugore e Studimeve Detare || || |- | [[Puducherry|Pondiçerri]] || Akademia Detare e Pondiçerrit || || |- | rowspan="3" | Pune || Akademia e Arsimimit dhe Trajnimit Naval të Maharashtrës || ||<ref name="tribune">{{cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/jobs-careers/career-options-in-marine-industry-281107|title=Career options in marine industry|publisher=Tribune India|date=10 korrik 2021|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Instituti Detar ''Tolani'' || ||<ref>{{cite web|author=Michael Juliano|lang=en|date=23 prill 2021|url=https://www.tradewindsnews.com/insight/three-indian-mariners-fight-for-respect-on-the-high-seas/2-1-997237|title=Three Indian mariners fight for respect on the high seas|access-date=6 gusht 2022|publisher=Trade Winds News}}</ref><ref name="tribune" /> |- | Instituti i Teknologjisë Detare Vishvakarma || || |- | Sevri || Kolegji i Studimeve dhe Kërkimeve të Përparuara Detare Lal Bahadur Shastri || || |- | Thisajanvilai || Akademia e Studimeve Detare Xhejanthinather || ||<ref>{{cite web|access-date=6 gusht 2022|url=https://ourseaworld.com/institutedetail/105|lang=en|title=Jeyanthinather Academy of Marine Studies|publisher=UR Seaworld}}</ref> |- | Visakhapatnam || Kolegji Universitar i Inxhinierisë së Andhras || Zgjatim i Universitetit të Andhras || |- | rowspan="15" | [[Indonezia]] || Batam || SMK Pelajaran Nasional Batam || || |- | Çilakap Rexhensi || Akademia Detare Nusantara || || |- | rowspan="2" | [[Xhakarta]] || Akademia Detare Xhadajat || || |- | Sekolah Tingi Ilmu Pelajaran Xhakarta || || |- | Karang Serang || Politeknik Pelajaran Banten || || |- | rowspan="2" | Makasar || Akademia Detare Indonezia || || |- | Politeknik Ilmu Pelajaran Makasar || || |- | Mexhid Raja || Politeknik Pelajaran Malahajati || || |- | Purvokerto || SMK - SPM Nasional Purvokerto || || |- | [[Surabaya]] || Politeknik Pelajaran Surabaja || || |- | Ulakan Tapakis || Politeknik Pelajaran Sumatera Barat || || |- | rowspan="3" | [[Semarang]] || Politeknik Maritim Negeri Indonezia || || |- | Politeknik Ilmu Pelajaran Semarang || || |- | Universitas Maritim AMNI Semarang || || |- | Sorong || Politeknik Pelajaran Sorong || || |- | rowspan="9" | [[Irani]] || rowspan="2" | Bandar Abas || Universiteti i Hormozganit || || |- | Universiteti i Teknologjisë Amirkabir || Kampusi kryesor ndodhet në [[Teherani|Teheran]] || |- | Bushehr || Universiteti i Gjirit Persik || || |- | Çabahar || Universiteti Detar i Çabaharit || || |- | Khorramshahr || Universiteti i Shkencave dhe Teknologjisë Detare të Khorramshahrit || ||<ref>{{cite web|lang=en|url=https://ifpnews.com/irans-first-female-sailor-starts-work-at-caspian-sea/|title=Iran's First Female Sailor Starts Work at Caspian Sea|accessdate=6 gusht 2022|date=19 maj 2021|publisher=IFP News|archive-date=7 gusht 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807235355/https://ifpnews.com/irans-first-female-sailor-starts-work-at-caspian-sea/|url-status=dead}}</ref> |- | Mahmudabad || Universiteti i Teknologjisë Petroliere || || |- | Nushahr || Universiteti Naval Imam Khomeini i Nushahrit || ||<ref>{{cite web|author=Apriza Pinandita|url=https://www.thejakartapost.com/news/2020/02/25/iranian-navy-vessel-anchors-in-jakarta.html|title=Iranian Navy vessel anchors in Jakarta|publisher=The Jakarta Post|date=25 shkurt 2020|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Shahin Shahr || Universiteti Teknologjik Malek-Ashtar || Kampusi kryesor ndodhet në Teheran || |- | [[Teherani]] || Instituti i Trajnimit Detar IRISL || Zotërohet nga "IRISL Group" || |- | [[Iraku]] || [[Basra]] || Akademia e Gjirit Arabik për Studimet Detare || ||<ref>{{cite web|url=https://www.iraq-businessnews.com/tag/arabian-gulf-academy-for-maritime-studies/|title=Transas Supports Simulation Project in Basra|lang=en|publisher=Iraq Business News|date=15 nëntor 2013|access-date=6 gusht 2022}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> |- | [[Izraeli]] || [[Akra]] || Instituti Detar || || |- | rowspan="11" | [[Japonia]] || Ashija || Kolegji Teknik Detar || || |- | Kobe || Universiteti i Kobes || ||<ref name="japan"/> |- | Kure || Akademia e Rojës Bregdetare të Japonisë || ||<ref>{{cite web|publisher=New Straits Times|url=https://www.nst.com.my/news/nation/2022/07/814114/mmea-personnel-gain-valuable-experience-kojima-training-vessel|title=MMEA personnel gain valuable experience from Kojima training vessel|date=17 korrik 2022|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Onomiçi || Qendra e Testimit të Teknologjisë Detare të Onomiçit || ||<ref>{{cite news|url=https://vpoglobal.com/2020/03/04/energysail-demonstration-and-test-unit-unveiled-in-japan/|title=EnergySail demonstration and test unit unveiled in Japan|lang=en|publisher=VPO Global|newspaper=Vpo|date=4 mars 2020|access-date=6 gusht 2022|archive-date=4 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204105400/https://vpoglobal.com/2020/03/04/energysail-demonstration-and-test-unit-unveiled-in-japan/|url-status=dead}}</ref> |- | Ōsakikamixhima || Kolegji Kombëtar i Teknologjisë Detare të Hiroshimës || || |- | Shizuka || Universiteti Tokai || || |- | Suō-Ōshima || Kolegji Kombëtar i Teknologjisë Detare të Oshimës || || |- | Toba || Kolegji Kombëtar i Teknologjisë Detare të Tobas || ||<ref name="japan">{{cite web|url=https://www.edumaritime.net/japan|title=Some of the Best Education in Maritime & Logistics in Japan|publisher=EduMaritime|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | [[Tokio]] || Universiteti i Shkencës dhe Teknologjisë Detare të Tokjos || || |- | Tojama || Kolegji Kombëtar i Teknologjisë Detare të Tojamës || ||<ref name="japan"/> |- | Juge || Kolegji Kombëtar i Teknologjisë Detare të Juges || || |- | rowspan="2" | [[Jordania]] || [[Amani]] || Akademia Jordaneze e Studimeve Detare || ||<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.hellenicshippingnews.com/industry-veterans-organizations-honoured-with-the-prestigious-shiptek-international-awards-2022/|title=Industry Veterans & Organizations honoured with the prestigious ShipTek International Awards 2022|date=9 mars 2022|publisher=Hellenic Shipping News Worldwide|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | [[Akabe]] || Qendra e Arsimit dhe Trajnimit Detar të Akabas || Asociuar me Universitetin e Al-Balkas së Aplikuar ||<ref>{{cite web|url=https://www.jordantimes.com/news/local/king-inaugurates-aqaba-centre-maritime-education-and-training|title=King inaugurates Aqaba Centre for Maritime Education and Training|date=17 shkurt 2020|publisher=The Jordan Times|access-date=6 gusht 2022|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807235355/https://www.jordantimes.com/news/local/king-inaugurates-aqaba-centre-maritime-education-and-training|archive-date=7 gusht 2022|url-status=dead}}</ref> |- | [[Kazakistani]] || [[Almati]] || Kazakh-British Technical University || || |- | rowspan="2" | [[Libani]] || Kaslik || Akademia Ndërkombëtare Detare || || |- | [[Tripoli (Liban)|Tripoli]] || Universiteti Qytetar i Tripolit || || |- | rowspan="8" | [[Malajzia]] || Çukai || Instituti Arsimor dhe Trajnues Ranako || ||<ref>{{cite web|url=https://www.sinarharian.com.my/article/103006/berita/nasional/amir-hamzah-dipilih-semula-presiden-pkibm|title=Amir Hamzah dipilih semula Presiden PKIBM|author=Amir Hamzah Md Isa|publisher=Sinar Harian|lang=en|access-date=6 gusht 2022|date=28 shtator 2020}}</ref> |- | Ipoh || Politekniku Ungku Omar || ||<ref>{{cite web|author=Afiq Aziz|lang=en|date=6 nëntor 2019|url=https://themalaysianreserve.com/2019/11/06/demystifying-tvet-of-misconceptions-and-preconceived-ideas/?|publisher=The Malaysian Reserve|title=Demystifying TVET of misconceptions and preconceived ideas|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Iskandar Puteri || Universiti Teknologi Malajzia || || |- | Johor Bahru || Kolegji Universitar Detar Hollandez || ||<ref>{{cite web|lang=en|author=Fatin Najihah|url=https://www.theedgemarkets.com/article/sime-darby-property-sunrise-development-welcomes-netherlands-maritime-university-college|title=Sime Darby Property Sunrise Development welcomes Netherlands Maritime University College to Radia Bukit Jelutong|date=4 janar 2022|publisher=The Edge Markets|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Distrikti Kuala Nerus || Universiti Malajzia Terenganu || ||<ref>{{cite web|lang=en|work=The Star|url=https://www.thestar.com.my/news/true-or-not/2022/07/19/quickcheck-was-an-endangered-whale-shark-sighted-in-pulau-bidong-waters|title=QuickCheck: Was an endangered whale shark sighted in Pulau Bidong waters?|date=19 korrik 2022|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Kuala Sungai Baru || Akademia Detare Malajziane || Zotërohet nga "MISC Berhad" ||<ref>{{cite web|url=https://maritime-executive.com/article/eaglestar-signals-equal-opportunity-with-first-female-malaysian-master|lang=en|title=Eaglestar Signals Equal Opportunity With First Female Malaysian Master|date=18 gusht 2021|publisher=The Maritime Executive|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Ligamas || Pelita Akademi || || |- | Lumut || Universiteti Malajzian i Inxhinierisë së Teknologjisë Detare të Kuala Lumpurit || ||<ref>{{cite web|url=https://www.theborneopost.com/2019/11/28/industry-should-come-up-with-own-designs/|title='Industry should come up with own designs'|publisher=Borneo Post Online|author=Zaheera Johari|date=28 nëntor 2019|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | rowspan="3" | [[Mijanmari]] || Thanljin || Universiteti Detar i Mijanmarit || ||<ref>{{cite web|url=https://www.mmtimes.com/news/call-wild.html|author=Nyo Me|date=20 qershor 2018|title=The call of the wild|publisher=Myanmar Times|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | rowspan="2" | [[Yangon]] || Qendra e Trajnimit Detar ''Brilliance'' || || |- | Yjet e Shkëlqyeshëm të Mijanmarit – Instituti i Trajnimit Detar || || |- | [[Omani]] || Sohar || Kolegji Ndërkombëtar Detar || ||<ref>{{cite web|accessdate=6 gusht 2022|url=https://www.theworldfolio.com/news/rawiyah-al-busaidiyah-minister-of-higher-education-oman-n1821/1821/|title=Higher education, top priority|publisher=Worldfolio|date=14 nëntor 2012|lang=en}}</ref> |- | rowspan="3" | [[Pakistani]] || rowspan="3"" | [[Karaçi]] || Instituti i Trajnimit Detar || || |- | Akademia Detare e Pakistanit || ||<ref>{{cite web|publisher=Dunya News|accessdate=6 gusht 2022|url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/589271-Passing-out-parade-57th-batch-PMA-held-Karachi|title=Passing out parade of 57th batch of PMA held in Karachi|lang=en|date=22 shkurt 2021}}</ref> |- | Shkolla e Marinës Pakistaneze të Llogjistikës dhe Menaxhimit || || |- | rowspan="51" | [[Filipinet]] || Bakolod || Kolegji Global VMA || ||<ref name="panaynews"/> |- | Barangaj Tivi || Kolegji Shtetëror i Peshkimit ''Iloilo'' || Kampuse të tjerë në Barotak Nuevo, Dingle, Dumangas dhe San Enrike ||<ref>{{cite web|author=Nanette Guadalquiver|date=3 shkurt 2022|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1166948|title=Northern Negros college to become state university|website=Philippine News Agency|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Batangas || Liceu i Universitetit të Filipineve || ||<ref name="tamayo"/> |- | Biñan || Universiteti i Sistemit të Ndihmës së Vazhdueshme Laguna || ||<ref name="tamayo"/> |- | Kabanatuan || Midway Maritime Foundation || ||<ref name="tamayo"/> |- | Kabugao || Shkolla e Marinës Tregtare Iloilo || ||<ref name="panaynews"/> |- | Kabujao || Kolegji i Arsimimit dhe Trajnimit Detar MCL Mapúa-PTC || || |- | rowspan="2" | Kagajan de Oro || Universiteti Kapitol || || |- | Kolegji Filipinas i Jugut të de Oros || || |- | Kalasiao || Kolegji Filipin i Shkencës dhe Teknologjisë || ||<ref name="tamayo"/> |- | Kalamba || Akademia Detare NYK-TDG || ||<ref name="tamayo"/> |- | Karigara || Universiteti Shtetëror i Visajas Lindore|| Kampusi kryesor ndodhet në Takloban || |- | rowspan="3" | Sebu || Universitetit Teknologjik i Sebusë || ||<ref>{{cite web|author1=Philip A. Cerojano|url=https://www.sunstar.com.ph/article/1934649/cebu/local-news/calderon-set-to-file-7-house-bills-in-19th-congress|author2=Tito P. Tan|title=Calderon set to file 7 House bills in 19th Congress|date=11 korrik 2022|publisher=SunStar|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Regjimenti Detar SWU || || |- | Universiteti i Sebusë || ||<ref>{{cite news|lang=en|url=https://www.edukasyon.ph/blog/top-5-marine-engineering-colleges-in-the-philippines|title=Top 5 Marine Engineering Colleges in the Philippines|author=Lis Fortun|date=15 gusht 2018|publisher=The Vision Board|accessdate=7 gusht 2022|archive-date=7 gusht 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807235356/https://www.edukasyon.ph/blog/top-5-marine-engineering-colleges-in-the-philippines|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" | Dagupan || Liceu Universitar Verilindor || ||<ref name="tamayo"/> |- | Akademia e Marinës Tregtare Pangasinan || ||<ref name="tamayo"/> |- | Dasmariñas || Akademia Detare MOL Magsajsaj || || |- | [[Davao]] || Kolegji Kryqit të Shenjtë të Davao || || |- | Estancia || Universiteti Shtetëror Verior Iloilo || || |- | Xheneral Santos || Kolegji Politeknik Mindanao || || |- | rowspan="4" | Iloilo || Universiteti i Shkencës dhe Teknologjisë së Iloilos || || |- | John B. Lacson Foundation Maritime University || ||<ref name="panaynews">{{cite web|url=https://www.panaynews.net/28-wv-heis-hold-in-person-classes/|title=28 WV HEIs HOLD IN-PERSON CLASSES|publisher=Panay News|author=Glenda Tayona|date=10 mars 2022|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref> |- | Universiteti i Iloilos || || |- | Instituti Perëndimor i Teknologjisë || || |- | Las Piñas || Shkolla Filipinase e Marinës Tregtare || ||<ref name="tamayo"/> |- | Legazpi || Kolegjet Themelore të Politeknikut Detar || ||<ref name="tamayo"/> |- | rowspan="4" | [[Manila]] || Universiteti FEATI || ||<ref name="tamayo"/> |- | Kolegjet PMI || Kampuse të tjerë në Kezon dhe Tagbilaran || |- | STI-NAMEI || ||<ref name="tamayo"/> |- | Qendra e Bashkuar e Trajnimit Detar || || |- | Mariveles || Akademia Detare e Azisë dhe Paqësorit || ||<ref name="tamayo"/> |- | Muntinlupa || Kolegji i Gjirit Perëndimor || ||<ref name="tamayo"/> |- | Naval || Universiteti Shtetëror i Provicës së Biliranit, Instituti Naval i Teknologjisë || ||<ref name="tamayo">{{cite web|url=https://wilfredotamayo.com/everything-you-need-to-know-about-admiral-wilfredo-d-tamayo/19-featured/51-seaman-maritime-schools-in-the-philippines-accredited-by-ched-and-marina|title=Everything You Need To know About Admiral Wilfredo D. Tamayo|publisher=Philippine Coast Guard|lang=en|access-date=6 gusht 2022|archive-date=30 nëntor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130071907/https://wilfredotamayo.com/everything-you-need-to-know-about-admiral-wilfredo-d-tamayo/19-featured/51-seaman-maritime-schools-in-the-philippines-accredited-by-ched-and-marina|url-status=dead}}</ref> |- | Olongapo || Kolegji Qëndror i Shkencës dhe Teknologjisë së Luzonit || ||<ref name="tamayo"/> |- | rowspan="2" | Ozamiz || Instituti i Teknologjisë së Mizamizit || || |- | Universiteti i Mizamizit || || |- | Palompon || Instituti i Teknologjisë së Palomponit || || |- | Panglao || E-Kolegji Kristal || || |- | Pasaj || Instituti Aziatik i Studimeve Detare || || |- | rowspan="2" | Kezon || Kolegjet PNTC || Kampuse të tjerë në Dasmariñas, Intramuros dhe Tanza || |- | Instituti Teknologjik i Filipineve || ||<ref name="tamayo"/> |- | San Narcizo || Akademia e Marinës Tregtare Filipinase || ||<ref>{{cite web|author=Mahatma Randy V. Datu|url=https://www.manilatimes.net/2022/07/09/news/regions/ebdane-bats-for-excellence-in-maritime-education/1850249|publisher=The Manila Times|title=Ebdane bats for excellence in maritime education|date=9 korrik 2022|lang=en|access-date=6 gusht 2022}}</ref><ref name="tamayo"/> |- | Sibalom || Universiteti i Kolegjit të Vjetër të Studimeve Detare || || |- | Sorsogon || Kolegji Akademik i Marinës Tregtare të Bikolit || ||<ref name="tamayo"/> |- | Surigao || Qendra Arsimore e Surigao || || |- | Talibon || Kolegji Ndërkombëtr BIT || || |- | Tigbauan || St. Therese || Ofron gjithashtu kurse detare në Magdalo. Kampusi kryesor ndodhet në Iloilo ||<ref name="panaynews"/> |- | Tuguegarao || Universiteti i Luginës Kagajan || ||<ref name="tamayo"/> |- | Urdaneta || Universiteti Panpacifik || || |- | Valenzuela || Universiteti i Zonjë Sonë të Fatimës || ||<ref name="tamayo"/> |- |- | [[Rusia]] (pjesa aziatike) || Vladivostok || Universiteti Detar Shtetëror || || |- | rowspan="2" | [[Korea e Jugut]] || [[Busan]] || Universiteti Detar dhe Oqeanik i Koresë || ||<ref>{{cite web|lang=en|url=https://indiaeducationdiary.in/korea-maritime-ocean-university-international-maritime-research-institute-2024-world-maritime-historians-conference/|date=12 korrik 2022|title=Korea Maritime & Ocean University: International Maritime Research Institute, 2024 World Maritime Historians Conference|publisher=India Education Diary|access-date=7 gusht 2022|archive-date=7 gusht 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807235356/https://indiaeducationdiary.in/korea-maritime-ocean-university-international-maritime-research-institute-2024-world-maritime-historians-conference/|url-status=dead}}</ref> |- | Mokpo || Universiteti Detar Kombëtar i Mokpos || ||<ref>{{cite web|url=https://www.ship-technology.com/news/shi-autonomous-navigation-system/|title=SHI completes demonstration of remote autonomous navigation system|date=7 shtator 2021|publisher=Ship Technology|lang=en|access-date=7 gusht 2022}}</ref> |- | [[Arabia Saudite]] || [[Xheda]] || Universiteti Mbreti Abdulaziz || ||<ref>{{cite web|date=21 qershor 2022|url=https://maritime-executive.com/corporate/kotug-abu-dhabi-maritime-academy-king-abdulaziz-university-sign-mou|lang=en|title=KOTUG, Abu Dhabi Maritime Academy & King Abdulaziz University Sign MoU|publisher=Maritime Executive|access-date=7 gusht 2022}}</ref> |- | [[Sejshellet]] || Providence || Akademia Detare e Sejshelleve || ||<ref name="seychelles"/> |- | rowspan="4" | [[Singapori]] || Xhurongu Perëndimor || Universiteti Teknologjik Nanjang || ||<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.mot.gov.sg/news/details/opening-remarks-by-mr-s-iswaran-minister-for-transport-and-minister-in-charge-of-trade-relations-at-the-launch-of-the-50-years-of-our-container-shipping-journey-exhibition|title=Opening Remarks by Mr S Iswaran, Minister for Transport and Minister-In-Charge of Trade Relations, at the Launch of the "50 Years of our Container Shipping Journey Exhibition"|date=4 gusht 2022|publisher=Ministry of Transport|access-date=7 gusht 2022}}</ref> |- | Kuinstaun || Universiteti Kombëtar i Singaporit || ||<ref>{{cite web|lang=en|author=Jack Donnelly|url=https://www.porttechnology.org/news/singapore-maritime-technology-centre-opens-new-ocean-basin-facility/|title=Singapore maritime technology centre opens new ocean basin facility|date=27 korrik 2022|publisher=Port Technology|access-date=7 gusht 2022}}</ref> |- | rowspan="2" | Singapori || Instituti i Teknologjisë së Singaporit || || |- | Politekniku i Singaporit || || |- | rowspan="8" | [[Sri Lanka]] || rowspan="2" | [[Kolombo]] || Instituti Trajnues Mahapola || Mbikëqyret nga Autoriteti Portual i Sri Lankës || |- | Universiteti Oqeanik i Sri Lankës || || |- | Dijagama || Instituti i Teknologjisë, Universiteti i Moratuvas || || |- | Kandi || Qendra Trajnuese e Botës Detare Ylberi || || |- | Katunajake || Instituti i Inxhinierisë Teknologjike|| || |- | Malabe || Kolegji Ndërkombëtar Nautik dhe Inxhinieril i Kolombos || ||<ref name="seychelles">{{cite web|author=Patsy Athanase|editor=Betymie Bonnelame|date=16 janar 2020|url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/12265/Seychelles+Maritime+Academy+renews+agreement+with+Sri+Lankan+nautical+college|lang=en|title=Seychelles Maritime Academy renews agreement with Sri Lankan nautical college|publisher=Seychelles News Agency|access-date=7 gusht 2022}}</ref> |- | Moratuva || Akademia e Studimeve Teknologjike të Lankës || || |- | Trinkomali || Akademia Navale dhe Detare || || |- | rowspan="4" | [[Tajvani]] || Kaohsiung || Universiteti Kombëtar i Shkencës dhe Teknologjisë së Kaohsiungut || || |- | Kilung || Universiteti Kombëtar Oqeanik i Tajvanit || || |- | Sizihuan || Universiteti Kombëtar Sun Jat-sen || || |- | [[Taipei]] || Universiteti i Teknologjisë Detare të Taipeit || || |- | rowspan="5" | [[Tajlanda]] || [[Bangkoku]] || Qendra e Trajnimit të Marinës Tregtare || || |- | Çonburi || Kolegji Aziatik i Teknologjisë Detare || || |- | Pak Nam Samut Prakan || Kolegji Detar dhe Teknologjik ''Alex'' || || |- | [[Provinca Phuket|Phuket]] || Shërbimet Arsimore Detare || || |- | Distrikti Si Raça || Universiteti Kasetsart || || |- | rowspan="2" | [[Turkmenistani]] || Turkmenbashi || Shkolla Dytësore Profesionale Detare e Turkmenbashit || ||<ref>{{cite web|url=https://dohom.edu.tm/en/about|title=About the marine secondary vocational school|lang=en|work=dohom.edu.tm}}</ref> |- | Turkmenabat || Shkolla Dytësore Speciale Lumore e Turkmenabatit || ||<ref>{{Cite web|title=River secondary vocational school of the city of Turkmenabat|url=https://derya-ohom.edu.tm/index_en.html|lang=en|date=gusht 2024|access-date=1 mars 2025|archive-date=26 mars 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250326042104/https://derya-ohom.edu.tm/index_en.html|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="7" | [[Turqia]] (pjesa aziatike) || İskenderun || Universiteti Teknik i Iskenderunit || || |- | [[Stambolli]] || Universiteti Piri Reis || || |- | Konjaltë || Universiteti i Akdenizit || || |- | Rize || Universiteti Rexhep Tajip Erdoğan || || |- | Sürmene || Universiteti Teknik i Karadenizit || Në kampusin kryesor në [[Trabzoni|Trabzon]] ofrohet Arkitekturë Navale || |- | [[Vani]] || Universiteti Yüzüncü Yıl i Vanit || || |- | Zonguldak || Universiteti Bülent Ecevit i Zonguldakut || || |- | [[Vietnami]] || Haiphong || Universiteti Detar i Vietnamit || || |} ==Evropa== {| class="wikitable unsortable" ! Vendi !! Qyteti !! Universiteti !! Shënime !! Referenca |- | rowspan="2" | [[Shqipëria]] || [[Durrësi]] || [[Universiteti Aleksandër Moisiu Durrës]] || ||<ref>{{Cite web|lang=sq|url=https://uamd.edu.al/departamenti-i-shkencave-inxhinierike-dhe-detare/|title=Departamenti i Shkencave Inxhinierike dhe Detare|access-date=25 shkurt 2025|year=2022|publisher=Drejtoria e Administrimit dhe Shërbimeve Akademike}}</ref> |- | [[Vlora]] || [[Universiteti i Vlorës "Ismail Qemali"]] || ||<ref>{{Cite web|title=Fakulteti i Shkencave Teknike dhe Natyrore|year=2023|lang=sq|url=https://univlora.edu.al/fakulteti-i-shkencave-teknike/|publisher=Universiteti i Vlorës}}</ref> |- | rowspan="2" | [[Belgjika]] || rowspan="2" | [[Antwerp]] || Akademia Detare e Antverpit || diplomat ofrohen në [[gjuha holandeze|holandisht]] dhe [[gjuha frënge|frëngjisht]] || |- | CVO Antwerpen || Kursi ofrohet në [[gjuha holandeze|holandisht]] || |- | rowspan="2" | [[Bullgaria]] || rowspan="2" | [[Varna]] || Akademia Navale Nikola Vaptsarov || || |- | Universiteti Teknik i Varnës || || |- | rowspan="4" | [[Kroacia]] || [[Dubrovniku]] || [[Universiteti i Dubrovnikut]] || || |- | [[Rijeka]] || [[Universiteti i Rijekës]] || || |- | [[Split]] || [[Universiteti i Splitit]] || || |- | [[Zara]] || [[Universiteti i Zarës]] || || |- | rowspan="5" | [[Danimarka]] || [[Aarhus]] || Shkolla e Marinës dhe Inxhinierisë Teknike të Aarhusit || || |- | [[Kopenhageni]] || Shkolla e Inxhinierisë Detare dhe Menaxhimit të Teknologjisë të Kopenhagenit || || |- | Frederiça]] || Kolegji i Inxhinierisë Detare dhe Teknike të Frederiçës || Kampuse edhe në Esbjerg dhe Sønderborg || |- | Marstal || Marstal Navigationsskole || || |- | Svendborg || Akademia Detare Ndërkombëtare e Svendborgut || || |- | rowspan="2" | [[Estonia]] || rowspan="2" | [[Talini]] || Akademia Detare Estoneze || Pjesë e Universitetit të Teknologjisë së Talinit; dy qendra të tjera në [[Saaremaa]] || |- | Shkolla Nautike Estoneze || || |- | [[Ishujt Faroe]] || [[Tórshavn]] || Qendra e Studimeve dhe Inxhinierisë Detare || || |- | rowspan="4" | [[Finlanda]] || [[Åland]] || Akademia Alandike e Transportit || || |- | [[Kotka]] || Universiteti i Shkencave të Aplikuara të Kymenlaaksos || || |- | [[Rauma]] || Universiteti i Shkencave të Aplikuara të Satakuntas || || |- | [[Turku]] || Universiteti i Shkencave të Aplikuara Novia || || |- | [[Franca]] || [[Le Havre]] || École nationale supérieure maritime || || |- | rowspan="6" | [[Gjermania]] || [[Bremeni]] || Universiteti i Shkencave të Aplikuara të Qytetit || || |- | Elsfleth || Universiteti i Shkencave të Aplikuara të Jades || kampuse të tjerë në Vilhelmshaven dhe Oldenburg || |- | Leer || Hochschule Emden/Leer || || |- | [[Flensburg]] || Universiteti i Shkencave të Aplikuara të Flensburgut || || |- | Vismar || Hochschule Wismar || || |- |[[Hamburgu]] || Universiteti i Teknologjisë së Hamburgut || ||<ref>{{Cite web|accessdate=19 korrik 2023|website=www.tuhh.de|lang=de|title=Willkomme {{!}} Institut für Maritime Logistik|url=https://www.tuhh.de/mls/willkommen}}</ref> |- | rowspan="11" | [[Greqia]] || Egaleo || Universiteti i Atikës Perëndimore || || |- | [[Athina]] || Universiteti Kombëtar Teknik i Athinës || || |- | [[Hermupolisi]] || Akademia e Marinës Tregtare || Kampuse të tjerë ndodhen në [[Argostoli]], Atikë, [[Hiosi|Hios]], [[Kreta|Kretë]], [[Nidhra (Ishull)|Nidhra]], Kalimnos, Kimi, Nea Mihaniona, [[Inusesi]], [[Preveza|Prevezë]] dhe [[Siros]] ||<ref>{{cite news|author=Alexander Billinis|lang=en|url=https://greekreporter.com/2022/07/31/greece-hydra-oldest-merchant-marine-academy/|title=Greece's Hydra Boasts the World's Oldest Merchant Marine Academy|access-date=7 gusht 2022|newspaper=Greekreporter.com|publisher=Greek Reporter|date=31 korrik 2022}}</ref> |- | Mitilenë || Universiteti i Egjeut || || |- | rowspan="7" | Pireu || Qendra e Trajnimit Detar Helenik ALS || || |- | Qendra e Trajnimit Nautik Kozmos || || |- | Qendra Detare GMC || || |- | Akademia Navale Helenike || || |- | SQLearn E-learning || onlajn ||<ref name="sql">{{cite web|lang=en|access-date=13 gusht 2022|url=https://www.edumaritime.net/sqlearn|title=Get Your STCW Certification Online - SQLearn Maritime eLearning Programs for Seafarers|publisher=EduMaritime}}</ref> |- | Dimosies sxoles emporikou Naytikou || || |- | Universiteti i Pireut || || |- | [[Irlanda]] || Ringaskidi || Kolegji Detar Kombëtar i Irlandës || || |- | rowspan="6" | [[Italia]] || [[Gjenova]] || Universiteti i Gjenovës || || |- | [[Gjenova]] || Akademia Italiane e Marinës Tregtare || || |- | [[Livorno]] || Akademia Navale Italiane || || |- | [[Napoli]] || Universiteti Partenopeas i Napolit || || |- | [[Piza]] || Akademia Navale e Universitetit të Pizës || || |- | [[Triestia]] || Universiteti i Triestes || || |- | rowspan="3" | [[Letonia]] || Liepāja || Kolegji Detar i Liepājës || || |- | rowspan="2" | [[Riga]] || Akademia Detare Letoneze || || |- | Qendra e Trajnimit Novikontas || || |- | rowspan="2" | [[Lituania]] || rowspan="2" | [[Klaipėda]] || Universiteti i Klaipėdës || || |- | Akademia Detare Lituaneze || || |- | [[Malta]] || Paola || Kolegji i Arteve, Shkencës dhe Teknologjisë së Maltës || || |- | [[Mali i Zi]] || [[Kotorri]] || Universiteti i Malit të Zi || || |- | rowspan="11" | [[Holanda]] || [[Amsterdami]] || Hogeschool van Amsterdam || || |- | [[Den Helder]] || ROC Kop van Noord-Holland || Kampus tjetër në [[Urk (Holandë)|Urk]] || |- | [[Enkhuizen]] || Enkhuizer zeevaartschool || || |- | Farmsum || Shkolla e Energjisë dhe Detarisë ''Noorderpoort'' || Ish Shkolla Nautike ''Abel Tasman'' || |- | [[Harlingen (Holandë)|Harlingen]] || Kolegji Detar ''Nova'' || Kampus tjetër në [[IJmuiden]] || |- | rowspan="2" | [[Roterdami]] || Universiteti Detar Holandez i Roterdamit; Master Naval dhe Transportimi || || |- | ''STC Group'' || Kampuse të tjerë në Katwijk aan Zee dhe Stellendam || |- | [[Terschelling]] || Instituti Detar Willem Barentsz || || |- | rowspan="2" | [[Flessinga]] || Universiteti i Shkencave të Aplikuara ''HZ'' || || |- | Kolegji i Logjistikës Detare ''De Ruyter'' || || |- | [[Zwolle]] || Kolegji Deltion || || |- | rowspan="4" | [[Norvegjia]] || Ålesund || Kolegji Universitar i Ålesundit || || |- | Borre || Kolegji Universitar i Vestfoldit || || |- | [[Haugesund]] || Kolegji Universitar i Stord/Haugesundit || || |- | Tromsø || Universiteti i Tromsøs || || |- | rowspan="2" | [[Polonia]] || [[Gdynia]] || Universiteti Detar i Gdynias || || |- | [[Stetini]] || Universiteti Detar i Stetinit || || |- | [[Portugalia]] || Oeiras || Escola Superior Náutica Infante Dom Henrique || || |- | rowspan="4" | [[Rumania]] || rowspan="3" | [[Konstanca]] || Universiteti Detar i Konstancës || || |- | Akademia Navale ''Mircea cel Bătrân'' || || |- | Kolegji Nautik Rumun || || |- | [[Galaci]] || Universiteti i Galacit || || |- | rowspan="5" | [[Rusia]] (vetëm pjesa evropiane) || Astrakhan || Universiteti Teknik Shtetëror i Astrakhanit || || |- | [[Kaliningradi]] || Akademia Shtetërore e Flotës Peshkuese të Balltikut || || |- | Novorosijsk || Universiteti Detar Shtetëror ''Admiral Ushakov'' || || |- | rowspan="2" | [[Shën Petersburgu]] || Akademia Detare Shtetërore ''Admiral Makarov'' || || |- | Universiteti Shtetëror i Komunikimit Ujor || || |- | [[Sllovenia]] || [[Lubljana]] || [[Universiteti i Lubjanës]] || || |- | rowspan="8" | [[Spanja]] || A Coruña || Escuela Técnica Superior de Náutica y Máquinas || || |- | [[Barcelona]] || Universiteti Politeknik i Katalonjës]] || || |- | [[Cádiz]] || Escuela de Ingenierías Marina, Náutica y Radioelectrónica || Pjesë e Universitetit të Cádiz-t || |- | Gijón || Escuela Superior de la Marina Civil de Gijón || || |- | [[Madridi]] || Escuela Técnica Superior de Ingenieros Navales || || |- | [[Portugalete]] || Nautika eta Itsasontzi Makineria || Pjesë e Universitetit të Vendeve Baske || |- | [[Santa Cruz de Tenerife]] || Escuela Técnica Superior de Náutica, Máquinas y Radioelectrónica Naval || Pjesë e Universitetit të La Lagunas || |- | [[Santander, Spanjë|Santander]] || Escuela Técnica Superior de Náutica || || |- | rowspan="3" | [[Suedia]] || [[Göteborg]] || Universiteti i Teknologjisë ''Chalmers'' || || |- | [[Kalmar]] || Akademia Detare e Kalmarit, Universiteti ''Linnaeus'' || || |- | [[Malmö]] || Universiteti Detar Botëror || Asociuar me degët në [[Shangai]] dhe Dalian të Kinës || |- | rowspan="5" | [[Turqia]] || rowspan="3" | [[Stambolli]] || Universiteti ''Piri Reis'' || || |- | [[Universiteti Teknik Yıldız]] || || |- | Universiteti Teknik i Stambollit || || |- | [[Izmiri]] || Universiteti ''Dokuz Eylül'' || || |- | [[Trabzoni]] || Universiteti Teknik i Karadenizit || || |- | rowspan="5" | [[Ukraina]] || rowspan="2" | [[Odesa]] || Akademia Detare e Odesës || Ka institute të asociuara në [[Mariupol]] dhe Izmail. ||<ref>{{cite web|lang=en|access-date=7 gusht 2022|url=https://www.grafiati.com/en/news/2020/11/14/1/|title=Start of cooperation with Azov Maritime Institute of National University "Odesa Maritime Academy"|date=14 nëntor 2020|publisher=Grafiati}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> |- | Universiteti Detar Kombëtar i Odesës || || |- | Kherson || Akademia Detare Shtetërore e Khersonit || || |- | [[Kievi]] || Instituti i Transportit Ujor || || |- | [[Sevastopoli]] || Instituti i Parë Detar i Ukrainës || || |- | rowspan="20" | [[Mbretëria e Bashkuar]] || Kolerein || Universiteti Ulster në Kolerein || || |- | Kranfilld || Universiteti i Kranfilldit || || |- | Kullerkots || Universiteti i Njukasllit || Gjendet në ''Dove Marine Laboratory'' || |- | [[Edinburg]] || Kolegji i Edinburgut || || |- | Flitvud || Kampusi Nautik i Flitvudit || Pjesë e Kolegjit të Blekpull dhe Fajldit || |- | rowspan="2" | [[Glasgou]] || Kolegji i Qytetit të Glasgout || || |- | Universiteti i Stratklajdit || || |- | Grejvsend || Qendra Kombëtare e Trajnimit Detar || Mbikëqyret nga Kolegji i Kentit Verior || |- | Kirkuoll || Kolegji i Orknit || || |- | [[Liverpool]] || Universiteti i Liverpulit ''John Moores'' || || |- | rowspan="3" | [[Londra]] || Qendra Detare e Grinuiçit || Pjesë e Universitetit të Grinuiçit || |- | Instituti i Inxhinierisë Detare, Shkencës dhe Teknologjisë || || |- | Kolegji Detar i ''Marine Society'' || || |- | Pitërhed || Akademia Detare Skoceze || Mbikëqyret nga Kolegji i Skocisë Veri-Lindore || |- | Plemëth || Universiteti i Plajmuthit || || |- | Sauth Tajnsajd || Kolegji i Sauth Tajnsajd || || |- | rowspan="2" | Sauthempton || Kampusi i Inovacionit të Bouldwvudit || Pjesë e Universitetit të Sauthemptonit || |- | Shkolla Detare Varsash || Kampus tjetër në Varsash; pjesë e Universitetit Solent || |- | Stornëuej || Kolegji i Ljus Kasëll || || |- | Uotën-andër-Exh || Akademia Detare Jug-Perëndimore || || |} ==Oqeania== {| class="wikitable unsortable" ! Vendi !! Qyteti !! Universiteti !! Shënime !! Referencat |- | rowspan="9" | [[Australia]] || Frimantëll || TAFE Metropolitane Jugore || Kampuse në Armadejl, Bentli, Karlisëll, Mardok, Xhandakot, Kuinana, Munster, Naval Bejz, Thornli, Rokingam dhe Mandurah || |- | Launseston || Kolegji Detar Australian || Kampuse të tjerë në Bjuti Point || |- | Legana || Pivot Maritime International || || |- | Mauntin Krik || Instituti i TAFE-s në Sanshajn Kost || Kampuse në Manbur, Maruçidor, Mululaba, Nusa dhe Kalundra || |- | Murarri || Kolegji Detar ECA || || |- | Njukasëll || TAFE NSW|| || |- | Perth || Instituti Themelor Detar ''Swan'' || || |- | Sprent || Shërbimi Detar i Brajërit || || |- | Uinëlli || Tranjimi në Ushqime Deti dhe Industritë Detare || || |- | [[Fixhi]] || [[Suva]] || Akademia Detare e Fixhit || || |- | [[Polinezia franceze]] || Papete || École de formation et d'apprentissage maritime de la Polynésie française || || |- | rowspan="2" | [[Kiribati]] || Betio || Qendra e Tranimit Detar || || |- | Tarava || Qendra e Trajnimit Peshkatar të Kiribatit || || |- | [[Ishujt Marshall]] || [[Majuro]] || Qendra e Trajnimit Peshkatar dhe Nautik të Ishujve Marshall || || |- | [[Mikronezia]] || Ishujt Jap || Kolegji FSM i Mikronezisë || || |- | rowspan="3" | [[Zelanda e Re]] || Okland || Instituti i Teknologjisë Manukau || || |- | Nelson || Instituti i Teknologjisë Nelson Marlborough || Pjesë e Institutit Detar Ndërkombëtar të Zelandës së Re || |- | Varkuorth || MIT Mahurangi || || |- | [[Kaledonia e Re]] || Nouméa || École des métiers de la mer || |- | rowspan="2" | [[Papua Guinea e Re]] || Kavieng || Kolegji Kombëtar i Peshkimit || || |- | Madang || Kolegji Detar i Papua Guinesë së Re || || |- | [[Samoa]] || [[Apia]] || Universiteti Kombëtar i Samoas || || |- | [[Ishujt Solomon]] || Honiara || Kolegji i Arsimit të Lartë i Ishujve Solomon në Honiara || || |- | [[Tonga]] || [[Nuku'alofa]] || Instituti Politeknik Detar i Tongës || || |- | [[Tuvalu]] || [[Funafuti]] || Instituti i Trajnimit Detar të Tuvalusë || || |- | [[Vanuatu]] || [[Luganville]] || Universiteti Kombëtar i Vanuatusë, Kolegji Detar || || |} ==Shiko edhe== * [[Hartografia Nautike]] * [[Manovra (detaria)]] * [[Operacionet Nautike]] * [[Republikat Detare]] * [[Thalasokracia]] * [[Fuqia Detare]] * [[Komanda e Deteve]] * [[Konventa e Kombeve të Bashkuara për Ligjin e Detit]] * [[Nautika]] * [[Historia Detare]] * [[Epoka e Lundrimit me Vela]] * [[Lista e kolegjeve, akademive, instituteve dhe universiteteve detare]] * [[Lundrimi përqark botës]] * [[Marinat dhe anijet e lashta]] * [[Historia e detarisë së lashtë]] == Referime == {{Reflist|24em}} ==Bibliografia== * {{Cite book|author=Ivar Bjørndal|title=Upper secondary education for 800 years – with the main emphasis on the period after 1950|publisher=Forum book|year=2005|lang=en}} * {{Cite book|year=2019|author=James Lindgren|title=Preserving Maritime America, A Cultural History of the Nation's Great Maritime Museums|publisher=University of Massachusetts Press|lang=en|place=Boston, Masaçusets}} * {{cite book|author=Tryggve Thon|title=Tønsberg Navigation School 1859 – 1959|place=Tønsberg|year=1959|lang=en}} [[Kategoria:Transport detar]] [[Kategoria:Kultura detare]] [[Kategoria:Profesione detare]] [[Kategoria:Arsim i lartë]] [[Kategoria:Histori detare]] [[Kategoria:Detari]] [[Kategoria:Lundrim]] [[Kategoria:Ligji i detit]] [[Kategoria:Gjeografi detare]] opbadt5qd9halfzpzqog6i05juc9bxm 1 374598 3060548 3043370 2026-10-30T08:59:15Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060548 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Studimet Detare/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Studimet Detare]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060547 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220807235355/https://www.jordantimes.com/news/local/king-inaugurates-aqaba-centre-maritime-education-and-training për lidhjen https://www.jordantimes.com/news/local/king-inaugurates-aqaba-centre-maritime-education-and-training. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 09:59 (CET) 93cs0eu0dhhwv7hbn0wvtyxpxnqdxxs 4 378289 3060434 3056837 2026-10-29T19:28:49Z DieliAlla 149013 /* Alores (Albanian Music Artist) */ 3060434 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Alores (Albanian Music Artist)]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Mungesë shquarsie dhe përmbajtjeje. {{Unsigned|Vyolltsa|6 maj 2025}} === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Është shumë herët për këtë subjekt, dhe po mungojnë burimet e shquara. Momentalisht dalin vetëm nja tre-katër burime që e diskutojnë atë në çfarëdo detaji. ([https://koha.mk/alores-konkurroj-me-vetveten-foto/ 1], [https://www.koha.net/showbiz/ciljeta-vjen-ne-bashkepunim-me-nje-artist-te-ri 2], [https://telegrafi.com/pa-ty-jetoj-duet-nga-ciljeta-dhe-alores-video/ 3], [https://shqiptarja.com/lajm/te-thirri-love-alores-rikthehet-ne-treg-me-kengen-e-tij-me-te-re 4]) Jam për grisje. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 13 tetor 2026 03:06 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 13 tetor 2026 12:06 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:28 (CET) === Diskutimi === mca94xttskz7czp84ruo2nuuc9ppusl 3060464 3060434 2026-10-29T21:21:57Z Leutrim.P 113691 /* Alores (Albanian Music Artist) */ 3060464 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Alores (Albanian Music Artist)]] == {{dmb|1|Të griset}} <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Mungesë shquarsie dhe përmbajtjeje. {{Unsigned|Vyolltsa|6 maj 2025}} === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Është shumë herët për këtë subjekt, dhe po mungojnë burimet e shquara. Momentalisht dalin vetëm nja tre-katër burime që e diskutojnë atë në çfarëdo detaji. ([https://koha.mk/alores-konkurroj-me-vetveten-foto/ 1], [https://www.koha.net/showbiz/ciljeta-vjen-ne-bashkepunim-me-nje-artist-te-ri 2], [https://telegrafi.com/pa-ty-jetoj-duet-nga-ciljeta-dhe-alores-video/ 3], [https://shqiptarja.com/lajm/te-thirri-love-alores-rikthehet-ne-treg-me-kengen-e-tij-me-te-re 4]) Jam për grisje. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 13 tetor 2026 03:06 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 13 tetor 2026 12:06 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:28 (CET) === Diskutimi === ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} g5lakgxenyxeyd8t2axawirfdvwpsok 1 378541 3060534 3057379 2026-10-30T04:27:02Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Valon Badivuku/Arkivi 1]] 3060534 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Valon Badivuku/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} {{Përshkrim i shkurtër|Ndërmarrës dhe teknolog nga Kosova}} '''Valon Badivuku''' është një sipërmarrës, zhvillues produktesh digjitale dhe teknolog kreativ i lindur në Kosovë. Ai njihet për kontributin e tij në zhvillimin e faqeve të internetit, mentorimin e startup-eve dhe median digjitale, veçanërisht brenda ekosistemit të teknologjisë në Kosovë dhe diasporës shqiptare. qgqu5z4yk41jk7tdmt5cigq1ui9gwl6 1 378633 3060367 2819933 2026-10-29T14:36:51Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060367 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Panairi i Librit në Shkup]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2796336 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240602165156/https://tvklan.mk/panairi-i-librit-ne-shkup-nisi-panairi-i-librit-te-rinjte-me-te-interesuar-per-librat/ për lidhjen https://tvklan.mk/panairi-i-librit-ne-shkup-nisi-panairi-i-librit-te-rinjte-me-te-interesuar-per-librat/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 11 maj 2025 05:01 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Panairi i Librit në Shkup]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2819932 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241005123815/https://kultura.gov.mk/sq/historia-lexohet-motoja-e-manifestimit-me-te-madh-letrar-panairi-i-librit-2024/ për lidhjen https://kultura.gov.mk/sq/historia-lexohet-motoja-e-manifestimit-me-te-madh-letrar-panairi-i-librit-2024/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 korrik 2025 18:47 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Panairi i Librit në Shkup]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060366 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240602165519/https://mia.mk/en/story/panairi-i-librit-nga-data-18-deri-m%C3%AB-24-prill-programi-fellouship-programe-p%C3%ABr-f%C3%ABmij%C3%AB-dhe-mbi-30-promovime për lidhjen https://mia.mk/en/story/panairi-i-librit-nga-data-18-deri-m%C3%AB-24-prill-programi-fellouship-programe-p%C3%ABr-f%C3%ABmij%C3%AB-dhe-mbi-30-promovime. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 15:36 (CET) gax38xak3whfplpga6rlrxf3z7rc3g5 1 384013 3060533 2821191 2026-10-30T04:26:52Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Valon Badivuku]] 3060533 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Karriera == Badivuku mori vëmendjen fillestare pas fitores në edicionin e parë të Pristina Startup Weekend në dhjetor 2011, një ngjarje e organizuar nga Inovation Centre Kosovo (ICK) për të mbështetur sipërmarrësit e rinj. ICK i ofroi atij burime dhe mentorim për të zhvilluar idenë e tij të startup-it.<ref>{{cite web |title=Helping Kosovo’s Young Entrepreneurs |url=https://balkaninsight.com/2012/04/26/helping-kosovo-s-young-entrepreneurs/ |website=Balkan Insight |access-date=9 maj 2025}}</ref> Ai është themelues i platformës digjitale '''Qysh Me''', e cila ofron udhëzime praktike në gjuhën shqipe. Më vonë, platforma u ble nga '''DUA''', një rrjet global që synon lidhjen e shqiptarëve anembanë botës.<ref>{{cite web |title=Qysh Me |url=https://badivuku.com/startup/qysh-me/ |website=Badivuku.com |access-date=9 maj 2025}}</ref> Përveç sipërmarrjes, Badivuku ka punuar si dizajner faqesh, arkitekt UX dhe zhvillues full-stack. Ai ka marrë pjesë në ngjarje të ndryshme teknologjike, duke përfshirë edhe fjalimin në ceremoninë e diplomimit të programit Junior Geeks, një iniciativë e mbështetur nga Ambasada e SHBA-së në Kosovë për të promovuar arsimin në fushat STEM.<ref>{{cite web |title=Sot diplomon gjenerata e dytë e programit Junior Geeks |url=https://ickosovo.com/news/post/sot-diplomon-gjenerata-e-dyte-e-programit-junior-geeks |website=ICK Kosovo |access-date=9 maj 2025}}</ref> Badivuku ka qenë gjithashtu i angazhuar në projekte të teknologjisë qytetare. Në vitin 2022, ai mori vëmendje publike pasi ndryshoi faqen e ambasadave të Ministrisë së Punëve të Jashtme të Kosovës duke zëvendësuar kreditet "Krijuar nga Kabineti Gërvalla" me "Krijuar me taksat e qytetarëve të Kosovës", duke theksuar rëndësinë e transparencës në projektet qeveritare.<ref>{{cite web |title=Qytetari përmirëson faqen e ambasadave ku thuhet se u krijua nga kabineti i Gërvallës |url=https://insajderi.org/qytetari-permireson-faqen-e-ambasadave-ku-thuhet-se-u-krijua-nga-kabineti-i-gervalles/ |website=Insajderi |access-date=9 maj 2025}}</ref> == Angazhimi politik == Badivuku ishte një nga anëtarët themelues të '''Partisë së Fortë''', një parti politike satirike në Kosovë, e krijuar në vitin 2013. Partia ishte e njohur për qasjen e saj humoristike ndaj politikës dhe për kritikën ndaj skenës politike në vend. Në zgjedhjet parlamentare të vitit 2014, Badivuku ishte renditur si kandidati i 10-të në listën e partisë.<ref>{{cite web |title=Partia e Fortë garon me 64 kandidatë për deputetë |url=https://telegrafi.com/partia-e-forte-garon-me-64-kandidate-per-deputete/ |website=Telegrafi |access-date=9 maj 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Rezultatet e kandidatëve sipas subjekteve |url=https://kqz-ks.org/wp-content/uploads/2018/04/4.-Rezultatet-e-kandidateve-sipas-subjekteve-t%C3%AB-renditur-sipas-numrit-t%C3%AB-votave-2014.pdf |website=Komisioni Qendror i Zgjedhjeve |access-date=9 maj 2025}}</ref> == Media == Badivuku ka kontribuar edhe në projekte mediatike. Ai është kredituar si producent dhe regjisor për serialin televiziv '''Punpun''' (2015) dhe filmin '''Tallava SuperStar''' (2008).<ref>{{cite web |title=Valon Badivuku - IMDb |url=https://www.imdb.com/name/nm10428244/ |website=IMDb |access-date=9 maj 2025}}</ref> == Referenca == <references> <ref name="BalkanInsight">{{cite web |title=Helping Kosovo’s Young Entrepreneurs |url=https://balkaninsight.com/2012/04/26/helping-kosovo-s-young-entrepreneurs/ |website=Balkan Insight |language=en |access-date=9 maj 2025}}</ref> <ref name="QyshMe">{{cite web |title=Qysh Me |url=https://badivuku.com/startup/qysh-me/ |website=Badivuku.com |language=sq |access-date=9 maj 2025}}</ref> <ref name="ICK">{{cite web |title=Sot diplomon gjenerata e dytë e programit Junior Geeks |url=https://ickosovo.com/news/post/sot-diplomon-gjenerata-e-dyte-e-programit-junior-geeks |website=ICK Kosovo |language=sq |access-date=9 maj 2025}}</ref> <ref name="Insajderi">{{cite web |title=Qytetari përmirëson faqen e ambasadave ku thuhet se u krijua nga kabineti i Gërvallës |url=https://insajderi.org/qytetari-permireson-faqen-e-ambasadave-ku-thuhet-se-u-krijua-nga-kabineti-i-gervalles/ |website=Insajderi |language=sq |access-date=9 maj 2025}}</ref> <ref name="Telegrafi">{{cite web |title=Partia e Fortë garon me 64 kandidatë për deputetë |url=https://telegrafi.com/partia-e-forte-garon-me-64-kandidate-per-deputete/ |website=Telegrafi |language=sq |access-date=9 maj 2025}}</ref> <ref name="KQZ">{{cite web |title=Rezultatet e kandidatëve sipas subjekteve |url=https://kqz-ks.org/wp-content/uploads/2018/04/4.-Rezultatet-e-kandidateve-sipas-subjekteve-t%C3%AB-renditur-sipas-numrit-t%C3%AB-votave-2014.pdf |website=Komisioni Qendror i Zgjedhjeve |language=sq |access-date=9 maj 2025}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web |title=Valon Badivuku - IMDb |url=https://www.imdb.com/name/nm10428244/ |website=IMDb |language=en |access-date=9 maj 2025}}</ref> </references> == Lidhje të jashtme == * [https://badivuku.com/ Faqja personale] [[Kategoria:Personalitete të gjallë]] [[Kategoria:Biznesmenë kosovarë]] [[Kategoria:Personalitete të teknologjisë nga Kosova]] [[Kategoria:Zhvillues web]] [[Kategoria:Viti i lindjes mungon (personalitete të gjallë)]] == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Valon Badivuku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2817719 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250531021732/https://kqz-ks.org/wp-content/uploads/2018/04/4.-Rezultatet-e-kandidateve-sipas-subjekteve-t%C3%AB-renditur-sipas-numrit-t%C3%AB-votave-2014.pdf për lidhjen https://kqz-ks.org/wp-content/uploads/2018/04/4.-Rezultatet-e-kandidateve-sipas-subjekteve-t%C3%AB-renditur-sipas-numrit-t%C3%AB-votave-2014.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 korrik 2025 19:58 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Valon Badivuku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3057378 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://badivuku.com/startup/qysh-me/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 tetor 2026 10:25 (CEST) 1mj4sk6a8svbjv5f9grvgho0pgrq14n 0 385564 3060554 3020457 2026-10-30T09:30:42Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 0 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 1 #IABot (v2.0.9.6) 3060554 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = Sydney FC | image = SYDicon.png | image_size = 160px | upright = 0.6 | alt = The Sydney FC logo features a shield with "SYDNEY FC" at the top, a white Sydney Opera House in the center on a sky blue background, and the seven-pointed Commonwealth Star at the bottom on a navy blue background. | fullname = Sydney Football Club | short name = Sydney FC | nickname = The Sky Blues | founded = {{Start date and age|2004|9|8|df=yes}} | dissolved = | ground = [[Sydney Football Stadium (2022)|Allianz Stadium]] | capacity = 42,500 | coordinates = {{coord|33|53|21|S|151|13|31|E|type:landmark|display=inline,title}} | owntitle = <!--optional, default: Owner --> | owner = | chrtitle = Chairman | chairman = Jan Voss | mgrtitle = Head Coach | manager = [[Ufuk Talay]] | coach = | league = [[A-League Men]] | season = 2024–25 | position = 7të nga 13 | website = {{URL|https://sydneyfc.com/}} | kit_alt1 = The home kit colours are sky blue shirts with navy blue trim along the sleeves and collar wit navy blue shorts and sky blue socks with navy blue trim at the top. | pattern_la1 = _navyborder | pattern_b1 = _navycollar | pattern_ra1 = _navyborder | pattern_sh1 = _skysides | pattern_so1 = _navystripe | leftarm1 = 87CEEB | body1 = 87CEEB | rightarm1 = 87CEEB | shorts1 = 1C2A47 | socks1 = 87CEEB | pattern_name1 = Home | kit_alt2 = The away kit colours are all white, including the shirt, shorts, and socks, with a small sky blue detail around the collar of the shirt. | pattern_la2 = | pattern_b2 = _skycollar | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 87CEEB | socks2 = FFFFFF | pattern_name2 = Away | kit_alt3 = | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = | pattern_name3 = <!--optional, default: Third colours --> | current = 2025–26 Sydney FC season }}'''Sydney FC''' është një klub australian [[futboll]] nga [[Sydney]]. Klubi u themelua në vitin 2004 për të përfaqësuar qytetin e Sidneit në ligën e rinovuar profesionale australiane, [[A-League Men|A-League]]. Stadiumi shtëpiak i Sydney FC është [[Sydney Football Stadium (2022)|Sydney Football Stadium]] (i quajtur edhe Allianz Stadium). Meqenëse A-League nuk u lançua deri në fund të vitit 2005, liga australiane nuk pati një kampion në vitin 2005. Për të përcaktuar kualifikuesen për Kampionatin e Klubeve OFC të atij viti, klubet e A-League duhej të luanin një turne kualifikues. Sydney FC fitoi këtë turne dhe u lejua të shkonte në Tahiti për të përfaqësuar Australinë në kampionatin e klubeve OFC. Klubi përfundimisht fitoi edhe këtë turne, duke mposhtur [[AS Magenta Nouméa]] nga [[Kaledonia e Re]] 2–0 në finale. Si fitues i kampionatit të klubeve OFC, Sydney FC konkurroi në [[FIFA Kupa e Botës për Klube|Kupën e Botës në Futboll]] në dhjetor 2005. Në çerekfinale klubi humbi 1-0 ndaj [[Deportivo Saprissa]] nga [[Kosta Rika]]. Megjithatë, ndeshja për vendin e pestë u fitua, pasi Sydney FC mposhti [[Al-Ahly SC|Al-Ahly]] 2-1 me golat e Dwight Yorke dhe [[David Carney]]. Më 5 mars 2006, Sydney FC u bë fituesi i parë i A-League, duke mposhtur Central Coast Mariners 1–0 në Finalen e Madhe. Në vitin 2007, Sydney FC, së bashku me Adelaide United, u bënë pjesëmarrësit e parë australianë në Ligën e Kampionëve AFC pasi Australia kaloi nga Konfederata e Futbollit të Oqeanisë në Konfederatën Aziatike të Futbollit më 1 janar 2007. ==Historia== {{Main|Historia e Sydney FC}} ===2004–2009: Vitet e hershme=== [[File:Sydney-Galaxy-homebush.jpg|thumb|right|250px|Sydney FC duke luajtur kundër [[Los Angeles Galaxy]] në [[Stadium Australia|Stadiumin ANZ]] në vitin 2007.]] Hapat e parë drejt themelimit të Sydney FC u hodhën në prill 2004 kur Soccer New South Wales (tani [[Football NSW]]) njoftoi synimin e saj për të bërë ofertë për një licencë në garën e re [[A-League]].<ref>{{cite web|date=7 prill 2004|title=Soccer NSW shpall ofertën për ligën e re kombëtare|url=http://www.footballaustralia.com.au/default.aspx?s=insideffa_newsfeatures_newsitem&id=7504|work=[[Soccer New South Wales|Soccer NSW]]|access-date=23 dhjetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060918135420/http://www.footballaustralia.com.au/default.aspx?s=insideffa_newsfeatures_newsitem&id=7504|archive-date=18 shtator 2006|language=en}}</ref> Oferta u dorëzua në Shoqatën Australiane të Futbollit (tani [[Football Australia]]) më 19 korrik, e sfiduar vetëm nga një konsorcium i udhëhequr nga [[Nick Politis]], i njohur si "Sydney Blues",<ref>{{cite news|title=Kewell lojtar kryesor pas ekipit të Sydney: raport|date=9 shtator 2004|work=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/articles/2004/09/08/1094530699766.html|access-date=23 dhjetor 2006|language=en}}</ref> për vendin e Sydney-t në garën 'një ekip për qytet'.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Peter|date=21 korrik 2004|title=ASA e kënaqur me numrin e ofertave për ligën e re|url=http://www.footballaustralia.com.au/default.aspx?s=insideffa_newsfeatures_newsitem&id=7772|publisher=[[Football Federation Australia]]|access-date=23 dhjetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060918153713/http://www.footballaustralia.com.au/default.aspx?s=insideffa_newsfeatures_newsitem&id=7772|archive-date=18 shtator 2006|language=en}}</ref> Një grindje publike shpërtheu midis dy ofertuesve pasi u raportua se ASA do të votonte në favor të Sydney FC,<ref>{{cite web|date=10 shtator 2004|title=ASA zgjedh Soccer NSW|url=http://www.theworldgame.com.au/home/index.php?pid=st&cid=49872|work=[[The World Game]]|publisher=Special Broadcasting Service|access-date=23 dhjetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011084706/http://www.theworldgame.com.au/home/index.php?pid=st&cid=49872|archive-date=11 tetor 2007|language=en}}</ref> duke bërë që Politis të tërhiqte mbështetjen e tij për një ekip,<ref>{{cite news|last=Hall|first=Matthew|title=Harry tani një figurë Qendrore|date=10 tetor 2004|url=http://www.smh.com.au/articles/2004/10/09/1097261863278.html|work=[[The Sun-Herald]]|access-date=23 dhjetor 2006|language=en}}</ref> duke e lënë Sydney FC si kandidatin e vetëm që mbeti. Sydney FC u lançua zyrtarisht si anëtar i A-League-së së re me 8 ekipe më 1 nëntor 2004, me një aksion prej 25% në klub të mbajtur nga Soccer NSW, ndërsa pjesa tjetër ishte në pronësi private.<ref>{{cite web|url=http://www.a-league.com.au/default.aspx?s=newsdisplay&id=624&pageid=11|title=Lindja e Sydney FC është një moment magjik|publisher=Football Federation Australia|date=1 nëntor 2004|access-date=23 dhjetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060912065559/http://www.a-league.com.au/default.aspx?s=newsdisplay&id=624&pageid=11|archive-date=12 shtator 2006|language=en}}</ref> [[Walter Bugno]] u shpall si kryetari i parë i klubit. Më 11 dhjetor 2004, Soccer NSW njoftoi se do të tërhiqej nga përfshirja e tij me Sydney FC mes shqetësimeve rreth stilit autokratik të bashkëpronarit Frank Lowy në themelimin e klubit dhe mungesës së konsultimit me Soccer NSW për çështjet kryesore të Sydney FC. Këto përfshinin zgjedhjen e [[Sydney Football Stadium (1988)|Sydney Football Stadium]] në vend të [[Parramatta Stadium]] si fushë vendase e ekipit, dhe gërryerjen e përfshirjes fillestare 100 për qind të Soccer NSW në vetëm 25 për qind.<ref name="nswcutties">{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/Soccer/NSW-cut-ties-with-new-club-over-Lowy/2004/12/11/1102625585718.html|title=NSW 'ndërpret lidhjet' me klubin e ri për Lowy|work=The Sydney Morning Herald|date=12 dhjetor 2004|access-date=1 janar 2013|language=en}}</ref> Deri në shkurt 2005, Sydney FC kishte plotësuar 16 nga 20 pozicionet e lejuara të skuadrës së saj - duke tërhequr [[Australia men's national soccer team|Socceroos]] [[Alvin Ceccoli]], [[Clint Bolton]], [[Steve Corica]] dhe [[David Zdrilic]], si dhe të rinjtë ndërkombëtarë [[Justin Pasfield]], [[Mark Milligan]], [[Wade Oostendorp]], [[Iain Fyfe]] dhe [[Jacob Timpano]].<ref>{{cite web|url=http://www.sydneyfc.com/default.aspx?s=newsdisplay&id=1349&pageid=489|title=Lista e skuadrës së Sydney FC|publisher=Sydney FC|date=23 shkurt 2005|access-date=23 dhjetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060824155546/http://sydneyfc.com/default.aspx?s=newsdisplay&id=1349&pageid=489|archive-date=24 gusht 2006|language=en}}</ref> Gjermani [[Pierre Littbarski]] u nënshkrua si trajner kryesor, i ndihmuar nga ish-lojtar i [[Norwich City F.C.|Norwich City]] [[Ian Crook]]. Sydney FC luajti ndeshjen e saj të parë ndonjëherë kundër [[Manly United FC|Manly United]] më 25 mars 2005, duke fituar 6–1.<ref>{{cite web|url=http://sydneyfc.com/default.aspx?s=newsdisplay&id=1364&pageid=489|title=Sydney FC fillon me fitore bindëse 6–1 kundër Manly|publisher=Sydney FC|date=6 prill 2005|access-date=23 dhjetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060824155301/http://sydneyfc.com/default.aspx?s=newsdisplay&id=1364&pageid=489|archive-date=24 gusht 2006|language=en}}</ref> Menjëherë pas kësaj, Sydney FC u nis në një turne në [[United Arab Emirates|Emiratet e Bashkuara Arabe]] për të luajtur kundër ekipeve lokale FC Hatta, [[Al Ain FC|Al Ain]] dhe [[Al-Jazeera Club|Al Jazira]], duke i fituar të treja.<ref>{{cite web|url=http://www.sydneyfc.com/default.aspx?s=newsdisplay&id=1368&pageid=489|title=Petrovski dhe Carney shënojnë dy herë në fitoren 7–1 të Sydney|publisher=Sydney FC|date=12 prill 2005|access-date=23 dhjetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060824153902/http://sydneyfc.com/default.aspx?s=newsdisplay&id=1368&pageid=489|archive-date=24 gusht 2006|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sydneyfc.com/default.aspx?s=newsdisplay&id=1374&pageid=489|title=Goli i vetëm i Talay i jep Sydney fitoren 1–0 në Dubai|publisher=Sydney FC|date=20 prill 2005|access-date=23 dhjetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060824153804/http://sydneyfc.com/default.aspx?s=newsdisplay&id=1374&pageid=489|archive-date=24 gusht 2006|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sydneyfc.com/default.aspx?s=newsdisplay&id=1373&pageid=489|title=Goli i Zdrilic i jep Sydney fitoren 1–0 kundër Al Jazira|publisher=Sydney FC|date=20 prill 2005|access-date=23 dhjetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060824154003/http://sydneyfc.com/default.aspx?s=newsdisplay&id=1373&pageid=489|archive-date=24 gusht 2006|language=en}}</ref> Ndërsa ishte në [[Dubai]], Sydney FC njoftoi se kishte rënë dakord me ish-lojtarin e [[Manchester United F.C.|Manchester United]] [[Dwight Yorke]] si "[[A-League#Marquee player|lojtarin kryesor]]" të klubit – një i paguar jashtë [[salary cap|kufirit të pagave]] prej $1.5 milion – për dy sezone.<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/Football/Yorke-completes-trifecta-for-Sydney-FC/2005/04/17/1113676643103.html|title=Yorke plotëson trifektën për Sydney FC|work=The Sydney Morning Herald|date=18 prill 2005|access-date=23 dhjetor 2006|language=en}}</ref> Ndeshja e parë konkurruese e Sydney FC ishte kundër [[Queensland Roar FC|Queensland Roar]] në [[Central Coast Stadium]] në [[Gosford, New South Wales|Gosford]] si pjesë e [[2005 Australian Club World Championship Qualifying Tournament]]. Pas fitores 3–0, Sydney vazhdoi të mposhtte [[Perth Glory FC|Perth Glory]] dhe [[Central Coast Mariners FC|Central Coast Mariners]] për t'u kualifikuar në [[Oceania Club Championship 2004-05|Kampionatin e Klubeve të Oqeanisë 2005]], të mbajtur në [[Tahiti]]. Pavarësisht një frike të hershme kundër klubit të Zelandës së Re [[Auckland City FC|Auckland City]],<ref>{{cite web|url=http://www.sydneyfc.com/default.aspx?s=newsdisplay&id=1410|title=Goli mrekullues i Steve Corica i jep Sydney fitoren 3–2|publisher=Sydney FC|date=2 qershor 2005|access-date=23 dhjetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060824152119/http://sydneyfc.com/default.aspx?s=newsdisplay&id=1410|archive-date=24 gusht 2006|language=en}}</ref> Sydney FC fitoi të gjitha ndeshjet e saj dhe u kualifikua për [[2005 FIFA Club World Championship|Kampionatin Botëror të Klubeve FIFA 2005]] në [[Japan|Japoni]]. Fillimi i [[2005 A-League Pre-Season Challenge Cup]] shënoi ndeshjen e parë të Sydney FC në [[Sydney Football Stadium (1988)|Allianz Stadium]], si dhe paraqitjen e parë të [[Dwight Yorke]] për klubin. Yorke shënoi golin e parë në fitoren 3–1 të Sydney FC, e cila shtriu ecurinë e saj pa humbje në 9 ndeshje konkurruese (15 duke përfshirë miqësoret). Pas arritjes në gjysmëfinale, ecuria pa humbje e Sydney më në fund përfundoi në 11, me [[midfielder|mesfushorin]] e Perth Glory [[Nick Ward (Australian footballer)|Nick Ward]] që shënoi në kohën shtesë për të shkaktuar humbjen e parë ndonjëherë të klubit të ri.<ref>{{cite web|url=http://www.a-league.com.au/default.aspx?s=newsdisplay&id=339|title=Ward del nga stoli për të vulosur fitoren e Perth|publisher=Football Federation Australia|date=14 gusht 2005|access-date=23 dhjetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060910174415/http://www.a-league.com.au/default.aspx?s=newsdisplay&id=339|archive-date=10 shtator 2006|language=en}}</ref> [[File:Sydney-Queensland-2008.jpg|thumb|Tifozët e Sydney gjatë një ndeshjeje në vitin 2008]] Sezoni i parë i Sydney FC ishte në fund të fundit një sukses. Duke përfunduar i dyti pas [[Adelaide United]], ata vazhduan të mposhtnin [[Central Coast Mariners]] 1–0 në [[2006 A-League Grand Final|Finalen e Madhe të A-League 2006]] me [[Steve Corica]] që shënoi në pjesën e dytë të lojës. Megjithatë, suksesi i klubit nuk do të zgjaste shumë, me menaxherin gjerman [[Pierre Littbarski]] që u largua nga klubi pasi refuzoi të pranonte një pagë më të ulët<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/news/soccer/littbarski-quits-blasting-club-lies/2006/05/03/1146335805632.html|title=Littbarski jep dorëheqjen, duke shfryrë 'gënjeshtrat' e klubit|work=The Age|publisher=Fairfax Media|date=4 maj 2006|location=Melbourne|language=en}}</ref> dhe lojtarin kryesor inaugurues [[Dwight Yorke]] që u nënshkrua nga klubi i [[Premier League]] [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]].<ref>{{cite web|title=Yorke konfirmon kalimin te Sunderland|work=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/news/football/yorke-confirms-sunderland-move/2006/08/31/1156817006968.html|date=31 gusht 2006|access-date=16 korrik 2015|language=en}}</ref> Ish-[[England national football team|ndërkombëtari anglez]] [[Terry Butcher]] u nënshkrua si trajneri i ri i Sydney FC për [[2006–07 Sydney FC season|sezonin 2006–07]].<ref>{{cite web|title=Butcher nënshkruan kontratë dyvjeçare me Sydney|url=http://www.scotsman.com/sport/football/latest/butcher-signs-two-year-deal-with-sydney-1-985886|work=The Scotsman|date=17 maj 2006|access-date=16 korrik 2015|language=en}}</ref> Megjithatë, ai u konsiderua si një dështim i përgjithshëm, me Sydney që luajti dobët pavarësisht nënshkrimit të [[Alex Brosque]] dhe [[Benito Carbone]] si lojtar mysafir. Sydney gjithashtu pati 3 pikë të zbritura gjatë sezonit, pasi u zbulua se kishin shkelur [[Salary cap|kufirin e pagave]], duke përfshirë lojtarin [[David Zdrillic]].<ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/sport/content/200701/s1821528.htm|title=FC nuk do të apelojë dënimin e Kufirit të Pagave|publisher=ABC News|date=4 janar 2007|language=en}}</ref> Pavarësisht problemeve jashtë fushës, Sydney arriti të hynte në serinë e finaleve, megjithatë ata humbën në [[semi-final|gjysmëfinale]] ndaj [[Newcastle Jets]]. Edhe pse Butcher e udhëhoqi klubin në finale, tifozët e Sydney ishin të pakënaqur me taktikat e tij. Në fund, Butcher dhe Sydney FC u ndanë në fund të sezonit.<ref name="Butcher gets chop">{{cite web|title=Butcher largohet nga Sydney FC|url=http://www.smh.com.au/news/football/butcher-gets-chop-from-sydney-fc/2007/02/07/1170524147186.html|work=The Sydney Morning Herald|date=7 shkurt 2007|access-date=16 korrik 2015|language=en}}</ref> Sydney FC do të nënshkruante me [[Branko Čulina]] për fushatën e saj të [[2007 AFC Champions League|Ligës së Kampionëve AFC 2007]], ku përfunduan të dytët në grup, një pikë pas kampionëve përfundimtarë dhe gjigantëve të [[J-League]] [[Urawa Red Diamonds]]. Pavarësisht suksesit në ACL, fillimi i sezonit [[2007–08 A-League|2007–08]] i Sydney FC ishte i dobët, dhe klubi e shkarkoi atë, duke e zëvendësuar me ish-menaxherin e [[Adelaide United]] [[John Kosmina]].<ref name="Culina sacked">{{cite web|title=Culina shkarkohet, Kosmina është kthyer|url=http://www.smh.com.au/news/a-league/culina-is-sacked-kosmina-is-back/2007/10/22/1192940984801.html|work=The Sydney Morning Herald|date=23 tetor 2007|access-date=16 korrik 2015|language=en}}</ref> Sydney FC luajti mirë për pjesën tjetër të sezonit, por u eliminua në finale nga [[Brisbane Roar]]. Kosmina nuk mundi të përsëriste suksesin e sezonit të mëparshëm, duke zëvendësuar [[Brazil national football team|ndërkombëtarin brazilian]] [[Juninho Paulista|Juninho]] me heroin e [[Australia men's national soccer team|Socceroos]] [[John Aloisi]] me një kontratë një milion dollarëshe.<ref name="2008 trio signing">{{cite web|title=Lojtarët në njoftim ndërsa Sydney nënshkruan treshën yll|url=http://www.smh.com.au/news/a-league/players-on-notice-as-sydney-fc-sign-star-trio/2008/03/03/1204402324074.html|work=The Sydney Morning Herald|date=3 mars 2008|access-date=16 korrik 2015|language=en}}</ref> Klubi gjithashtu zbuloi [[Newcastle Jets]] [[2008 A-League Grand Final|fituesit e kampionatit]] [[Mark Bridge]] dhe [[Stuart Musialik]], si dhe [[Australia men's national soccer team|Socceroo]] [[Simon Colosimo]] për [[2008–09 A-League|sezonin 2008–09]].<ref name="2008 trio signing"/><ref name="Musialik signing">{{cite web|title=Musialik nënshkruan me Sydney FC|url=http://www.espnfc.com/story/515862/musialik-signs-with-sydney-fc|publisher=ESPN FC|date=12 mars 2008|access-date=16 korrik 2015|language=en}}</ref> Sezoni nuk i përmbushi pritshmëritë as me këto nënshkrime kyçe. Aloisi nuk performoi shumë mirë gjatë sezonit dhe u vu nën zjarr të rëndë. Po ashtu edhe menaxheri Kosmina, taktikat e të cilit u panë si kontroverse. Marrëdhënia e tij me median shpesh u bë e zemëruar dhe e frustruar, gjë që nuk ndihmoi shkaqet. Shumë lojtarë humbën favorin me trajnerin, përfshirë [[Steve Corica]] dhe [[Clint Bolton]].<ref name="big egos">{{cite web|title=Një dhi turku hidhet por egrot e mëdha mbeten|url=http://www.smh.com.au/news/sport/football/a-league/a-scapegoat-is-dumped-but-the-big-egos-remain/2009/02/01/1233423046176.html|work=The Sydney Morning Herald|author=Cockerill, Michael|date=2 shkurt 2009|access-date=9 dhjetor 2015|language=en}}</ref> Për herë të parë në historinë e klubit, ata nuk arritën të hynin në finale. Si rezultat, Kosmina u shkarkua kur miliarderi [[Russians|rus]] David Traktovenko u bë pronar në mars 2009. ===2009–2012: Mandati i Lavicka-s=== Ndryshimi i freskët në klub ishte gati të jepte fryte, kur Sydney njoftoi se kishte nënshkruar me menaxherin e Republikës Çeke [[Vítězslav Lavička]].<ref name="Lavicka signs">{{cite web|title=Sydney FC konfirmon emërimin e Lavicka|url=http://wwos.ninemsn.com.au/article.aspx?id=740378|date=4 shkurt 2009|work=Wide World of Sports|publisher=Nine Network Australia|access-date=16 korrik 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722045241/http://wwos.ninemsn.com.au/article.aspx?id=740378|archive-date=22 korrik 2015|language=en}}</ref> Lavicka ndryshoi plotësisht strukturën e klubit, dhe për herë të parë e shndërroi atë në një klub serioz futbolli të stilit evropian. Ai ruajti besimin te [[Steve Corica]] dhe [[John Aloisi]] dhe disa të tjerë që kishin kërcënuar të largoheshin, dhe si rezultat, Sydney FC fitoi premiershipin e saj të parë. Sydney arriti në Finalen e Madhe të sezonit të pestë të A-League pasi mposhti Wellington Phoenix në finalen paraprake. Finalja e Madhe u luajt kundër [[Melbourne Victory]] në [[Docklands Stadium|Stadiumin Etihad]] në [[Melbourne]]. Sydney kaloi në epërsi pas 61 minutash përmes një goditjeje me kokë të [[Mark Bridge]], vetëm sekonda pasi Melbourne kishte një gol të anuluar për pozicion jashtë loje. Melbourne barazoi përmes [[Adrian Leijer]] në minutën e 81-të, dhe loja shkoi në një [[penalty shoot-out (association football)|gjuajtje penalltish]] pa gola të shënuar në kohën shtesë. Kapiteni i Melbourne [[Kevin Muscat]] humbi penalltinë e tij, me goditjen e tij që goditi shtyllën. Sydney FC fitoi Finalen e Madhe 4–2 me penallti, e cila i dha klubit Kampionatin e saj të dytë të Hyundai A-League. [[File:Sydney FC V Gold Coast United.JPG|thumb|Sydney kundër [[Gold Coast United FC|Gold Coast United]]]] Mbrojtja e titullit nga Sydney FC nuk shkoi pa probleme. Klubi humbi lojtarë kyç nga ana e tij fituese e kampionatit, përfshirë [[Steve Corica]] (në pension),<ref name="Corica retires">{{cite web|title=Koha e duhur për Corica e përlotur|url=http://www.couriermail.com.au/news/time-is-right-for-teary-steve-corica/story-e6freon6-1225828900197|work=The Courier-Mail|publisher=News Limited|date=10 shkurt 2010|access-date=17 korrik 2015|language=en}}</ref> [[Karol Kisel]] (kthim në Evropë),<ref>{{cite web|title=Ndërkombëtari i Sllovakisë Karol Kisel largohet nga Sydney FC|url=http://www.foxsports.com.au/football/a-league/slovakia-international-karol-kisel-to-leave-sydney-fc/story-e6frf4gl-1225918908279|work=Fox Sports|date=18 mars 2010|access-date=17 korrik 2015|language=en}}</ref> [[Simon Colosimo]],<ref>{{cite web|title=Ndryshimi holandez për Heart e ri Simon|url=http://au.fourfourtwo.com/news/125661,dutch-switch-for-new-heart-simon.aspx|date=31 mars 2010|access-date=17 korrik 2015|work=Australian FourFourTwo|publisher=Haymarket Media|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100404012201/http://au.fourfourtwo.com/news/125661,dutch-switch-for-new-heart-simon.aspx|archive-date=4 prill 2010|language=en}}</ref> [[John Aloisi]],<ref>{{cite web|title=Heart nënshkruan Aloisi|url=http://au.fourfourtwo.com/news/125433,heart-sign-aloisi.aspx|date=29 mars 2010|access-date=17 korrik 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401061944/http://au.fourfourtwo.com/news/125433,heart-sign-aloisi.aspx|archive-date=1 prill 2010|work=Australian FourFourTwo|publisher=Haymarket Media|language=en}}</ref> dhe [[Clint Bolton]]<ref>{{cite web|title=Melbourne Heart nënshkruan Clint Bolton, ndjek John Aloisi|url=http://www.heraldsun.com.au/sport/football/melbourne-heart-signs-clint-bolton-chases-john-aloisi/story-e6frfg8x-1225831137752|work=The Herald Sun|date=17 shkurt 2010|access-date=17 korrik 2015|language=en}}</ref> (të gjithë Melbourne Heart). Klubi megjithatë mori shërbimet e ish-[[Australia men's national soccer team|Socceroo]] [[Nick Carle]] nga periudha e tij në Angli me [[Crystal Palace F.C.|Crystal Palace]]. Kjo nuk ishte e mjaftueshme për të drejtuar ekipin në drejtimin e duhur. Klubi ishte pa fitore për dhjetë raundet e para të garës. Sydney FC arriti të merrte disa pikë gjatë raundeve të ardhshme, por një tjetër seri prej pesë humbjesh radhazi siguroi që ata të mos kualifikoheshin për garën finale, duke përfunduar i nënti. Sezoni i tretë nën Lavicka filloi me nënshkrimin e madh të lojtarit të [[Blackburn Rovers]] [[Brett Emerton]] me një marrëveshje trevjeçare.<ref>{{cite web|title=Sydney FC nënshkruan Brett Emerton për 3 vjet|url=http://www.sydneyfc.com/article/sydney-fc-signs-socceroo-brett-emerton-for-3-years/gp8s0ki8xkp21njda7kc98a9b|publisher=Sydney FC|date=26 gusht 2011|access-date=18 korrik 2015|language=en}}</ref> Nënshkrimi ishte i rëndësishëm pasi Emerton u bë lojtari i parë që shkëmbeu drejtpërdrejt [[FA Premier League]] me A-League duke ndërprerë kontratën e tij me Rovers një vit më herët.<ref>{{cite web|title=Ylli i Socceroos Brett Emerton do të bëhet zyrtarisht lojtari i ri kryesor i Sydney FC të enjten|url=http://www.foxsports.com.au/football/a-league/socceroos-star-brett-emerton-will-officially-become-sydney-fcs-new-marquee-player-on-thursday/story-e6frf4gl-1226121703177|work=Fox Sports|date=25 gusht 2011|access-date=18 korrik 2015|language=en}}</ref> Sezoni megjithatë, dha vetëm sukses minimal pasi klubi arriti të hynte në serinë e finaleve me një fitore 3–2 ndaj [[Newcastle Jets]] në raundin e fundit të sezonit të rregullt. Para fundit të sezonit klubi njoftoi se kontrata e trajnerit kryesor Lavicka nuk do të rinovohej për sezonin pasardhës.<ref>{{cite web|title=Sydney FC ndahet nga Lavicka|url=http://theworldgame.sbs.com.au/article/2012/02/03/sydney-fc-parts-ways-lavicka|work=The World Game|publisher=Special Broadcasting Service|date=3 shkurt 2012|access-date=18 korrik 2015|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Sydney FC njofton se do të ndahet nga trajneri Vitezslav Lavicka në fund të sezonit aktual të A-League|url=http://www.foxsports.com.au/football/a-league/sydney-fc-announce-they-will-part-ways-with-coach-vitezslav-lavick-at-end-of-current-a-league-season/story-e6frf4gl-1226261526356|date=3 shkurt 2012|access-date=18 korrik 2015|work=Fox Sports|language=en}}</ref> ===2012–2014: Mbretërimi i Farina-s=== [[File:Del Piero, Sydney FC-Newcastle Jets.jpg|thumb|right|250px|Sydney FC duke luajtur kundër [[Newcastle Jets FC|Newcastle Jets]] në tetor 2012.]] {{quote box |quote="Kjo është e madhe për Sydney FC, e madhe për A-League dhe e madhe për futbollin Australian. Ndihemi të nderuar që Alessandro ka vendosur të luajë për Sydney FC dhe ndajmë entuziazmin e tij që një lëvizje te Sydney FC do të krijojë një trashëgimi të qëndrueshme për futbollin në këtë vend." |source=—Kryetari i Sydney FC Scott Barlow, ''The Sydney Morning Herald'' |align=right |width=40% }} [[2012–13 Sydney FC season|Sezoni 2012–13]] ishte një me dramë të lartë. Pati një trajner të ri kryesor [[Ian Crook]]<ref>{{cite web|title=Klubi i A-League Sydney FC emëron Ian Crook si trajner të ri kryesor pasi humbi Tony Popovic|url=http://www.foxsports.com.au/football/a-league/a-league-club-sydney-fc-set-to-name-ian-crook-as-new-head-coach-missing-out-on-tony-popovic/story-e6frf4gl-1226354594563|date=14 maj 2012|work=Fox Sports|access-date=18 korrik 2015|language=en}}</ref> dhe një qarkullim të lartë lojtarësh në sezonin e pushimeve. Pritshmëritë ndryshuan nga një vit rindërtimi në pretendentë për titull kur klubi fitoi shërbimet e superyllit ndërkombëtar [[Alessandro Del Piero]].<ref>{{cite web|url=http://www.footballaustralia.com.au/news-display/del-piero-agrees-to-finalise-sydney-fc-contract/48832|title=Del Piero pranon të finalizojë kontratën e Sydney FC|publisher=Football Federation Australia|access-date=31 gusht 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120908065145/http://www.footballaustralia.com.au/news-display/Del-Piero-agrees-to-finalise-Sydney-FC-contract/48832|archive-date=8 shtator 2012|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.smh.com.au/sport/a-league/del-piero-to-sign-with-sydney-fc-20120831-255tw.html|title=Del Piero nënshkruan me Sydney FC|work=The Sydney Morning Herald|access-date=31 gusht 2012|language=en}}</ref> Ai nënshkroi për $2 milion në vit dhe u bë lojtari më i paguar ndonjëherë në A-League.<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/sport/a-league/ciao-4m-del-piero-signs-for-two-years-20120905-25exy.html#ixzz25c44ORwW|title=Ciao 4m Del Piero nënshkruan për dy vjet|work=The Sydney Morning Herald|access-date=6 shtator 2012|language=en}}</ref> Pas vetëm gjashtë javësh në sezonin e rregullt, Sydney u detyrua të gjente një trajner të ri me dorëheqjen shokuese të Crook. Ai përmendi se roli ishte "një barrë e vazhdueshme" dhe po ndikonte negativisht në shëndetin e tij.<ref>{{cite web|title=Cook jep dorëheqjen si trajner i Sydney FC|url=http://www.abc.net.au/news/2012-11-11/sydney-fc-parts-ways-with-crook/4365464|date=11 nëntor 2012|website=ABC News|publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=18 korrik 2015|language=en}}</ref> [[Frank Farina]] u konfirmua si pasardhës i Crook për sezonin dy ndeshje pas periudhës së përkohshme të [[Steve Corica]].<ref>{{cite web|title=Sydney FC nënshkruan Farina si trajner kryesor|url=http://www.theleader.com.au/story/1151323/sydney-fc-sign-farina-as-head-coach/|date=28 nëntor 2012|work=The Leader|publisher=Fairfax Regional Media|access-date=18 korrik 2015|language=en}}</ref> Gjatë dritares së transferimeve të janarit, Farina forcoi rezervat e tij mbrojtëse me kapitenin e Socceroos [[Lucas Neill]]<ref>{{cite web|title=Sydney FC nënshkruan kapitenin e Socceroo Lucas Neill|work=Sydney FC|url=http://www.sydneyfc.com/article/sydney-fc-signs-socceroo-captain-lucas-neill/1joeonb4ktpmv1l9mihd6cio9z|date=17 shkurt 2013|access-date=18 korrik 2015|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Lucas Neill nënshkruan me Sydney FC|url=http://wwos.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8611723|date=16 shkurt 2013|work=Wide World of Sports|access-date=18 korrik 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722045249/http://wwos.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8611723|archive-date=22 korrik 2015|language=en}}</ref> dhe brazilianin [[Tiago Calvano]]<ref>{{cite web|title=Sydney FC nënshkruan Tiago Calvano me përvojë|work=Sydney FC|url=http://www.sydneyfc.com/article/sydney-fc-signs-experienced-tiago-calvano/x3i6khgdw05j1nxvsozwgji6g|date=18 janar 2015|access-date=18 korrik 2015|language=en}}</ref> që iu bashkuan ekipit. Çifti pati një ndikim jo të rëndësishëm dhe me një humbje 3–1 në transfertë ndaj [[Brisbane Roar]], Sydney nuk arriti të merrte një pikë jetike që do t'i kishte parë ata të luanin në finale, duke përfunduar i shtati. Për [[2013–14 Sydney FC season|para-sezonin 2013–14]], klubi u bë klubi i parë në historinë e A-League që bëri turne në Evropë, pasi Sydney bëri turne në [[Venice|Venecia]], Itali, ku klubi luajti kundër klubit të parë profesional të Del Piero, [[Padova]], [[Udinese Calcio]], [[Vicenza Calcio]], [[A.S. Cittadella]], [[Venezia]] dhe [[A.C. Reggiana 1919|Reggiana]].<ref name="Euro tour">{{cite web|title=Sydney FC bëhet skuadra e parë e A-League që bën turne në Evropë pas konfirmimit të ndeshjeve para-sezonale në Itali|url=http://www.abc.net.au/news/2013-07-13/sydney-fc-to-play-five-pre-season-matches-in-italy/4818366|date=13 korrik 2013|work=ABC News|publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=22 korrik 2015|language=en}}</ref><ref name="SMH Euro tour">{{cite web|title=Sydney FC gati për udhëtimin para-sezonal italian|url=http://www.smh.com.au/sport/soccer/sydney-fc-set-for-preseason-italian-jaunt-20130705-2pgij.html|date=5 korrik 2013|author=Bossi, Dominic|work=The Sydney Morning Herald|access-date=22 korrik 2015|language=en}}</ref> Sydney fitoi gjysmën e këtyre gjashtë ndeshjeve, megjithatë pas kthimit në shtëpi humbi pesë ndeshje miqësore radhazi në prag të sezonit të rregullt. Dy të tretat e rrugës në sezon dhe me Sydney FC që kishte grumbulluar vetëm 4 pikë nga 8 ndeshje, tifozët filluan të shprehnin shqetësime rreth vizionit për klubin. Pankartat në ndeshjen e klubit në shtëpi kundër Adelaide përfshinin ndjenja si "Ne duam që Farina të largohet".<ref name="Farina gone">{{cite web|title=Sydney FC zhyten në një nivel të ri ndërsa tifozët rrisin presionin ndaj Frank Farina|url=http://www.smh.com.au/sport/soccer/soccer-match-report/sydney-fc-sink-to-new-low-as-fans-turn-up-heat-on-frank-farina-20140208-3295i.html|author=Hassett, Sebastian|work=The Sydney Morning Herald|date=8 shkurt 2014|access-date=22 korrik 2015|language=en}}</ref> Pati gjithashtu një eksod masiv nga grupi i tifozëve aktivë të klubit, The Cove.<ref name="dark day">{{cite web|title=Nata më e errët e Sydney FC|url=http://www.theroar.com.au/2014/02/09/sydneys-darkest-night/|work=The Roar|date=9 shkurt 2014|access-date=22 korrik 2015|language=en}}</ref> Klubi më pas mbajti një forum tifozësh për të marrë pyetje dhe për të komunikuar drejtimin e klubit.<ref name="fan forum">{{cite web|title=Forumi i Tifozëve të Sydney FC – Duke iu afruar Rrugëkryqit|url=http://www.fromthestandsal.com/2014/02/18/sydney-fc-fan-forum-approaching-crossroads/|date=18 shkurt 2014|access-date=22 korrik 2015|work=fromthestandsal.com|language=en}}</ref> Gjatë nëntë raundeve të fundit, Sydney FC humbi vetëm dy ndeshje duke arritur në finale. Klubi humbi ndaj [[Melbourne Victory]] në javën e parë të finaleve. Kjo shënoi fundin e mbretërimit të [[Frank Farina]].<ref name="ABC Farina sacked">{{cite web|title=Frank Farina shkarkohet si trajner i Sydney FC A-League|url=http://www.abc.net.au/news/2014-04-23/sydney-fc-sack-farina/5407306|date=23 prill 2014|work=ABC News|publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=22 korrik 2015|language=en}}</ref><ref name="AUS Farina sacked">{{cite web|author=Ray Gatt|date=23 prill 2014|work=The Australian|title=Sydney FC shkarkon trajnerin Frank Farina|url=http://www.theaustralian.com.au/sport/football/sydney-fc-sacks-coach-frank-farina/story-fn63e0vj-1226893605121|access-date=22 korrik 2015|language=en}} {{Lidhje e vdekur}}</ref> ===2014–2018: Epoka Arnold=== Sydney e filloi sezonin me një ecuri prej gjashtë ndeshjesh pa humbje. Me një fushatë të fortë rekrutimi dhe një strategji të qëndrueshme në klub, Sydney FC përfundoi e katërta dhe u kthye në garën e [[A-League finals series|finaleve]]. Ata u eliminuan në gjysmëfinale pas një humbjeje 4–1 ndaj rivalëve të [[Adelaide United]] në [[Hindmarsh Stadium]]. Sezoni ishte gjithashtu një sukses në [[2015 FFA Cup|Kupën FFA 2015]], duke arritur në gjysmëfinale. [[2015–16 Sydney FC season|Sezoni 2015–16]] nuk arriti të jetonte deri në pritshmëritë. Klubi përfundoi i shtati në ligë, duke humbur Finalet. Ata e bënë këtë me një skuadër që mburrej me nënshkrimin kryesor të [[Filip Hološko]] dhe lojtarët ndërkombëtarë [[Miloš Dimitrijević]] dhe [[Miloš Ninković]]. Skuadra shfaqi një rikthim në formë kur luajti në [[2016 AFC Champions League|Ligën e Kampionëve AFC 2016]] duke mposhtur kampionët e [[J-League]] [[Urawa Red Diamonds]] në [[Sydney Football Stadium (1988)|Allianz Stadium]] 1–0 dhe duke u kualifikuar nga grupi në raundin e 16-të, duke u bërë skuadra e parë australiane që arrin këtë fazë të garës. Sydney FC u eliminua nga kampionët kinezë të Ligës, [[Shandong Luneng Taishan FC|Shandong Luneng]] pas një barazimi 2–2 në shtëpi dhe një humbjeje 3–1 jashtë. Sydney FC ishte i pamposhtur në A-League në [[2016–17 A-League|sezonin 2016–17]] derisa humbi ndaj [[Western Sydney Wanderers FC|Western Sydney Wanderers]] në raundin 20. Sydney FC vazhdoi të fitonte Premiership me katër raunde të mbetura, duke thyer rekordin e pikëve të A-League me 66, dhe rekordin e golave të shënuar, 55. Sydney FC vazhdoi të fitonte Finalen e Madhe 2017 në një [[penalty shoot-out (association football)|gjuajtje penalltish]] kundër rivalëve të [[Melbourne Victory]] me rezultatin 4–2, pas një barazimi 1–1 në kohën shtesë. Portieri [[Danny Vuković]] ishte heroi, duke pritur dy penallti. Sydney FC ishte e pamposhtur gjatë gjithë sezonit ndaj rivalëve të saj, duke fituar katër nga gjashtë ndeshjet ndërmjet tyre. Gjatë këtij sezoni klubi fitoi gjithashtu [[FFA Cup 2017|Kupën FFA 2017]] kundër [[Adelaide United]], duke e bërë Sydney FC ekipin e parë që fiton [[A-League#Australian double|dopietën Australiane]]. Klubi vazhdoi të mbronte titullin e tij të Premiership në [[2017–18 A-League|sezonin 2017–18]] duke vendosur rekordin për pikët e fituara, 64, dhe ecurinë më të gjatë të Premierit (245 ditë). Sydney FC humbi ndaj rivalëve të saj [[Melbourne Victory]] në gjysmëfinale. Si trajner kryesor i Sydney FC, Arnold fitoi dy Premiership, një Kampionat A-League dhe një Kupë FFA. Më 15 mars 2018, u njoftua se Arnold do të largohej nga Sydney FC në fund të sezonit 2017-18 A-League për t'u bërë trajneri kryesor i [[Australia men's national soccer team|skuadrës kombëtare australiane]].<ref>{{cite news|title=Graham Arnold Confirmed as Caltex Socceroos Head Coach|url=http://www.footballaustralia.com.au/news/graham-arnold-confirmed-caltex-socceroos-head-coach|work=Football Australia|date=15 mars 2018|access-date=15 mars 2018|language=en}}</ref> ===2018–sot: Suksesi i vazhdueshëm=== Pas largimit të Graham Arnold, ish-ndihmësi i tij [[Steve Corica]] u emërua si trajner kryesor. Në sezonin e tij të parë, [[2018–19 Sydney FC season|2018-19]], klubi përfundoi i dyti në tabelë, duke mos arritur të mbrojë Premiershipin e tyre. Ata më pas arritën në Finalen e Madhe të A-League 2019, të luajtur kundër [[Perth Glory]]. Pas një barazimi 0–0 pas kohës shtesë, Sydney FC fitoi në [[Penalty shoot-out (association football)|gjuajtje penalltish]] 4–1, duke e fituar Finalen e Madhe për herë të katërt, një rekord. Në [[2019–20 Sydney FC season|sezonin 2019-20]], klubi fitoi Premiershipin për herë të katërt, gjithashtu një rekord, dhe arriti në finalen e madhe. Sydney FC vazhdoi të fitonte Finalen e Madhe të A-League 2020 1–0 kundër [[Melbourne City FC|Melbourne City]] pas kohës shtesë. Kjo u shënua si Kampionati i tyre i pestë (një rekord) dhe dytë radhazi, duke e bërë Sydney FC klubin e parë që fiton një [[A-League#Australian double|dopietë të dyfishtë australiane]] (duke fituar Premiership dhe Kampionatin në sezone të njëpasnjëshme). Skuadra u përball me një sërë pengesash gjatë [[2020–21 Sydney FC season|sezonit 2020-21]]. Klubi filloi duke marrë pjesë në [[2020 AFC Champions League|Ligën e Kampionëve AFC 2020]] në mes të pandemisë së COVID-19. Klubi luajti ndeshjet e tij në Katar, por nuk arriti të kalojë fazën e grupeve. Megjithëse filluan sezonin e A-League 2020–21 me vonesë, klubi arriti të përfundojë i dyti në ligë, duke arritur finalet e A-League. Pasi mposhti [[Adelaide United]] në gjysmëfinale, klubi humbi ndaj rivalëve të tij [[Melbourne City FC|Melbourne City]] në Finalen e Madhe të A-League 2021 me rezultatin 3–1. Sydney FC filloi [[2021–22 Sydney FC season|sezonin 2021-22]] në një bazë të re stërvitore në qytetin e lindjes të klubit, Sydney. Megjithatë, sezoni u përball me një periudhë të vështirë për klubin, me një sërë humbjesh të thella ndaj klubeve të reja [[Macarthur FC|Macarthur]] dhe [[Western United FC|Western United]]. Sydney FC nuk arriti të kualifikohej për finalet e A-League për herë të parë në pesë sezone, duke përfunduar i teti. Klubi gjithashtu mori pjesë në [[2022 AFC Champions League|Ligën e Kampionëve AFC 2022]] në grup me [[Yokohama F. Marinos|Yokohama F Marinos]], [[Jeonbuk Hyundai Motors FC|Jeonbuk Motors]] dhe [[Hoàng Anh Gia Lai FC|Hoang Anh Gia Lai]], duke përfunduar i fundit në grup. Në [[2022–23 Sydney FC season|sezonin 2022-23]], Sydney FC u zhvendos në shtëpinë e tij të re, [[Sydney Football Stadium (2022)|Allianz Stadium (2022)]]. Kjo përkoi me një kualifikim të kthimit në [[A-League finals series|finalet e A-League]], duke përfunduar i pesti. Sydney FC u eliminua nga [[Melbourne City FC|Melbourne City]] në gjysmëfinale. Në [[2023–24 Sydney FC season|sezonin 2023-24]], Sydney FC arriti në [[2023 Australia Cup Final|Finalen e Kupës së Australisë 2023]] kundër [[Brisbane Roar]], duke fituar trofeun e dytë të Kupës së Australisë me një fitore 3–1. Ky ishte trofeu i parë i fituar nga klubi që nga viti 2020. == Nderime == * '''[[Kampionati i Klubeve OFC]]''' ** 2005 * '''[[A-League Men]]''' ** 2006, 2010, 2017, 2019, 2020 * '''[[Kupa FFA]]''' ** 2017 == Garat ndërkombëtare == {| class="wikitable" !Sezoni !Gara !Raundi !Skuadra !Shtëpi !Jashtë !Agregati |- | rowspan="5" |[[2005 OFC Club Championship|2005]] | rowspan="5" |[[OFC Men's Champions League|OFC Club Championship]] | rowspan="3" |Grupi A |{{fbaicon|NZL}} [[Auckland City FC|Auckland City]] | colspan="2;" style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |3–2 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |'''1rë nga 4''' |- |{{fbaicon|Papua New Guinea}} [[Sobou FC|Sobou]] | colspan="2;" style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |9–2 |- |{{fbaicon|TAH}} [[AS Pirae]] | colspan="2;" style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |6–1 |- |Gjysëm-finalet |{{fbaicon|Vanuatu}} [[Tafea FC|Tafea]] | colspan="3;" style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |'''6–0''' |- | bgcolor="gold" style="color:#000" |Finalja |{{fbaicon|New Caledonia|1853}} [[AS Magenta]] | colspan="3;" style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |'''2–0''' |- | rowspan="3" |[[2007 AFC Champions League|2007]] | rowspan="3" |[[AFC Liga Elite e Kampionëve|AFC Liga e Kampionëve]] | rowspan="3" |Grupi E |{{fbaicon|CHN}} [[Shanghai Shenhua F.C.|Shanghai Shenhua]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |0–0 | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |2–1 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |'''2të nga 4''' |- |{{fbaicon|JPN}} [[Urawa Red Diamonds]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |2–2 | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |0–0 |- |{{fbaicon|Indonesia}} [[Persik Kediri]] | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |3–0 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |1–2 |- | rowspan="3" |[[2011 AFC Champions League|2011]] | rowspan="3" |[[AFC Liga Elite e Kampionëve|AFC Liga e Kampionëve]] | rowspan="3" |Grupi H |{{fbaicon|KOR}} [[Suwon Samsung Bluewings]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |0–0 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |1–3 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |'''3të nga 4''' |- |{{fbaicon|CHN}} [[Shanghai Shenhua F.C.|Shanghai Shenhua]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |1–1 | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |3–2 |- |{{fbaicon|JPN}} [[Kashima Antlers]] | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–3 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |1–2 |- | rowspan="4" |[[2016 AFC Champions League|2016]] | rowspan="4" |[[AFC Liga Elite e Kampionëve|AFC Liga e Kampionëve]] | rowspan="3" |Grupi H |{{fbaicon|JPN}} [[Urawa Red Diamonds]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |0–0 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–2 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |'''1rë nga 4''' |- |{{fbaicon|CHN}} [[Guangzhou F.C.|Guangzhou Evergrande]] | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |2–1 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–1 |- |{{fbaicon|KOR}} [[Pohang Steelers]] | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |1–0 | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |1–0 |- |Raundi i 16të |{{fbaicon|CHN}} [[Shandong Luneng]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |2–2 | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |1–1 | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |'''3–3''' ''([[Away goals rule|a]])'' |- | rowspan="3" |[[2018 AFC Champions League|2018]] | rowspan="3" |[[AFC Liga Elite e Kampionëve|AFC Liga e Kampionëve]] | rowspan="3" |Grupi H |{{fbaicon|KOR}} [[Suwon Samsung Bluewings]] | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–2 | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |4–1 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |'''3të nga 4''' |- |{{fbaicon|CHN}} [[Shanghai Shenhua F.C.|Shanghai Shenhua]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |0–0 | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |2–2 |- |{{fbaicon|JPN}} [[Kashima Antlers]] | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–2 | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |1–1 |- | rowspan="3" |[[2019 AFC Champions League|2019]] | rowspan="3" |[[AFC Liga Elite e Kampionëve|AFC Liga e Kampionëve]] | rowspan="3" |Grupi H |{{fbaicon|KOR}} [[Ulsan HD FC|Ulsan Hyundai]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |0–0 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–1 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |'''4të nga 4''' |- |{{fbaicon|CHN}} [[Shanghai Port F.C.|Shanghai SIPG]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |3–3 | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |2–2 |- |{{fbaicon|JPN}} [[Kawasaki Frontale]] | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–4 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–1 |- | rowspan="3" |[[2020 AFC Champions League|2020]] | rowspan="3" |[[AFC Liga Elite e Kampionëve|AFC Liga e Kampionëve]] | rowspan="3" |Grupi H |{{fbaicon|KOR}} [[Jeonbuk Hyundai Motors]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |2–2 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |1–0 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |'''4të nga 4''' |- |{{fbaicon|CHN}} [[Shanghai Port F.C.|Shanghai SIPG]] | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |1–2 | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |0–4 |- |{{fbaicon|JPN}} [[Yokohama F. Marinos]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |1–1 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–4 |- | rowspan="5" |[[2022 AFC Champions League|2022]] | rowspan="5" |[[AFC Liga Elite e Kampionëve|AFC Liga e Kampionëve]] |Raundi paraprak |{{fbaicon|PHI}} [[Kaya F.C.–Iloilo|Kaya–Iloilo]] | colspan="3" style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |'''5–0''' |- |Raundi play-off |{{fbaicon|CHN}} [[Changchun Yatai F.C.|Changchun Yatai]] | colspan="3" style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |'''w/o''' |- | rowspan="3" |Grupi H |{{fbaicon|KOR}} [[Jeonbuk Hyundai Motors]] | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |2–3 | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |0–0 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |'''4të nga 4''' |- |{{fbaicon|VIE}} [[Hoang Anh Gia Lai FC|Hoang Anh Gia Lai]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |1–1 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–1 |- |{{fbaicon|JPN}} [[Yokohama F. Marinos]] | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–1 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–3 |- | rowspan="6" |[[2024–25 AFC Champions League Two|2024–25]] | rowspan="6" |[[2024–25 AFC Champions League Two|AFC Champions League Two]] | rowspan="3" |Grupi E |{{fbaicon|Hong Kong}} [[Eastern Sports Club|Eastern]] | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |5–0 | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |4–1 | rowspan="3" style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |'''2të nga 4''' |- |{{fbaicon|PHI}} [[Kaya F.C.–Iloilo|Kaya–Iloilo]] | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |3–1 | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |3–1 |- |{{fbaicon|JPN}} [[Sanfrecce Hiroshima]] | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–1 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |1–2 |- |Raundi i 16të |{{fbaicon|THA}} [[Bangkok United FC|Bangkok United]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:#000" |2–2 | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |3–2 {{aet}} | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |'''5–4''' |- |Çerek-finalet |{{fbaicon|KOR}} [[Jeonbuk Hyundai Motors]] | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |3–2 | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |2–0 | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |'''5–2''' |- |Gjysëm-finalet |{{fbaicon|SIN}} [[Lion City Sailors FC|Lion City Sailors]] | style="text-align:center; background:#dfd;color:#000" |1–0 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |0–2 | style="text-align:center; background:#fdd;color:#000" |'''1–2''' |- |} == Lojtarët == === Skuadra aktuale === {{updated|18 gusht 2025<ref>{{cite web|url=https://www.sydneyfc.com/teams#!/a-league|title=Sydney FC A-League Team|publisher=Sydney FC|lang=en}}</ref>}}{{fs start|bg=62a8da|color=ffffff|border=000099}} {{fs player|nat=AUS|pos=GK|name=[[Gus Hoefsloot]]|no=1}} {{fs player|nat=AUS|pos=DF|name=[[Aaron Gurd]]|no=3}} {{fs player|nat=AUS|pos=DF|name=[[Jordan Courtney-Perkins]]|no=4}} {{fs player|nat=AUS|pos=DF|name=[[Alex Grant (soccer)|Alex Grant]]|no=5}} {{fs player|nat=AUS|pos=MF|name=[[Corey Hollman]]|other=bursë|no=6}} {{fs player|nat=AUS|pos=MF|name=[[Wataru Kamijo]]|no=8}} {{fs player|nat=ENG|pos=FW|name=[[Joe Lolley]]|no=10}} {{fs player|nat=BRA|pos=FW|name=[[Douglas Costa]]|no=11}} {{fs player|nat=AUS|pos=GK|name=[[Harrison Devenish-Meares]]|no=12}} {{fs player|nat=AUS|pos=FW|name=[[Patrick Wood]]|no=13}} {{fs player|nat=BRA|pos=MF|name=[[Léo Sena]]|no=15}} {{fs player|nat=AUS|pos=DF|name=[[Joel King]]|no=16}} {{fs player|nat=AUS|pos=MF|name=[[Matthew Scarcella]]|no=18}} {{fs player|nat=AUS|pos=FW|name=[[Tiago Quintal]]|no=20}} {{fs player|nat=AUS|pos=DF|name=[[Zac De Jesus]]|no=21}} {{fs mid|bg=62a8da|color=ffffff|border=000099}} {{fs player|nat=AUS|pos=FW|name=[[Mathias Macallister]]|no=22}} {{fs player|nat=AUS|pos=DF|name=[[Rhyan Grant]]|other=[[Captain (association football)|kapiteni]]|no=23}} {{fs player|nat=AUS|pos=MF|name=[[Paul Okon-Engstler]]|no=24}} {{fs player|nat=AUS|pos=MF|name=[[Nick Alfaro]]|other=bursë|no=26}} {{fs player|nat=AUS|pos=MF|name=[[Lachie Middleton]]|no=27}} {{fs player|nat=AUS|pos=MF|name=[[Joe Lacey]]|no=29}} {{fs player|nat=DRC|pos=DF|name=[[Marcel Tisserand]]|no=32}} {{fs player|nat=AUS|pos=MF|name=[[Marin France]]|no=33}} {{fs player|nat=AUS|pos=DF|name=[[Tyler Williams (soccer)|Tyler Williams]]|other=bursë|no=34}} {{fs player|nat=AUS|pos=FW|name=[[Al Hassan Toure]]|no=35}} {{fs player|nat=AUS|pos=MF|name=[[Rhys Youlley]]|no=36}} {{fs player|nat=AUS|pos=DF|name=[[Will Kennedy (soccer)|Will Kennedy]]|other=bursë|no=37}} {{fs player|nat=AUS|pos=DF|name=[[Alexandar Popovic]]|no=41}} {{fs player|nat=AUS|pos=FW|name=[[Akol Akon]]|no=44}} {{fs end}} == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Klube futbolli në Australi]] krgwmo82wcnshipavi6a42cyvsq0z44 4 388239 3060450 2903914 2026-10-29T19:46:56Z DieliAlla 149013 /* Artikuj Lista (7) */ 3060450 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == Artikuj Lista (7) == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, Gjithsej 31. Si në diskutimet paraprake, siç vijojnë: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) <div style="column-count:3; column-gap:20px;"> * [[:Kategoria:Listat e anime]]<br> * [[Lista e anime]]<br> * [[Lista e anime: numra]]<br> * [[Lista e anime: A]]<br> * [[Lista e anime: B]]<br> * [[Lista e anime: C]]<br> * [[Lista e anime: D]]<br> * [[Lista e anime: E]]<br> * [[Lista e anime: F]]<br> * [[Lista e anime: G]]<br> * [[Lista e anime: H]]<br> * [[Lista e anime: I]]<br> * [[Lista e anime: J]]<br> * [[Lista e anime: K]]<br> * [[Lista e anime: L]]<br> * [[Lista e anime: M]]<br> * [[Lista e anime: N]]<br> * [[Lista e anime: O]]<br> * [[Lista e anime: P]]<br> * [[Lista e anime: Q]]<br> * [[Lista e anime: R]]<br> * [[Lista e anime: S]]<br> * [[Lista e anime: Sh]]<br> * [[Lista e anime: T]]<br> * [[Lista e anime: Th]]<br> * [[Lista e anime: U]]<br> * [[Lista e anime: V]]<br> * [[Lista e anime: W]]<br> * [[Lista e anime: X]]<br> * [[Lista e anime: Y]]<br> * [[Lista e anime: Z]]<br> </div> === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 6 tetor 2025 15:35 (CEST) * {{Të griset}} --'''[[User:Aeternus|Λeternus]]''' 22 shkurt 2026 10:38 (CET) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:46 (CET) === Diskutimi === 3wypnt2nhx6nng5d5wrliyv9dn6m0ok 3060467 3060450 2026-10-29T21:26:04Z Leutrim.P 113691 /* Artikuj Lista (7) */ 3060467 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == Artikuj Lista (7) == {{dmb|1|Të griset}} <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, Gjithsej 31. Si në diskutimet paraprake, siç vijojnë: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) <div style="column-count:3; column-gap:20px;"> * [[:Kategoria:Listat e anime]]<br> * [[Lista e anime]]<br> * [[Lista e anime: numra]]<br> * [[Lista e anime: A]]<br> * [[Lista e anime: B]]<br> * [[Lista e anime: C]]<br> * [[Lista e anime: D]]<br> * [[Lista e anime: E]]<br> * [[Lista e anime: F]]<br> * [[Lista e anime: G]]<br> * [[Lista e anime: H]]<br> * [[Lista e anime: I]]<br> * [[Lista e anime: J]]<br> * [[Lista e anime: K]]<br> * [[Lista e anime: L]]<br> * [[Lista e anime: M]]<br> * [[Lista e anime: N]]<br> * [[Lista e anime: O]]<br> * [[Lista e anime: P]]<br> * [[Lista e anime: Q]]<br> * [[Lista e anime: R]]<br> * [[Lista e anime: S]]<br> * [[Lista e anime: Sh]]<br> * [[Lista e anime: T]]<br> * [[Lista e anime: Th]]<br> * [[Lista e anime: U]]<br> * [[Lista e anime: V]]<br> * [[Lista e anime: W]]<br> * [[Lista e anime: X]]<br> * [[Lista e anime: Y]]<br> * [[Lista e anime: Z]]<br> </div> === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 6 tetor 2025 15:35 (CEST) * {{Të griset}} --'''[[User:Aeternus|Λeternus]]''' 22 shkurt 2026 10:38 (CET) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:46 (CET) === Diskutimi === ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} pkjzwo6xl86uyw486huebpoq09msb7g 4 389828 3060451 2904042 2026-10-29T19:47:48Z DieliAlla 149013 /* Artikuj Lista (13) */ 3060451 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == Artikuj Lista (13) == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, [[:Kategoria:Lista|të Kategorisë Lista]] si në diskutimet paraprake. Gjithsej 38, siç vijojnë: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]])<br> <div style="column-count:3; column-gap:20px;"> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: A]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: B]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: C]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: Ç]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: D]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: DH]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: E]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: Ë]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: F]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: G]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: GJ]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: H]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: I]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: J]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: K]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: L]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: LL]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: M]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: N]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: NJ]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: O]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: P]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: Q]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: R]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: RR]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: S]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: SH]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: T]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: TH]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: U]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: V]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: W]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: X]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: XH]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: Y]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: Z]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: ZH]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: 1-9]]<br> </div> === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 27 tetor 2025 17:45 (CET) * {{Të griset}} --'''[[User:Aeternus|Λeternus]]''' 22 shkurt 2026 10:33 (CET) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:47 (CET) === Diskutimi === 6jrze0c1mw0wvv46q896qljp7kkw40p 3060468 3060451 2026-10-29T21:29:51Z Leutrim.P 113691 /* Artikuj Lista (13) */ 3060468 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == Artikuj Lista (13) == {{dmb|1|Të griset}} <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, [[:Kategoria:Lista|të Kategorisë Lista]] si në diskutimet paraprake. Gjithsej 38, siç vijojnë: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]])<br> <div style="column-count:3; column-gap:20px;"> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: A]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: B]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: C]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: Ç]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: D]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: DH]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: E]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: Ë]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: F]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: G]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: GJ]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: H]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: I]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: J]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: K]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: L]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: LL]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: M]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: N]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: NJ]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: O]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: P]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: Q]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: R]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: RR]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: S]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: SH]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: T]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: TH]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: U]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: V]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: W]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: X]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: XH]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: Y]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: Z]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: ZH]]<br> * [[Lista e këngëtarëve dhe grupeve shqiptare: 1-9]]<br> </div> === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 27 tetor 2025 17:45 (CET) * {{Të griset}} --'''[[User:Aeternus|Λeternus]]''' 22 shkurt 2026 10:33 (CET) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:47 (CET) === Diskutimi === ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} a223kt80b5faoidwdhk219jozygrerj 4 389829 3060452 2903908 2026-10-29T19:48:21Z DieliAlla 149013 /* Artikuj Lista (14) */ 3060452 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == Artikuj Lista (14) == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, [[:Kategoria:Lista|të Kategorisë Lista]] si në diskutimet paraprake. Gjithsej 6, siç vijojnë: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]])<br> * [[Lista e matematikanëve amerikanë]]<br> * [[Lista e matematikanëve anglezë]]<br> * [[Lista e matematikanëve arabë]]<br> * [[Lista e matematikanëve belgë]]<br> * [[Lista e matematikanëve gjermanë]]<br> * [[Lista e matematikanëve holandezë]]<br> === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 27 tetor 2025 20:24 (CET) * {{Të griset}} --'''[[User:Aeternus|Λeternus]]''' 22 shkurt 2026 10:32 (CET) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:48 (CET) === Diskutimi === 4zbkdzn80vjjc4wxb208oc64zi6u00i 3060469 3060452 2026-10-29T21:35:26Z Leutrim.P 113691 /* Artikuj Lista (14) */ 3060469 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == Artikuj Lista (14) == {{dmb|1|Të griset}} <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, [[:Kategoria:Lista|të Kategorisë Lista]] si në diskutimet paraprake. Gjithsej 6, siç vijojnë: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]])<br> * [[Lista e matematikanëve amerikanë]]<br> * [[Lista e matematikanëve anglezë]]<br> * [[Lista e matematikanëve arabë]]<br> * [[Lista e matematikanëve belgë]]<br> * [[Lista e matematikanëve gjermanë]]<br> * [[Lista e matematikanëve holandezë]]<br> === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 27 tetor 2025 20:24 (CET) * {{Të griset}} --'''[[User:Aeternus|Λeternus]]''' 22 shkurt 2026 10:32 (CET) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:48 (CET) === Diskutimi === ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} t5cbdwsyh06n7ipjmz0zvawrvpsdj4v 1 390688 3060501 2978593 2026-10-30T03:07:09Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060501 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Samba]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2870665 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230131203450/http://cultura.salvador.ba.gov.br/index.php/noticias/921-samba-junino-e-reconhecido-como-patrimonio-cultural-de-salvador për lidhjen http://cultura.salvador.ba.gov.br/index.php/noticias/921-samba-junino-e-reconhecido-como-patrimonio-cultural-de-salvador. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 nëntor 2025 16:05 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Samba]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2978592 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://revistas.uneb.br/index.php/pontosdeint/article/view/5917. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 maj 2026 15:34 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Samba]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060500 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260416223903/https://revistas.uneb.br/index.php/pontosdeint/article/view/5917 për lidhjen https://revistas.uneb.br/index.php/pontosdeint/article/view/5917. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 04:07 (CET) a9nylnbzo06pm0tzq339mtt1o7eiou9 0 391569 3060436 3046231 2026-10-29T19:32:50Z Gani Gashiu 186251 3060436 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Gani Gashi | image = | caption = Gani Gashi, 2022 | birth_date = {{birth date and age|1944|2|27}} | birth_place = [[Mramor]], [[Prishtinë]], [[Kosovë]] | nationality = [[Kosovarët|Kosovare]] | education = [[Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës]], [[Prishtinë]] | known_for = {{hlist|Piktur | Grafik| Vizatim}} | notable_works = * ''Portreti i heshtur'' * ''Siluetat'' * ''Zogu i zi'' * ''Atdheu i fragmentuar'' | years_active = 1963 – sot | awards = [[Doctor Honoris Causa]], Académie Européenne des Arts, Paris (2022) | spouse = Sabrie Gashi (m. 1961) | children = 5 | website = [https://gg-group.net/atelier gg-group.net/atelier] | signature = }} '''Gani Ismail Gashi''' (i lindur më [[27 shkurt]] [[1944]] në [[Mramor]], [[Prishtinë]], [[Kosovë]]) është një [[piktor]] dhe [[grafist]] kosovar, i njohur si një nga pionierët e konceptit të "pikturës verbale" në artin bashkëkohor shqiptar. Veprimtaria e tij artistike ka filluar në vitet ’60 dhe përfshin mbi gjashtë dekada krijimtari, me qindra vepra të ekspozuara në [[Kosovë]], [[Gjermani]], dhe vende të tjera të Evropës. modernë, me ritme repetuese dhe trajta kubiste ose konstruktiviste, që i japin veprës një dimension filozofik dhe universal. Gashi është anëtar i [[Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës|Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës]] dhe ka marrë çmime të shumta për kontributin e tij në fushën e artit pamor, përfshirë titullin [[Doctor Honoris Causa]] nga Académie Européenne des Arts në Paris, në vitin 2022. Veprat e tij karakterizohen nga simbolizmi, minimalizmi i ngjyrës dhe reflektimi mbi identitetin, heshtjen dhe fragmentimin e kujtesës kolektive. <ref>{{Cite news|title=Gani Gashi, Kosovo artist opens exhibition in Bavaria|language=en|work=Tirana Times|url=https://www.tiranatimes.com/gani-gashi-kosovo-artist-opens-exhibition-in-bavaria_104353/}}</ref>Disa nga veprat e tij më të njohura përfshijnë: ''Portreti i heshtur'', ''Siluetat'', ''Zogu i zi'' dhe ''Atdheu i fragmentuar''. ==Jeta dhe arsimimi== Gani Gashi lindi më [[27 shkurt]] [[1944]] në fshatin [[Mramor]] të [[Prishtina|Prishtinës]], në një familje me prirje të theksuara për kulturë dhe art. Që në moshë të re shfaqi talent për vizatim dhe pikturë, duke ndjekur më pas studimet në [[Fakulteti i Arteve i Universitetit të Prishtinës]] në [[Prishtinë]]. Studimet e larta i përfundoi në [[Fakulteti i Arteve i Universitetit të Prishtinës|Fakulteti e Arteve në Universitetitn e Prishtinës]], në degën e pikturës. Gjatë kësaj periudhe u formësua si artist me vizion të qartë dhe stil origjinal, i ndikuar nga rrymat bashkëkohore dhe tradita vizuale shqiptare. Nga viti 1968 deri në vitin 2002, Gani Gashi punoi në gazetën e përditshme ''[[Rilindja]]'', në redaksinë teknike (dizajn grafik), ku kontribuoi në përgatitjen vizuale të faqosjes dhe elementeve grafike. Në vitin 1998, kur për shkak të shtypjes së ushtruar nga regjimi serb botimi i gazetës u zhvendos përkohësisht në [[Zvicër]], ai punoi për një periudhë të shkurtër në [[Zyrih]], duke ndihmuar në vazhdimësinë e saj. Me fillimin e luftës në vitin 1999, ai u kthye në [[Kosovë]]. Gazeta ''[[Rilindja]]'', e themeluar në vitin 1945, ishte botimi më i rëndësishëm në gjuhën shqipe në [[Kosovë]] dhe më gjerë. Ajo botohej çdo ditë me rreth 20 faqe, ndërsa të shtunave dhe gjatë festave me 24–32 faqe. Më [[5 shtator]] [[1990]], pushteti serb ndaloi botimin e saj. Pas ndërhyrjes së forcave të [[NATO]]-s, më [[12 qershor]] [[1999]], gazeta rifilloi përkohësisht botimin, kësaj radhe me faqe të shtuara dhe në pjesë me ngjyra. ''[[Rilindja]]'' arriti një tirazh rekord prej 234.000 kopjesh gjatë festave të fundvitit dhe pushoi së botuari përfundimisht në vitin 2009. Që nga viti 2002, Gani Gashi vepron si piktor i lirë në atelienë e tij në Prishtinë, duke u përqendruar tërësisht në krijimtarinë e tij artistike. ==Veprimtaria artistike== Veprimtaria artistike e Gani Gashit përfshin mbi gjashtë dekada krijimtari, duke realizuar mbi 800 vepra origjinale në pikturë, vizatim dhe grafikë. Ai ka punuar në mënyrë të pavarur në atelienë e tij në [[Prishtinë]], ku ka zhvilluar një stil të veçantë të quajtur "pikturë verbale", që synon të shprehë përmes formës dhe ngjyrës atë që zakonisht nuk thuhet me fjalë. ==Stili dhe tematika== Stili i Gani Gashit karakterizohet nga minimalizmi, përdorimi simbolik i ngjyrës dhe kompozime të thjeshta, por me mesazh të thellë emocional dhe filozofik. Ai shpesh punon me ngjyrë të errët dhe sfond të zbrazët për të nënvizuar vetminë, heshtjen dhe mungesën. Temat më të zakonshme në veprat e tij përfshijnë: * Kujtesa kolektive dhe identiteti kombëtar * Fragmentimi dhe shpërbërja e realitetit * Figura të heshtura dhe silueta të palëvizshme * Zogu si simbol i lirisë së ndaluar. [[File:GG Home Atelier.jpg|thumb|Home Atelier]] Veprat e tij shpesh përçojnë ndjesinë e heshtjes, meditim mbi kujtesën, identitetin kombëtar dhe realitetin e njeriut në shoqëri. Përveç krijimtarisë personale, Gashi ka kontribuar në edukimin e brezave të rinj dhe promovimin e artit vizual në [[Kosovë]]. == Veprat == ==='''Prehje Pranë Burimit'''=== ''Prehje Pranë Burimit'' është një grafikë e realizuar në teknikën e vizatimit me gjilpërë të hollë mbi pllakë metalike, e shtypur më pas në letër. Vepra paraqet një grua me një shportë në kokë dhe një fëmijë në krah, vendosur përpara një sfondi të thjeshtë arkitektonik, që sugjeron një hapësirë shtëpiake ose fshatare. Përmes linjave të imta dhe rrjetëzimeve teksturore, Gani Gashi sjell një ndjeshmëri të thellë dhe një qetësi të përmbajtur që përçojnë forcën e heshtur të jetës tradicionale. Grafikë me gjilpërë në pllakë metalike, me shtypje mbi letër. Vepra ilustron mjeshtërinë e Gashit në grafikë dhe ndjenjën e tij të thellë për trashëgiminë kulturore shqiptare. === Bjeshkët e Përhirta === '''Bjeshkët e Përhirta'''<ref>{{Cite web|title=Galeria Kombëtare e Kosovës / The National Gallery of Kosovo|url=https://www.facebook.com/Galeria.Kombetare.e.Kosoves/|access-date=2022-05-06|website=www.facebook.com|language=sq}}</ref> është një pikturë në pëlhur nga piktori me akrilik e punuar gjatë viteve 1999-2003. Është pa diskutim një nga piktura më të njohura dhe më vlerësuar. Piktura është bërë për 4 vjet. Shumë njerëz e quajnë këtë pikturë "Piktura e pikëllimit fisnik" sepse ajo duket nje portret i heshtur dhe e trishtuar me ngjyra gri.<ref>{{Cite web|last=Sadiku|first=Mirjetë|date=2022-04-17|title=“Rrethi”, në kërkim të vazhdueshëm të perfeksionit|url=https://www.koha.net/shtojca-kulture/320973/rrethi-ne-kerkim-te-vazhdueshem-te-perfeksionit/|access-date=2022-04-29|website=KOHA.net|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|last=Plus|first=Kult|title=Piktori Gani Gashi|url=https://www.kultplus.com/tag/piktori-gani-gashi/|access-date=2022-04-29|website=KultPlus|language=sq}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Piktura, mendohet të jetë një portret i grave të përdhunuara gjate Luftës së Kosovës, besohet të jetë pikturuar midis viteve 1999 dhe 2003. [[Piktura]] është me dimensione 100 x 70cm u punua nga pranvera [[1999]] deri [[Vera (stinë)|verës]] [[2003]]. === Mallëngjim === ''Mallëngjim'' (140x140) një kompozim shumëplanësh i mbushur me forma të shpërndara në hapësirë të dendur, ku figurat gjysmë-humane dhe abstrakte shfaqen të përthyera, të fshehura dhe të zhbëra brenda një atmosfere të errët dhe mjegullore. Ngjyrat e errëta gri dhe detajet e kuqe që ndriçojnë aty-këtu krijojnë një kontrast emocional të fortë, që përforcohet nga ndjesia e lëvizjes dhe pasigurisë në vepër. Veçoria e kësaj tabloje qëndron në përdorimin e shtresimeve të shumta pikturale, të cilat krijojnë një teksturë vizuale të thellë dhe ndërlikuar. Teknikat përfshijnë përdorim të sprejit, bojërave transparente dhe vizatimeve të holla në sfond, duke e sjellë veprën në një gjendje midis rendit dhe kaosit<ref>{{Cite web|last=Plus|first=Kult|title=Rrethi nga Gani Gashi|url=https://www.kultplus.com/tag/rrethi-nga-gani-gashi/|access-date=2022-05-04|website=KultPlus|language=sq|ref=none}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> === Rrethi në Rreth === Edhe në këtë cikël shfaqet pa detaje, si një silurtë, me kontura e jashtme ekzakte, me forma thuajse skulpturore, të qarta të konturuara dhe të shkallëzim nuancor. Autori, figurat e njeriut i shërben sipjesë plotësuese e kompozimit me strukturë themelore abstrakte. Në këtë fazë, pra më cilësoren dhe më të mëvetësishmen shfaqet papritur njëfarë shpendit. Ky shpend mitologjik dytësor është cazë i cuditshëm dhe qëndron shumë më mirë në raport piktural grafikor, gjitherë në pozicion vertikal  sikur synon fluturimin në lartësi. Ky cikël është realizuar me sukses të plotë dhe është një simbiozë e cikleve të mëparshme, është një kristalim i synimit të tij nga cikli i parë. === Gjurmë Gjaku === ''Gjurmë Gjaku'' (100X76) kjo vepër abstrakte përfaqëson një ndër pikat kulmore të qasjes ekspresive të artistit Gani Gashi. Me një sfond të përzier me tone të errëta gri dhe të bardha të shpërndara me teknika spreji dhe pikimi, tabloja krijon një atmosferë tensioni emocional dhe përjetimi të thellë. Vijat e kuqe të theksuara, që rrjedhin dhe përshkojnë gjithë sipërfaqen vertikalisht dhe diagonalisht, aludojnë në një ndjesi gjurmeje gjaku – një metaforë për dhimbje, kujtim, ndoshta edhe traumë kolektive. Punuar në teknikë të përzier me përdorim të bojës akrilike, spërkatjes me sprej dhe vizatime spontane me laps ose brushë të imët, kjo vepër ndërthur energjinë e ekspresionizmit abstrakt me referenca simbolike që mund të lidhen me historinë apo përvojën personale të artistit. === Atëdheu Fragmentar === '''Atdheu Fragmentar''' është një pikturë abstrakte në shkallë të gjerë e krijuar në vitin 2008 nga artisti kosovar [[Gani Gashi]]. Me përmasa 244 x 144 cm, vepra eksploron temat e identitetit kombëtar, kujtesës dhe fragmentimit përmes një kombinimi të gjesteve ekspresive piktoreske dhe vijave të sakta. E realizuar në pëlhurë duke përdorur bojë akrilike dhe bojë të hollë, "Atdheu Fragmentar" paraqet një sipërfaqe dinamike dhe të ngarkuar emocionalisht. Piktura karakterizohet nga plane të mëdha me ngjyra të zbehta, forma që kryqëzohen dhe forma të fragmentuara. Kompozimi sugjeron një peizazh të copëtuar në copa - simbolik i një atdheu që është ndarë politikisht, gjeografikisht dhe psikologjikisht. Titulli i veprës i referohet në mënyrë të qartë idesë së një atdheu (*atdheu*) që nuk është më i plotë. Përmes abstraksionit, Gashi kap traumën e zhvendosjes, erozionin e vazhdimësisë kulturore dhe këmbënguljen e kujtesës kolektive. Shkalla e pikturës thekson monumentalitetin e saj, duke e pozicionuar atë si një deklaratë personale dhe kombëtare. Kjo vepër i përket një periudhe në karrierën e Gani Gashit ku temat kombëtare dhe kujtesa historike luajtën një rol qendror. Teknika e tij bashkon menjëhershmërinë emocionale me fragmentimin strukturor, duke reflektuar si gjendjet e brendshme ashtu edhe realitetet e jashtme në Kosovën e pasluftës. === Rrethi === '''Rrethi''' është një pikturë me akrilik në pëlhurë, realizuar nga pranvera e 2021-shit deri në prill 2022, me përmasa 150 × 110 cm. Emërtimi i veprës u zgjodh për ekspozitën personale të artistit, e cila u hap në prill 2022, dhe nxit kureshtjen për domethënien e titullit: rethi si figurë gjeometrike simbolizon përsosmërinë, barazinë dhe unitetin njerëzor Në këtë kompozim, rethi shërben si metaforë për ciklin e jetës dhe përhapjen e ndikimit artistik në hapësirë. Rrethi i jashtëm fton për një pozicionim të barabartë, paqësor dhe të lirë, ndërsa gërshetimi i rretheve më të vogla simbolizon rrugëtimet personale dhe kolektive të shpirtit. Rrjedha e formave gjeneron një lëvizje ciklike, për të cilën kritika artistike ka folur si për “ritëm repetues” mbi format elementare. Stili i punimit tregon influenca nga kubizmi dhe konstruktivizmi: trajtimi modern i proporcioneve, përdorimi i ngjyrave kromatike dhe ritmet e përsëritura krijojnë një gjuhë vizuale ku çdo vijë dhe nuancë ka funksion filozofik. Siç shprehet artisti: “Asgjë nuk përsëritet pa një shpirt që e përsërit” – një rrefim metafizik për thelbin e krijimit dhe të kujtesës kolektive. === Triptih === '''Triptih''' është një pikturë abstrakte në shkallë të gjerë e krijuar në vitin 2003 nga artisti kosovar Gani Gashi. Me përmasa 210 x 300 cm dhe e kompozuar duke përdorur akrilik mbi pëlhurë, piktura shpaloset në tre panele në formatin tradicional të triptikut, por e riinterpretuar përmes fjalorit bashkëkohor abstrakt të Gashit. Ajo përfaqëson një moment kyç në evolucionin e tij artistik, duke reflektuar si kërkimin shpirtëror ashtu edhe thellësinë psikologjike gjatë periudhës së hershme të pasluftës në Kosovë. Piktura është strukturuar në tre panele vertikale të dallueshme, por të ndërlidhura, duke krijuar një dialog vizual ritmik. Kompozimi përmban gjeste gjithëpërfshirëse, tekstura të shtresuara dhe kontraste midis boshllëqeve të ndritshme dhe masave të dendura kromatike. Përmes një palete të përmbajtur dhe fragmentimit të llogaritur, Gashi evokon një peizazh metafizik, të ngarkuar me heshtje, tension dhe vetëanalizë. Edhe pse jo-figurative, Triptih pasqyron rolin historik të veprave artistike me tre panele në artin fetar dhe të shenjtë. Gashi e përmbys këtë traditë, duke zëvendësuar ikonografinë me abstraksionin për të ndërtuar një altar laik të kujtesës dhe emocioneve. Çdo panel mund të lexohet si një kapitull - lindje, prishje, pajtim - ose si dimensione hapësinore dhe kohore që bashkëveprojnë njëkohësisht.I krijuar vetëm katër vjet pas përfundimit të Luftës së Kosovës, Triptih mishëron një kërkim personal dhe kolektiv për kuptim mes traumës dhe transformimit. Paneli qendror, shpesh fokusi në triptikët klasikë, nuk ofron zgjidhje, por më tepër një boshllëk kontemplativ, duke përforcuar interesin e artistit për paqartësinë, fragmentimin dhe pyetjet ekzistenciale. === Portret i Harruar === '''Portret i Harruar''' është një pikturë figurative abstrakte e krijuar në vitin 2010 nga artisti Gani Gashi në pëlhurë. Me përmasa 100 x 70 cm dhe e ekzekutuar, me ngjyra akrilik mbi pëlhurë, vepra u ekspozua më vonë publikisht për herë të parë në retrospektivën e Gashit në vitin 2022 në [[Galeria Kombëtare e Kosovës]]. Piktura qëndron si një meditim thellësisht personal mbi kujtesën, humbjen dhe kufijtë e përfaqësimit vizual. Kompozimi paraqet një figurë femërore pjesërisht të errësuar dhe të padefinuar të paraqitur në tone dominuese të kuqe, duke sugjeruar si intensitet emocional ashtu edhe mungesë. Konturet janë të paqarta, fytyra pothuajse e pakthyeshme - si një kujtim që venitet në kohë. Në vend të një portreti tradicional, piktura bëhet një thirrje, një prani simbolike e pezulluar midis kujtesës dhe fshirjes. E krijuar dekada pas ngjarjes origjinale që e frymëzoi, Portreti i Harruar nuk bazohet në një fotografi ose referencë fizike, por më tepër në kujtimet fragmentare të fëmijërisë së hershme të artistit. Vepra flet për pamundësinë e kapjes së plotë të atyre që kemi humbur shumë herët, veçanërisht kur vetë kujtesa është e paplotë. Në këtë kuptim, piktura tejkalon portretizimin dhe hyn në sferën e zisë dhe shprehjes psikologjike. Ajo evokon nevojën universale njerëzore për t'u mbajtur fort pas atyre që janë zhdukur, dhe tragjedinë e qetë të përpjekjes për të rindërtuar praninë nga mungesa. Paleta e kuqe sugjeron si ngrohtësi ashtu edhe plagë - një dashuri të kujtuar dhe një humbje të përjetuar. Portret i Harruar zë një vend unik në veprën e Gashit, duke përfaqësuar një kryqëzim të biografisë personale dhe shprehjes abstrakte. Është një portret jo i tipareve, por i ndjenjës; jo i ngjashmërisë, por i mallit. Si i tillë, ai përputhet me rrymat më të gjera në artin evropian të pasluftës, ku trauma personale sublimohet në forma simbolike dhe jo-përfaqësuese. Duke zgjedhur ta ekspozojë veprën vetëm vite më vonë, Gashi e fton shikuesin në një hapësirë ​​intime të pikëllimit të vonuar dhe kujtimit të qetë. Piktura nuk qëndron si një monument i së kaluarës, por si një akt i heshtur i dëshmisë artistike. == Lista e Veprave == * [[Nga Cikli:'' ''Lajëtari i Kohës''(Ganiu)|Lajëtari i Kohës]] (rreth [[2002]]) * [[Nga Cikli:'' ''Katandisje Njerëzore''(Ganiu)|Katandisje Njerëzore]] (rreth [[2003]]) * [[Nga Cikli:'' ''Poetika e Peizazhit''(Ganiu)|Poetika e Peizazhit]] (rreth [[2002]]) * Diptih: [[Atdheu Fragmentar]] (rreth [[2004]]) * [[''Shqiponja''(Ganiu)|Shqiponja]] (rreth [[2004]]) * [[Sofra e Kuqe (Ganiu)|Sofra e Kuqe]] (rreth [[2008]]) * [[Gjurmë Gjaku (Ganiu)|Gjurmë Gjaku]] (rreth [[2008]]) * [[Njeriu në Hapsirë (Ganiu)|Njeriu në Hapsirë]] (rreth [[2008]]) * [[Bjeshkët e Përhirta]] (rreth [[2008]]) * [[Mpiksje e Çastit të Mbramë (Ganiu)|Mpiksje e Çastit të Mbramë]] (rreth [[2009]]) * [[Portreti i Heshtur]] (rreth [[2009]]) * [[Mallëngjim]] (rreth [[2010]]) * [[ Rrethi në Rreth]] (rreth [[2010]]) * [[Siluetat]] (rreth [[2010]]) * [[E Zeza Magjike (Ganiu)| E Zeza Magjike]] (rreth [[2010]]) * [[Rrethi (Ganiu)| Rrethi]] (rreth [[2010]]) * [[Njollë Jete (Ganiu)| Njollë Jete]] (rreth [[2012]]) * [[Zogu i Zi (Ganiu)| Zogu i Zi]] (rreth [[2012]]) * [[Loja Rreth Sofrë së Kuqe (Ganiu)| Loja Rreth Sofrë së Kuqe]] (rreth [[2020]]) * [[Rrebelim nëpë të Kaltër (Ganiu)| Rrebelim nëpë të Kaltër]] (rreth [[2022]]) * [[Mandesia (Ganiu)| Mandesia]] (rreth [[2012]]) * [[Darka e Fundit (Ganiu)| Darka e Fundit]] (rreth [[2012]]) == Pikturat e para == <gallery widths="170px" heights="180px" class="center"> </gallery> == 2003–2004 Midis Realitetit dhe Abstraksionit == Midis viteve 2003 dhe 2004, Gani Gashi zhvilloi një grup punimesh shumë introspektive dhe të ngarkuara simbolikisht që përbën një moment kalimtar në karrierën e tij. Gjatë kësaj periudhe, ai eksploroi dimensionet psikologjike dhe ekzistenciale të gjendjes njerëzore përmes një sinteze unike të abstraksionit dhe figuracionit. Këto vepra karakterizohen nga tekstura të dendura, sipërfaqe të thyera dhe tone të zbehta toke, që shpesh përshkruajnë figura njerëzore të shtrembëruara ose pa fytyrë të kapura midis identitetit dhe anonimitetit. Kjo fazë përfaqësohet më së miri përmes një serie pikturash të grupuara nën cikle konceptuale, duke përfshirë *Poezinë e Peizazhit*, *Mjerimin Njerëzor* dhe *Triptikun* në shkallë të gjerë (210x300 cm). Veprat evokojnë turbulencë emocionale dhe shkretim shpirtëror, duke reflektuar traumat e pasluftës dhe trazirat e brendshme, me referenca simbolike ndaj humbjes kulturore dhe shpërbërjes personale. <gallery> </gallery> ==Ekspozitat== Gani Gashi ka realizuar shumë ekspozita personale dhe ka marrë pjesë në dhjetëra ekspozita kolektive brenda dhe jashtë vendit. Ndër më të rëndësishmet përmendim: ===Ekspozita personale=== * 1983 – Galeria e Arteve të Kosovës, [[Prishtinë]] * 1991 – Stadthalle, Wetzlar, [[Gjermani]] * 1993 – Kulturzentrum Kreuz, [[Fulda]], [[Gjermani]] * 2005 – Galeria FAB, [[Tiranë]] * 2022 – Galeria Kombëtare e Kosovës: ''Rrethi'' ===Ekspozita kolektive=== * Ekspozita ndërkombëtare në [[Paris]] (1989) * “Arti i Kosovës” në [[Shkup]] (1995) * Bienalja e Artit Bashkëkohor në [[Tiranë]] {{-}} <gallery widths="170px" heights="180px" class="center"> </gallery> ==[[Galeria Kombëtare e Kosovës]] (2022) == Në vitin 2022, Gani Gashi mbajti një ekspozitë të madhe personale në [[Galeria Kombëtare e Kosovës]]. Ekspozita paraqiti vepra kyçe nga periudha të ndryshme të karrierës së tij, duke theksuar temat e kujtesës, identitetit dhe abstraksionit. Ndër pikturat më të shquara të shfaqura ishin: <gallery widths="170px" heights="180px" class="center"> File:GG Home Atelier.jpg | Gani Gashi Exhibition in [[Prishtina]], [[Galeria Kombëtare e Kosovës]], 2022 </gallery> ==Çmime dhe vlerësime== Gani Gashi është vlerësuar për kontributin e tij të veçantë në artin pamor, si në Kosovë ashtu edhe ndërkombëtarisht. Disa nga çmimet dhe titujt e marrë përfshijnë: * '''Doctor Honoris Causa''', Académie Européenne des Arts, [[Paris]], 2022 * Medalje për merita kulturore nga [[Ministria e Kulturës Rinisë dhe Sportit]] në [[Kosovë]] * Çmimi “Piktura e vitit” – Galeria e Arteve të Kosovës (1991) ==Trashëgimia dhe ndikimi== Veprat e Gani Gashit konsiderohen si pjesë e rëndësishme e trashëgimisë kulturore moderne të [[Kosovës]]. Ai ka ndikuar në formimin estetik të shumë artistëve të rinj dhe ka kontribuar në ndërtimin e një gjuhe vizuale autentike që reflekton realitetin e pasluftës dhe transformimet shoqërore të vendit. Një pjesë e konsiderueshme e krijimtarisë së tij është në proces për t’u arkivuar dhe ekspozuar në mënyrë të përhershme si pjesë e një muzeu të dedikuar për veprën e tij në [[Prishtinë]]. == Katalogë dhe bibliografi == *''Gani Gashi GG Trade CO'', Prishtinë, GG Trade Co, 2003, [[Prishtinë]] *''Gani Gashi '', [[Tiranë]], Galeria Konbëtare e Arteve në [[Tiranë]], 2004, [[Tiranë]] *''Gani Gashi '', [[Prishtinë]], Galeria e Ministrisë së Kulturës në [[Prishtinë]], 2004, [[Prishtinë]] *''Gani Gashi '', [[Augsburg]], Galerie e Schröder Weinbar, Schlossermauer [[Augsburg]], 2008, [[Germany]] *''Gani Gashi '', Ekspozita Rrethi, Galeria Kombëtare e Kosovës, [[Prishtinë]], 2022, [[OCLC]] 000101535 ISBN 978-9951-806-10-7 == Lidhje të jashtme == {{Commons category|nowrap=yes}} * [https://sites.google.com/view/ganigashigghomeatelier?utm_source=chatgpt.com] * [https://gg-group.net/atelier Official website] * [https://www.instagram.com/gghomeatelier] == Referime == <references /> [[Kategoria:Piktorë kosovarë]] [[Kategoria:Piktorë shqiptarë]] [[Kategoria:Lindje 1944]] [[Kategoria:Njerëz nga Prishtina]] mhi88bqnt7hqte8ykxmasm7aq6a32ti 4 392081 3060479 2976011 2026-10-29T22:19:22Z Leutrim.P 113691 /* Kthimi i pronave */ 3060479 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Kthimi i pronave]] == {{dmb|1|Të mbahet}} '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''20 dhjetor 2025, 01:34 (CEST)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Gjendja e artikullit nuk eshte e mire apo brenda kritereve. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) === Votimi === * <s>{{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 6 dhjetor 2025 02:34 (CET)</s> * {{Të mbahet}} - Pas ripërpunimit të artikullit. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 mars 2026 00:54 (CET) * {{Të mbahet}} - Temë që është e rëndësishme për historinë tonë dhe akoma aktuale për realitetin shqiptar. Mendoj se me konsensus mund të ndreqet nga ana e paraqitjes dhe të lihet ashtu siç është.--[[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 22 shkurt 2026 16:42 (CET) * {{Të mbahet}} - Duket deri diku ok. Ka vend për zgjerim, dhe duket të mbulojë kriteret e shquarësisë dhe burimeve. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 1 maj 2026 22:25 (CEST) === Diskutimi === ==== Fati i artikullit ==== @[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]], s'jam i sigurt të them si duhet vepruar me këtë artikull. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 29 nëntor 2025 22:03 (CET) :Nëse ka një rëndësi shoqërore mund të mbahet, përndryshe është për FG. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 30 nëntor 2025 00:58 (CET) ::@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], e diskutojmë në FG.. [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 2 dhjetor 2025 02:05 (CET) <div style="border-top: 1px solid red; margin: 10px 0;"></div> Nëse dikush merr kohën ta ripërpunojë apo rishkruaj si duhet, vota ime mund të ndryshojë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) :Hidhi një sy artikullit tani, dhe të lutem hiqe vetëm stampën e grisjes.--[[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 22 mars 2026 21:59 (CET) ::Tani përmbajtja është pak më mirë, përsëri titulli ështe disi konfuz! sikur ta zhvendosnim në një titull më kuptimplotë që i përshatet çështjes të cilën e trajton, ndonjë propozim? - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) ::: '''''Kthimi dhe kompensimi i pronave''''' - është togfjalësh që e njeh i madh dhe i vogël në Shqipëri, që prej viteve 90të e këtej. Shembuj... ::: https://top-channel.tv/2023/05/24/kthimi-dhe-kompensimi-i-pronave-miratohen-dy-vendimet-jane-edhe-7-mije-ish-pronare/ :::https://albania.osce.org/sites/default/files/f/documents/a/0/37716.pdf :::https://uet.edu.al/wp-content/uploads/2021/11/Saida_Bejtja.pdf :::--[[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 23 mars 2026 00:02 (CET) E zhvendosa te; ''[[Kthimi dhe kompensimi i pronave në Shqipëri]]''. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} t1xk3mit7g1bfq8hz7bjcx6cbpofckn 0 393205 3060553 3060218 2026-10-30T09:29:15Z Fallbackintoreality 102113 /* Tetor */ 3060553 wikitext text/x-wiki {{AV|XXI|202}} '''2026 (MMXXVI)''' është një vit i zakonshëm që fillon të enjten e [[Kalendari gregorian|kalendarit Gregorian]]. [[Ro:2026]] [[Hu:2026]] [[Sr:2026]] [[en:2026]] [[simple:2026]] [[cs:2026]] [[sk:2026]] [[bg:2026]] [[ru:2026]] == Ngjarje == * 1 Janar - [[Qipro]] filloi termin e saj të presidencës së [[Bashkimit Evropian|Bashkimi Evropian]]. * 1 Korrik - [[Irlanda]] filloi termin e saj të presidencës së [[Bashkimit Evropian|Bashkimi Evropian]]. == [[Lindje në vite|Lindje]] == == [[Vdekje në vite|Vdekje]] == ===Janar=== *[[1 janar]]: [[Nexhat Daci]], 81 vjec, politikan kosovar (l. [[1944]]) *[[3 janar]]: [[Rushit Ramabaja]], 77 vjec, autor shqiptar (l. [[1948]]) *[[7 janar]]: [[Roland Çene]], 80 vjec, pedagog shqiptar (l. [[1945]]-[[1946]]) *[[9 janar]]: [[Edmond Mhilli]], 78 vjec, aktor dhe regjisor shqiptar (l. [[1947]]) *[[10 janar]]: [[Erich von Däniken]], 90 vjec, shkrimtar zviceran (l. [[1935]]) *[[31 janar]]: [[Fitim Makashi]], 81 vjec, aktor shqiptar (l. [[1944]]) ===Shkurt=== *[[1 shkurt]]: [[Rezarta Reçi]], 64 vjec, gazetare shqiptare (l. [[1961]]-[[1962]]) *[[15 shkurt]]: [[Robert Duvall]], 95 vjec, aktor amerikan (l. [[1931]]) *[[18 shkurt]]: [[Jan Timman]], 74 vjec, shahu holandez (l. [[1951]]) *[[22 shkurt]]: [[Nemesio Oseguera Cervantes]], 59 vjec, vrasësi serial meksikan (l. [[1966]]) *[[23 shkurt]]: [[Ramiz Abdyli]], 81 vjec, historian shqiptar (l. [[1944]]) *[[25 shkurt]]: [[Zhani Ziçishti]], 85 vjec, aktor shqiptar (l. [[1940]]) *[[28 shkurt]]: [[Ali Hamenei]], 86 vjec, politikan iranit (l. [[1939]]) ===Mars=== *[[1 mars]]: [[Mane Lumani]], 79 vjec, aktor shqiptar (l. [[1946]]-[[1947]]) *[[19 mars]]: [[Chuck Norris]], 86 vjec, aktor amerikan (l. [[1940]]) *[[22 mars]]: [[Lionel Jospin]], 88 vjec, politikan francez (l. [[1937]]) ===Prill=== *[[4 prill]]: [[Ilir Shkurti]], 68 vjec, aktor shqiptar (l. [[1957]]) *[[15 prill]]: [[Skënder Kamberi]], 87 vjec, piktor shqiptar (l. [[1939]]) *[[23 prill]]: [[Rexhep Qosja]], 89 vjec, shkrimtar shqiptar nga kosova (l. [[1936]]) ===Maj=== *[[2 maj]]: [[Abaz Hoxha]], 96 vjec, historian i kinemase shqiptar (l. [[1930]]) *[[15 maj]]: [[Shyqyri Sako]], 89 vjec, piktor shqiptar (l. [[1937]]) *[[23 maj]]: [[Birçe Hasko]], 84 vjec, aktor shqiptar (l. [[1942]]) *[[27 maj]]: [[Shyqyri Aliaj]], 90 vjec, inxhinier gjeolog shqiptar (l. [[1935]]-[[1936]]) *[[30 maj]]: [[Kreshnik Tartari]], 82 vjec, sportist shqiptar (l. [[1943]]) ===Qershor=== *[[7 qershor]]: [[Fatjon Bunjaku]], 22 vjec, futbollist kosovar (l. [[2003]]) *[[13 qershor]]: [[Dee Palmer]], 88 vjec, muzikante britanike (l. [[1937]]) *[[17 qershor]]: [[Gjergji Lala]], 78 vjec, aktor shqiptar (l. [[1947]]) ===Korrik=== *[[1 korrik]]: [[Ali Xhiku]], 82 vjec, profesor dhe studiues shqiptar (l. [[1943]]) *[[4 korrik]]: [[Koço Qendro]], 99 vjec, aktor shqiptar (l. [[1927]]) *[[8 korrik]]: [[Nuhi Rexhepi]], 84 vjec, filolog kosovar (l. [[1942]]) *[[14 korrik]]: [[Todi Llupi]], 78 vjec, aktor shqiptar (l. [[1948]]) *[[18 korrik]]: [[Enrik Mehmeti]], 40 vjec, gazetar shqiptar (l. [[1986]]) *[[22 korrik]]: [[Emin Riza]], 88-89 vjec, arkitekt turk (l. [[1937]]) ===Gusht=== *[[13 gusht]]: [[Albert Riska]], 62 vjec, filolog i gjuhëtar shqiptar (l. [[1963]]) *[[16 gusht]]: [[Hayden Panettiere]], 36 vjec, aktor amerikane (l. [[1989]]) *[[27 gusht]]: [[Mark Tirta]], 91 vjec, etnolog shqiptar (l. [[1935]]) ===Shtator=== *[[7 shtator]]: [[Hajredin Isufi]], 92 vjec, historian shqiptar (l. [[1932]]) *[[12 shtator]]: [[Sandro Mazzola]], 83 vjec, futbollist italian (l. [[1942]]) *[[15 shtator]]: [[Flora Brovina]], 76 vjec, politikan kosovare (l. [[1949]]) *[[30 shtator]]: [[Margaret Hamilton (shkencëtare)|Margaret Hamilton]], 90 vjec, shkencëtare amerikane (l. [[1936]]) ===Tetor=== *[[12 tetor]]: [[RJ Mitte]], 34 vjec, aktor amerikan (l. [[1992]]) *[[28 tetor]]: [[Patrick Stewart]], 86 vjeç, aktor anglez (l. [[1940]])<ref>{{Cite web |date=2026-10-29 |title=Vdiq aktori i “Star Trek” dhe “X-Men” |url=https://www.koha.net/showbiz/vdiq-aktori-i-star-trek-dhe-x-men |access-date=2026-10-30 |website=KOHA.net |language=sq}}</ref> ===Nëntor=== ===Dhjetor=== jo75juuo3vnojtaie610q5rmogqmctp 4 395142 3060453 2918428 2026-10-29T19:49:01Z DieliAlla 149013 /* Artikuj Lista (19) */ 3060453 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == Artikuj Lista (19) == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, [[:Kategoria:Lista|të Kategorisë Lista]] si në diskutimet paraprake. Gjithsej 37 (2 të përjashtuar nga grisja), siç vijojnë: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]]<br> <div style="column-count:3; column-gap:20px;"> * <s>[[Lista e filmave të Kosovës]]</s><br> * <s>[[Lista e filmave të Shqipërisë]]</s><br> * [[Lista e amerikanëve]]<br> * [[Lista e filmave]]<br> * [[Lista e filmave indianë]]<br> * [[Lista e filmave më të shtrenjtë]]<br> * [[Lista e filmave sipas fitimit]]<br> * [[Lista e filmave: A-D]]<br> * [[Lista e filmave: E-I]]<br> * [[Lista e filmave: J-R]]<br> * [[Lista e filmave: S-Z]]<br> * [[Lista e filmave: numra]]<br> * [[Lista e fituesve të Academy Award (aktorë)]]<br> * [[Lista e gjëndjeve të oksidimit të elementeve]]<br> * [[Lista e gjuhëve gjermanike]]<br> * [[Lista e gjuhëve programore]]<br> * [[Lista e historianëve]]<br> * [[Lista e komedianëve]]<br> * [[Lista e notarëve shqiptarë]]<br> * [[Lista e listave]]<br> * [[Lista e lojërave arcade]]<br> * [[Lista e maleve]]<br> * [[Lista e përkthyesve]]<br> * [[Lista e popullsisë shqiptare sipas shteteve]]<br> * [[Lista e producentëve të filmit]]<br> * [[Lista e regjisorëve]]<br> * [[Lista e serialeve]]<br> * [[Lista e shkrimtarëve të fantazisë]]<br> * [[Lista e teksteve islamike]]<br> * [[Lista e video lojërave hentai]]<br> * [[Lista e mjeteve të informimit të Gjilanit]]<br> * [[Lista e mjeteve të informimit të Preshevës]]<br> * [[Lista e mjeteve të informimit të Ulqinit]]<br> * [[Lista e personaliteteve nga komuna e Ferizajt]]<br> * [[Lista e personaliteteve nga komuna e Gjilanit]]<br> * [[Lista e personaliteteve nga komuna e Prishtinës]]<br> * [[Lista e personaliteteve te arsimit te fshatit Kokaj]] </div> === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 shkurt 2026 15:01 (CET) * {{Të griset}} --'''[[User:Aeternus|Λeternus]]''' 22 shkurt 2026 10:28 (CET) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:49 (CET) === Diskutimi === q6yhfn8edj3mi4c51fzp0uirl8allgi 3060472 3060453 2026-10-29T21:47:24Z Leutrim.P 113691 /* Artikuj Lista (19) */ 3060472 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == Artikuj Lista (19) == {{dmb|1|Të griset}} <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, [[:Kategoria:Lista|të Kategorisë Lista]] si në diskutimet paraprake. Gjithsej 37 (2 të përjashtuar nga grisja), siç vijojnë: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]]<br> <div style="column-count:3; column-gap:20px;"> * <s>[[Lista e filmave të Kosovës]]</s><br> * <s>[[Lista e filmave të Shqipërisë]]</s><br> * [[Lista e amerikanëve]]<br> * [[Lista e filmave]]<br> * [[Lista e filmave indianë]]<br> * [[Lista e filmave më të shtrenjtë]]<br> * [[Lista e filmave sipas fitimit]]<br> * [[Lista e filmave: A-D]]<br> * [[Lista e filmave: E-I]]<br> * [[Lista e filmave: J-R]]<br> * [[Lista e filmave: S-Z]]<br> * [[Lista e filmave: numra]]<br> * [[Lista e fituesve të Academy Award (aktorë)]]<br> * [[Lista e gjëndjeve të oksidimit të elementeve]]<br> * [[Lista e gjuhëve gjermanike]]<br> * [[Lista e gjuhëve programore]]<br> * [[Lista e historianëve]]<br> * [[Lista e komedianëve]]<br> * [[Lista e notarëve shqiptarë]]<br> * [[Lista e listave]]<br> * [[Lista e lojërave arcade]]<br> * [[Lista e maleve]]<br> * [[Lista e përkthyesve]]<br> * [[Lista e popullsisë shqiptare sipas shteteve]]<br> * [[Lista e producentëve të filmit]]<br> * [[Lista e regjisorëve]]<br> * [[Lista e serialeve]]<br> * [[Lista e shkrimtarëve të fantazisë]]<br> * [[Lista e teksteve islamike]]<br> * [[Lista e video lojërave hentai]]<br> * [[Lista e mjeteve të informimit të Gjilanit]]<br> * [[Lista e mjeteve të informimit të Preshevës]]<br> * [[Lista e mjeteve të informimit të Ulqinit]]<br> * [[Lista e personaliteteve nga komuna e Ferizajt]]<br> * [[Lista e personaliteteve nga komuna e Gjilanit]]<br> * [[Lista e personaliteteve nga komuna e Prishtinës]]<br> * [[Lista e personaliteteve te arsimit te fshatit Kokaj]] </div> === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 shkurt 2026 15:01 (CET) * {{Të griset}} --'''[[User:Aeternus|Λeternus]]''' 22 shkurt 2026 10:28 (CET) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:49 (CET) === Diskutimi === ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} ra8x56zxr9b4l6kibnphneeblfra3qt 4 395144 3060440 3054707 2026-10-29T19:37:00Z DieliAlla 149013 /* KF Vullnetari i UÇK-së */ 3060440 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[KF Vullnetari i UÇK-së]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 shkurt 2026 15:11 (CET) *{{Të griset}} ---[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]] ([[Përdoruesi diskutim:Vyolltsa|diskutimet]]) 7 tetor 2026 16:45 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:36 (CET) === Diskutimi === p50oid3mdoaj7vf08obz90u0dilbqad 3060470 3060440 2026-10-29T21:42:57Z Leutrim.P 113691 /* KF Vullnetari i UÇK-së */ 3060470 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[KF Vullnetari i UÇK-së]] == {{dmb|1|Të griset}} <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 shkurt 2026 15:11 (CET) *{{Të griset}} ---[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]] ([[Përdoruesi diskutim:Vyolltsa|diskutimet]]) 7 tetor 2026 16:45 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:36 (CET) === Diskutimi === ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} hckwbfp1kzwtd4pyiq0qbwkj8gv4wn8 4 395145 3060441 3054708 2026-10-29T19:37:41Z DieliAlla 149013 /* Liga futbollistike e Veriut të Kosovës */ 3060441 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Liga futbollistike e Veriut të Kosovës]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 shkurt 2026 15:11 (CET) *{{Të griset}} -edhe per mua! -[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]] ([[Përdoruesi diskutim:Vyolltsa|diskutimet]]) 7 tetor 2026 16:49 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:37 (CET) === Diskutimi === 640cfgbjtbfwfe30vjxr55ka563tgl4 3060466 3060441 2026-10-29T21:22:00Z Leutrim.P 113691 /* Liga futbollistike e Veriut të Kosovës */ 3060466 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Liga futbollistike e Veriut të Kosovës]] == {{dmb|1|Të griset}} <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 shkurt 2026 15:11 (CET) *{{Të griset}} -edhe per mua! -[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]] ([[Përdoruesi diskutim:Vyolltsa|diskutimet]]) 7 tetor 2026 16:49 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:37 (CET) === Diskutimi === ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} 5ya9vgtqmnhi18a6fwdeqp34h5mbf0v 0 395412 3060557 2973310 2026-10-30T09:35:33Z Fallbackintoreality 102113 /* */ Bauza ka ndërruar jetë këtë javë. 3060557 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | name = Duck Dodgers | first = ''[[Duck Dodgers in the 24½th Century]]'' (1953) | last = "Bonafide Heroes" (2005) | creator = [[Chuck Jones]]<br />[[Michael Maltese]] | voice = [[Mel Blanc]] (1953, 1980)<br />[[Joe Alaskey]] (1990–1991, 1996, 2003–2005, 2014)<br />[[Jeff Bergman]] (1991–1992, 2018)<br />[[Greg Burson]] (1993)<br />[[Frank Gorshin]] (1996)<br />[[Jeff Bennett]] (2004)<br />[[Eric Bauza]] (2018–2026) | alias = [[Daffy Duck]] | full_name = Duck Edgar Dumas Aloysius Eoghain Dodgers }} '''Duck Dodgers''' është ylli i një serie të filmave vizatimorë të prodhuara nga [[Warner Bros.]], ku shfaqet [[Daffy Duck]] në rolin e një heroi fantastiko-shkencor. Ai u shfaq për herë të parë në filmin e shkurtër vizatimor të vitit 1953, ''[[Duck Dodgers in the 24½th Century]]'', me regji nga [[Chuck Jones]] si një parodi e serialeve të famshme fantastiko-shkencore ''[[Buck Rogers|Buck Rogers in the 25th Century]]'' dhe ''[[Flash Gordon]]'' të viteve 1930, duke e paraqitur Daffy Duck të paturp dhe egomaniakal si heroin e historisë.<ref>{{Cite web|last=Korkis|first=Jim|date=2019-10-18|title=The Many Lives of Duck Dodgers|url=https://cartoonresearch.com/index.php/the-many-lives-of-duck-dodgers/|access-date=2024-02-06|website=cartoonresearch.com|language=en}}</ref> Ngjarja e vizatimit përfshin kërkimin e Duck Dodgers për elementin e rrallë Illudium Phosdex, "atomin e kremit të rrojës", furnizimi i vetëm i mbetur i të cilit është në "Planetin X" misterioz. Menjëherë pasi Dodgers ka marrë Planetin X në emër të Tokës, [[Marvin the Martian]] zbarkon në të njëjtin planet dhe e merr atë në emër të [[Marsi]]t. Skena është përgatitur për një betejë zgjuarsie, për të mos përmendur format e ndryshme të armëve, shumica e të cilave kanë tendencë të kthehen në mënyrë komike kundër Dodgers. Duke pasur parasysh periudhën në të cilën u prodhua vizatimi ([[Second Red Scare|Red Scare]] ishte në kulmin e saj gjatë viteve 1950), disa studiues e kanë përdorur vizatimin për të krahasuar kotësinë e supozuar të [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]] dhe [[Gara e armatimeve|garën e armatimeve]]. ==Vazhdimet e Duck Dodgers== Filmi i dytë i shkurtër, i prodhuar gjithashtu nga [[Chuck Jones]] dhe me [[Mel Blanc]] që riinterpretonte rolet e tij, titullohej ''[[Duck Dodgers and the Return of the 24½th Century]]'' dhe u publikua në vitin 1980.<ref>{{cite news|title='Duck Dodgers' Flies Again|work=The Los Angeles Times|date=1979-09-03|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/650995022.html?dids=650995022:650995022&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Sep+03,+1979&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=%27Duck+Dodgers%27+Flies+Again&pqatl=google|archive-url=https://archive.today/20130201003150/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/650995022.html?dids=650995022:650995022&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Sep+03,+1979&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc='Duck+Dodgers'+Flies+Again&pqatl=google|url-status=dead|archive-date=1 shkurt 2013|access-date=2010-11-01|first=Chuck|last=Champlin Jr|language=en}}</ref> Ngjarja e këtij filmi të animuar si vazhdim ishte pothuajse një kopje e origjinalit, megjithëse këtë herë, Marvin thotë se po përpiqet të zgjidhë krizën energjetike të Tokës (duke e hedhur në erë Tokën); Marvin arrin të lëshojë raketën e tij dhe në fund të filmit të animuar u kujton të gjithëve se është vetëm një film i animuar. Filmi i tretë i shkurtër, i titulluar ''[[Marvin the Martian in the Third Dimension]]'', ishte një film i animuar 3D i publikuar në vitin 1996 për vende të zgjedhura dhe kishte impresionistin [[Joe Alaskey]] që jepte zërin e Duck Dodgers. Këto përfshinin [[Warner Bros. Studio Store]] në [[Manhattan]] dhe parqet tematike [[Warner Bros. Movie World]] në [[Gold Coast, Queensland|Gold Coast]], Australi dhe në [[Bottrop|Bottrop-Kirchhellen]], Gjermani. Ai përfshinte një gamë efektesh interaktive, duke përfshirë një spërkatje me ujë. Ndryshe nga filmat e tjerë të animuar të Dodgers, [[Porky Pig]] nuk u shfaq. Një film i shkurtër me titull ''[[Superior Duck]]'' u publikua në vitin 1996, me [[Frank Gorshin]] në rolin e Daffy. Ndërsa ''Superior Duck'' ishte kryesisht një pastiç i [[Superman]], duke përfshirë një paraqitje të shkurtër nga vetë Superman, Porky Pig u shfaq në rolin e Kadetit të Ri Hapësinor të Eager pasi Superior Duck u shpërbë nga Marvin. Një tjetër film i shkurtër, me titull ''Attack of the Drones'', u realizua në vitin 2003 dhe paraqiti [[Jeff Bennett]] si zërin e Duck Dodgers. Ky film i shkurtër ishte pjesë e një serie filmash të rinj të shkurtër, por për shkak të dështimit të ''[[Looney Tunes: Back in Action]]'', nuk u publikua në kinema. Megjithatë, filmi i shkurtër u përfshi si një veçori speciale në diskun e dytë të setit DVD ''[[The Essential Daffy Duck]]''. == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Personazhe të animuar të prezantuara më 1953]] [[Kategoria:Rosa antropomorfe]] [[Kategoria:Personazhe fantastiko-shkencore]] [[Kategoria:Personazhe të krijuara nga Chuck Jones]] [[Kategoria:Personazhe të krijuara nga Michael Maltese]] nn8lyh14v6zoc408c16e1vzf1kh8ku7 4 396931 3060455 3056891 2026-10-29T19:52:19Z DieliAlla 149013 /* Ismail Kadare */ 3060455 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Ismail Kadare]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> ''Rivlerësimi u hap nga [[Përdoruesi:J.Rondo|J.Rondo]] më 15 mars 2026, pa asnjë arsye.'' === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të mbahet}}, * {{Të hiqet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të mbahet}} - Propozim i pavlefshëm. - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:52 (CET) === Diskutimi === 61r8b7mq4yqs4cdazrnpex6hzl9j1mc 4 397088 3060475 3058695 2026-10-29T22:13:26Z Leutrim.P 113691 arkivim dorazi +12 3060475 wikitext text/x-wiki {{arkivi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Ilir Vrenozi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Eralda Baze}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Alores (Albanian Music Artist)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Kujtim Ademi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Qeveria}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/KF Vullnetari i UÇK-së}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Liga futbollistike e Veriut të Kosovës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e qyteteve më të mëdha të botës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (7)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (13)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (14)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (19)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Konfiskimi i 44 kilogramve drogë në Shkozë të Prizrenit}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Ari}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Mc Kresha}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Alban Kardashi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Mc-Atlantis}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Oksido-Reduktimi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Stenaldo Mëhilli}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (22)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e hipistëve shqiptarë}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Monedhat sipas viteve}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Legjendar Shenasi Ibrahimi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Rogert Sterkaj}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Sabri Çiku}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Armend Kastrati}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Bekim Asani}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Personalitete të Greqisë së lashtë}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Baba Ali}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Pishtarë të pashuar}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Udhëzime praktike}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Metoda percjellese te punes shkencore dhe hulumtuese}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Cikli i histerezes}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Kthimi i pronave}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Zona Operative e Llapit}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/TV Digjital Komunikimet multimediale}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Familjet e Gjuhëve}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Bateria prej letre}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (12)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Dëshmorët e Luftës Së Vitit 2001}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Marrëdhënia në mes të sistemit të tretjes dhe Sistemit nxjerrës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Zyra e Gjendjes Civile - Bajram Curri}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e personaliteteve nga komuna e Pejës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Gjendja kishtare në Shqipëri shek.XI - XIV}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Asja Tira}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Martirë të plagosurë, burgosurë dhe luftëtarë gjat sundimit të regjimeve - Kokaj}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Kosova dhe bukuritë e saj}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Mahmudnedim Mahmudi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Tematikat e sures mulk}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Regjistri i 1737}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e telenovelave të Televisa}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Top 50 boksierët e të gjitha kohërave - kategoria e rëndë}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e listave të matematikanëve}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Martirë të plagosurë, burgosurë dhe luftëtarë gjat sundimit të regjimeve - Kokaj}} 7hz1mrtc0va08m86tujhipsgzpj1y98 3060486 3060475 2026-10-29T23:31:07Z Klein Muçi 52109 4 kërkesa dërgohen te arkivi i ri pasi është arritur kufiri i 50 kërkesave për arkiv 3060486 wikitext text/x-wiki {{arkivi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Qeveria}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/KF Vullnetari i UÇK-së}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Liga futbollistike e Veriut të Kosovës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e qyteteve më të mëdha të botës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (7)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (13)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (14)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (19)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Konfiskimi i 44 kilogramve drogë në Shkozë të Prizrenit}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Ari}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Mc Kresha}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Alban Kardashi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Mc-Atlantis}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Oksido-Reduktimi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Stenaldo Mëhilli}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (22)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e hipistëve shqiptarë}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Monedhat sipas viteve}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Legjendar Shenasi Ibrahimi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Rogert Sterkaj}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Sabri Çiku}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Armend Kastrati}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Bekim Asani}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Personalitete të Greqisë së lashtë}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Baba Ali}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Pishtarë të pashuar}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Udhëzime praktike}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Metoda percjellese te punes shkencore dhe hulumtuese}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Cikli i histerezes}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Kthimi i pronave}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Zona Operative e Llapit}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/TV Digjital Komunikimet multimediale}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Familjet e Gjuhëve}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Bateria prej letre}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (12)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Dëshmorët e Luftës Së Vitit 2001}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Marrëdhënia në mes të sistemit të tretjes dhe Sistemit nxjerrës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Zyra e Gjendjes Civile - Bajram Curri}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e personaliteteve nga komuna e Pejës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Gjendja kishtare në Shqipëri shek.XI - XIV}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Asja Tira}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Martirë të plagosurë, burgosurë dhe luftëtarë gjat sundimit të regjimeve - Kokaj}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Kosova dhe bukuritë e saj}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Mahmudnedim Mahmudi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Tematikat e sures mulk}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Regjistri i 1737}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e telenovelave të Televisa}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Top 50 boksierët e të gjitha kohërave - kategoria e rëndë}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e listave të matematikanëve}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Martirë të plagosurë, burgosurë dhe luftëtarë gjat sundimit të regjimeve - Kokaj}} kghfygir2slqgdj9ds36xenj8sqsaro 3060487 3060486 2026-10-29T23:32:23Z Klein Muçi 52109 dhe 1 kërkesë dërgohet në arkiv të ri që të ruhet kufiri prej 50 kërkesash për arkiv 3060487 wikitext text/x-wiki {{arkivi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/KF Vullnetari i UÇK-së}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Liga futbollistike e Veriut të Kosovës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e qyteteve më të mëdha të botës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (7)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (13)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (14)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (19)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Konfiskimi i 44 kilogramve drogë në Shkozë të Prizrenit}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Ari}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Mc Kresha}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Alban Kardashi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Mc-Atlantis}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Oksido-Reduktimi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Stenaldo Mëhilli}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (22)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e hipistëve shqiptarë}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Monedhat sipas viteve}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Legjendar Shenasi Ibrahimi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Rogert Sterkaj}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Sabri Çiku}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Armend Kastrati}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Bekim Asani}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Personalitete të Greqisë së lashtë}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Baba Ali}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Pishtarë të pashuar}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Udhëzime praktike}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Metoda percjellese te punes shkencore dhe hulumtuese}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Cikli i histerezes}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Kthimi i pronave}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Zona Operative e Llapit}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/TV Digjital Komunikimet multimediale}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Familjet e Gjuhëve}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Bateria prej letre}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Artikuj Lista (12)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Dëshmorët e Luftës Së Vitit 2001}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Marrëdhënia në mes të sistemit të tretjes dhe Sistemit nxjerrës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Zyra e Gjendjes Civile - Bajram Curri}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e personaliteteve nga komuna e Pejës}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Gjendja kishtare në Shqipëri shek.XI - XIV}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Asja Tira}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Martirë të plagosurë, burgosurë dhe luftëtarë gjat sundimit të regjimeve - Kokaj}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Kosova dhe bukuritë e saj}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Mahmudnedim Mahmudi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Tematikat e sures mulk}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Regjistri i 1737}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e telenovelave të Televisa}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Top 50 boksierët e të gjitha kohërave - kategoria e rëndë}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Lista e listave të matematikanëve}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Martirë të plagosurë, burgosurë dhe luftëtarë gjat sundimit të regjimeve - Kokaj}} gh54jkg30erv118wvwkoek6m4jyi03f 0 397353 3060351 2973586 2026-10-29T13:14:52Z Mitrovica02 128863 /* Referime */ 3060351 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Faton Xhemaili | image = | caption = | full_name = | birth_date = {{Birth date and age|1998|11|15|df=y}} | birth_place = [[Biljača, Bujanovac|Biljača]], [[Republic of Serbia (1992–2006)|Serbia]], [[Serbia and Montenegro|FR Yugoslavia]] | height = 1.83 m | position = [[Left-back]] | currentclub = [[SV Wacker Burghausen]] | clubnumber = 27 | youthyears1 = {{0|0000}}–2016 | youthclubs1 = [[KF Tërnoci|Tërnoci]] | youthyears2 = 2016–2017 | youthclubs2 = [[TSV Schott Mainz]] | youthyears3 = 2017–2018 | youthclubs3 = [[FK Radnik Surdulica|Radnik Surdulica]] | years1 = 2018–2019 | clubs1 = [[FK Radnik Surdulica|Radnik Surdulica]] | caps1 = 1 | goals1 = 0 | years2 = 2018 | clubs2 = → [[FK Budućnost Popovac|Budućnost Popovac]] (loan) | caps2 = 11 | goals2 = 1 | years3 = 2019 | clubs3 = [[FK Kukësi|Kukësi]] | caps3 = 7 | goals3 = 0 | years4 = 2019–2020 | clubs4 = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | caps4 = 0 | goals4 = 0 | years5 = 2020–2023 | clubs5 = [[FC Pipinsried]] | caps5 = 70 | goals5 = 5 | years6 = 2023–2024 | clubs6 = [[KSV Hessen Kassel|Hessen Kassel]] | caps6 = 34 | goals6 = 1 | years7 = 2024–2025 | clubs7 = [[Türkgücü München]] | caps7 = 19 | goals7 = 1 | years8 = 2025– | clubs8 = [[SV Wacker Burghausen]] | caps8 = 3 | goals8 = 0 | nationalyears1 = 2018 | nationalteam1 = [[Albania national under-21 football team|Albania U21]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | club-update = 7 March 2026 | nationalteam-update = 16 November 2018 }} '''Faton Xhemaili''' (lindur më 15 nëntor 1998) është një [[Futbolli|futbollist]] profesionist shqiptar i cili luan si [[Mbrojtësi (futboll)|mbrojtës i majtë]] për klubin e Regionalliga Bayern SV Wacker Burghausen . == Karriera në klub == === Vitet e hershme === I lindur në [[Bilaçi|Biljaçë]], pjesë e [[Bujanoci|Komunës së Bujanocit]], që ndodhet brenda [[Lugina e Preshevës|Luginës së Preshevës]], një rajon në [[Serbia|Serbi]] me shumicë [[Shqiptarët në Serbi|shqiptare]] . Xhemaili filloi të luante në ekipin e të rinjve të [[KF Tërnoci|Tërnocit,]] nga ku u transferua në Gjermani në verën e vitit 2016 për të luajtur në ekipin e të rinjve të TSV Schott Mainz në sezonin 2016–17.<ref>[https://www.infovranjske.rs/info/fudbalski-transferi-faton-d%C5%BEemailji-pre%C5%A1ao-iz-velikog-trnovca-u-nema%C4%8Dki-majnc FUDBALSKI TRANSFERI Faton DžEMAILjI prešao iz Velikog Trnovca u nemački MAJNC] at infovranjske.rs, 19 September 2016, Retrieved 21 July 2019 {{In lang|sr}}</ref><ref name="srbfud">[http://www.srbijafudbal.com/radnik_surdulica/xhemaili.htm Faton Xhemaili] at srbijafudbal.com, Retrieved 19 July 2019 {{In lang|sr}}</ref> === === Radnik Surdulica === Në verën e vitit 2017, ai u kthye në Serbi dhe u bashkua me ekipin e të rinjve të FK Radnik Surdulica . Duke qenë një klub i sapongjitur në Superligën Serbe, Radnik po kërkonte mënyra për të sfiduar shumicën dërrmuese të klubeve në ligë, të cilat ishin tashmë klube të afirmuara në nivelin më të lartë serb. Një mënyrë se si klubi nga [[Surdulica]] u përpoq të zvogëlonte hendekun ishte duke rekrutuar lojtarë të talentuar shqiptarë me origjinë nga Lugina fqinje e Preshevës dhe Kosova. Midis tyre, pikat kryesore shkojnë për [[Ilaz Zylfiu|Iljasa Zulfiu]] nga [[Miratoci|Miratovac]] i cili luante në ekipin vendas Murina, dhe tjetri ishte Xhemaili, paraqitjet e rregullta të të cilit në ekipin e të rinjve të ekipit gjysmë-profesional gjerman TSV Schott Mainz.  dha një tregues pozitiv në lidhje me potencialin dhe cilësinë e tij në të ardhmen. ==== Budućnost Popovac (huazim) ==== Megjithatë, gjatë përgatitjeve për gjysmën e dytë të sezonit në dimrin e vitit 2017, u bë e qartë se si Xhemaili ashtu edhe Zulfiu do të ishin në grupin e të rinjve që kishin nevojë për më shumë përvojë dhe u zgjodhën për t'u huazuar për periudhën e ardhshme. Për Xhemailin kjo do të thoshte dërgimi në huazim te [[FK Budućnost Popovac|Budućnost Popovac]] në ligën e tretë serbe për 6 muajt e ardhshëm.<ref name="srbfud"/> Gjatë kësaj kohe, si [[Federata Shqiptare e Futbollit|Shoqata e Futbollit të Shqipërisë]] ashtu edhe klubet shqiptare e kthyen vëmendjen e tyre te futbollistët nga jashtë, të cilët ishin ose shqiptarë ose kishin prejardhje shqiptare. Pas kthimit nga huazimi në verën e vitit 2018, Xhemaili qëndroi me ekipin e parë duke luajtur me ta gjysmën e parë të Superligës Serbe 2018–19, megjithatë, ai pati shumë pak mundësi, duke qenë 11 herë në stol, por duke bërë vetëm një paraqitje në ligë dhe një në Kupën e Serbisë . === Kukësi === Gjatë pushimeve dimërore të sezonit 2018–19, Radnik Surdulica pranoi një ofertë nga [[FK Kukësi|Kukësi]] i [[Kategoria Superiore|Superligës Shqiptare]], e cila rezultoi të ishte e dobishme për Xhemailin. Gjatë kohës së tij me Kukësin, ai bëri shtatë paraqitje në gjysmën e dytë të sezonit si [[Mbrojtësi (futboll)|mbrojtës i majtë]] . Ai kontribuoi që skuadra të përfundonte në vendin e dytë në [[Kategoria Superiore 2018–19|Superligën Shqiptare 2018–19]] dhe të fitonte [[Kupa e Shqipërisë 2018-19|Kupën e Shqipërisë 2018–19]], e cila ishte trofeu i tij i parë. === Gjermania === Në gusht të vitit 2020, Xhemaili nënshkroi me klubin e Bayernligës FC Pipinsried .<ref>{{Cite news|last=Kaufmann|first=Roland|date=6 shtator 2020|title=Ein überzeugender Gastspieler|language=de|work=Donaukurier|url=https://www.donaukurier.de/archiv/ein-ueberzeugender-gastspieler-1837907|access-date=7 prill 2023|archive-date=7 prill 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407112106/https://www.donaukurier.de/archiv/ein-ueberzeugender-gastspieler-1837907|url-status=dead}}</ref> Në sezonin e tij debutues me klubin, ai kontribuoi në suksesin e Pipinsried në fitimin e Bayernligës Süd dhe sigurimin e ngjitjes në Regionalliga Bayern . == Karriera ndërkombëtare == Në nëntor 2018, trajneri i [[Kombëtarja shqiptare nën-21 e futbollit|ekipit kombëtar të Shqipërisë U-21,]] [[Alban Bushi]], tërhoqi vëmendjen e medias shqiptare tek Xhemaili si një lojtar i krahut të majtë me perspektivë që luante në ligën e parë serbe dhe si një lojtar me perspektivë për ekipin kombëtar të Shqipërisë. Ai debutoi një ditë pas ditëlindjes së tij të 20-të në një ndeshje miqësore kundër Maltës duke hyrë si zëvendësues në minutën e 76-të të ndeshjes, e cila përfundoi me fitoren 2-0 të Shqipërisë. == Nderime == '''Kukësi''' * [[Kupa e futbollit e Shqipërisë|Kupa e Shqipërisë]] : [[Kupa e Shqipërisë 2018-19|2018–19]] '''FC Pipinsried''' * Bayernliga Süd : 2020–21 == Referime == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Xhemaili, Faton}} [[Kategoria:Futbollistë në Regionalliga]] [[Kategoria:Futbollistë në Kategoria Superiore]] [[Kategoria:Futbollistë Superligën serbe]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Skënderbeu]] [[Kategoria:Futbollistë në FK Kukësi]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tërnoci]] [[Kategoria:Sportistë shqiptarë të shekullit XXI]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë meshkuj]] [[Kategoria:Shqiptarë të Serbisë]] [[Kategoria:Njerëz nga Bujanoci]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Lindje 1998]] na2wmwzf7f3dxnmm6x9i1gighwvxqzh 3060355 3060351 2026-10-29T13:20:04Z Mitrovica02 128863 /* Referime */ 3060355 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Faton Xhemaili | image = | caption = | full_name = | birth_date = {{Birth date and age|1998|11|15|df=y}} | birth_place = [[Biljača, Bujanovac|Biljača]], [[Republic of Serbia (1992–2006)|Serbia]], [[Serbia and Montenegro|FR Yugoslavia]] | height = 1.83 m | position = [[Left-back]] | currentclub = [[SV Wacker Burghausen]] | clubnumber = 27 | youthyears1 = {{0|0000}}–2016 | youthclubs1 = [[KF Tërnoci|Tërnoci]] | youthyears2 = 2016–2017 | youthclubs2 = [[TSV Schott Mainz]] | youthyears3 = 2017–2018 | youthclubs3 = [[FK Radnik Surdulica|Radnik Surdulica]] | years1 = 2018–2019 | clubs1 = [[FK Radnik Surdulica|Radnik Surdulica]] | caps1 = 1 | goals1 = 0 | years2 = 2018 | clubs2 = → [[FK Budućnost Popovac|Budućnost Popovac]] (loan) | caps2 = 11 | goals2 = 1 | years3 = 2019 | clubs3 = [[FK Kukësi|Kukësi]] | caps3 = 7 | goals3 = 0 | years4 = 2019–2020 | clubs4 = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | caps4 = 0 | goals4 = 0 | years5 = 2020–2023 | clubs5 = [[FC Pipinsried]] | caps5 = 70 | goals5 = 5 | years6 = 2023–2024 | clubs6 = [[KSV Hessen Kassel|Hessen Kassel]] | caps6 = 34 | goals6 = 1 | years7 = 2024–2025 | clubs7 = [[Türkgücü München]] | caps7 = 19 | goals7 = 1 | years8 = 2025– | clubs8 = [[SV Wacker Burghausen]] | caps8 = 3 | goals8 = 0 | nationalyears1 = 2018 | nationalteam1 = [[Albania national under-21 football team|Albania U21]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | club-update = 7 March 2026 | nationalteam-update = 16 November 2018 }} '''Faton Xhemaili''' (lindur më 15 nëntor 1998) është një [[Futbolli|futbollist]] profesionist shqiptar i cili luan si [[Mbrojtësi (futboll)|mbrojtës i majtë]] për klubin e Regionalliga Bayern SV Wacker Burghausen . == Karriera në klub == === Vitet e hershme === I lindur në [[Bilaçi|Biljaçë]], pjesë e [[Bujanoci|Komunës së Bujanocit]], që ndodhet brenda [[Lugina e Preshevës|Luginës së Preshevës]], një rajon në [[Serbia|Serbi]] me shumicë [[Shqiptarët në Serbi|shqiptare]] . Xhemaili filloi të luante në ekipin e të rinjve të [[KF Tërnoci|Tërnocit,]] nga ku u transferua në Gjermani në verën e vitit 2016 për të luajtur në ekipin e të rinjve të TSV Schott Mainz në sezonin 2016–17.<ref>[https://www.infovranjske.rs/info/fudbalski-transferi-faton-d%C5%BEemailji-pre%C5%A1ao-iz-velikog-trnovca-u-nema%C4%8Dki-majnc FUDBALSKI TRANSFERI Faton DžEMAILjI prešao iz Velikog Trnovca u nemački MAJNC] at infovranjske.rs, 19 September 2016, Retrieved 21 July 2019 {{In lang|sr}}</ref><ref name="srbfud">[http://www.srbijafudbal.com/radnik_surdulica/xhemaili.htm Faton Xhemaili] at srbijafudbal.com, Retrieved 19 July 2019 {{In lang|sr}}</ref> === === Radnik Surdulica === Në verën e vitit 2017, ai u kthye në Serbi dhe u bashkua me ekipin e të rinjve të FK Radnik Surdulica . Duke qenë një klub i sapongjitur në Superligën Serbe, Radnik po kërkonte mënyra për të sfiduar shumicën dërrmuese të klubeve në ligë, të cilat ishin tashmë klube të afirmuara në nivelin më të lartë serb. Një mënyrë se si klubi nga [[Surdulica]] u përpoq të zvogëlonte hendekun ishte duke rekrutuar lojtarë të talentuar shqiptarë me origjinë nga Lugina fqinje e Preshevës dhe Kosova. Midis tyre, pikat kryesore shkojnë për [[Ilaz Zylfiu|Iljasa Zulfiu]] nga [[Miratoci|Miratovac]] i cili luante në ekipin vendas Murina, dhe tjetri ishte Xhemaili, paraqitjet e rregullta të të cilit në ekipin e të rinjve të ekipit gjysmë-profesional gjerman TSV Schott Mainz.  dha një tregues pozitiv në lidhje me potencialin dhe cilësinë e tij në të ardhmen. ==== Budućnost Popovac (huazim) ==== Megjithatë, gjatë përgatitjeve për gjysmën e dytë të sezonit në dimrin e vitit 2017, u bë e qartë se si Xhemaili ashtu edhe Zulfiu do të ishin në grupin e të rinjve që kishin nevojë për më shumë përvojë dhe u zgjodhën për t'u huazuar për periudhën e ardhshme. Për Xhemailin kjo do të thoshte dërgimi në huazim te [[FK Budućnost Popovac|Budućnost Popovac]] në ligën e tretë serbe për 6 muajt e ardhshëm.<ref name="srbfud"/> Gjatë kësaj kohe, si [[Federata Shqiptare e Futbollit|Shoqata e Futbollit të Shqipërisë]] ashtu edhe klubet shqiptare e kthyen vëmendjen e tyre te futbollistët nga jashtë, të cilët ishin ose shqiptarë ose kishin prejardhje shqiptare. Pas kthimit nga huazimi në verën e vitit 2018, Xhemaili qëndroi me ekipin e parë duke luajtur me ta gjysmën e parë të Superligës Serbe 2018–19, megjithatë, ai pati shumë pak mundësi, duke qenë 11 herë në stol, por duke bërë vetëm një paraqitje në ligë dhe një në Kupën e Serbisë . === Kukësi === Gjatë pushimeve dimërore të sezonit 2018–19, Radnik Surdulica pranoi një ofertë nga [[FK Kukësi|Kukësi]] i [[Kategoria Superiore|Superligës Shqiptare]], e cila rezultoi të ishte e dobishme për Xhemailin. Gjatë kohës së tij me Kukësin, ai bëri shtatë paraqitje në gjysmën e dytë të sezonit si [[Mbrojtësi (futboll)|mbrojtës i majtë]] . Ai kontribuoi që skuadra të përfundonte në vendin e dytë në [[Kategoria Superiore 2018–19|Superligën Shqiptare 2018–19]] dhe të fitonte [[Kupa e Shqipërisë 2018-19|Kupën e Shqipërisë 2018–19]], e cila ishte trofeu i tij i parë. === Gjermania === Në gusht të vitit 2020, Xhemaili nënshkroi me klubin e Bayernligës FC Pipinsried .<ref>{{Cite news|last=Kaufmann|first=Roland|date=6 shtator 2020|title=Ein überzeugender Gastspieler|language=de|work=Donaukurier|url=https://www.donaukurier.de/archiv/ein-ueberzeugender-gastspieler-1837907|access-date=7 prill 2023|archive-date=7 prill 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407112106/https://www.donaukurier.de/archiv/ein-ueberzeugender-gastspieler-1837907|url-status=dead}}</ref> Në sezonin e tij debutues me klubin, ai kontribuoi në suksesin e Pipinsried në fitimin e Bayernligës Süd dhe sigurimin e ngjitjes në Regionalliga Bayern . == Karriera ndërkombëtare == Në nëntor 2018, trajneri i [[Kombëtarja shqiptare nën-21 e futbollit|ekipit kombëtar të Shqipërisë U-21,]] [[Alban Bushi]], tërhoqi vëmendjen e medias shqiptare tek Xhemaili si një lojtar i krahut të majtë me perspektivë që luante në ligën e parë serbe dhe si një lojtar me perspektivë për ekipin kombëtar të Shqipërisë. Ai debutoi një ditë pas ditëlindjes së tij të 20-të në një ndeshje miqësore kundër Maltës duke hyrë si zëvendësues në minutën e 76-të të ndeshjes, e cila përfundoi me fitoren 2-0 të Shqipërisë. == Nderime == '''Kukësi''' * [[Kupa e futbollit e Shqipërisë|Kupa e Shqipërisë]] : [[Kupa e Shqipërisë 2018-19|2018–19]] '''FC Pipinsried''' * Bayernliga Süd : 2020–21 == Referime == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Xhemaili, Faton}} [[Kategoria:Futbollistë në Regionalliga]] [[Kategoria:Futbollistë në Kategoria Superiore]] [[Kategoria:Futbollistë Superligën serbe]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Skënderbeu]] [[Kategoria:Futbollistë në FK Kukësi]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Radnik Surdulicë]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tërnoci]] [[Kategoria:Sportistë shqiptarë të shekullit XXI]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë meshkuj]] [[Kategoria:Shqiptarë të Serbisë]] [[Kategoria:Njerëz nga Bujanoci]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Lindje 1998]] d0zyk4s2dfndtv6jrimqu6b50fckv28 4 397495 3060446 3054719 2026-10-29T19:40:49Z DieliAlla 149013 /* Lista e qyteteve më të mëdha të botës */ 3060446 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Lista e qyteteve më të mëdha të botës]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, [[:Kategoria:Lista|të Kategorisë Lista]] si në diskutimet paraprake: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) * {{Të griset}} ---[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]] ([[Përdoruesi diskutim:Vyolltsa|diskutimet]]) 7 tetor 2026 17:04 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:40 (CET) === Diskutimi === gfm8ntcf3fze62o8mtaf3pm3k3oxces 3060471 3060446 2026-10-29T21:44:07Z Leutrim.P 113691 /* Lista e qyteteve më të mëdha të botës */ 3060471 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Lista e qyteteve më të mëdha të botës]] == {{dmb|1|Të griset}} <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, [[:Kategoria:Lista|të Kategorisë Lista]] si në diskutimet paraprake: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) * {{Të griset}} ---[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]] ([[Përdoruesi diskutim:Vyolltsa|diskutimet]]) 7 tetor 2026 17:04 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:40 (CET) === Diskutimi === ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} a4p951m1l5t57wscetmwewf71buenmj 4 397497 3060447 2912795 2026-10-29T19:43:06Z DieliAlla 149013 /* Lista e qyteteve më të mëdha të BE */ 3060447 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Lista e qyteteve më të mëdha të BE]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, [[:Kategoria:Lista|të Kategorisë Lista]] si në diskutimet paraprake: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:43 (CET) === Diskutimi === 0dx0l0jm6purhxd097s7n13q7cskeus 4 397498 3060448 2912796 2026-10-29T19:45:00Z DieliAlla 149013 /* Lista e qyteteve sipas banorëve */ 3060448 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Lista e qyteteve sipas banorëve]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, [[:Kategoria:Lista|të Kategorisë Lista]] si në diskutimet paraprake: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:45 (CET) === Diskutimi === kwc4uqpljwbim4anz9n4c4rldw2fwia 4 397499 3060449 2912797 2026-10-29T19:46:01Z DieliAlla 149013 /* Lista e shteteve */ 3060449 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Lista e shteteve]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, [[:Kategoria:Lista|të Kategorisë Lista]] si në diskutimet paraprake: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:46 (CET) === Diskutimi === saarwcb8iylqofwg356h7nvfcfukxbn 4 397501 3060444 2918423 2026-10-29T19:39:31Z DieliAlla 149013 /* Lista e personaliteteve nga komuna e Podujevës */ 3060444 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Lista e personaliteteve nga komuna e Podujevës]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, [[:Kategoria:Lista|të Kategorisë Lista]] si në diskutimet paraprake: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:39 (CET) === Diskutimi === {{KOMENT}} Listat e ngjashme nga komunat e tjera janë të listuara poashtu, [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Forumi_i_Grisjes#Artikuj_Lista_(19) 1] - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7ux1te0wqmvol8myhiy996g5na7zakx 2 397898 3060550 3007000 2026-10-30T09:17:37Z Fallbackintoreality 102113 /* */ 3060550 wikitext text/x-wiki {{ambox | text = Ky tranzicion ka përfunduar. }} '''{{t|InterMovie}}''' është një stampë infobox e bazuar plotësisht mbi wikitekst, tabela dhe CSS, dhe u krijua në 2005 me tjetërsime të pakta që atëherë. Redaktimet më të shumta kanë qenë gjatë vitit 2006. Në të njëjtën kohë u krijua edhe stampa '''{{Template link|Movie-Box}}''', që në 2021 u gris dhe doli prej përdorimit. Me kalimin e infobox-eve nga puro tabela në gjuhën [[Lua]] dhe thjeshtësimin e krijimit të tyre përgjatë të gjitha gjuhëve, disa stampa janë bërë të padobishme dhe duhet të zëvendësohen. Për artikujt e filmave, kjo nënkupton që stampa '''{{t|Infobox film}}''' mori prioritetin. Tranzicioni nisi në 2013 për të gjitha projektet wiki. Wikipedia Shqip është i vonë me këtë tranzicion, për shkak të numrit më të vogël të kontribuesve, prandaj kjo faqe shërben si udhëzim për zëvendësimin e parametrave nga një stampë në tjetrën. Për të bërë zëvendësimin e stampave s'ke nevojë aspak të dish Lua, vetëm ka nevojë të ndërrosh disa emra dhe të riformatizosh disa parametra. == Arsyetimi == Në 2013, [https://diff.wikimedia.org/2013/03/11/lua-templates-faster-more-flexible-pages/ projektet MediaWiki u pajisën me gjuhën programuese Lua] për përdorim në stampa, tabela dhe shumë të tjera, që lehtëson përgatitjen e modeleve standarde, dhe përshpejton ngarkimin e të dhënave në ekranin tënd. Infobox-at e koduar në gjuhën Lua vijnë me avantazhe të shumta: * Kodi mund të ripërdoret në shumë stampa dhe të lokalizohet në gjuhë të tjera më lehtë * Është i përshtatur për të gjitha pajisjet, pa marrë parasysh madhësinë * Disa parametra mund të plotësohen automatikisht përmes të dhënave në [[Wikidata]] * Të dhënat në infobox me Lua kanë më pak shans që ta prishin kodin == Ku jemi ne? == Shumica dërrmuese e stampave janë kaluar në sistemin e ri të infobox-ave me Lua, teksa po transferojmë e po përshtatim më shumë infobox-a në shqip. Mirëpo, disa stampa të vjetruara janë akoma nëpër artikuj. Vlen të ceken {{t|Infobox jurist}}, {{t|Infobox Tërmet}}, dhe natyrisht {{T|InterMovie}}. == Parametrat == Këta janë parametrat që duhet zëvendësuar me ekuivalentin e tyre në stampën Infobox film. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Çka është ! rowspan="2" |InterMovie ! rowspan="2" |Movie-Box ! colspan="2" |Infobox film |- ! Shqip ! Anglisht |- | Emri i filmit<ref>Emri do të kalojë në shkronja të pjerrëta dhe të trasha automatikisht, prandaj nuk duhet të ketë notacion si {{code|''thonjëza''}}, dhe nuk guxon të ketë thonjëza titulli si {{!xt|"Emri i Filmit"}}.</ref> | {{Plainlist| * ''Emri'' * ''TitullFilm''}} |{{Plainlist|* ''name'' * ''TS'' <small>(për tituj joshqiptarë)</small>}} | ''titulli'' | ''name'' |- | Fotoja (logoja ose posteri) | ''Foto'' |{{Plainlist|* ''image'' * ''FOTO''}} | ''imazhi'' | ''image'' |- | Madhësia e fotos (në pikselë) | ''Fotopx'' | | ''masa_e_imazhit'' | ''image_size'' |- | Emri në gjuhën origjinale<ref>Nëse gjuha origjinale e filmit nuk është shqip, dhe ekziston një titull alternativ shqip, titulli origjinal vendoset këtu.</ref> | ''TitulliOrg'' |{{Plainlist|* ''native_name'' * ''TO''}} | ''titulli_origjinal'' | ''native_name'' |- |Vendi i prodhimit |''VendiProd'' |{{Plainlist|* ''country'' * ''SP''}} | {{Plainlist| * ''shteti'' * ''shtetet''}} |''country'' |- |Data e premierës/prodhimit |''VitiProd''<br>''FRKV''<ref>Në rastet kur viti përmendet në stampën Movie-Box, ndonjëherë u përdor edhe stampa {{T|F}} për të lidhur tek faqja e atij viti në Wikipedia. Nëse haset, duhet të hiqet stampa dhe të shkruhet viti në tekst të thjeshtë.</ref> |''released'' |{{Plainlist| *''data e publikimit'' *''premiera''}} |''release'' |- |Kohëzgjatja<ref>Cekur gjithmonë në minuta.</ref> |''Minuta'' |''runtime'' |''kohëzgjatja'' |''runtime'' |- |Grupmosha cak |''Mosha'' |''MOSHA'' | colspan="2" |nuk merret me vete |- |Gjuha origjinale |''Gjuha'' |''language'' |''gjuha'' |''language'' |- |Zhanri/Gjinia e filmit |''Genre'' |''GENRE'' | colspan="2" |nuk merret me vete<ref>Zhanri i një filmi zakonisht duhet të interpretohet nga burimet e besueshme, prandaj ky lihet për kreun e artikullit.</ref> |- |Regjia |''Regjisori'' |''director'' |''regjia'' ''regjisor'' |{{Plainlist| * ''director'' * ''directors''}} |- |Skenari |''Skenari'' |''writer'' |{{Plainlist| * ''shkrues'' * ''shkruar nga''}} |{{Plainlist| *''writer'' *''writers''}} |- |Teksti apo rrëfimi origjinal |''Romani'' | |''historia nga''<br>''romani'' |''story'' |- |Kompozitori i muzikës |''Kompozitori'' |''music'' |''muzika'' |''music'' |- |Kamera/Kinematografia |''Kamera'' |''cinematography'' | ''kamera'' |''cinematography'' |- |Regjia artistike |''DrejtorArt'' | | colspan="2" |nuk merret me vete |- |Buxheti |''Buxheti'' |''budget'' |''buxheti'' |''budget'' |- |Fitimi |''Fitimi'' |''gross'' |''fitimi'' |''gross'' |- |Producenti |''Producenti'' |''producer'' |{{Plainlist | * ''producent'' * ''producentë'' }} |{{Plainlist| * ''producer'' * ''producers''}} |- |Aktorët kryesorë<ref>Në stampën e vjetër, kishte kufi vetëm deri në 10 aktorë dhe secili duhej të plotësonte një fushë. Në stampën e re, fusha ''në role kryesore'' nuk ka kufizim praktik tek numri i aktorëve, mirëpo për të mbajtur formatizimin, duhet të përdoret stampa {{Tl|Plainlist}}.</ref> |''Aktori1–Aktori10'' |''starring'' |''në role kryesore''<br>''rolet'' |''starring'' |- |Kinostudioja | --- |''studio'' |''studio'' |''production_companies'' |} === Parametrat risi === Këta parametra janë të rinj për stampën Infobox film, dhe bën mirë që t'i shfrytëzojmë deri në kapacitetin e plotë kur kemi mundësi. * '''''italic_title''''' - e bën titullin brenda infobox-it të pjerrët apo jo të pjerrët, dhe e automatizon këtë proces në titullin e faqes * '''''alt''''' - jep tekst alternativ për të verbërit që shfletojnë Wikipedinë, ku duhet të përshkruhet përmbajtja e fotos së infobox-it. kjo është e dobishme edhe për raste kur faqja nuk ngarkohet plotësisht. * '''''përshkrimi''''' ose '''''caption''''' - një përshkrim i shkurtër i fotos/figurës, zakonisht më pak se 10 fjalë * '''''bazuar në''''' ose '''''based_on''''' - rrëfimi prej nga bazohet filmi, qoftë i bazuar në një vepër ekzistuese * '''''tregimtar''''', '''''narrator''''' ose '''''narrators''''' - nëse ka folës në film, ceket këtu * '''''montazhi''''' ose '''''editing''''' - personi apo personat që e kanë prerë dhe ngjitur filmin * '''''animator''''' - nëse filmi ka animacion, këtu ceket personi që ofroi segmentin e animuar. nëse filmi është vet i animuar, këtu vendoset vetëm nëse u animua prej vetëm një personi, përndryshe përdor parametrin ''production_companies'' ose ''studio.'' * '''''shpërndarës''''', '''''distributor''''' ose '''''distributors''''' - kompania apo kompanitë përgjegjëse për distribucion, dmth që promovojnë filmin dhe mundësojnë shfaqjen e vet nëpër kinema, treg, televizion dhe internet. * '''''color_process''''' - procesi kimik përmes të cilit u prodhua dhe trajtua një film. vetëm për artikuj të filmave që u xhiruan në mënyrë analoge. * '''''layout_artist''''' - artisti/ët përgjegjës për planifikimin artistik të një filmi të animuar, merret me bllokimin e skenave dhe pozave të ndryshme, si dhe mund të përfshihet në procesin storyboard, për t'a vizualizuar filmin paraprak. * '''''background_artist''''' - artisti/ët përgjegjës për ilustrimin e prapavijave në film (vetëm për filma të animuar, apo ata që kërkojnë sfonde të vizatuara). == Shënime == <references /> == Shiko edhe == * [[Special:WhatLinksHere/Stampa:InterMovie]] - gjeni faqet ku stampa InterMovie po përdoret * [[Special:WhatLinksHere/Stampa:Movie-Box]] - gjeni faqet ku stampa Movie-Box po përdoret * [[Special:WhatLinksHere/Stampa:Infobox film]] - në disa raste, roboti [[User:Smallem|Smallem]] ka bërë ndryshimin e stampave në titull por jo në parametra, me ç'rast duhet të përshtaten parametrat aty ku mungojnë o1yzf0e6od426aqi9u00vfob14kjw1e 4 398051 3060433 3056835 2026-10-29T19:27:25Z DieliAlla 149013 /* Eralda Baze */ 3060433 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Eralda Baze]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Më duket person pa shquarsi. Hoqa ca fjali pa referenca, dhe disa shprehje tepër elozhuese edhe këto pa referenca. Po të vazhdoj më tej unë e shumta do ta lija vetëm 1 ose 2 rreshta. E kuptoj që e ka përmendur Beti tek TCH (një nga ref) por aq nuk mjafton për shquarësi si autore. === Votimi === * {{Të griset}} Arsyet mësipër.--[[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 30 mars 2026 10:42 (CEST) * {{Të griset}} - mungon shquarësia. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 13 tetor 2026 12:02 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:27 (CET) === Diskutimi === t4jjbva483gu28yw11tfa0lic6b1u4e 3060463 3060433 2026-10-29T21:21:44Z Leutrim.P 113691 /* Eralda Baze */ 3060463 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Eralda Baze]] == {{dmb|1|Të griset}} <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Më duket person pa shquarsi. Hoqa ca fjali pa referenca, dhe disa shprehje tepër elozhuese edhe këto pa referenca. Po të vazhdoj më tej unë e shumta do ta lija vetëm 1 ose 2 rreshta. E kuptoj që e ka përmendur Beti tek TCH (një nga ref) por aq nuk mjafton për shquarësi si autore. === Votimi === * {{Të griset}} Arsyet mësipër.--[[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 30 mars 2026 10:42 (CEST) * {{Të griset}} - mungon shquarësia. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 13 tetor 2026 12:02 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:27 (CET) === Diskutimi === ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} hg2aisw72bgw54yx4t8zhbprw808gy6 4 398057 3060562 3060333 2026-10-30T10:35:16Z Arianit 106 /* WLF 2026 */ 3060562 wikitext text/x-wiki ==2026== === WLF 2026 === <div style="border:1px solid #8B0000; padding:5px; margin:5px; width:100%; max-width:900px; margin-left:auto; margin-right:auto; box-sizing:border-box;"> <div style="display:flex; align-items:center; background-color:white; padding:5px 12px; gap:12px;"> <div style="width:100px; min-width:100px; display:flex; align-items:center; justify-content:center;"> [[File:Wiki Loves Food logo.svg|75px|link=Commons:Wiki Loves Food in Albania & Kosovo 2026]] </div> <div style="flex:1; padding:5px; text-align:center;"> [[:c:Commons:Wiki_Loves_Food_in_Albania_%26_Kosovo_2026|<span style="color:#8B0000; font-size:1.15em; font-weight:bold; line-height:1.3em;">Wiki Loves Food në Shqipëri dhe Kosovë 2026</span>]] <br /> [[:c:Commons:Wiki_Loves_Food_in_Albania_%26_Kosovo_2026|<span style="color:#8B0000; font-size:0.95em; line-height:1.3em;">Fotografo gatimet shqiptare dhe fito çmime!</span>]] </div> <div style="width:100px; min-width:100px; display:flex; align-items:center; justify-content:center;"> [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|75px]] </div> </div> </div> ===WLA=== <div style="background: linear-gradient(135deg, #f0f7ff 0%, #c3dcf9 100%);color:inherit; border: 1px solid #7aabf5; box-shadow: 0 2px 5px rgba(0,0,0,0.05); margin-bottom: 15px; display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: center; justify-content: center; gap: 14px; padding: 9px 17px; width: 100%; max-width: 900px; margin-left: auto; margin-right: auto; box-sizing: border-box;"> <div style="flex: 0 0 auto;"> [[File:Flag of Piana degli Albanesi.svg|51px|link=]] </div> <div style="flex: 1 1 250px; text-align: center;"> <div style="font-size: 1.27em; font-family: 'Linux Libertine', Georgia, serif; color: #101418; display:flex; align-items:center; justify-content:center; gap:8px; flex-wrap:wrap;"> <span class="plainlinks">[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Arb%C3%ABresh%C3%AB/sq '''Wiki Loves Arbëreshë''']</span> (1 shtator - 15 tetor) <span style="font-size:0.8em;" title="Shqipëri, Itali, Kosovë">🇦🇱 🇮🇹 🇽🇰</span> </div> <div style="font-size: 1.04em; font-family: 'Linux Libertine', Georgia, serif; color: #444a50; line-height: 1.3; display:flex; align-items:center; justify-content:center; gap:6px; flex-wrap:wrap;"> <span>Ta dokumentojmë trashëgiminë shpirtërore arbëreshe!</span> </div> </div> <div style="flex: 0 0 auto;" class="plainlinks"> [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Arb%C3%ABresh%C3%AB/sq <span style="display: inline-block; background: #36c; color: #fff; font-weight: bold; padding: 7px 16px; text-decoration: none; border: 1px solid #36c; border-radius: 4px; font-size:1.04em;">Kontribuo!</span>] </div> </div> === WLM 2026 === <div style="border:1px solid #8B0000; padding: 5px; margin: 5px; width: 100%; max-width: 900px; margin-left: auto; margin-right: auto; box-sizing: border-box;"> <div style="position: relative; overflow: hidden; background-color: white;color:inherit; display:flex; align-items:center; justify-content:space-between; padding: 0 16px;"> [[File:LUSITANA WLM 2011 d.svg|50px]] <div style="flex:1; padding: 5px; text-align: center;"> [[:c:Commons:Wiki_Loves_Monuments_in_Albania_%26_Kosovo_2026|<span style="color: #8B0000; font-size: 1.2em; font-weight:bold; line-height: 1.2em;">Wiki Loves Monuments në Shqipëri dhe Kosovë: <br />Fotografo monumente dhe fito çmime!</span>]] </div> [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|94px]] </div></div> ===Ilustro Wikipedian v2 (në stil të American Collegiate Dictionary)=== <div style="width:100%;background:#ffffff;color:#1a1a1a;border:2px solid #1a1a1a;font-family:'Times New Roman',Times,Georgia,serif;margin:8px 0;"> {| style="width:100%;background:transparent;color:inherit;border:0;margin:0;border-spacing:0;" | style="width:120px;text-align:center;vertical-align:middle;padding:0 4px 0 10px;" | [[File:Ilustro_Wikipedian_logo_american_collegiate_dictionary_style.svg|x92px|link=Wikipedia:Ilustro_Wikipedian_2026|alt=Ilustro Wikipedian]] | style="text-align:center;vertical-align:middle;padding:6px 8px;" | <span style="font-size:150%;font-weight:bold;">Ilustro Wikipedian</span> <span style="font-style:italic;font-size:95%;">\i&#183;lu&#183;stro vi&#183;ki&#183;pe&#183;di&#183;an\ &#8226; MMXXVI</span><br /><span style="font-size:105%;">1 korrik &#8211; 15 gusht 2026 &#8226; Shtoni foto n&#235; artikujt e Wikipedia-s dhe fitoni &#231;mime!</span> | style="width:150px;text-align:center;vertical-align:middle;padding:6px 12px 6px 4px;" | <span style="border:1.5px solid #1a1a1a;padding:5px 12px;display:inline-block;font-weight:bold;">[[Wikipedia:Ilustro_Wikipedian_2026|Merr pjes&#235; &#187;]]</span> |} </div> ===Ilustro Wikipedian (në stil të Encyclopedia Britannica)=== <div style="background:#f2e9d3;color:#2b1c10;border:2px solid #2b1c10;padding:6px 10px;font-family:Palatino,'Palatino Linotype','Book Antiqua',Georgia,'Times New Roman',serif;"> <div style="border:1px solid #2b1c10;padding:6px 10px;display:flex;align-items:center;gap:12px;"> <div style="flex:0 0 auto;"> [[File:Ilustro Wikipedian logo simple to be used in a User Group competition.svg|60px|link=|alt=Ilustro Wikipedian]] </div> <div style="flex:1;text-align:center;line-height:1.25;"> '''ILUSTRO WIKIPEDIAN'''<br /> <span style="font-size:95%;">1 korrik &#8211; 15 gusht. Bëhuni pjesë e fushatës dhe fitoni çmime!</span><br /> [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ilustro_Wikipedian_2026 Mësoni më shumë &raquo;] </div> </div> </div> ===Coordinate Me 2026=== <div style="border:0px solid #36c; background:#f8fbff;color:inherit; padding:14px; margin:12px 0; border-radius:8px; text-align:center;"> <span style="font-size:120%; font-weight:bold;">Coordinate Me 2026 - Të dhënat gjeografike në Wikidata! [[Skeda:Flag of Albania.svg|20px]] [[Skeda:Flag of Kosovo.svg|20px]]</span><br> 1-31 maj 2026<br> [[d:Wikidata:Events/Coordinate_Me_2026|Mëso më shumë dhe merr pjesë.]] </div> ===Subgrants 2026=== ====== Thirrjet ====== <div style="border: 1px solid #c8ccd1; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.05); margin-bottom: 15px; display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: center; justify-content: center; gap: 15px; padding: 15px; width: 100%; max-width: 900px; margin-left: auto; margin-right: auto; box-sizing: border-box; background: linear-gradient(135deg, #f8f9fa 0%, #f0f2f4 100%);color:inherit;"> <div style="flex: 0 0 auto;"> [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|80px|link=]] </div> <div style="flex: 1 1 200px; text-align: center;"> <div style="font-size: 1.4em; font-family: 'Linux Libertine', Georgia, serif; font-weight: bold; line-height: 1.2; margin-bottom: 4px; color: #202122;">Thirrje për mbështetje të aktiviteteve Wiki 2026</div> <div style="font-size: 1.0em; font-family: 'Linux Libertine', Georgia, serif; line-height: 1.4; color: #54595d;">Photowalk dhe Wiki Expedition</div> </div> <div style="flex: 0 0 auto;" class="plainlinks"> [[Meta:Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group/Open_Calls_For_Wiki_Activities|<span style="display: inline-block; background: #36c; color: #fff; font-weight: bold; padding: 8px 16px; text-decoration: none; border: 1px solid #36c; border-radius: 4px;">Lexo më shumë</span>]] </div> </div> ==== Të 90-tat ==== <div style="background: linear-gradient(135deg, #f0f7ff 0%, #c3dcf9 100%);color:inherit; border: 1px solid #7aabf5; box-shadow: 0 2px 5px rgba(0,0,0,0.05); margin-bottom: 15px; display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: center; justify-content: center; gap: 15px; padding: 15px; width: 100%; max-width: 900px; margin-left: auto; margin-right: auto; box-sizing: border-box;"> <div style="flex: 0 0 auto;"> [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|80px|link=]] </div> <div style="flex: 1 1 250px; text-align: center;"> <div style="font-size: 1.2em; font-family: 'Linux Libertine', Georgia, serif; margin-bottom: 6px; color: #101418;"> <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons:T%C3%AB_90-tat '''Arkivi historik i viteve '90-të''']</span> (1-30 prill 2026) </div> <div style="font-size: 0.95em; font-family: 'Linux Libertine', Georgia, serif; color: #444a50; line-height: 1.4;"> Ngarkoni materiale audiovizuale për pasurimin e arkivit historik të viteve '90! Mos lër që të '90-tat të mbeten vetëm kujtesë! </div> </div> <div style="flex: 0 0 auto;" class="plainlinks"> [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons:T%C3%AB_90-tat <span style="display: inline-block; background: #36c; color: #fff; font-weight: bold; padding: 8px 16px; text-decoration: none; border: 1px solid #36c; border-radius: 4px;">Kontribuo!</span>] </div> </div> == 2025 == ======Formulari mbi komunitetin====== <div style="border: solid 1px #333; border-radius: 0.2em; box-shadow: 0 4px 4px #999; margin-bottom: 0.5em; display: table; width: 100%; line-height: 1; text-align: center; cursor: pointer;"> <div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"> <p style="font-size: 1.9em; font-family:Linux Libertine;"> <b>A kontribuon në Wikimedia-n në gjuhën shqipe? </b> </p> <p style="font-size: 1.2em; font-family:Linux Libertine;"> Na ndihmo të kuptojmë më mirë përvojën tënde! </p> </div> <div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"> <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">[[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfHk5Lm4KQCEd4UcbulWV-Mxj-gnLU97UgQZKgoHrOWJ_nbOg/viewform?usp=header |<span style="color:white">Plotëso formularin</span>]]</span> </div> </div> ====== WLE ====== <div style="{{linear-gradient|left|white, lightgreen}}; border:1px solid #00A86B; padding: 25px; margin: 10px; "> <div style="text-align: center;">[[Skeda:WLE_Austria_Logo_(no_text).svg|djathtas|50x50px]] [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg |left|80px]] Filloi konkursi i fotografisë [[c:Commons:Wiki Loves Earth in Albania & Kosovo 2025|Wiki Loves Earth 2025 në Shqipëri dhe Kosovë]] (1-30 qershor 2025) Ngarkoni fotografi cilësore të zonave të mbrojtura të natyrës në Shqipëri dhe Kosovë dhe fitoni çmime!</div></div> ====== Thirrjet ====== <div style="border: solid 1px #333; border-radius: 0.2em; box-shadow: 0 4px 4px #999; margin-bottom: 0.5em; display: table; width: 100%; line-height: 1; text-align: center; cursor: pointer;"> <span> [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|100px]]</span> <div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"> <p style="font-size: 1.9em; font-family:Linux Libertine;"> <b>Thirrje për Mbështetje të Aktiviteve Wiki</b> 2025 </p> <p style="font-size: 1.2em; font-family:Linux Libertine;"> Photowalk, Wiki Expedition dhe Minigrants </p> </div> <div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"> <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">[[Meta:Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group/Open_Calls_For_Wiki_Activities|<span style="color:white">Lexo më shumë</span>]]</span> </div> </div> ====== Gara e ushqimit tradicional ====== <div style="border:1px solid #8B0000; padding: 5px; margin: 5px;"><div style="position: relative; overflow: hidden; margin-bottom: 0.5em !important; background-color: white;color:inherit;"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|80px]] | style="width: 100%" | <div style="position:relative; padding: 5px 5px; text-align: center;"> [[:c:Commons:Traditional_Albanian_food_photography_competition_-_2025/sq|<span style="color: #8B0000; font-size: 1.2em; font-weight:bold; line-height: 1.8em; font-family: Linux Libertine, serif;">GARA E FOTOGRAFISË SË USHQIMIT TRADICIONAL SHQIPTAR <br />Ju pëlqen ushqimi? Kjo është gara për ju! 3 më të mirët shpërblehen. </span>]] </div> | style="vertical-align: middle;" | [[File:Japrak 1.jpg|right|100px]] | style="vertical-align: middle;" | [[File:Pite me djath, shoqëruar me kos.jpg|right|100px]] | style="vertical-align: middle;" | [[File:Krelanë kallamoqe.jpg|right|100px]] |} </div> </div> ====== Cee Spring ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Logo banner-600-t.png|left|180px]] | style="width: 100%" | Kontribuoni në fushatën [[Meta:Wikimedia_CEE_Spring_2025 |Wikimedia CEE Spring 2025]] për të përmirësuar e përkthyer artikuj për kulturën dhe traditat e Evropës Qendrore-Lindore nga 21 marsi deri më 31 maj. | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|100px]] |} </div> ====== Une redaktoj Wikipedian ====== <div style="border: solid 1px #333; border-radius: 0.2em; box-shadow: 0 4px 4px #999; margin-bottom: 0.5em; display: table; width: 100%; line-height: 1; text-align: center; cursor: pointer;"> <span> [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|100px]]</span> <div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"> <p style="font-size: 1.9em; font-family:Linux Libertine;"> <b>UNË REDAKTOJ WIKIPEDIA-n</b> 2025 </p> <p style="font-size: 1.2em; font-family:Linux Libertine; font-style: oblique;"> E dini se dhe ju mund të redaktoni Wikipedian!? </p> </div> <div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"> <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">[[Wikipedia:Unë_Redaktoj_Wikipedia-n_2022|<span style="color:white">Lexo më shumë</span>]]</span> </div> </div> == 2024== ====== FSHMN ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|80px]] | style="width: 100%" | Ky artikull u shkrua nga studentë të lëndës 'Hyrje në Shkencë Kompjuterike' të Universitetit të Prishtinës “Hasan Prishtina”, në kuadër të bashkëpunimit me [[Meta:Wikimedians of Albanian Language User Group|Grupin e Wikimedianëve të Gjuhës Shqipe]]. Redaktori është fillestar prandaj ndihmoje nëse mundesh.<br /> | style="vertical-align: middle;" | [[File:University of Prishtina logo.svg|right|80px]] |} </div> ====== Filozofik ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|80px]] | style="width: 100%" | Ky artikull është shkruar nga studentët e Fakultetit Filozofik të Universitetit të Prishtinës "Hasan Prishtina", në bashkëpunim me ForumZFD dhe [[Meta:Wikimedians of Albanian Language User Group|Wikimedianët e Gjuhës Shqipe]]. Redaktori është fillestar prandaj ndihmoje nëse mundesh.<br /> | style="vertical-align: middle;" | [[File:University of Prishtina logo.svg|right|80px]] |} </div> ====== Rit K ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|80px]] | style="width: 100%" | This article was written by students of the 'International Relations' course at RIT Kosovo University, in collaboration with the [[Meta:Wikimedians of Albanian Language User Group|Wikimedians of the Albanian Language User Group]]. The editor is a beginner so help them if you can.<br /> | style="vertical-align: middle;" | [[File:RIT Kosovo Lettermark.svg|right|80px]] |} </div> ====== WLM ====== <div style="border:1px solid #8B0000; padding: 5px; margin: 5px; "> <div style="position: relative; overflow: hidden; margin-bottom: 0.5em !important; background-color: white;color:inherit;"> <div style="margin: 5px;"> [[File:LUSITANA WLM 2011 d.svg|70px|left]] [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|130px|right]] </div> <div style="position:relative; padding: 5px 5px; text-align: center;"> [[:c:Commons:Wiki_Loves_Monuments_in_Albania_%26_Kosovo_-_2024/sq|<span style="color: #8B0000; font-size: 1.2em; font-weight:bold; line-height: 1.2em;">Wiki Loves Monuments in Albania & Kosovo: <br />Fotografo monumentet, ndihmo Wikipedian dhe fito çmime!!</span>]] </div></div></div> ====== CEE Spring ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Logo banner-600-t.png|left|180px]] | style="width: 100%" | Nga 21 marsi deri më 31 maj, Wikimedia CEE Spring zhvillon fushatën masive [[Meta:Wikimedia_CEE_Spring_2024 |Wikimedia CEE Spring 2024]]. Bashkohuni edhe ju të shkruajmë e të përkthejmë artikuj për kulturën e traditat të Evropës Qendrore-Lindore për të rritur bashkëpunimin në Wikipedia. |} </div> ====== Gazetarise ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|80px]] | style="width: 100%" | Ky artikull u shkrua nga studentë të lëndës Gazetaria Qytetare të Universitetit të Prishtinës “Hasan Prishtina”, në kuadër të bashkëpunimit me [[Meta:Wikimedians of Albanian Language User Group|Grupin e Wikimedianëve të Gjuhës Shqipe]]. Redaktori është fillestar prandaj ndihmoje nëse mundesh.<br /> | style="vertical-align: middle;" | [[File:University of Prishtina logo.svg|right|80px]] |} </div> ====== Gara e fotografise se ushqimit tradicional shqiptar ====== <div style="border:1px solid #8B0000; padding: 5px; margin: 5px; "> <div style="position: relative; overflow: hidden; margin-bottom: 0.5em !important; background-color: white;color:inherit;"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|80px]] | style="width: 100%" | <div style="position:relative; padding: 5px 5px; text-align: center;"> [[:c:Commons:Traditional_Albanian_food_photography_competition_-_2024/sq|<span style="color: #8B0000; font-size: 1.2em; font-weight:bold; line-height: 1.6em;">GARA E FOTOGRAFISË SË USHQIMIT TRADICIONAL SHQIPTAR <br />Ju pëlqen ushqimi? Kjo është gara për ju! 3 më të mirët shpërblehen. </span>]] </div> | style="vertical-align: middle;" | [[File:Fli nga Grashtica.jpg|right|100px]] |} </div></div> ====== Diaspora redakton Wikipedian ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:WoALUG's Campaign 'Diaspora edits Wikipedia' 2024.png|left|80px]] | style="width: 100%" | WoALUG zhvillon fushatën [[meta:Diaspora_Edits_Wikipedia_2024| Diaspora Redakton Wikipedian]], 20 shkurt - 20 mars. Kontribuoni në promovimin e vendeve dhe kulturës shqiptare në gjuhët e vendit ku jetoni. | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|right|80px]] |} </div> <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:WoALUG's Campaign 'Diaspora edits Wikipedia' 2024.png|left|80px]] | style="width: 100%" |WoALUG's campaign[[meta:Diaspora_Edits_Wikipedia_2024| Diaspora Edits Wikipedia]], 20 Feb - 20 Mar. Contribute to the promotion of Albanian culture in your language wiki. | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|right|80px]] |} </div> <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:WoALUG's Campaign 'Diaspora edits Wikipedia' 2024.png|left|80px]] | style="width: 100%" |Join us in promoting Albanian culture in your language. [[meta:Diaspora_Edits_Wikipedia_2024| Diaspora Edits Wikipedia]] campaign, 20 Feb - 20 Mar. | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|right|80px]] |} </div> ====== Nje fshat nje artikull ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="width: 100%" | Nga 15 janar deri më 16 shkurt, WoALUG zhvillon fushatën online [[Wikipedia:Nj%C3%AB_fshat,_Nj%C3%AB_artikull_2024| Një Fshat, Një Artikull.]] Bashkohuni për të pasuruar Wikipedia-n shqip me artikuj për fshatrat në Shqiperi dhe Kosovë. | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|right|80px]] |} </div> <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="width: 100%" | From January 15 to February 16, WoALUG conducts the online campaign[[Wikipedia:Nj%C3%AB_fshat,_Nj%C3%AB_artikull_2024| One Village, One Article.]] Join us to enrich Albanian Wikipedia with articles about villages in Albania and Kosovo. | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|right|80px]] |} </div> == 2023 == ====== Jeta ne vitet 90' ne kosove ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg |left|80px]] | style="width: 100%" | Kontribuoni në fushatën për mbledhjen e informacioneve dhe dokumentim mbi jetën paralele në vitet 90-të në Kosovë, ngarkoni fotografitë, dokumentet apo rrëfimet e juaja dhe fitoni çmime! <h3>[[c:Commons:Life_in_the_90s_in_Kosovo/sq|JETA NË VITET '90 NË KOSOVË]]</h3> |} </div> ====== WLE ====== <div style="{{linear-gradient|left|white, lightgreen}}; border:1px solid #00A86B; padding: 25px; margin: 10px; "> <div style="text-align: center;">[[Skeda:WLE_Austria_Logo_(no_text).svg|djathtas|50x50px]] [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg |left|80px]] Filloi konkursi i fotografisë [[c:Commons:Wiki Loves Earth in Albania & Kosovo 2023|Wiki Loves Earth 2023 në Shqipëri dhe Kosovë]] (1-31 korrik 2023) Ngarkoni fotografi cilësore të zonave të mbrojtura të natyrës në Shqipëri dhe Kosovë dhe fitoni çmime!</div></div> ====== Wllh ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg |left|80px]] | style="width: 100%" | Kontribuoni në fushatën globale "Wiki Loves Living Heritage" për të dokumentuar trashëgiminë kulturore jomateriale. Regjistroni me zë histori të përjetuara në periudha të ndryshme të Shqipërisë dhe Kosovës, 5 qershor - 9 korrik. <h3>[[Commons:Commons:Wiki_Loves_Living_Heritage_in_Albania_%26_Kosovo_2023|Wiki Loves Living Heritage in Albania & Kosovo 2023]]</h3> | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wiki Loves Living Heritage logo.png|right|80px]] |} </div> ====== Cee spring ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Logo banner-600-t.png|left|180px]] | style="width: 100%" | Nga 21 marsi deri më 31 maj, Wikimedia CEE Spring zhvillon fushatën masive [[Meta:Wikimedia_CEE_Spring_2023 |Wikimedia CEE Spring 2023]]. Bashkohuni edhe ju të shkruajmë e të përkthejmë artikuj për kulturën e traditat të Evropës Qendrore-Lindore për të rritur bashkëpunimin në Wikipedia. |} </div> ====== Gara e fotografise se ushqimit tradicional shqiptar ====== <div style="border:1px solid #8B0000; padding: 5px; margin: 5px; "> <div style="position: relative; overflow: hidden; margin-bottom: 0.5em !important; background-color: white;color:inherit;"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|80px]] | style="width: 100%" | <div style="position:relative; padding: 5px 5px; text-align: center;"> [[:c:Commons:Gara_e_fotografisë_së_ushqimit_tradicional_shqiptar_-_2023|<span style="color: #8B0000; font-size: 1.2em; font-weight:bold; line-height: 1.6em;">GARA E FOTOGRAFISË SË USHQIMIT TRADICIONAL SHQIPTAR <br />Ju pëlqen ushqimi? Kjo është gara për ju! 3 më të mirët shpërblehen. </span>]] </div> | style="vertical-align: middle;" | |} </div></div> ====== Une redaktoj wikipedian ====== <div style="background: linear-gradient(to right, white, #8AD6F2);color:inherit; border:1px solid #918069; padding: 15px; margin: 10px;"> <div style="display:flex; align-items:center; gap:12px;"> [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|90px]] <div style="flex:1; text-align:center;"> [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons:T%C3%AB_90-tat '''Arkivimi i viteve 90-të'''] (1-30 prill 2026) Ngarkoni materiale audiovizuale për pasurimin e arkivit historik të viteve '90! Mos lër që të 90-tat të mbeten vetëm kujtesë! </div> [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons:T%C3%AB_90-tat <span style="background:#0645ad; color:white; padding:8px 20px; border-radius:4px; font-weight:500; white-space:nowrap;">Ngarko!</span>] </div></div> == 2022 == ====== Wikiovyage ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikivoyage-Logo-v3-small-en.png|left|80px]] | style="width: 100%" | Nga 1 deri më 31 gusht, WoALUG zhvillon fushatën online [[Wikipedia:Summer_of_Wikivoyage,_2022| Summer of Wikivoyage 2022]]. Bashkohuni edhe ju të shkruajmë rreth destinacioneve shqiptare turistike, malore e fushore për të pasuruar me artikuj guidën e lirë turistike të Wikivoyage-it. | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|right|80px]] |} </div> ====== WPWP ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:WPWP logo 1.png|left|80px]] | style="width: 100%" | Merrni pjesë në fushatën [[Wikipedia:Wikipedia_Pages_Wanting_Photos_2022_(WPWP)| "Wikipedia Pages Wanting Photos 2022"]] në nivel ndërkombëtar dhe lokal për të përmirësuar artikuj me imazhe në Wikipedia dhe fitoni çmime! Fushata zgjat deri më 31 gusht. | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|right|80px]] |} </div> ====== Cee Spring ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Logo banner-600-t.png|left|180px]] | style="width: 100%" | Nga 21 marsi deri më 31 maj, Wikimedia CEE Spring zhvillon fushatën masive [[Meta:Wikimedia_CEE_Spring_2022 |Wikimedia CEE Spring 2022]]. Bashkohuni edhe ju të shkruajmë e të përkthejmë artikuj për kulturën e traditat të Evropës Qendrore-Lindore për të rritur bashkëpunimin në Wikipedia. | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|right|80px]] |} </div> ====== Gara e fotografise se ushqimit tradicional shqipatar ====== <div style="border:1px solid #8B0000; padding: 5px; margin: 5px; "> <div style="position: relative; overflow: hidden; margin-bottom: 0.5em !important; background-color: white;color:inherit;"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|80px]] | style="width: 100%" | <div style="position:relative; padding: 5px 5px; text-align: center;"> [[:c:Commons:Gara_e_fotografisë_së_ushqimit_tradicional_shqiptar_-_2022|<span style="color: #8B0000; font-size: 1.2em; font-weight:bold; line-height: 1.6em;">GARA E FOTOGRAFISË SË USHQIMIT TRADICIONAL SHQIPTAR <br />Ju pëlqen ushqimi? Kjo është gara për ju. 3 më të mirët shpërblehen!</span>]] </div> | style="vertical-align: middle;" | [[File:Fli nga Grashtica.jpg|right|100px]] |} </div></div> ====== une redaktoj wikipedian ====== <div style="border: solid 1px #333; border-radius: 0.2em; box-shadow: 0 4px 4px #999; margin-bottom: 0.5em; display: table; width: 100%; line-height: 1; text-align: center; cursor: pointer;"> <div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"> <p style="font-size: 1.9em; font-family:Linux Libertine;"> <b>UNË REDAKTOJ WIKIPEDIA-n</b> 2022 </p> <p style="font-size: 1.2em; font-family:Linux Libertine; font-style: oblique;"> E dini se dhe ju mund të redaktoni Wikipedian!? </p> </div> <div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"> <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">[[Wikipedia:Unë_Redaktoj_Wikipedia-n_2022|<span style="color:white">Lexo më shumë</span>]]</span> </div> </div> == 2021 == ====== Diaspora redakton wikipedian ====== <div style="border: solid 1px #333; border-radius: 0.2em; box-shadow: 0 4px 4px #999; margin-bottom: 0.5em; display: table; width: 100%; line-height: 1; text-align: center; cursor: pointer;"> <div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"> <p style="font-size: 1.9em; font-family:Linux Libertine;"> <b>Diaspora redakton Wikipedia-n </b> 2021</p> <p style="font-size: 1.2em; font-family:Linux Libertine; font-style: oblique;"><b>Jetoni në diasporë dhe doni të kontribuoni në promovimin e vendeve dhe kulturës tonë në gjuhët e vendit ku banoni?</b></p> </div> <div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"> <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">[[Wikipedia:Diaspora Redakton Wikipedia-n 2021|<span style="color:white">Regjistrohu këtu</span>]]</span> </div> </div> ====== Drejtesia Tranzicionale ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|80px]] | style="width: 100%" | Ky artikull u shkrua nga pjesëmarrës të edit-a-thonës 'Drejtësia Tranzicionale në Kosovë' në kuadër të aktiviteteve të [[Meta:Wikimedians of Albanian Language User Group|Grupit të Wikimedianëve të Gjuhës Shqipe]]. Redaktori është fillestar prandaj ndihmoje nëse mundesh.<br /> |} </div> ====== Fiek ====== <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | style="vertical-align: middle;" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|80px]] | style="width: 100%" | Ky artikull u shkrua nga studentë të lëndës Metodologjia e hulumtimeve shkencore të Fakultetit të Inxhinierisë Elektrike dhe Kompjuterike (FIEK), në kuadër të bashkëpunimit me [[Meta:Wikimedians of Albanian Language User Group|Grupin e Wikimedianëve të Gjuhës Shqipe]]. Redaktori është fillestar prandaj ndihmoje nëse mundesh.<br /> | style="vertical-align: middle;" | [[File:University of Prishtina logo.svg|right|80px]] |} </div> r9xkvm3ewdn4xzia9c6w2h5yiw7p5i3 4 398223 3060432 3057248 2026-10-29T19:25:32Z DieliAlla 149013 /* Ilir Vrenozi */ 3060432 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Ilir Vrenozi]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Personazh pa shquarsi. --[[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 31 mars 2026 12:43 (CEST) === Votimi === * {{Të griset}} --[[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 31 mars 2026 12:43 (CEST) * {{I pavendosur voto}} - Burimet e besueshme janë aty dhe e mbulojnë atë, mirëpo nuk po mbulohet për më shumë se këto dy gjëra shpesh, pra zor se bëhet një artikull për të. Po lë një !votë të pavendosur, pasi ka nevojë për mendim të dytë. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 13 tetor 2026 03:20 (CEST) * {{Të griset}} - paska diçka për të, por nuk mjafton për të pasur artikull sipas mendimit tim. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 15 tetor 2026 00:47 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:25 (CET) === Diskutimi === 8c31n20rm6umt46f8ha9jflr3bf4kht 3060462 3060432 2026-10-29T21:21:41Z Leutrim.P 113691 /* Ilir Vrenozi */ 3060462 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Ilir Vrenozi]] == {{dmb|1|Të griset}} <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Personazh pa shquarsi. --[[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 31 mars 2026 12:43 (CEST) === Votimi === * {{Të griset}} --[[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 31 mars 2026 12:43 (CEST) * {{I pavendosur voto}} - Burimet e besueshme janë aty dhe e mbulojnë atë, mirëpo nuk po mbulohet për më shumë se këto dy gjëra shpesh, pra zor se bëhet një artikull për të. Po lë një !votë të pavendosur, pasi ka nevojë për mendim të dytë. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 13 tetor 2026 03:20 (CEST) * {{Të griset}} - paska diçka për të, por nuk mjafton për të pasur artikull sipas mendimit tim. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 15 tetor 2026 00:47 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:25 (CET) === Diskutimi === ::{{Miratim}} — [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) {{dmb|2}} tqhhfe5p76hpfgzdq1kkvv7fty4dtvs 4 398310 3060454 2918430 2026-10-29T19:50:03Z DieliAlla 149013 /* Artikuj Lista (21) */ 3060454 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == Artikuj Lista (21) == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Propozoj grisjen e artikujve Lista, [[:Kategoria:Lista|të Kategorisë Lista]] si në diskutimet paraprake. Gjithsej 23, siç vijojnë: - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]]<br> <div style="column-count:3; column-gap:20px;"> * [[Lista e filmave shqip]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: A]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: B]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: D]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: E]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: F]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: G]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: GJ]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: I]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: K]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: L]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: M]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: N]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: NJ]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: P]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: Q]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: RR]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: S]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: SH]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: T]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: U]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: V]]<br> * [[Lista e filmave në gjuhën shqipe: Z]]<br> </div> === Votimi === * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:50 (CET) === Diskutimi === {{KOMENT}} LIsta të filmave nga Kosova dhe Shqipëria ekzistojnë tashmë te; [[Lista e filmave të Kosovës]] & [[Lista e filmave të Shqipërisë]]. -- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] d16q5ve97b4mkwr5ikr5osxwcy4uxd3 0 404122 3060362 3060270 2026-10-29T14:31:06Z NotEnisi2011 169472 /* Renditja */ 3060362 wikitext text/x-wiki {{Duhen më shumë referime|date=shtator 2026}}{{Infobox football league season | competition = [[Kategoria Superiore]] | relegated = | continentalcup1 = [[2027–28 UEFA Champions League|Liga e Kampioneve]] | continentalcup1 qualifiers = | continentalcup2 = [[2027–28 UEFA Conference League|Liga e Konferencës]] | continentalcup2 qualifiers = | matches = 43 | total goals = 115 | league topscorer = [[Bernard Karrica]]<br />(6 gola) | biggest home win = [[KF Tirana|Tirana]] 4–0 [[FK Vora|Vora]]<br />{{small|(6 shtator 2026)}} | biggest away win = [[FK Vora|Vora]] 1–3 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(31 gusht 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 1–3 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(5 shtator 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}}<br />[[KF Vllaznia|Vllaznia]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(18 shtator 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 0–2 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 1–3 [[KF Tirana|Tirana]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FC Dinamo City|Dinamo City]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(16 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 0–2 [[KF Skënderbeu|Skënderbeu]]<br />{{small|(24 tetor 2026)}} | highest scoring = [[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} | longest wins = 6 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest unbeaten = 8 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest winless = 6 ndeshje<br />[[KF Skënderbeu|Skënderbeu]] | longest losses = 6 ndeshje<br />[[FK Partizani|Partizani]] | highest attendance = | lowest attendance = | attendance = | average attendance = | prevseason = [[Kategoria Superiore 2025-26|2025–26]] | nextseason = [[Kategoria Superiore 2027-28|2027–28]] | updated = 28 tetor 2026 | season = 2026–27 | dates = 21 gusht 2026&nbsp;–<br /> 9 maj 2027 | winners = | best goalkeeper = }} '''[[Kategoria Superiore]] 2026-27''' është sezoni i 88-të zyrtar, ose sezoni i 91-të i [[Futbolli|futbollit]] të nivelit të lartë në [[Shqipëri]] (duke përfshirë tre kampionate jozyrtare gjatë [[Luftës së Dytë Botërore]]) dhe sezoni i 27-të nën emrin '''Kategoria Superiore'''. Sezoni do të fillojë më 22 gusht 2026 dhe do të përfundojë më 9 maj 2027.<ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-miraton-datat-e-nisjes-se-aktiviteteve-kombetare-per-sezonin-futbollistik-2026-2027/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF miraton datat e nisjes së aktiviteteve kombëtare për sezonin futbollistik 2026-2027|website=Fshf.org|date=25 qershor 2026|access-date=25 qershor 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-se-miraton-ndryshimin-e-formatit-te-kampionatit-abissnet-superiore-per-sezonet-2026-2027-2027-2028-dhe-2028-2029/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF-së miraton ndryshimin e formatit të kampionatit “Abissnet Superiore” për sezonet 2026/2027, 2027/2028 dhe 2028/2029|website=Fshf.org|date=23 qershor 2026|access-date=6 korrik 2026}}</ref> Fituesit e Kategorisë Superiore të këtij sezoni do të fitojnë një vend në raundin e parë kualifikues të [[UEFA Liga e Kampionëve|Ligës së Kampionëve UEFA 2027–28]], me klubet e vendit të dytë dhe të tretë që do të fillojnë në [[UEFA Liga e Konferencave|raundin e parë kualifikues]] të [[UEFA Liga e Konferencave|Ligës së Konferencës UEFA 2027–28]] . == Ekipet == Dy klube kanë fituar promovim nga [[Kategoria e Parë 2025–26|Kategoria e Parë]], [[KF Laçi|Laçi]] (i promovuar pas një viti mungesë) dhe [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] (i promovuar pas një viti mungesë). [[KF Bylis|Bylis]] (e zbritur pas dy vitesh në ligën e lartë) dhe [[Flamurtari FC|Flamurtari]] (e zbritur pas një viti në ligën e parë) ranë në [[Kategoria e Parë]] në përfundim të sezonin e kaluar. === Vendet === {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Vendet e ekipeve në Kategorinë Superiore. |places= {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FC Dinamo City|Dinamo]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.0764 |long=19.6669 |label=<small>[[KF Egnatia|Egnatia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.0999996|long=20.0666664|label=<small>[[AF Elbasani|Elbasani]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.63556 |long=19.71306 |label=<small>[[KF Laçi|Laçi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FK Partizani Tirana|Partizani]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.625833 |long=20.782778 |label=<small>[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.326081 |long=19.449856 |label=<small>[[KF Teuta Durrës|Teuta]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[KF Tirana|Tirana]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=42.07 |long=19.506667 |label=<small>[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.39083|long=19.655|label=<small>[[FK Vora|Vora]]</small> |position=left}} }} {|class="wikitable sortable" |- ! Ekipi ! Qyteti ! Stadiumi ! Kapaciteti ! Sezoni 2026–27 |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | [[Tirana]] | [[Elbasan Arena]]{{Cref2|a|1}} | style="text-align:center;"| {{nts|12800}}{{Cref2|a|2}} | 4-t |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | [[Rrogozhinë]] | [[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|4267}} | Kampion |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | [[Elbasan]] | [[Elbasan Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|12800}} | 2-të |- | [[KF Laçi|Laçi]] | [[Laç]] | [[Stadiumi Laçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|2271}} | Kampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | [[Tirana]] | Arena e Demave | style="text-align:center;"| {{nts|3959}} | 5-të |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | [[Korçë]] | [[Stadiumi Skënderbeu]] | style="text-align:center;"| {{nts|5800}} | Nënkampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | [[Durrës]] | [[Stadiumi Niko Dovana]] | style="text-align:center;"| {{nts|12040}} | 8-të |- | [[KF Tirana|Tirana]] | [[Tirana]] | [[Stadiumi Selman Stërmasi]] | style="text-align:center;"| {{nts|7308}} | 6-të |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | [[Shkodër]] | [[Stadiumi Loro Boriçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|16022}} | 3-të |- | [[FK Vora|Vora]] | [[Vorë]] | Stadiumi Vora | style="text-align:center;"| {{nts|1436}} | 7-të |- |} === Stadiumet === {|class="wikitable" style="text-align:center" |- |[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |[[KF Egnatia|Egnatia]] |[[AF Elbasani|Elbasani]] |[[KF Laçi|Laçi]] |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |- |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Laçi]] |Arena e Demave |- | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''4,267''' | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''2,271''' | Kapaciteti: '''3,959''' |- |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Egnatia Arena 2025 Field.jpg|200px]] |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Laç Stadium (WPWTR17).jpg|200px]] |[[File:Partizani Complex.jpg|200px]] |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |[[KF Tirana|Tirana]] |[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |[[FK Vora|Vora]] |- |[[Stadiumi Skënderbeu]] |[[Stadiumi Niko Dovana]] |[[Stadiumi Selman Stërmasi]] |[[Stadiumi Loro Boriçi]] |Stadiumi Vora |- | Kapaciteti: '''5,800''' | Kapaciteti: '''12,040''' | Kapaciteti: '''7,308''' | Kapaciteti: '''16,022''' | Kapaciteti: '''1,436''' |- |[[File:Stadiumi Skënderbeu.jpg|200px]] |[[File:Stadiumi Niko Dovana.jpg|200px]] |[[File:Selman Stërmasi Stadium (10).jpg|200px]] |[[File:Loro-Borici-Stadion.jpg|200px]] | |} === Personel dhe uniforma === <!---Only one link per kit maker and sponsor, please.---> <small>Shënim: Flamujt tregojnë ekipin kombëtar siç është përcaktuar sipas rregullave të pranueshmërisë së [[FIFA]]. ​​Lojtarët dhe menaxherët mund të kenë më shumë se një kombësi jo-FIFA.</small> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! Ekipi ! President ! Menaxher ! Kapiteni ! Prodhuesi i uniformave ! Sponsor i bluzës |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Bardhi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ilir Daja]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Dita]] | Kappa | [[Caffè Pascucci]] |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Agim Demrozi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Nevil Dede]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albano Aleksi]] | Joma | Demrozi Construction |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Kujtim Llupa]] | {{#invoke:flag|icon|SRB}} [[Ivan Gvozdenović]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Lulaj]] | Kappa | |- | [[KF Laçi|Laçi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Pashk Laska]] | {{#invoke:flag|icon|MKD}} [[Qatip Osmani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Stiven Bibo]] | Macron | |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Gazmend Demi]] | {{#invoke:flag|icon|ROU}} [[Florin Bratu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marçelino Preka]] | Joma | |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Takaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Julian Ahmataj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marco Alia]] | Cohl's | |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Fatos Troplini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edlir Tetova]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Blerim Kotobelli]] | Macron | |- | [[KF Tirana|Tirana]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Refik Halili]] | {{#invoke:flag|icon|CRO}} [[Dean Klafurić]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] | Joma | |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Alban Xhaferi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edi Martini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bekim Balaj]] | Suzmar | AL Invest |- | [[FK Vora|Vora]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albert Xhabafti]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Arjan Bellaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Shkëlzen Ruçi]] | Macron | Your Space |- |} === Ndryshime menaxheriale === {| class="wikitable sortable" |- !Ekipi !Menaxher në largim !Mënyra e<br />nisjes !Data e vendit të lirë !Pozicioni në tabelë !Menaxher i ardhshëm !Data e<br />emërimit |- |[[KF Laçi|Laçi]] |{{#invoke:flag|icon|KOS}} {{#invoke:sort|name|Naci|Şensoy}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |rowspan=5 |''Para-sezon'' |{{#invoke:flag|icon|MKD}} {{#invoke:sort|name|Qatip|Osmani}} |30 qershor 2026 |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Ernest|Gjoka}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Julian|Ahmataj}} |1 korrik 2026 |- |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Realf|Zhivanaj}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ROU}} {{#invoke:sort|name|Florin|Bratu}} |6 korrik 2026 |- |[[KF Tirana|Tirana]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Orges|Shehi}} |Fundi i kontratës |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|CRO}} {{#invoke:sort|name|Dean|Klafurić}} |3 korrik 2026 |- |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Bledar|Hodo}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |16 maj 2025 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Edlir|Tetova}} |29 maj 2026 |- |} == Renditja == <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] <!--Update team positions here--> |team1=TEU |team2=EGN |team3=DIN |team4=TIR |team5=ELB |team6=LAÇ |team7=VOR |team8=SKË |team9=VLL |team10=PAR <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=C |result2=C |result3=C |result4=C |result5=C |result6=C |result7=R |result8=R |result9=R |result10=R <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=29 tetor 2026 |win_DIN=5 |draw_DIN=1 |loss_DIN=3 |gf_DIN=13 |ga_DIN=10 <!-- Dinamo City --> |win_EGN=6 |draw_EGN=0 |loss_EGN=2 |gf_EGN=17 |ga_EGN=8 <!-- Egnatia --> |win_ELB=2 |draw_ELB=5 |loss_ELB=2 |gf_ELB=11 |ga_ELB=11 <!-- Elbasani --> |win_LAÇ=3 |draw_LAÇ=2 |loss_LAÇ=4 |gf_LAÇ=9 |ga_LAÇ=12 <!-- Laçi --> |win_PAR=1 |draw_PAR=1 |loss_PAR=7 |gf_PAR=10 |ga_PAR=21 <!-- Partizani --> |win_SKË=2 |draw_SKË=4 |loss_SKË=3 |gf_SKË=10 |ga_SKË=11 <!-- Skënderbeu --> |win_TEU=6 |draw_TEU=2 |loss_TEU=0 |gf_TEU=14 |ga_TEU=2 <!-- Teuta --> |win_TIR=3 |draw_TIR=3 |loss_TIR=3 |gf_TIR=13 |ga_TIR=13 <!-- Tirana --> |win_VLL=2 |draw_VLL=2 |loss_VLL=5 |gf_VLL=10 |ga_VLL=15 <!-- Vllaznia --> |win_VOR=3 |draw_VOR=2 |loss_VOR=4 |gf_VOR=10 |ga_VOR=14 <!-- Vora --> <!--Status--> |status_text_X=I siguruar të paktën për Ligën e Konferencës, por prapëseprapë mund të kualifikohet për Ligën e Kampionëve |status_text_Y=Në rastin më të mirë mund të arrijë në fazën eliminatore për rënien nga kategoria. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_DIN=[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |name_EGN=[[KF Egnatia|Egnatia]] |name_ELB=[[AF Elbasani|Elbasani]] |name_LAÇ=[[KF Laçi|Laçi]] |name_PAR=[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |name_SKË=[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |name_TEU=[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |name_TIR=[[KF Tirana|Tirana]] |name_VLL=[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |name_VOR=[[FK Vora|Vora]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikë; 2) Pikë kokë më kokë; 3) Diferenca e golave ​​kokë më kokë; 4) Gola të shënuar kokë më kokë; 5) Diferenca e golave; 6) Gola të shënuar; 7) Barazim. <!--Qualification definitions--> |res_col_header=QR |col_C=green1 |text_C=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026-27#Championship round|Raundi i kampionatit]] |col_R=red1 |text_R=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026–27#Relegation round|Raundi i rënies]]}} </onlyinclude> ==Rezultatet== {{Col-start}} {{Col-2}} ===Gjysma e parë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=28 tetor 2026 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = 2–1 | match_DIN_ELB = 2–1 | match_DIN_LAÇ = 3–1 | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = 0–2 | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = 0–1 | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = 2–1 | match_EGN_SKË = 2–1 | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = 3–0 | match_EGN_VLL = 3–1 | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = 2–1 | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = 2–1 | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = 1–1 | match_ELB_VOR = 1–1 | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = 0–2 | match_LAÇ_ELB = 1–1 | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = 1–3 | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = 2–0 | match_LAÇ_VOR = 1–0 | match_PAR_DIN = 2–4 | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = 1–2 | match_PAR_SKË = 0–2 | match_PAR_TEU = 0–0 | match_PAR_TIR = [[Derbi I|1–3]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_SKË_DIN = 0–1 | match_SKË_EGN = | match_SKË_ELB = 2–1 | match_SKË_LAÇ = 1–1 | match_SKË_PAR = | match_SKË_TEU = | match_SKË_TIR = 1–1 | match_SKË_VLL = | match_SKË_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = 0–0 | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = 2–0 | match_TEU_TIR = 3–1 | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = 2–0 | match_TIR_DIN = [[Derbi II|a]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = 2–2 | match_TIR_LAÇ = 1–0 | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = 4–0 | match_VLL_DIN = 1–0 | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = 2–3 | match_VLL_SKË = 2–2 | match_VLL_TEU = 0–2 | match_VLL_TIR = 2–0 | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = 1–3 | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = 4–1 | match_VOR_SKË = 1–1 | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = 2–1 }} {{Col-2}} ===Gjysma e dytë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=future|start_date=2027 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = | match_DIN_ELB = | match_DIN_LAÇ = | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = | match_EGN_SKË = | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = | match_EGN_VLL = | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = | match_ELB_VOR = | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = | match_LAÇ_ELB = | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = | match_LAÇ_VOR = | match_PAR_DIN = | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = | match_PAR_SKË = | match_PAR_TEU = | match_PAR_TIR = [[Derbi I|a]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = | match_TEU_TIR = | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = | match_TIR_DIN = [[Derbi II|a]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = | match_TIR_LAÇ = | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = | match_VLL_DIN = | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = | match_VLL_SKË = | match_VLL_TEU = | match_VLL_TIR = | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = | match_VOR_SKË = | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = }} {{col-end}} == Statistikat e sezonit == === Shënim golash === ==== Golashënuesit më të mirë ==== {{updated|24 tetor 2026}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Renditja !Lojtari !Klubi !Golat |- |rowspan="1"|1 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |align="left"|Vora |rowspan="1"|6 |- |rowspan="6"|2 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardit Nikaj]] |align="left"|Elbasani |rowspan="6"|4 |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|BEL}} [[Alessandro Albanese]] |align="left"|Egnatia |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|GHA}} [[Bismark Charles]] |align="left"|Skënderbeu |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|NGA}} [[Mmesoma Umejiego]] |align="left"|Teuta |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|POR}} [[Pedro Martelo]] |align="left"|Teuta |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] |align="left"|Tirana |} === Hat-trika === {| class="wikitable sortable" |- !Lojtati !Klubi !Kundër !style="text-align:center;"| Rezultati !Data |- |{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |Vora |Partizani |style="text-align:center;"| 4–1 (V) |{{#invoke:dts|main|format=dmy|2026|10|18}} |} ;Shënim (V) – Ekipi vendas<br />(M) – Ekipi mysafir == Referime == {{Cnote2 Begin}} {{Cnote2|a|n=2|[[FC Dinamo City|Dinamo City]] do t'i luajnë ndeshjet e tyre në shtëpi për sezonin 2026–27 në [[Elbasan Arena]] në [[Elbasan]].}} {{Cnote2 End}} <references /> d6wbyquiseufc44aorblvmr6am0f9um 3060363 3060362 2026-10-29T14:31:40Z NotEnisi2011 169472 /* Gjysma e parë e sezonit */ 3060363 wikitext text/x-wiki {{Duhen më shumë referime|date=shtator 2026}}{{Infobox football league season | competition = [[Kategoria Superiore]] | relegated = | continentalcup1 = [[2027–28 UEFA Champions League|Liga e Kampioneve]] | continentalcup1 qualifiers = | continentalcup2 = [[2027–28 UEFA Conference League|Liga e Konferencës]] | continentalcup2 qualifiers = | matches = 43 | total goals = 115 | league topscorer = [[Bernard Karrica]]<br />(6 gola) | biggest home win = [[KF Tirana|Tirana]] 4–0 [[FK Vora|Vora]]<br />{{small|(6 shtator 2026)}} | biggest away win = [[FK Vora|Vora]] 1–3 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(31 gusht 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 1–3 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(5 shtator 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}}<br />[[KF Vllaznia|Vllaznia]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(18 shtator 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 0–2 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 1–3 [[KF Tirana|Tirana]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FC Dinamo City|Dinamo City]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(16 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 0–2 [[KF Skënderbeu|Skënderbeu]]<br />{{small|(24 tetor 2026)}} | highest scoring = [[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} | longest wins = 6 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest unbeaten = 8 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest winless = 6 ndeshje<br />[[KF Skënderbeu|Skënderbeu]] | longest losses = 6 ndeshje<br />[[FK Partizani|Partizani]] | highest attendance = | lowest attendance = | attendance = | average attendance = | prevseason = [[Kategoria Superiore 2025-26|2025–26]] | nextseason = [[Kategoria Superiore 2027-28|2027–28]] | updated = 28 tetor 2026 | season = 2026–27 | dates = 21 gusht 2026&nbsp;–<br /> 9 maj 2027 | winners = | best goalkeeper = }} '''[[Kategoria Superiore]] 2026-27''' është sezoni i 88-të zyrtar, ose sezoni i 91-të i [[Futbolli|futbollit]] të nivelit të lartë në [[Shqipëri]] (duke përfshirë tre kampionate jozyrtare gjatë [[Luftës së Dytë Botërore]]) dhe sezoni i 27-të nën emrin '''Kategoria Superiore'''. Sezoni do të fillojë më 22 gusht 2026 dhe do të përfundojë më 9 maj 2027.<ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-miraton-datat-e-nisjes-se-aktiviteteve-kombetare-per-sezonin-futbollistik-2026-2027/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF miraton datat e nisjes së aktiviteteve kombëtare për sezonin futbollistik 2026-2027|website=Fshf.org|date=25 qershor 2026|access-date=25 qershor 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-se-miraton-ndryshimin-e-formatit-te-kampionatit-abissnet-superiore-per-sezonet-2026-2027-2027-2028-dhe-2028-2029/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF-së miraton ndryshimin e formatit të kampionatit “Abissnet Superiore” për sezonet 2026/2027, 2027/2028 dhe 2028/2029|website=Fshf.org|date=23 qershor 2026|access-date=6 korrik 2026}}</ref> Fituesit e Kategorisë Superiore të këtij sezoni do të fitojnë një vend në raundin e parë kualifikues të [[UEFA Liga e Kampionëve|Ligës së Kampionëve UEFA 2027–28]], me klubet e vendit të dytë dhe të tretë që do të fillojnë në [[UEFA Liga e Konferencave|raundin e parë kualifikues]] të [[UEFA Liga e Konferencave|Ligës së Konferencës UEFA 2027–28]] . == Ekipet == Dy klube kanë fituar promovim nga [[Kategoria e Parë 2025–26|Kategoria e Parë]], [[KF Laçi|Laçi]] (i promovuar pas një viti mungesë) dhe [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] (i promovuar pas një viti mungesë). [[KF Bylis|Bylis]] (e zbritur pas dy vitesh në ligën e lartë) dhe [[Flamurtari FC|Flamurtari]] (e zbritur pas një viti në ligën e parë) ranë në [[Kategoria e Parë]] në përfundim të sezonin e kaluar. === Vendet === {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Vendet e ekipeve në Kategorinë Superiore. |places= {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FC Dinamo City|Dinamo]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.0764 |long=19.6669 |label=<small>[[KF Egnatia|Egnatia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.0999996|long=20.0666664|label=<small>[[AF Elbasani|Elbasani]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.63556 |long=19.71306 |label=<small>[[KF Laçi|Laçi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FK Partizani Tirana|Partizani]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.625833 |long=20.782778 |label=<small>[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.326081 |long=19.449856 |label=<small>[[KF Teuta Durrës|Teuta]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[KF Tirana|Tirana]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=42.07 |long=19.506667 |label=<small>[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.39083|long=19.655|label=<small>[[FK Vora|Vora]]</small> |position=left}} }} {|class="wikitable sortable" |- ! Ekipi ! Qyteti ! Stadiumi ! Kapaciteti ! Sezoni 2026–27 |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | [[Tirana]] | [[Elbasan Arena]]{{Cref2|a|1}} | style="text-align:center;"| {{nts|12800}}{{Cref2|a|2}} | 4-t |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | [[Rrogozhinë]] | [[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|4267}} | Kampion |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | [[Elbasan]] | [[Elbasan Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|12800}} | 2-të |- | [[KF Laçi|Laçi]] | [[Laç]] | [[Stadiumi Laçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|2271}} | Kampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | [[Tirana]] | Arena e Demave | style="text-align:center;"| {{nts|3959}} | 5-të |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | [[Korçë]] | [[Stadiumi Skënderbeu]] | style="text-align:center;"| {{nts|5800}} | Nënkampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | [[Durrës]] | [[Stadiumi Niko Dovana]] | style="text-align:center;"| {{nts|12040}} | 8-të |- | [[KF Tirana|Tirana]] | [[Tirana]] | [[Stadiumi Selman Stërmasi]] | style="text-align:center;"| {{nts|7308}} | 6-të |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | [[Shkodër]] | [[Stadiumi Loro Boriçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|16022}} | 3-të |- | [[FK Vora|Vora]] | [[Vorë]] | Stadiumi Vora | style="text-align:center;"| {{nts|1436}} | 7-të |- |} === Stadiumet === {|class="wikitable" style="text-align:center" |- |[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |[[KF Egnatia|Egnatia]] |[[AF Elbasani|Elbasani]] |[[KF Laçi|Laçi]] |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |- |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Laçi]] |Arena e Demave |- | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''4,267''' | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''2,271''' | Kapaciteti: '''3,959''' |- |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Egnatia Arena 2025 Field.jpg|200px]] |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Laç Stadium (WPWTR17).jpg|200px]] |[[File:Partizani Complex.jpg|200px]] |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |[[KF Tirana|Tirana]] |[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |[[FK Vora|Vora]] |- |[[Stadiumi Skënderbeu]] |[[Stadiumi Niko Dovana]] |[[Stadiumi Selman Stërmasi]] |[[Stadiumi Loro Boriçi]] |Stadiumi Vora |- | Kapaciteti: '''5,800''' | Kapaciteti: '''12,040''' | Kapaciteti: '''7,308''' | Kapaciteti: '''16,022''' | Kapaciteti: '''1,436''' |- |[[File:Stadiumi Skënderbeu.jpg|200px]] |[[File:Stadiumi Niko Dovana.jpg|200px]] |[[File:Selman Stërmasi Stadium (10).jpg|200px]] |[[File:Loro-Borici-Stadion.jpg|200px]] | |} === Personel dhe uniforma === <!---Only one link per kit maker and sponsor, please.---> <small>Shënim: Flamujt tregojnë ekipin kombëtar siç është përcaktuar sipas rregullave të pranueshmërisë së [[FIFA]]. ​​Lojtarët dhe menaxherët mund të kenë më shumë se një kombësi jo-FIFA.</small> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! Ekipi ! President ! Menaxher ! Kapiteni ! Prodhuesi i uniformave ! Sponsor i bluzës |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Bardhi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ilir Daja]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Dita]] | Kappa | [[Caffè Pascucci]] |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Agim Demrozi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Nevil Dede]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albano Aleksi]] | Joma | Demrozi Construction |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Kujtim Llupa]] | {{#invoke:flag|icon|SRB}} [[Ivan Gvozdenović]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Lulaj]] | Kappa | |- | [[KF Laçi|Laçi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Pashk Laska]] | {{#invoke:flag|icon|MKD}} [[Qatip Osmani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Stiven Bibo]] | Macron | |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Gazmend Demi]] | {{#invoke:flag|icon|ROU}} [[Florin Bratu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marçelino Preka]] | Joma | |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Takaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Julian Ahmataj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marco Alia]] | Cohl's | |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Fatos Troplini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edlir Tetova]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Blerim Kotobelli]] | Macron | |- | [[KF Tirana|Tirana]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Refik Halili]] | {{#invoke:flag|icon|CRO}} [[Dean Klafurić]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] | Joma | |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Alban Xhaferi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edi Martini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bekim Balaj]] | Suzmar | AL Invest |- | [[FK Vora|Vora]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albert Xhabafti]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Arjan Bellaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Shkëlzen Ruçi]] | Macron | Your Space |- |} === Ndryshime menaxheriale === {| class="wikitable sortable" |- !Ekipi !Menaxher në largim !Mënyra e<br />nisjes !Data e vendit të lirë !Pozicioni në tabelë !Menaxher i ardhshëm !Data e<br />emërimit |- |[[KF Laçi|Laçi]] |{{#invoke:flag|icon|KOS}} {{#invoke:sort|name|Naci|Şensoy}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |rowspan=5 |''Para-sezon'' |{{#invoke:flag|icon|MKD}} {{#invoke:sort|name|Qatip|Osmani}} |30 qershor 2026 |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Ernest|Gjoka}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Julian|Ahmataj}} |1 korrik 2026 |- |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Realf|Zhivanaj}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ROU}} {{#invoke:sort|name|Florin|Bratu}} |6 korrik 2026 |- |[[KF Tirana|Tirana]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Orges|Shehi}} |Fundi i kontratës |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|CRO}} {{#invoke:sort|name|Dean|Klafurić}} |3 korrik 2026 |- |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Bledar|Hodo}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |16 maj 2025 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Edlir|Tetova}} |29 maj 2026 |- |} == Renditja == <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] <!--Update team positions here--> |team1=TEU |team2=EGN |team3=DIN |team4=TIR |team5=ELB |team6=LAÇ |team7=VOR |team8=SKË |team9=VLL |team10=PAR <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=C |result2=C |result3=C |result4=C |result5=C |result6=C |result7=R |result8=R |result9=R |result10=R <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=29 tetor 2026 |win_DIN=5 |draw_DIN=1 |loss_DIN=3 |gf_DIN=13 |ga_DIN=10 <!-- Dinamo City --> |win_EGN=6 |draw_EGN=0 |loss_EGN=2 |gf_EGN=17 |ga_EGN=8 <!-- Egnatia --> |win_ELB=2 |draw_ELB=5 |loss_ELB=2 |gf_ELB=11 |ga_ELB=11 <!-- Elbasani --> |win_LAÇ=3 |draw_LAÇ=2 |loss_LAÇ=4 |gf_LAÇ=9 |ga_LAÇ=12 <!-- Laçi --> |win_PAR=1 |draw_PAR=1 |loss_PAR=7 |gf_PAR=10 |ga_PAR=21 <!-- Partizani --> |win_SKË=2 |draw_SKË=4 |loss_SKË=3 |gf_SKË=10 |ga_SKË=11 <!-- Skënderbeu --> |win_TEU=6 |draw_TEU=2 |loss_TEU=0 |gf_TEU=14 |ga_TEU=2 <!-- Teuta --> |win_TIR=3 |draw_TIR=3 |loss_TIR=3 |gf_TIR=13 |ga_TIR=13 <!-- Tirana --> |win_VLL=2 |draw_VLL=2 |loss_VLL=5 |gf_VLL=10 |ga_VLL=15 <!-- Vllaznia --> |win_VOR=3 |draw_VOR=2 |loss_VOR=4 |gf_VOR=10 |ga_VOR=14 <!-- Vora --> <!--Status--> |status_text_X=I siguruar të paktën për Ligën e Konferencës, por prapëseprapë mund të kualifikohet për Ligën e Kampionëve |status_text_Y=Në rastin më të mirë mund të arrijë në fazën eliminatore për rënien nga kategoria. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_DIN=[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |name_EGN=[[KF Egnatia|Egnatia]] |name_ELB=[[AF Elbasani|Elbasani]] |name_LAÇ=[[KF Laçi|Laçi]] |name_PAR=[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |name_SKË=[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |name_TEU=[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |name_TIR=[[KF Tirana|Tirana]] |name_VLL=[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |name_VOR=[[FK Vora|Vora]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikë; 2) Pikë kokë më kokë; 3) Diferenca e golave ​​kokë më kokë; 4) Gola të shënuar kokë më kokë; 5) Diferenca e golave; 6) Gola të shënuar; 7) Barazim. <!--Qualification definitions--> |res_col_header=QR |col_C=green1 |text_C=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026-27#Championship round|Raundi i kampionatit]] |col_R=red1 |text_R=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026–27#Relegation round|Raundi i rënies]]}} </onlyinclude> ==Rezultatet== {{Col-start}} {{Col-2}} ===Gjysma e parë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=29 tetor 2026 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = 2–1 | match_DIN_ELB = 2–1 | match_DIN_LAÇ = 3–1 | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = 0–2 | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = 0–1 | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = 2–1 | match_EGN_SKË = 2–1 | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = 3–0 | match_EGN_VLL = 3–1 | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = 2–1 | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = 2–1 | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = 1–1 | match_ELB_VOR = 1–1 | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = 0–2 | match_LAÇ_ELB = 1–1 | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = 1–3 | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = 2–0 | match_LAÇ_VOR = 1–0 | match_PAR_DIN = 2–4 | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = 1–2 | match_PAR_SKË = 0–2 | match_PAR_TEU = 0–0 | match_PAR_TIR = [[Derbi I|1–3]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_SKË_DIN = 0–1 | match_SKË_EGN = | match_SKË_ELB = 2–1 | match_SKË_LAÇ = 1–1 | match_SKË_PAR = | match_SKË_TEU = | match_SKË_TIR = 1–1 | match_SKË_VLL = | match_SKË_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = 0–0 | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = 2–0 | match_TEU_TIR = 3–1 | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = 2–0 | match_TIR_DIN = [[Derbi II|1–1]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = 2–2 | match_TIR_LAÇ = 1–0 | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = 4–0 | match_VLL_DIN = 1–0 | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = 2–3 | match_VLL_SKË = 2–2 | match_VLL_TEU = 0–2 | match_VLL_TIR = 2–0 | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = 1–3 | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = 4–1 | match_VOR_SKË = 1–1 | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = 2–1 }} {{Col-2}} ===Gjysma e dytë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=future|start_date=2027 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = | match_DIN_ELB = | match_DIN_LAÇ = | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = | match_EGN_SKË = | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = | match_EGN_VLL = | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = | match_ELB_VOR = | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = | match_LAÇ_ELB = | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = | match_LAÇ_VOR = | match_PAR_DIN = | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = | match_PAR_SKË = | match_PAR_TEU = | match_PAR_TIR = [[Derbi I|a]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = | match_TEU_TIR = | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = | match_TIR_DIN = [[Derbi II|a]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = | match_TIR_LAÇ = | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = | match_VLL_DIN = | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = | match_VLL_SKË = | match_VLL_TEU = | match_VLL_TIR = | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = | match_VOR_SKË = | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = }} {{col-end}} == Statistikat e sezonit == === Shënim golash === ==== Golashënuesit më të mirë ==== {{updated|24 tetor 2026}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Renditja !Lojtari !Klubi !Golat |- |rowspan="1"|1 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |align="left"|Vora |rowspan="1"|6 |- |rowspan="6"|2 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardit Nikaj]] |align="left"|Elbasani |rowspan="6"|4 |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|BEL}} [[Alessandro Albanese]] |align="left"|Egnatia |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|GHA}} [[Bismark Charles]] |align="left"|Skënderbeu |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|NGA}} [[Mmesoma Umejiego]] |align="left"|Teuta |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|POR}} [[Pedro Martelo]] |align="left"|Teuta |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] |align="left"|Tirana |} === Hat-trika === {| class="wikitable sortable" |- !Lojtati !Klubi !Kundër !style="text-align:center;"| Rezultati !Data |- |{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |Vora |Partizani |style="text-align:center;"| 4–1 (V) |{{#invoke:dts|main|format=dmy|2026|10|18}} |} ;Shënim (V) – Ekipi vendas<br />(M) – Ekipi mysafir == Referime == {{Cnote2 Begin}} {{Cnote2|a|n=2|[[FC Dinamo City|Dinamo City]] do t'i luajnë ndeshjet e tyre në shtëpi për sezonin 2026–27 në [[Elbasan Arena]] në [[Elbasan]].}} {{Cnote2 End}} <references /> izmgfsv7zewtwu4farfff3cr26uw5yx 3060364 3060363 2026-10-29T14:33:55Z NotEnisi2011 169472 /* */ 3060364 wikitext text/x-wiki {{Duhen më shumë referime|date=shtator 2026}}{{Infobox football league season | competition = [[Kategoria Superiore]] | relegated = | continentalcup1 = [[2027–28 UEFA Champions League|Liga e Kampioneve]] | continentalcup1 qualifiers = | continentalcup2 = [[2027–28 UEFA Conference League|Liga e Konferencës]] | continentalcup2 qualifiers = | matches = 44 | total goals = 117 | league topscorer = [[Bernard Karrica]]<br />(6 gola) | biggest home win = [[KF Tirana|Tirana]] 4–0 [[FK Vora|Vora]]<br />{{small|(6 shtator 2026)}} | biggest away win = [[FK Vora|Vora]] 1–3 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(31 gusht 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 1–3 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(5 shtator 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}}<br />[[KF Vllaznia|Vllaznia]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(18 shtator 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 0–2 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 1–3 [[KF Tirana|Tirana]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FC Dinamo City|Dinamo City]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(16 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 0–2 [[KF Skënderbeu|Skënderbeu]]<br />{{small|(24 tetor 2026)}} | highest scoring = [[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} | longest wins = 6 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest unbeaten = 8 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest winless = 6 ndeshje<br />[[KF Skënderbeu|Skënderbeu]] | longest losses = 6 ndeshje<br />[[FK Partizani|Partizani]] | highest attendance = | lowest attendance = | attendance = | average attendance = | prevseason = [[Kategoria Superiore 2025-26|2025–26]] | nextseason = [[Kategoria Superiore 2027-28|2027–28]] | updated = 29 tetor 2026 | season = 2026–27 | dates = 21 gusht 2026&nbsp;–<br /> 9 maj 2027 | winners = | best goalkeeper = }} '''[[Kategoria Superiore]] 2026-27''' është sezoni i 88-të zyrtar, ose sezoni i 91-të i [[Futbolli|futbollit]] të nivelit të lartë në [[Shqipëri]] (duke përfshirë tre kampionate jozyrtare gjatë [[Luftës së Dytë Botërore]]) dhe sezoni i 27-të nën emrin '''Kategoria Superiore'''. Sezoni do të fillojë më 22 gusht 2026 dhe do të përfundojë më 9 maj 2027.<ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-miraton-datat-e-nisjes-se-aktiviteteve-kombetare-per-sezonin-futbollistik-2026-2027/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF miraton datat e nisjes së aktiviteteve kombëtare për sezonin futbollistik 2026-2027|website=Fshf.org|date=25 qershor 2026|access-date=25 qershor 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-se-miraton-ndryshimin-e-formatit-te-kampionatit-abissnet-superiore-per-sezonet-2026-2027-2027-2028-dhe-2028-2029/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF-së miraton ndryshimin e formatit të kampionatit “Abissnet Superiore” për sezonet 2026/2027, 2027/2028 dhe 2028/2029|website=Fshf.org|date=23 qershor 2026|access-date=6 korrik 2026}}</ref> Fituesit e Kategorisë Superiore të këtij sezoni do të fitojnë një vend në raundin e parë kualifikues të [[UEFA Liga e Kampionëve|Ligës së Kampionëve UEFA 2027–28]], me klubet e vendit të dytë dhe të tretë që do të fillojnë në [[UEFA Liga e Konferencave|raundin e parë kualifikues]] të [[UEFA Liga e Konferencave|Ligës së Konferencës UEFA 2027–28]] . == Ekipet == Dy klube kanë fituar promovim nga [[Kategoria e Parë 2025–26|Kategoria e Parë]], [[KF Laçi|Laçi]] (i promovuar pas një viti mungesë) dhe [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] (i promovuar pas një viti mungesë). [[KF Bylis|Bylis]] (e zbritur pas dy vitesh në ligën e lartë) dhe [[Flamurtari FC|Flamurtari]] (e zbritur pas një viti në ligën e parë) ranë në [[Kategoria e Parë]] në përfundim të sezonin e kaluar. === Vendet === {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Vendet e ekipeve në Kategorinë Superiore. |places= {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FC Dinamo City|Dinamo]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.0764 |long=19.6669 |label=<small>[[KF Egnatia|Egnatia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.0999996|long=20.0666664|label=<small>[[AF Elbasani|Elbasani]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.63556 |long=19.71306 |label=<small>[[KF Laçi|Laçi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FK Partizani Tirana|Partizani]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.625833 |long=20.782778 |label=<small>[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.326081 |long=19.449856 |label=<small>[[KF Teuta Durrës|Teuta]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[KF Tirana|Tirana]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=42.07 |long=19.506667 |label=<small>[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.39083|long=19.655|label=<small>[[FK Vora|Vora]]</small> |position=left}} }} {|class="wikitable sortable" |- ! Ekipi ! Qyteti ! Stadiumi ! Kapaciteti ! Sezoni 2026–27 |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | [[Tirana]] | [[Elbasan Arena]]{{Cref2|a|1}} | style="text-align:center;"| {{nts|12800}}{{Cref2|a|2}} | 4-t |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | [[Rrogozhinë]] | [[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|4267}} | Kampion |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | [[Elbasan]] | [[Elbasan Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|12800}} | 2-të |- | [[KF Laçi|Laçi]] | [[Laç]] | [[Stadiumi Laçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|2271}} | Kampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | [[Tirana]] | Arena e Demave | style="text-align:center;"| {{nts|3959}} | 5-të |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | [[Korçë]] | [[Stadiumi Skënderbeu]] | style="text-align:center;"| {{nts|5800}} | Nënkampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | [[Durrës]] | [[Stadiumi Niko Dovana]] | style="text-align:center;"| {{nts|12040}} | 8-të |- | [[KF Tirana|Tirana]] | [[Tirana]] | [[Stadiumi Selman Stërmasi]] | style="text-align:center;"| {{nts|7308}} | 6-të |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | [[Shkodër]] | [[Stadiumi Loro Boriçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|16022}} | 3-të |- | [[FK Vora|Vora]] | [[Vorë]] | Stadiumi Vora | style="text-align:center;"| {{nts|1436}} | 7-të |- |} === Stadiumet === {|class="wikitable" style="text-align:center" |- |[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |[[KF Egnatia|Egnatia]] |[[AF Elbasani|Elbasani]] |[[KF Laçi|Laçi]] |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |- |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Laçi]] |Arena e Demave |- | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''4,267''' | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''2,271''' | Kapaciteti: '''3,959''' |- |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Egnatia Arena 2025 Field.jpg|200px]] |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Laç Stadium (WPWTR17).jpg|200px]] |[[File:Partizani Complex.jpg|200px]] |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |[[KF Tirana|Tirana]] |[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |[[FK Vora|Vora]] |- |[[Stadiumi Skënderbeu]] |[[Stadiumi Niko Dovana]] |[[Stadiumi Selman Stërmasi]] |[[Stadiumi Loro Boriçi]] |Stadiumi Vora |- | Kapaciteti: '''5,800''' | Kapaciteti: '''12,040''' | Kapaciteti: '''7,308''' | Kapaciteti: '''16,022''' | Kapaciteti: '''1,436''' |- |[[File:Stadiumi Skënderbeu.jpg|200px]] |[[File:Stadiumi Niko Dovana.jpg|200px]] |[[File:Selman Stërmasi Stadium (10).jpg|200px]] |[[File:Loro-Borici-Stadion.jpg|200px]] | |} === Personel dhe uniforma === <!---Only one link per kit maker and sponsor, please.---> <small>Shënim: Flamujt tregojnë ekipin kombëtar siç është përcaktuar sipas rregullave të pranueshmërisë së [[FIFA]]. ​​Lojtarët dhe menaxherët mund të kenë më shumë se një kombësi jo-FIFA.</small> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! Ekipi ! President ! Menaxher ! Kapiteni ! Prodhuesi i uniformave ! Sponsor i bluzës |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Bardhi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ilir Daja]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Dita]] | Kappa | [[Caffè Pascucci]] |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Agim Demrozi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Nevil Dede]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albano Aleksi]] | Joma | Demrozi Construction |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Kujtim Llupa]] | {{#invoke:flag|icon|SRB}} [[Ivan Gvozdenović]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Lulaj]] | Kappa | |- | [[KF Laçi|Laçi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Pashk Laska]] | {{#invoke:flag|icon|MKD}} [[Qatip Osmani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Stiven Bibo]] | Macron | |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Gazmend Demi]] | {{#invoke:flag|icon|ROU}} [[Florin Bratu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marçelino Preka]] | Joma | |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Takaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Julian Ahmataj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marco Alia]] | Cohl's | |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Fatos Troplini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edlir Tetova]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Blerim Kotobelli]] | Macron | |- | [[KF Tirana|Tirana]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Refik Halili]] | {{#invoke:flag|icon|CRO}} [[Dean Klafurić]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] | Joma | |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Alban Xhaferi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edi Martini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bekim Balaj]] | Suzmar | AL Invest |- | [[FK Vora|Vora]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albert Xhabafti]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Arjan Bellaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Shkëlzen Ruçi]] | Macron | Your Space |- |} === Ndryshime menaxheriale === {| class="wikitable sortable" |- !Ekipi !Menaxher në largim !Mënyra e<br />nisjes !Data e vendit të lirë !Pozicioni në tabelë !Menaxher i ardhshëm !Data e<br />emërimit |- |[[KF Laçi|Laçi]] |{{#invoke:flag|icon|KOS}} {{#invoke:sort|name|Naci|Şensoy}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |rowspan=5 |''Para-sezon'' |{{#invoke:flag|icon|MKD}} {{#invoke:sort|name|Qatip|Osmani}} |30 qershor 2026 |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Ernest|Gjoka}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Julian|Ahmataj}} |1 korrik 2026 |- |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Realf|Zhivanaj}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ROU}} {{#invoke:sort|name|Florin|Bratu}} |6 korrik 2026 |- |[[KF Tirana|Tirana]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Orges|Shehi}} |Fundi i kontratës |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|CRO}} {{#invoke:sort|name|Dean|Klafurić}} |3 korrik 2026 |- |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Bledar|Hodo}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |16 maj 2025 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Edlir|Tetova}} |29 maj 2026 |- |} == Renditja == <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] <!--Update team positions here--> |team1=TEU |team2=EGN |team3=DIN |team4=TIR |team5=ELB |team6=LAÇ |team7=VOR |team8=SKË |team9=VLL |team10=PAR <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=C |result2=C |result3=C |result4=C |result5=C |result6=C |result7=R |result8=R |result9=R |result10=R <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=29 tetor 2026 |win_DIN=5 |draw_DIN=1 |loss_DIN=3 |gf_DIN=13 |ga_DIN=10 <!-- Dinamo City --> |win_EGN=6 |draw_EGN=0 |loss_EGN=2 |gf_EGN=17 |ga_EGN=8 <!-- Egnatia --> |win_ELB=2 |draw_ELB=5 |loss_ELB=2 |gf_ELB=11 |ga_ELB=11 <!-- Elbasani --> |win_LAÇ=3 |draw_LAÇ=2 |loss_LAÇ=4 |gf_LAÇ=9 |ga_LAÇ=12 <!-- Laçi --> |win_PAR=1 |draw_PAR=1 |loss_PAR=7 |gf_PAR=10 |ga_PAR=21 <!-- Partizani --> |win_SKË=2 |draw_SKË=4 |loss_SKË=3 |gf_SKË=10 |ga_SKË=11 <!-- Skënderbeu --> |win_TEU=6 |draw_TEU=2 |loss_TEU=0 |gf_TEU=14 |ga_TEU=2 <!-- Teuta --> |win_TIR=3 |draw_TIR=3 |loss_TIR=3 |gf_TIR=13 |ga_TIR=13 <!-- Tirana --> |win_VLL=2 |draw_VLL=2 |loss_VLL=5 |gf_VLL=10 |ga_VLL=15 <!-- Vllaznia --> |win_VOR=3 |draw_VOR=2 |loss_VOR=4 |gf_VOR=10 |ga_VOR=14 <!-- Vora --> <!--Status--> |status_text_X=I siguruar të paktën për Ligën e Konferencës, por prapëseprapë mund të kualifikohet për Ligën e Kampionëve |status_text_Y=Në rastin më të mirë mund të arrijë në fazën eliminatore për rënien nga kategoria. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_DIN=[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |name_EGN=[[KF Egnatia|Egnatia]] |name_ELB=[[AF Elbasani|Elbasani]] |name_LAÇ=[[KF Laçi|Laçi]] |name_PAR=[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |name_SKË=[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |name_TEU=[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |name_TIR=[[KF Tirana|Tirana]] |name_VLL=[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |name_VOR=[[FK Vora|Vora]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikë; 2) Pikë kokë më kokë; 3) Diferenca e golave ​​kokë më kokë; 4) Gola të shënuar kokë më kokë; 5) Diferenca e golave; 6) Gola të shënuar; 7) Barazim. <!--Qualification definitions--> |res_col_header=QR |col_C=green1 |text_C=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026-27#Championship round|Raundi i kampionatit]] |col_R=red1 |text_R=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026–27#Relegation round|Raundi i rënies]]}} </onlyinclude> ==Rezultatet== {{Col-start}} {{Col-2}} ===Gjysma e parë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=29 tetor 2026 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = 2–1 | match_DIN_ELB = 2–1 | match_DIN_LAÇ = 3–1 | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = 0–2 | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = 0–1 | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = 2–1 | match_EGN_SKË = 2–1 | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = 3–0 | match_EGN_VLL = 3–1 | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = 2–1 | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = 2–1 | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = 1–1 | match_ELB_VOR = 1–1 | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = 0–2 | match_LAÇ_ELB = 1–1 | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = 1–3 | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = 2–0 | match_LAÇ_VOR = 1–0 | match_PAR_DIN = 2–4 | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = 1–2 | match_PAR_SKË = 0–2 | match_PAR_TEU = 0–0 | match_PAR_TIR = [[Derbi I|1–3]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_SKË_DIN = 0–1 | match_SKË_EGN = | match_SKË_ELB = 2–1 | match_SKË_LAÇ = 1–1 | match_SKË_PAR = | match_SKË_TEU = | match_SKË_TIR = 1–1 | match_SKË_VLL = | match_SKË_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = 0–0 | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = 2–0 | match_TEU_TIR = 3–1 | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = 2–0 | match_TIR_DIN = [[Derbi II|1–1]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = 2–2 | match_TIR_LAÇ = 1–0 | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = 4–0 | match_VLL_DIN = 1–0 | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = 2–3 | match_VLL_SKË = 2–2 | match_VLL_TEU = 0–2 | match_VLL_TIR = 2–0 | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = 1–3 | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = 4–1 | match_VOR_SKË = 1–1 | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = 2–1 }} {{Col-2}} ===Gjysma e dytë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=future|start_date=2027 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = | match_DIN_ELB = | match_DIN_LAÇ = | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = | match_EGN_SKË = | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = | match_EGN_VLL = | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = | match_ELB_VOR = | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = | match_LAÇ_ELB = | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = | match_LAÇ_VOR = | match_PAR_DIN = | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = | match_PAR_SKË = | match_PAR_TEU = | match_PAR_TIR = [[Derbi I|a]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = | match_TEU_TIR = | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = | match_TIR_DIN = [[Derbi II|a]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = | match_TIR_LAÇ = | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = | match_VLL_DIN = | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = | match_VLL_SKË = | match_VLL_TEU = | match_VLL_TIR = | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = | match_VOR_SKË = | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = }} {{col-end}} == Statistikat e sezonit == === Shënim golash === ==== Golashënuesit më të mirë ==== {{updated|24 tetor 2026}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Renditja !Lojtari !Klubi !Golat |- |rowspan="1"|1 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |align="left"|Vora |rowspan="1"|6 |- |rowspan="6"|2 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardit Nikaj]] |align="left"|Elbasani |rowspan="6"|4 |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|BEL}} [[Alessandro Albanese]] |align="left"|Egnatia |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|GHA}} [[Bismark Charles]] |align="left"|Skënderbeu |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|NGA}} [[Mmesoma Umejiego]] |align="left"|Teuta |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|POR}} [[Pedro Martelo]] |align="left"|Teuta |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] |align="left"|Tirana |} === Hat-trika === {| class="wikitable sortable" |- !Lojtati !Klubi !Kundër !style="text-align:center;"| Rezultati !Data |- |{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |Vora |Partizani |style="text-align:center;"| 4–1 (V) |{{#invoke:dts|main|format=dmy|2026|10|18}} |} ;Shënim (V) – Ekipi vendas<br />(M) – Ekipi mysafir == Referime == {{Cnote2 Begin}} {{Cnote2|a|n=2|[[FC Dinamo City|Dinamo City]] do t'i luajnë ndeshjet e tyre në shtëpi për sezonin 2026–27 në [[Elbasan Arena]] në [[Elbasan]].}} {{Cnote2 End}} <references /> bq2ekreo2yqmaftdecx3ghw61icxr29 3060365 3060364 2026-10-29T14:35:51Z NotEnisi2011 169472 /* */ 3060365 wikitext text/x-wiki {{Duhen më shumë referime|date=shtator 2026}}{{Infobox football league season | competition = [[Kategoria Superiore]] | relegated = | continentalcup1 = [[2027–28 UEFA Champions League|Liga e Kampioneve]] | continentalcup1 qualifiers = | continentalcup2 = [[2027–28 UEFA Conference League|Liga e Konferencës]] | continentalcup2 qualifiers = | matches = 44 | total goals = 117 | league topscorer = [[Bernard Karrica]]<br />(6 gola) | biggest home win = [[KF Tirana|Tirana]] 4–0 [[FK Vora|Vora]]<br />{{small|(6 shtator 2026)}} | biggest away win = [[FK Vora|Vora]] 1–3 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(31 gusht 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 1–3 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(5 shtator 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}}<br />[[KF Vllaznia|Vllaznia]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(18 shtator 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 0–2 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 1–3 [[KF Tirana|Tirana]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FC Dinamo City|Dinamo City]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(16 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 0–2 [[KF Skënderbeu|Skënderbeu]]<br />{{small|(24 tetor 2026)}} | highest scoring = [[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} | longest wins = 6 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest unbeaten = 8 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest winless = 6 ndeshje<br />[[FK Partizani|Partizani]]<br />[[KF Skënderbeu|Skënderbeu]] | longest losses = 6 ndeshje<br />[[FK Partizani|Partizani]] | highest attendance = | lowest attendance = | attendance = | average attendance = | prevseason = [[Kategoria Superiore 2025-26|2025–26]] | nextseason = [[Kategoria Superiore 2027-28|2027–28]] | updated = 29 tetor 2026 | season = 2026–27 | dates = 21 gusht 2026&nbsp;–<br /> 9 maj 2027 | winners = | best goalkeeper = }} '''[[Kategoria Superiore]] 2026-27''' është sezoni i 88-të zyrtar, ose sezoni i 91-të i [[Futbolli|futbollit]] të nivelit të lartë në [[Shqipëri]] (duke përfshirë tre kampionate jozyrtare gjatë [[Luftës së Dytë Botërore]]) dhe sezoni i 27-të nën emrin '''Kategoria Superiore'''. Sezoni do të fillojë më 22 gusht 2026 dhe do të përfundojë më 9 maj 2027.<ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-miraton-datat-e-nisjes-se-aktiviteteve-kombetare-per-sezonin-futbollistik-2026-2027/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF miraton datat e nisjes së aktiviteteve kombëtare për sezonin futbollistik 2026-2027|website=Fshf.org|date=25 qershor 2026|access-date=25 qershor 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-se-miraton-ndryshimin-e-formatit-te-kampionatit-abissnet-superiore-per-sezonet-2026-2027-2027-2028-dhe-2028-2029/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF-së miraton ndryshimin e formatit të kampionatit “Abissnet Superiore” për sezonet 2026/2027, 2027/2028 dhe 2028/2029|website=Fshf.org|date=23 qershor 2026|access-date=6 korrik 2026}}</ref> Fituesit e Kategorisë Superiore të këtij sezoni do të fitojnë një vend në raundin e parë kualifikues të [[UEFA Liga e Kampionëve|Ligës së Kampionëve UEFA 2027–28]], me klubet e vendit të dytë dhe të tretë që do të fillojnë në [[UEFA Liga e Konferencave|raundin e parë kualifikues]] të [[UEFA Liga e Konferencave|Ligës së Konferencës UEFA 2027–28]] . == Ekipet == Dy klube kanë fituar promovim nga [[Kategoria e Parë 2025–26|Kategoria e Parë]], [[KF Laçi|Laçi]] (i promovuar pas një viti mungesë) dhe [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] (i promovuar pas një viti mungesë). [[KF Bylis|Bylis]] (e zbritur pas dy vitesh në ligën e lartë) dhe [[Flamurtari FC|Flamurtari]] (e zbritur pas një viti në ligën e parë) ranë në [[Kategoria e Parë]] në përfundim të sezonin e kaluar. === Vendet === {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Vendet e ekipeve në Kategorinë Superiore. |places= {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FC Dinamo City|Dinamo]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.0764 |long=19.6669 |label=<small>[[KF Egnatia|Egnatia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.0999996|long=20.0666664|label=<small>[[AF Elbasani|Elbasani]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.63556 |long=19.71306 |label=<small>[[KF Laçi|Laçi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FK Partizani Tirana|Partizani]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.625833 |long=20.782778 |label=<small>[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.326081 |long=19.449856 |label=<small>[[KF Teuta Durrës|Teuta]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[KF Tirana|Tirana]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=42.07 |long=19.506667 |label=<small>[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.39083|long=19.655|label=<small>[[FK Vora|Vora]]</small> |position=left}} }} {|class="wikitable sortable" |- ! Ekipi ! Qyteti ! Stadiumi ! Kapaciteti ! Sezoni 2026–27 |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | [[Tirana]] | [[Elbasan Arena]]{{Cref2|a|1}} | style="text-align:center;"| {{nts|12800}}{{Cref2|a|2}} | 4-t |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | [[Rrogozhinë]] | [[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|4267}} | Kampion |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | [[Elbasan]] | [[Elbasan Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|12800}} | 2-të |- | [[KF Laçi|Laçi]] | [[Laç]] | [[Stadiumi Laçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|2271}} | Kampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | [[Tirana]] | Arena e Demave | style="text-align:center;"| {{nts|3959}} | 5-të |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | [[Korçë]] | [[Stadiumi Skënderbeu]] | style="text-align:center;"| {{nts|5800}} | Nënkampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | [[Durrës]] | [[Stadiumi Niko Dovana]] | style="text-align:center;"| {{nts|12040}} | 8-të |- | [[KF Tirana|Tirana]] | [[Tirana]] | [[Stadiumi Selman Stërmasi]] | style="text-align:center;"| {{nts|7308}} | 6-të |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | [[Shkodër]] | [[Stadiumi Loro Boriçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|16022}} | 3-të |- | [[FK Vora|Vora]] | [[Vorë]] | Stadiumi Vora | style="text-align:center;"| {{nts|1436}} | 7-të |- |} === Stadiumet === {|class="wikitable" style="text-align:center" |- |[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |[[KF Egnatia|Egnatia]] |[[AF Elbasani|Elbasani]] |[[KF Laçi|Laçi]] |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |- |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Laçi]] |Arena e Demave |- | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''4,267''' | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''2,271''' | Kapaciteti: '''3,959''' |- |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Egnatia Arena 2025 Field.jpg|200px]] |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Laç Stadium (WPWTR17).jpg|200px]] |[[File:Partizani Complex.jpg|200px]] |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |[[KF Tirana|Tirana]] |[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |[[FK Vora|Vora]] |- |[[Stadiumi Skënderbeu]] |[[Stadiumi Niko Dovana]] |[[Stadiumi Selman Stërmasi]] |[[Stadiumi Loro Boriçi]] |Stadiumi Vora |- | Kapaciteti: '''5,800''' | Kapaciteti: '''12,040''' | Kapaciteti: '''7,308''' | Kapaciteti: '''16,022''' | Kapaciteti: '''1,436''' |- |[[File:Stadiumi Skënderbeu.jpg|200px]] |[[File:Stadiumi Niko Dovana.jpg|200px]] |[[File:Selman Stërmasi Stadium (10).jpg|200px]] |[[File:Loro-Borici-Stadion.jpg|200px]] | |} === Personel dhe uniforma === <!---Only one link per kit maker and sponsor, please.---> <small>Shënim: Flamujt tregojnë ekipin kombëtar siç është përcaktuar sipas rregullave të pranueshmërisë së [[FIFA]]. ​​Lojtarët dhe menaxherët mund të kenë më shumë se një kombësi jo-FIFA.</small> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! Ekipi ! President ! Menaxher ! Kapiteni ! Prodhuesi i uniformave ! Sponsor i bluzës |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Bardhi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ilir Daja]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Dita]] | Kappa | [[Caffè Pascucci]] |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Agim Demrozi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Nevil Dede]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albano Aleksi]] | Joma | Demrozi Construction |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Kujtim Llupa]] | {{#invoke:flag|icon|SRB}} [[Ivan Gvozdenović]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Lulaj]] | Kappa | |- | [[KF Laçi|Laçi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Pashk Laska]] | {{#invoke:flag|icon|MKD}} [[Qatip Osmani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Stiven Bibo]] | Macron | |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Gazmend Demi]] | {{#invoke:flag|icon|ROU}} [[Florin Bratu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marçelino Preka]] | Joma | |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Takaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Julian Ahmataj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marco Alia]] | Cohl's | |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Fatos Troplini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edlir Tetova]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Blerim Kotobelli]] | Macron | |- | [[KF Tirana|Tirana]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Refik Halili]] | {{#invoke:flag|icon|CRO}} [[Dean Klafurić]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] | Joma | |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Alban Xhaferi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edi Martini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bekim Balaj]] | Suzmar | AL Invest |- | [[FK Vora|Vora]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albert Xhabafti]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Arjan Bellaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Shkëlzen Ruçi]] | Macron | Your Space |- |} === Ndryshime menaxheriale === {| class="wikitable sortable" |- !Ekipi !Menaxher në largim !Mënyra e<br />nisjes !Data e vendit të lirë !Pozicioni në tabelë !Menaxher i ardhshëm !Data e<br />emërimit |- |[[KF Laçi|Laçi]] |{{#invoke:flag|icon|KOS}} {{#invoke:sort|name|Naci|Şensoy}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |rowspan=5 |''Para-sezon'' |{{#invoke:flag|icon|MKD}} {{#invoke:sort|name|Qatip|Osmani}} |30 qershor 2026 |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Ernest|Gjoka}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Julian|Ahmataj}} |1 korrik 2026 |- |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Realf|Zhivanaj}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ROU}} {{#invoke:sort|name|Florin|Bratu}} |6 korrik 2026 |- |[[KF Tirana|Tirana]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Orges|Shehi}} |Fundi i kontratës |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|CRO}} {{#invoke:sort|name|Dean|Klafurić}} |3 korrik 2026 |- |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Bledar|Hodo}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |16 maj 2025 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Edlir|Tetova}} |29 maj 2026 |- |} == Renditja == <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] <!--Update team positions here--> |team1=TEU |team2=EGN |team3=DIN |team4=TIR |team5=ELB |team6=LAÇ |team7=VOR |team8=SKË |team9=VLL |team10=PAR <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=C |result2=C |result3=C |result4=C |result5=C |result6=C |result7=R |result8=R |result9=R |result10=R <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=29 tetor 2026 |win_DIN=5 |draw_DIN=1 |loss_DIN=3 |gf_DIN=13 |ga_DIN=10 <!-- Dinamo City --> |win_EGN=6 |draw_EGN=0 |loss_EGN=2 |gf_EGN=17 |ga_EGN=8 <!-- Egnatia --> |win_ELB=2 |draw_ELB=5 |loss_ELB=2 |gf_ELB=11 |ga_ELB=11 <!-- Elbasani --> |win_LAÇ=3 |draw_LAÇ=2 |loss_LAÇ=4 |gf_LAÇ=9 |ga_LAÇ=12 <!-- Laçi --> |win_PAR=1 |draw_PAR=1 |loss_PAR=7 |gf_PAR=10 |ga_PAR=21 <!-- Partizani --> |win_SKË=2 |draw_SKË=4 |loss_SKË=3 |gf_SKË=10 |ga_SKË=11 <!-- Skënderbeu --> |win_TEU=6 |draw_TEU=2 |loss_TEU=0 |gf_TEU=14 |ga_TEU=2 <!-- Teuta --> |win_TIR=3 |draw_TIR=3 |loss_TIR=3 |gf_TIR=13 |ga_TIR=13 <!-- Tirana --> |win_VLL=2 |draw_VLL=2 |loss_VLL=5 |gf_VLL=10 |ga_VLL=15 <!-- Vllaznia --> |win_VOR=3 |draw_VOR=2 |loss_VOR=4 |gf_VOR=10 |ga_VOR=14 <!-- Vora --> <!--Status--> |status_text_X=I siguruar të paktën për Ligën e Konferencës, por prapëseprapë mund të kualifikohet për Ligën e Kampionëve |status_text_Y=Në rastin më të mirë mund të arrijë në fazën eliminatore për rënien nga kategoria. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_DIN=[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |name_EGN=[[KF Egnatia|Egnatia]] |name_ELB=[[AF Elbasani|Elbasani]] |name_LAÇ=[[KF Laçi|Laçi]] |name_PAR=[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |name_SKË=[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |name_TEU=[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |name_TIR=[[KF Tirana|Tirana]] |name_VLL=[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |name_VOR=[[FK Vora|Vora]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikë; 2) Pikë kokë më kokë; 3) Diferenca e golave ​​kokë më kokë; 4) Gola të shënuar kokë më kokë; 5) Diferenca e golave; 6) Gola të shënuar; 7) Barazim. <!--Qualification definitions--> |res_col_header=QR |col_C=green1 |text_C=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026-27#Championship round|Raundi i kampionatit]] |col_R=red1 |text_R=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026–27#Relegation round|Raundi i rënies]]}} </onlyinclude> ==Rezultatet== {{Col-start}} {{Col-2}} ===Gjysma e parë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=29 tetor 2026 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = 2–1 | match_DIN_ELB = 2–1 | match_DIN_LAÇ = 3–1 | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = 0–2 | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = 0–1 | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = 2–1 | match_EGN_SKË = 2–1 | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = 3–0 | match_EGN_VLL = 3–1 | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = 2–1 | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = 2–1 | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = 1–1 | match_ELB_VOR = 1–1 | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = 0–2 | match_LAÇ_ELB = 1–1 | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = 1–3 | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = 2–0 | match_LAÇ_VOR = 1–0 | match_PAR_DIN = 2–4 | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = 1–2 | match_PAR_SKË = 0–2 | match_PAR_TEU = 0–0 | match_PAR_TIR = [[Derbi I|1–3]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_SKË_DIN = 0–1 | match_SKË_EGN = | match_SKË_ELB = 2–1 | match_SKË_LAÇ = 1–1 | match_SKË_PAR = | match_SKË_TEU = | match_SKË_TIR = 1–1 | match_SKË_VLL = | match_SKË_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = 0–0 | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = 2–0 | match_TEU_TIR = 3–1 | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = 2–0 | match_TIR_DIN = [[Derbi II|1–1]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = 2–2 | match_TIR_LAÇ = 1–0 | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = 4–0 | match_VLL_DIN = 1–0 | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = 2–3 | match_VLL_SKË = 2–2 | match_VLL_TEU = 0–2 | match_VLL_TIR = 2–0 | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = 1–3 | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = 4–1 | match_VOR_SKË = 1–1 | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = 2–1 }} {{Col-2}} ===Gjysma e dytë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=future|start_date=2027 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = | match_DIN_ELB = | match_DIN_LAÇ = | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = | match_EGN_SKË = | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = | match_EGN_VLL = | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = | match_ELB_VOR = | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = | match_LAÇ_ELB = | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = | match_LAÇ_VOR = | match_PAR_DIN = | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = | match_PAR_SKË = | match_PAR_TEU = | match_PAR_TIR = [[Derbi I|a]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = | match_TEU_TIR = | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = | match_TIR_DIN = [[Derbi II|a]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = | match_TIR_LAÇ = | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = | match_VLL_DIN = | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = | match_VLL_SKË = | match_VLL_TEU = | match_VLL_TIR = | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = | match_VOR_SKË = | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = }} {{col-end}} == Statistikat e sezonit == === Shënim golash === ==== Golashënuesit më të mirë ==== {{updated|24 tetor 2026}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Renditja !Lojtari !Klubi !Golat |- |rowspan="1"|1 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |align="left"|Vora |rowspan="1"|6 |- |rowspan="6"|2 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardit Nikaj]] |align="left"|Elbasani |rowspan="6"|4 |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|BEL}} [[Alessandro Albanese]] |align="left"|Egnatia |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|GHA}} [[Bismark Charles]] |align="left"|Skënderbeu |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|NGA}} [[Mmesoma Umejiego]] |align="left"|Teuta |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|POR}} [[Pedro Martelo]] |align="left"|Teuta |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] |align="left"|Tirana |} === Hat-trika === {| class="wikitable sortable" |- !Lojtati !Klubi !Kundër !style="text-align:center;"| Rezultati !Data |- |{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |Vora |Partizani |style="text-align:center;"| 4–1 (V) |{{#invoke:dts|main|format=dmy|2026|10|18}} |} ;Shënim (V) – Ekipi vendas<br />(M) – Ekipi mysafir == Referime == {{Cnote2 Begin}} {{Cnote2|a|n=2|[[FC Dinamo City|Dinamo City]] do t'i luajnë ndeshjet e tyre në shtëpi për sezonin 2026–27 në [[Elbasan Arena]] në [[Elbasan]].}} {{Cnote2 End}} <references /> log2h181atsyvu8f3qmumbdmnn821gb 3060370 3060365 2026-10-29T14:42:19Z NotEnisi2011 169472 /* Shënim golash */ 3060370 wikitext text/x-wiki {{Duhen më shumë referime|date=shtator 2026}}{{Infobox football league season | competition = [[Kategoria Superiore]] | relegated = | continentalcup1 = [[2027–28 UEFA Champions League|Liga e Kampioneve]] | continentalcup1 qualifiers = | continentalcup2 = [[2027–28 UEFA Conference League|Liga e Konferencës]] | continentalcup2 qualifiers = | matches = 44 | total goals = 117 | league topscorer = [[Bernard Karrica]]<br />(6 gola) | biggest home win = [[KF Tirana|Tirana]] 4–0 [[FK Vora|Vora]]<br />{{small|(6 shtator 2026)}} | biggest away win = [[FK Vora|Vora]] 1–3 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(31 gusht 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 1–3 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(5 shtator 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}}<br />[[KF Vllaznia|Vllaznia]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(18 shtator 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 0–2 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 1–3 [[KF Tirana|Tirana]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FC Dinamo City|Dinamo City]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(16 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 0–2 [[KF Skënderbeu|Skënderbeu]]<br />{{small|(24 tetor 2026)}} | highest scoring = [[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} | longest wins = 6 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest unbeaten = 8 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest winless = 6 ndeshje<br />[[FK Partizani|Partizani]]<br />[[KF Skënderbeu|Skënderbeu]] | longest losses = 6 ndeshje<br />[[FK Partizani|Partizani]] | highest attendance = | lowest attendance = | attendance = | average attendance = | prevseason = [[Kategoria Superiore 2025-26|2025–26]] | nextseason = [[Kategoria Superiore 2027-28|2027–28]] | updated = 29 tetor 2026 | season = 2026–27 | dates = 21 gusht 2026&nbsp;–<br /> 9 maj 2027 | winners = | best goalkeeper = }} '''[[Kategoria Superiore]] 2026-27''' është sezoni i 88-të zyrtar, ose sezoni i 91-të i [[Futbolli|futbollit]] të nivelit të lartë në [[Shqipëri]] (duke përfshirë tre kampionate jozyrtare gjatë [[Luftës së Dytë Botërore]]) dhe sezoni i 27-të nën emrin '''Kategoria Superiore'''. Sezoni do të fillojë më 22 gusht 2026 dhe do të përfundojë më 9 maj 2027.<ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-miraton-datat-e-nisjes-se-aktiviteteve-kombetare-per-sezonin-futbollistik-2026-2027/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF miraton datat e nisjes së aktiviteteve kombëtare për sezonin futbollistik 2026-2027|website=Fshf.org|date=25 qershor 2026|access-date=25 qershor 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-se-miraton-ndryshimin-e-formatit-te-kampionatit-abissnet-superiore-per-sezonet-2026-2027-2027-2028-dhe-2028-2029/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF-së miraton ndryshimin e formatit të kampionatit “Abissnet Superiore” për sezonet 2026/2027, 2027/2028 dhe 2028/2029|website=Fshf.org|date=23 qershor 2026|access-date=6 korrik 2026}}</ref> Fituesit e Kategorisë Superiore të këtij sezoni do të fitojnë një vend në raundin e parë kualifikues të [[UEFA Liga e Kampionëve|Ligës së Kampionëve UEFA 2027–28]], me klubet e vendit të dytë dhe të tretë që do të fillojnë në [[UEFA Liga e Konferencave|raundin e parë kualifikues]] të [[UEFA Liga e Konferencave|Ligës së Konferencës UEFA 2027–28]] . == Ekipet == Dy klube kanë fituar promovim nga [[Kategoria e Parë 2025–26|Kategoria e Parë]], [[KF Laçi|Laçi]] (i promovuar pas një viti mungesë) dhe [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] (i promovuar pas një viti mungesë). [[KF Bylis|Bylis]] (e zbritur pas dy vitesh në ligën e lartë) dhe [[Flamurtari FC|Flamurtari]] (e zbritur pas një viti në ligën e parë) ranë në [[Kategoria e Parë]] në përfundim të sezonin e kaluar. === Vendet === {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Vendet e ekipeve në Kategorinë Superiore. |places= {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FC Dinamo City|Dinamo]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.0764 |long=19.6669 |label=<small>[[KF Egnatia|Egnatia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.0999996|long=20.0666664|label=<small>[[AF Elbasani|Elbasani]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.63556 |long=19.71306 |label=<small>[[KF Laçi|Laçi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FK Partizani Tirana|Partizani]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.625833 |long=20.782778 |label=<small>[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.326081 |long=19.449856 |label=<small>[[KF Teuta Durrës|Teuta]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[KF Tirana|Tirana]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=42.07 |long=19.506667 |label=<small>[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.39083|long=19.655|label=<small>[[FK Vora|Vora]]</small> |position=left}} }} {|class="wikitable sortable" |- ! Ekipi ! Qyteti ! Stadiumi ! Kapaciteti ! Sezoni 2026–27 |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | [[Tirana]] | [[Elbasan Arena]]{{Cref2|a|1}} | style="text-align:center;"| {{nts|12800}}{{Cref2|a|2}} | 4-t |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | [[Rrogozhinë]] | [[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|4267}} | Kampion |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | [[Elbasan]] | [[Elbasan Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|12800}} | 2-të |- | [[KF Laçi|Laçi]] | [[Laç]] | [[Stadiumi Laçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|2271}} | Kampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | [[Tirana]] | Arena e Demave | style="text-align:center;"| {{nts|3959}} | 5-të |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | [[Korçë]] | [[Stadiumi Skënderbeu]] | style="text-align:center;"| {{nts|5800}} | Nënkampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | [[Durrës]] | [[Stadiumi Niko Dovana]] | style="text-align:center;"| {{nts|12040}} | 8-të |- | [[KF Tirana|Tirana]] | [[Tirana]] | [[Stadiumi Selman Stërmasi]] | style="text-align:center;"| {{nts|7308}} | 6-të |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | [[Shkodër]] | [[Stadiumi Loro Boriçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|16022}} | 3-të |- | [[FK Vora|Vora]] | [[Vorë]] | Stadiumi Vora | style="text-align:center;"| {{nts|1436}} | 7-të |- |} === Stadiumet === {|class="wikitable" style="text-align:center" |- |[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |[[KF Egnatia|Egnatia]] |[[AF Elbasani|Elbasani]] |[[KF Laçi|Laçi]] |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |- |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Laçi]] |Arena e Demave |- | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''4,267''' | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''2,271''' | Kapaciteti: '''3,959''' |- |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Egnatia Arena 2025 Field.jpg|200px]] |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Laç Stadium (WPWTR17).jpg|200px]] |[[File:Partizani Complex.jpg|200px]] |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |[[KF Tirana|Tirana]] |[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |[[FK Vora|Vora]] |- |[[Stadiumi Skënderbeu]] |[[Stadiumi Niko Dovana]] |[[Stadiumi Selman Stërmasi]] |[[Stadiumi Loro Boriçi]] |Stadiumi Vora |- | Kapaciteti: '''5,800''' | Kapaciteti: '''12,040''' | Kapaciteti: '''7,308''' | Kapaciteti: '''16,022''' | Kapaciteti: '''1,436''' |- |[[File:Stadiumi Skënderbeu.jpg|200px]] |[[File:Stadiumi Niko Dovana.jpg|200px]] |[[File:Selman Stërmasi Stadium (10).jpg|200px]] |[[File:Loro-Borici-Stadion.jpg|200px]] | |} === Personel dhe uniforma === <!---Only one link per kit maker and sponsor, please.---> <small>Shënim: Flamujt tregojnë ekipin kombëtar siç është përcaktuar sipas rregullave të pranueshmërisë së [[FIFA]]. ​​Lojtarët dhe menaxherët mund të kenë më shumë se një kombësi jo-FIFA.</small> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! Ekipi ! President ! Menaxher ! Kapiteni ! Prodhuesi i uniformave ! Sponsor i bluzës |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Bardhi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ilir Daja]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Dita]] | Kappa | [[Caffè Pascucci]] |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Agim Demrozi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Nevil Dede]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albano Aleksi]] | Joma | Demrozi Construction |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Kujtim Llupa]] | {{#invoke:flag|icon|SRB}} [[Ivan Gvozdenović]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Lulaj]] | Kappa | |- | [[KF Laçi|Laçi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Pashk Laska]] | {{#invoke:flag|icon|MKD}} [[Qatip Osmani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Stiven Bibo]] | Macron | |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Gazmend Demi]] | {{#invoke:flag|icon|ROU}} [[Florin Bratu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marçelino Preka]] | Joma | |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Takaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Julian Ahmataj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marco Alia]] | Cohl's | |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Fatos Troplini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edlir Tetova]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Blerim Kotobelli]] | Macron | |- | [[KF Tirana|Tirana]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Refik Halili]] | {{#invoke:flag|icon|CRO}} [[Dean Klafurić]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] | Joma | |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Alban Xhaferi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edi Martini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bekim Balaj]] | Suzmar | AL Invest |- | [[FK Vora|Vora]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albert Xhabafti]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Arjan Bellaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Shkëlzen Ruçi]] | Macron | Your Space |- |} === Ndryshime menaxheriale === {| class="wikitable sortable" |- !Ekipi !Menaxher në largim !Mënyra e<br />nisjes !Data e vendit të lirë !Pozicioni në tabelë !Menaxher i ardhshëm !Data e<br />emërimit |- |[[KF Laçi|Laçi]] |{{#invoke:flag|icon|KOS}} {{#invoke:sort|name|Naci|Şensoy}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |rowspan=5 |''Para-sezon'' |{{#invoke:flag|icon|MKD}} {{#invoke:sort|name|Qatip|Osmani}} |30 qershor 2026 |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Ernest|Gjoka}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Julian|Ahmataj}} |1 korrik 2026 |- |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Realf|Zhivanaj}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ROU}} {{#invoke:sort|name|Florin|Bratu}} |6 korrik 2026 |- |[[KF Tirana|Tirana]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Orges|Shehi}} |Fundi i kontratës |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|CRO}} {{#invoke:sort|name|Dean|Klafurić}} |3 korrik 2026 |- |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Bledar|Hodo}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |16 maj 2025 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Edlir|Tetova}} |29 maj 2026 |- |} == Renditja == <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] <!--Update team positions here--> |team1=TEU |team2=EGN |team3=DIN |team4=TIR |team5=ELB |team6=LAÇ |team7=VOR |team8=SKË |team9=VLL |team10=PAR <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=C |result2=C |result3=C |result4=C |result5=C |result6=C |result7=R |result8=R |result9=R |result10=R <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=29 tetor 2026 |win_DIN=5 |draw_DIN=1 |loss_DIN=3 |gf_DIN=13 |ga_DIN=10 <!-- Dinamo City --> |win_EGN=6 |draw_EGN=0 |loss_EGN=2 |gf_EGN=17 |ga_EGN=8 <!-- Egnatia --> |win_ELB=2 |draw_ELB=5 |loss_ELB=2 |gf_ELB=11 |ga_ELB=11 <!-- Elbasani --> |win_LAÇ=3 |draw_LAÇ=2 |loss_LAÇ=4 |gf_LAÇ=9 |ga_LAÇ=12 <!-- Laçi --> |win_PAR=1 |draw_PAR=1 |loss_PAR=7 |gf_PAR=10 |ga_PAR=21 <!-- Partizani --> |win_SKË=2 |draw_SKË=4 |loss_SKË=3 |gf_SKË=10 |ga_SKË=11 <!-- Skënderbeu --> |win_TEU=6 |draw_TEU=2 |loss_TEU=0 |gf_TEU=14 |ga_TEU=2 <!-- Teuta --> |win_TIR=3 |draw_TIR=3 |loss_TIR=3 |gf_TIR=13 |ga_TIR=13 <!-- Tirana --> |win_VLL=2 |draw_VLL=2 |loss_VLL=5 |gf_VLL=10 |ga_VLL=15 <!-- Vllaznia --> |win_VOR=3 |draw_VOR=2 |loss_VOR=4 |gf_VOR=10 |ga_VOR=14 <!-- Vora --> <!--Status--> |status_text_X=I siguruar të paktën për Ligën e Konferencës, por prapëseprapë mund të kualifikohet për Ligën e Kampionëve |status_text_Y=Në rastin më të mirë mund të arrijë në fazën eliminatore për rënien nga kategoria. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_DIN=[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |name_EGN=[[KF Egnatia|Egnatia]] |name_ELB=[[AF Elbasani|Elbasani]] |name_LAÇ=[[KF Laçi|Laçi]] |name_PAR=[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |name_SKË=[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |name_TEU=[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |name_TIR=[[KF Tirana|Tirana]] |name_VLL=[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |name_VOR=[[FK Vora|Vora]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikë; 2) Pikë kokë më kokë; 3) Diferenca e golave ​​kokë më kokë; 4) Gola të shënuar kokë më kokë; 5) Diferenca e golave; 6) Gola të shënuar; 7) Barazim. <!--Qualification definitions--> |res_col_header=QR |col_C=green1 |text_C=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026-27#Championship round|Raundi i kampionatit]] |col_R=red1 |text_R=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026–27#Relegation round|Raundi i rënies]]}} </onlyinclude> ==Rezultatet== {{Col-start}} {{Col-2}} ===Gjysma e parë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=29 tetor 2026 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = 2–1 | match_DIN_ELB = 2–1 | match_DIN_LAÇ = 3–1 | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = 0–2 | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = 0–1 | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = 2–1 | match_EGN_SKË = 2–1 | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = 3–0 | match_EGN_VLL = 3–1 | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = 2–1 | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = 2–1 | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = 1–1 | match_ELB_VOR = 1–1 | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = 0–2 | match_LAÇ_ELB = 1–1 | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = 1–3 | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = 2–0 | match_LAÇ_VOR = 1–0 | match_PAR_DIN = 2–4 | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = 1–2 | match_PAR_SKË = 0–2 | match_PAR_TEU = 0–0 | match_PAR_TIR = [[Derbi I|1–3]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_SKË_DIN = 0–1 | match_SKË_EGN = | match_SKË_ELB = 2–1 | match_SKË_LAÇ = 1–1 | match_SKË_PAR = | match_SKË_TEU = | match_SKË_TIR = 1–1 | match_SKË_VLL = | match_SKË_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = 0–0 | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = 2–0 | match_TEU_TIR = 3–1 | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = 2–0 | match_TIR_DIN = [[Derbi II|1–1]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = 2–2 | match_TIR_LAÇ = 1–0 | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = 4–0 | match_VLL_DIN = 1–0 | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = 2–3 | match_VLL_SKË = 2–2 | match_VLL_TEU = 0–2 | match_VLL_TIR = 2–0 | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = 1–3 | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = 4–1 | match_VOR_SKË = 1–1 | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = 2–1 }} {{Col-2}} ===Gjysma e dytë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=future|start_date=2027 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = | match_DIN_ELB = | match_DIN_LAÇ = | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = | match_EGN_SKË = | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = | match_EGN_VLL = | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = | match_ELB_VOR = | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = | match_LAÇ_ELB = | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = | match_LAÇ_VOR = | match_PAR_DIN = | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = | match_PAR_SKË = | match_PAR_TEU = | match_PAR_TIR = [[Derbi I|a]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = | match_TEU_TIR = | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = | match_TIR_DIN = [[Derbi II|a]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = | match_TIR_LAÇ = | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = | match_VLL_DIN = | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = | match_VLL_SKË = | match_VLL_TEU = | match_VLL_TIR = | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = | match_VOR_SKË = | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = }} {{col-end}} == Statistikat e sezonit == === Shënim golash === ==== Golashënuesit më të mirë ==== {{updated|29 tetor 2026}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Renditja !Lojtari !Klubi !Golat |- |rowspan="1"|1 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |align="left"|Vora |rowspan="1"|6 |- |rowspan="2"|2 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardit Nikaj]] |align="left"|Elbasani |rowspan="2"|5 |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] |align="left"|Tirana |- |rowspan="5"|4 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|BEL}} [[Alessandro Albanese]] |align="left"|Egnatia |rowspan="5"|4 |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Atdhe Mazari]] |align="left"|Elbasani |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|GHA}} [[Bismark Charles]] |align="left"|Skënderbeu |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|NGA}} [[Mmesoma Umejiego]] |align="left"|Teuta |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|POR}} [[Pedro Martelo]] |align="left"|Teuta |} === Hat-trika === {| class="wikitable sortable" |- !Lojtati !Klubi !Kundër !style="text-align:center;"| Rezultati !Data |- |{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |Vora |Partizani |style="text-align:center;"| 4–1 (V) |{{#invoke:dts|main|format=dmy|2026|10|18}} |} ;Shënim (V) – Ekipi vendas<br />(M) – Ekipi mysafir == Referime == {{Cnote2 Begin}} {{Cnote2|a|n=2|[[FC Dinamo City|Dinamo City]] do t'i luajnë ndeshjet e tyre në shtëpi për sezonin 2026–27 në [[Elbasan Arena]] në [[Elbasan]].}} {{Cnote2 End}} <references /> nq45gsr248jjydidl837sedjordemln 3060442 3060370 2026-10-29T19:38:10Z NotEnisi2011 169472 /* Renditja */ 3060442 wikitext text/x-wiki {{Duhen më shumë referime|date=shtator 2026}}{{Infobox football league season | competition = [[Kategoria Superiore]] | relegated = | continentalcup1 = [[2027–28 UEFA Champions League|Liga e Kampioneve]] | continentalcup1 qualifiers = | continentalcup2 = [[2027–28 UEFA Conference League|Liga e Konferencës]] | continentalcup2 qualifiers = | matches = 44 | total goals = 117 | league topscorer = [[Bernard Karrica]]<br />(6 gola) | biggest home win = [[KF Tirana|Tirana]] 4–0 [[FK Vora|Vora]]<br />{{small|(6 shtator 2026)}} | biggest away win = [[FK Vora|Vora]] 1–3 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(31 gusht 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 1–3 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(5 shtator 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}}<br />[[KF Vllaznia|Vllaznia]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(18 shtator 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 0–2 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 1–3 [[KF Tirana|Tirana]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FC Dinamo City|Dinamo City]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(16 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 0–2 [[KF Skënderbeu|Skënderbeu]]<br />{{small|(24 tetor 2026)}} | highest scoring = [[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} | longest wins = 6 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest unbeaten = 8 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest winless = 6 ndeshje<br />[[FK Partizani|Partizani]]<br />[[KF Skënderbeu|Skënderbeu]] | longest losses = 6 ndeshje<br />[[FK Partizani|Partizani]] | highest attendance = | lowest attendance = | attendance = | average attendance = | prevseason = [[Kategoria Superiore 2025-26|2025–26]] | nextseason = [[Kategoria Superiore 2027-28|2027–28]] | updated = 29 tetor 2026 | season = 2026–27 | dates = 21 gusht 2026&nbsp;–<br /> 9 maj 2027 | winners = | best goalkeeper = }} '''[[Kategoria Superiore]] 2026-27''' është sezoni i 88-të zyrtar, ose sezoni i 91-të i [[Futbolli|futbollit]] të nivelit të lartë në [[Shqipëri]] (duke përfshirë tre kampionate jozyrtare gjatë [[Luftës së Dytë Botërore]]) dhe sezoni i 27-të nën emrin '''Kategoria Superiore'''. Sezoni do të fillojë më 22 gusht 2026 dhe do të përfundojë më 9 maj 2027.<ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-miraton-datat-e-nisjes-se-aktiviteteve-kombetare-per-sezonin-futbollistik-2026-2027/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF miraton datat e nisjes së aktiviteteve kombëtare për sezonin futbollistik 2026-2027|website=Fshf.org|date=25 qershor 2026|access-date=25 qershor 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-se-miraton-ndryshimin-e-formatit-te-kampionatit-abissnet-superiore-per-sezonet-2026-2027-2027-2028-dhe-2028-2029/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF-së miraton ndryshimin e formatit të kampionatit “Abissnet Superiore” për sezonet 2026/2027, 2027/2028 dhe 2028/2029|website=Fshf.org|date=23 qershor 2026|access-date=6 korrik 2026}}</ref> Fituesit e Kategorisë Superiore të këtij sezoni do të fitojnë një vend në raundin e parë kualifikues të [[UEFA Liga e Kampionëve|Ligës së Kampionëve UEFA 2027–28]], me klubet e vendit të dytë dhe të tretë që do të fillojnë në [[UEFA Liga e Konferencave|raundin e parë kualifikues]] të [[UEFA Liga e Konferencave|Ligës së Konferencës UEFA 2027–28]] . == Ekipet == Dy klube kanë fituar promovim nga [[Kategoria e Parë 2025–26|Kategoria e Parë]], [[KF Laçi|Laçi]] (i promovuar pas një viti mungesë) dhe [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] (i promovuar pas një viti mungesë). [[KF Bylis|Bylis]] (e zbritur pas dy vitesh në ligën e lartë) dhe [[Flamurtari FC|Flamurtari]] (e zbritur pas një viti në ligën e parë) ranë në [[Kategoria e Parë]] në përfundim të sezonin e kaluar. === Vendet === {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Vendet e ekipeve në Kategorinë Superiore. |places= {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FC Dinamo City|Dinamo]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.0764 |long=19.6669 |label=<small>[[KF Egnatia|Egnatia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.0999996|long=20.0666664|label=<small>[[AF Elbasani|Elbasani]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.63556 |long=19.71306 |label=<small>[[KF Laçi|Laçi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FK Partizani Tirana|Partizani]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.625833 |long=20.782778 |label=<small>[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.326081 |long=19.449856 |label=<small>[[KF Teuta Durrës|Teuta]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[KF Tirana|Tirana]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=42.07 |long=19.506667 |label=<small>[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.39083|long=19.655|label=<small>[[FK Vora|Vora]]</small> |position=left}} }} {|class="wikitable sortable" |- ! Ekipi ! Qyteti ! Stadiumi ! Kapaciteti ! Sezoni 2026–27 |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | [[Tirana]] | [[Elbasan Arena]]{{Cref2|a|1}} | style="text-align:center;"| {{nts|12800}}{{Cref2|a|2}} | 4-t |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | [[Rrogozhinë]] | [[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|4267}} | Kampion |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | [[Elbasan]] | [[Elbasan Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|12800}} | 2-të |- | [[KF Laçi|Laçi]] | [[Laç]] | [[Stadiumi Laçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|2271}} | Kampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | [[Tirana]] | Arena e Demave | style="text-align:center;"| {{nts|3959}} | 5-të |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | [[Korçë]] | [[Stadiumi Skënderbeu]] | style="text-align:center;"| {{nts|5800}} | Nënkampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | [[Durrës]] | [[Stadiumi Niko Dovana]] | style="text-align:center;"| {{nts|12040}} | 8-të |- | [[KF Tirana|Tirana]] | [[Tirana]] | [[Stadiumi Selman Stërmasi]] | style="text-align:center;"| {{nts|7308}} | 6-të |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | [[Shkodër]] | [[Stadiumi Loro Boriçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|16022}} | 3-të |- | [[FK Vora|Vora]] | [[Vorë]] | Stadiumi Vora | style="text-align:center;"| {{nts|1436}} | 7-të |- |} === Stadiumet === {|class="wikitable" style="text-align:center" |- |[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |[[KF Egnatia|Egnatia]] |[[AF Elbasani|Elbasani]] |[[KF Laçi|Laçi]] |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |- |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Laçi]] |Arena e Demave |- | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''4,267''' | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''2,271''' | Kapaciteti: '''3,959''' |- |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Egnatia Arena 2025 Field.jpg|200px]] |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Laç Stadium (WPWTR17).jpg|200px]] |[[File:Partizani Complex.jpg|200px]] |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |[[KF Tirana|Tirana]] |[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |[[FK Vora|Vora]] |- |[[Stadiumi Skënderbeu]] |[[Stadiumi Niko Dovana]] |[[Stadiumi Selman Stërmasi]] |[[Stadiumi Loro Boriçi]] |Stadiumi Vora |- | Kapaciteti: '''5,800''' | Kapaciteti: '''12,040''' | Kapaciteti: '''7,308''' | Kapaciteti: '''16,022''' | Kapaciteti: '''1,436''' |- |[[File:Stadiumi Skënderbeu.jpg|200px]] |[[File:Stadiumi Niko Dovana.jpg|200px]] |[[File:Selman Stërmasi Stadium (10).jpg|200px]] |[[File:Loro-Borici-Stadion.jpg|200px]] | |} === Personel dhe uniforma === <!---Only one link per kit maker and sponsor, please.---> <small>Shënim: Flamujt tregojnë ekipin kombëtar siç është përcaktuar sipas rregullave të pranueshmërisë së [[FIFA]]. ​​Lojtarët dhe menaxherët mund të kenë më shumë se një kombësi jo-FIFA.</small> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! Ekipi ! President ! Menaxher ! Kapiteni ! Prodhuesi i uniformave ! Sponsor i bluzës |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Bardhi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ilir Daja]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Dita]] | Kappa | [[Caffè Pascucci]] |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Agim Demrozi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Nevil Dede]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albano Aleksi]] | Joma | Demrozi Construction |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Kujtim Llupa]] | {{#invoke:flag|icon|SRB}} [[Ivan Gvozdenović]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Lulaj]] | Kappa | |- | [[KF Laçi|Laçi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Pashk Laska]] | {{#invoke:flag|icon|MKD}} [[Qatip Osmani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Stiven Bibo]] | Macron | |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Gazmend Demi]] | {{#invoke:flag|icon|ROU}} [[Florin Bratu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marçelino Preka]] | Joma | |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Takaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Julian Ahmataj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marco Alia]] | Cohl's | |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Fatos Troplini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edlir Tetova]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Blerim Kotobelli]] | Macron | |- | [[KF Tirana|Tirana]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Refik Halili]] | {{#invoke:flag|icon|CRO}} [[Dean Klafurić]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] | Joma | |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Alban Xhaferi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edi Martini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bekim Balaj]] | Suzmar | AL Invest |- | [[FK Vora|Vora]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albert Xhabafti]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Arjan Bellaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Shkëlzen Ruçi]] | Macron | Your Space |- |} === Ndryshime menaxheriale === {| class="wikitable sortable" |- !Ekipi !Menaxher në largim !Mënyra e<br />nisjes !Data e vendit të lirë !Pozicioni në tabelë !Menaxher i ardhshëm !Data e<br />emërimit |- |[[KF Laçi|Laçi]] |{{#invoke:flag|icon|KOS}} {{#invoke:sort|name|Naci|Şensoy}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |rowspan=5 |''Para-sezon'' |{{#invoke:flag|icon|MKD}} {{#invoke:sort|name|Qatip|Osmani}} |30 qershor 2026 |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Ernest|Gjoka}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Julian|Ahmataj}} |1 korrik 2026 |- |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Realf|Zhivanaj}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ROU}} {{#invoke:sort|name|Florin|Bratu}} |6 korrik 2026 |- |[[KF Tirana|Tirana]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Orges|Shehi}} |Fundi i kontratës |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|CRO}} {{#invoke:sort|name|Dean|Klafurić}} |3 korrik 2026 |- |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Bledar|Hodo}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |16 maj 2025 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Edlir|Tetova}} |29 maj 2026 |- |} == Renditja == <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] <!--Update team positions here--> |team1=EGN |team2=TEU |team3=DIN |team4=TIR |team5=ELB |team6=LAÇ |team7=VOR |team8=SKË |team9=VLL |team10=PAR <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=C |result2=C |result3=C |result4=C |result5=C |result6=C |result7=R |result8=R |result9=R |result10=R <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=29 tetor 2026 |win_DIN=5 |draw_DIN=1 |loss_DIN=3 |gf_DIN=13 |ga_DIN=10 <!-- Dinamo City --> |win_EGN=7 |draw_EGN=0 |loss_EGN=2 |gf_EGN=18 |ga_EGN=8 <!-- Egnatia --> |win_ELB=2 |draw_ELB=5 |loss_ELB=2 |gf_ELB=11 |ga_ELB=11 <!-- Elbasani --> |win_LAÇ=3 |draw_LAÇ=2 |loss_LAÇ=4 |gf_LAÇ=9 |ga_LAÇ=12 <!-- Laçi --> |win_PAR=1 |draw_PAR=1 |loss_PAR=7 |gf_PAR=10 |ga_PAR=21 <!-- Partizani --> |win_SKË=2 |draw_SKË=4 |loss_SKË=3 |gf_SKË=10 |ga_SKË=11 <!-- Skënderbeu --> |win_TEU=6 |draw_TEU=2 |loss_TEU=1 |gf_TEU=14 |ga_TEU=3 <!-- Teuta --> |win_TIR=3 |draw_TIR=3 |loss_TIR=3 |gf_TIR=13 |ga_TIR=13 <!-- Tirana --> |win_VLL=2 |draw_VLL=2 |loss_VLL=5 |gf_VLL=10 |ga_VLL=15 <!-- Vllaznia --> |win_VOR=3 |draw_VOR=2 |loss_VOR=4 |gf_VOR=10 |ga_VOR=14 <!-- Vora --> <!--Status--> |status_text_X=I siguruar të paktën për Ligën e Konferencës, por prapëseprapë mund të kualifikohet për Ligën e Kampionëve |status_text_Y=Në rastin më të mirë mund të arrijë në fazën eliminatore për rënien nga kategoria. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_DIN=[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |name_EGN=[[KF Egnatia|Egnatia]] |name_ELB=[[AF Elbasani|Elbasani]] |name_LAÇ=[[KF Laçi|Laçi]] |name_PAR=[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |name_SKË=[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |name_TEU=[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |name_TIR=[[KF Tirana|Tirana]] |name_VLL=[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |name_VOR=[[FK Vora|Vora]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikë; 2) Pikë kokë më kokë; 3) Diferenca e golave ​​kokë më kokë; 4) Gola të shënuar kokë më kokë; 5) Diferenca e golave; 6) Gola të shënuar; 7) Barazim. <!--Qualification definitions--> |res_col_header=QR |col_C=green1 |text_C=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026-27#Championship round|Raundi i kampionatit]] |col_R=red1 |text_R=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026–27#Relegation round|Raundi i rënies]]}} </onlyinclude> ==Rezultatet== {{Col-start}} {{Col-2}} ===Gjysma e parë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=29 tetor 2026 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = 2–1 | match_DIN_ELB = 2–1 | match_DIN_LAÇ = 3–1 | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = 0–2 | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = 0–1 | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = 2–1 | match_EGN_SKË = 2–1 | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = 3–0 | match_EGN_VLL = 3–1 | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = 2–1 | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = 2–1 | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = 1–1 | match_ELB_VOR = 1–1 | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = 0–2 | match_LAÇ_ELB = 1–1 | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = 1–3 | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = 2–0 | match_LAÇ_VOR = 1–0 | match_PAR_DIN = 2–4 | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = 1–2 | match_PAR_SKË = 0–2 | match_PAR_TEU = 0–0 | match_PAR_TIR = [[Derbi I|1–3]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_SKË_DIN = 0–1 | match_SKË_EGN = | match_SKË_ELB = 2–1 | match_SKË_LAÇ = 1–1 | match_SKË_PAR = | match_SKË_TEU = | match_SKË_TIR = 1–1 | match_SKË_VLL = | match_SKË_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = 0–0 | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = 2–0 | match_TEU_TIR = 3–1 | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = 2–0 | match_TIR_DIN = [[Derbi II|1–1]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = 2–2 | match_TIR_LAÇ = 1–0 | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = 4–0 | match_VLL_DIN = 1–0 | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = 2–3 | match_VLL_SKË = 2–2 | match_VLL_TEU = 0–2 | match_VLL_TIR = 2–0 | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = 1–3 | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = 4–1 | match_VOR_SKË = 1–1 | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = 2–1 }} {{Col-2}} ===Gjysma e dytë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=future|start_date=2027 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = | match_DIN_ELB = | match_DIN_LAÇ = | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = | match_EGN_SKË = | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = | match_EGN_VLL = | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = | match_ELB_VOR = | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = | match_LAÇ_ELB = | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = | match_LAÇ_VOR = | match_PAR_DIN = | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = | match_PAR_SKË = | match_PAR_TEU = | match_PAR_TIR = [[Derbi I|a]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = | match_TEU_TIR = | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = | match_TIR_DIN = [[Derbi II|a]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = | match_TIR_LAÇ = | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = | match_VLL_DIN = | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = | match_VLL_SKË = | match_VLL_TEU = | match_VLL_TIR = | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = | match_VOR_SKË = | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = }} {{col-end}} == Statistikat e sezonit == === Shënim golash === ==== Golashënuesit më të mirë ==== {{updated|29 tetor 2026}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Renditja !Lojtari !Klubi !Golat |- |rowspan="1"|1 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |align="left"|Vora |rowspan="1"|6 |- |rowspan="2"|2 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardit Nikaj]] |align="left"|Elbasani |rowspan="2"|5 |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] |align="left"|Tirana |- |rowspan="5"|4 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|BEL}} [[Alessandro Albanese]] |align="left"|Egnatia |rowspan="5"|4 |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Atdhe Mazari]] |align="left"|Elbasani |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|GHA}} [[Bismark Charles]] |align="left"|Skënderbeu |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|NGA}} [[Mmesoma Umejiego]] |align="left"|Teuta |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|POR}} [[Pedro Martelo]] |align="left"|Teuta |} === Hat-trika === {| class="wikitable sortable" |- !Lojtati !Klubi !Kundër !style="text-align:center;"| Rezultati !Data |- |{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |Vora |Partizani |style="text-align:center;"| 4–1 (V) |{{#invoke:dts|main|format=dmy|2026|10|18}} |} ;Shënim (V) – Ekipi vendas<br />(M) – Ekipi mysafir == Referime == {{Cnote2 Begin}} {{Cnote2|a|n=2|[[FC Dinamo City|Dinamo City]] do t'i luajnë ndeshjet e tyre në shtëpi për sezonin 2026–27 në [[Elbasan Arena]] në [[Elbasan]].}} {{Cnote2 End}} <references /> 9panru0gi4ut1j36qeejf9kgjv0vrf4 3060443 3060442 2026-10-29T19:38:56Z NotEnisi2011 169472 /* Gjysma e parë e sezonit */ 3060443 wikitext text/x-wiki {{Duhen më shumë referime|date=shtator 2026}}{{Infobox football league season | competition = [[Kategoria Superiore]] | relegated = | continentalcup1 = [[2027–28 UEFA Champions League|Liga e Kampioneve]] | continentalcup1 qualifiers = | continentalcup2 = [[2027–28 UEFA Conference League|Liga e Konferencës]] | continentalcup2 qualifiers = | matches = 44 | total goals = 117 | league topscorer = [[Bernard Karrica]]<br />(6 gola) | biggest home win = [[KF Tirana|Tirana]] 4–0 [[FK Vora|Vora]]<br />{{small|(6 shtator 2026)}} | biggest away win = [[FK Vora|Vora]] 1–3 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(31 gusht 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 1–3 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(5 shtator 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}}<br />[[KF Vllaznia|Vllaznia]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(18 shtator 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 0–2 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 1–3 [[KF Tirana|Tirana]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FC Dinamo City|Dinamo City]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(16 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 0–2 [[KF Skënderbeu|Skënderbeu]]<br />{{small|(24 tetor 2026)}} | highest scoring = [[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} | longest wins = 6 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest unbeaten = 8 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest winless = 6 ndeshje<br />[[FK Partizani|Partizani]]<br />[[KF Skënderbeu|Skënderbeu]] | longest losses = 6 ndeshje<br />[[FK Partizani|Partizani]] | highest attendance = | lowest attendance = | attendance = | average attendance = | prevseason = [[Kategoria Superiore 2025-26|2025–26]] | nextseason = [[Kategoria Superiore 2027-28|2027–28]] | updated = 29 tetor 2026 | season = 2026–27 | dates = 21 gusht 2026&nbsp;–<br /> 9 maj 2027 | winners = | best goalkeeper = }} '''[[Kategoria Superiore]] 2026-27''' është sezoni i 88-të zyrtar, ose sezoni i 91-të i [[Futbolli|futbollit]] të nivelit të lartë në [[Shqipëri]] (duke përfshirë tre kampionate jozyrtare gjatë [[Luftës së Dytë Botërore]]) dhe sezoni i 27-të nën emrin '''Kategoria Superiore'''. Sezoni do të fillojë më 22 gusht 2026 dhe do të përfundojë më 9 maj 2027.<ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-miraton-datat-e-nisjes-se-aktiviteteve-kombetare-per-sezonin-futbollistik-2026-2027/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF miraton datat e nisjes së aktiviteteve kombëtare për sezonin futbollistik 2026-2027|website=Fshf.org|date=25 qershor 2026|access-date=25 qershor 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-se-miraton-ndryshimin-e-formatit-te-kampionatit-abissnet-superiore-per-sezonet-2026-2027-2027-2028-dhe-2028-2029/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF-së miraton ndryshimin e formatit të kampionatit “Abissnet Superiore” për sezonet 2026/2027, 2027/2028 dhe 2028/2029|website=Fshf.org|date=23 qershor 2026|access-date=6 korrik 2026}}</ref> Fituesit e Kategorisë Superiore të këtij sezoni do të fitojnë një vend në raundin e parë kualifikues të [[UEFA Liga e Kampionëve|Ligës së Kampionëve UEFA 2027–28]], me klubet e vendit të dytë dhe të tretë që do të fillojnë në [[UEFA Liga e Konferencave|raundin e parë kualifikues]] të [[UEFA Liga e Konferencave|Ligës së Konferencës UEFA 2027–28]] . == Ekipet == Dy klube kanë fituar promovim nga [[Kategoria e Parë 2025–26|Kategoria e Parë]], [[KF Laçi|Laçi]] (i promovuar pas një viti mungesë) dhe [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] (i promovuar pas një viti mungesë). [[KF Bylis|Bylis]] (e zbritur pas dy vitesh në ligën e lartë) dhe [[Flamurtari FC|Flamurtari]] (e zbritur pas një viti në ligën e parë) ranë në [[Kategoria e Parë]] në përfundim të sezonin e kaluar. === Vendet === {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Vendet e ekipeve në Kategorinë Superiore. |places= {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FC Dinamo City|Dinamo]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.0764 |long=19.6669 |label=<small>[[KF Egnatia|Egnatia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.0999996|long=20.0666664|label=<small>[[AF Elbasani|Elbasani]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.63556 |long=19.71306 |label=<small>[[KF Laçi|Laçi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FK Partizani Tirana|Partizani]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.625833 |long=20.782778 |label=<small>[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.326081 |long=19.449856 |label=<small>[[KF Teuta Durrës|Teuta]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[KF Tirana|Tirana]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=42.07 |long=19.506667 |label=<small>[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.39083|long=19.655|label=<small>[[FK Vora|Vora]]</small> |position=left}} }} {|class="wikitable sortable" |- ! Ekipi ! Qyteti ! Stadiumi ! Kapaciteti ! Sezoni 2026–27 |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | [[Tirana]] | [[Elbasan Arena]]{{Cref2|a|1}} | style="text-align:center;"| {{nts|12800}}{{Cref2|a|2}} | 4-t |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | [[Rrogozhinë]] | [[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|4267}} | Kampion |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | [[Elbasan]] | [[Elbasan Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|12800}} | 2-të |- | [[KF Laçi|Laçi]] | [[Laç]] | [[Stadiumi Laçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|2271}} | Kampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | [[Tirana]] | Arena e Demave | style="text-align:center;"| {{nts|3959}} | 5-të |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | [[Korçë]] | [[Stadiumi Skënderbeu]] | style="text-align:center;"| {{nts|5800}} | Nënkampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | [[Durrës]] | [[Stadiumi Niko Dovana]] | style="text-align:center;"| {{nts|12040}} | 8-të |- | [[KF Tirana|Tirana]] | [[Tirana]] | [[Stadiumi Selman Stërmasi]] | style="text-align:center;"| {{nts|7308}} | 6-të |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | [[Shkodër]] | [[Stadiumi Loro Boriçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|16022}} | 3-të |- | [[FK Vora|Vora]] | [[Vorë]] | Stadiumi Vora | style="text-align:center;"| {{nts|1436}} | 7-të |- |} === Stadiumet === {|class="wikitable" style="text-align:center" |- |[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |[[KF Egnatia|Egnatia]] |[[AF Elbasani|Elbasani]] |[[KF Laçi|Laçi]] |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |- |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Laçi]] |Arena e Demave |- | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''4,267''' | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''2,271''' | Kapaciteti: '''3,959''' |- |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Egnatia Arena 2025 Field.jpg|200px]] |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Laç Stadium (WPWTR17).jpg|200px]] |[[File:Partizani Complex.jpg|200px]] |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |[[KF Tirana|Tirana]] |[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |[[FK Vora|Vora]] |- |[[Stadiumi Skënderbeu]] |[[Stadiumi Niko Dovana]] |[[Stadiumi Selman Stërmasi]] |[[Stadiumi Loro Boriçi]] |Stadiumi Vora |- | Kapaciteti: '''5,800''' | Kapaciteti: '''12,040''' | Kapaciteti: '''7,308''' | Kapaciteti: '''16,022''' | Kapaciteti: '''1,436''' |- |[[File:Stadiumi Skënderbeu.jpg|200px]] |[[File:Stadiumi Niko Dovana.jpg|200px]] |[[File:Selman Stërmasi Stadium (10).jpg|200px]] |[[File:Loro-Borici-Stadion.jpg|200px]] | |} === Personel dhe uniforma === <!---Only one link per kit maker and sponsor, please.---> <small>Shënim: Flamujt tregojnë ekipin kombëtar siç është përcaktuar sipas rregullave të pranueshmërisë së [[FIFA]]. ​​Lojtarët dhe menaxherët mund të kenë më shumë se një kombësi jo-FIFA.</small> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! Ekipi ! President ! Menaxher ! Kapiteni ! Prodhuesi i uniformave ! Sponsor i bluzës |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Bardhi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ilir Daja]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Dita]] | Kappa | [[Caffè Pascucci]] |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Agim Demrozi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Nevil Dede]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albano Aleksi]] | Joma | Demrozi Construction |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Kujtim Llupa]] | {{#invoke:flag|icon|SRB}} [[Ivan Gvozdenović]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Lulaj]] | Kappa | |- | [[KF Laçi|Laçi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Pashk Laska]] | {{#invoke:flag|icon|MKD}} [[Qatip Osmani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Stiven Bibo]] | Macron | |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Gazmend Demi]] | {{#invoke:flag|icon|ROU}} [[Florin Bratu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marçelino Preka]] | Joma | |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Takaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Julian Ahmataj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marco Alia]] | Cohl's | |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Fatos Troplini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edlir Tetova]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Blerim Kotobelli]] | Macron | |- | [[KF Tirana|Tirana]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Refik Halili]] | {{#invoke:flag|icon|CRO}} [[Dean Klafurić]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] | Joma | |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Alban Xhaferi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edi Martini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bekim Balaj]] | Suzmar | AL Invest |- | [[FK Vora|Vora]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albert Xhabafti]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Arjan Bellaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Shkëlzen Ruçi]] | Macron | Your Space |- |} === Ndryshime menaxheriale === {| class="wikitable sortable" |- !Ekipi !Menaxher në largim !Mënyra e<br />nisjes !Data e vendit të lirë !Pozicioni në tabelë !Menaxher i ardhshëm !Data e<br />emërimit |- |[[KF Laçi|Laçi]] |{{#invoke:flag|icon|KOS}} {{#invoke:sort|name|Naci|Şensoy}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |rowspan=5 |''Para-sezon'' |{{#invoke:flag|icon|MKD}} {{#invoke:sort|name|Qatip|Osmani}} |30 qershor 2026 |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Ernest|Gjoka}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Julian|Ahmataj}} |1 korrik 2026 |- |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Realf|Zhivanaj}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ROU}} {{#invoke:sort|name|Florin|Bratu}} |6 korrik 2026 |- |[[KF Tirana|Tirana]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Orges|Shehi}} |Fundi i kontratës |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|CRO}} {{#invoke:sort|name|Dean|Klafurić}} |3 korrik 2026 |- |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Bledar|Hodo}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |16 maj 2025 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Edlir|Tetova}} |29 maj 2026 |- |} == Renditja == <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] <!--Update team positions here--> |team1=EGN |team2=TEU |team3=DIN |team4=TIR |team5=ELB |team6=LAÇ |team7=VOR |team8=SKË |team9=VLL |team10=PAR <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=C |result2=C |result3=C |result4=C |result5=C |result6=C |result7=R |result8=R |result9=R |result10=R <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=29 tetor 2026 |win_DIN=5 |draw_DIN=1 |loss_DIN=3 |gf_DIN=13 |ga_DIN=10 <!-- Dinamo City --> |win_EGN=7 |draw_EGN=0 |loss_EGN=2 |gf_EGN=18 |ga_EGN=8 <!-- Egnatia --> |win_ELB=2 |draw_ELB=5 |loss_ELB=2 |gf_ELB=11 |ga_ELB=11 <!-- Elbasani --> |win_LAÇ=3 |draw_LAÇ=2 |loss_LAÇ=4 |gf_LAÇ=9 |ga_LAÇ=12 <!-- Laçi --> |win_PAR=1 |draw_PAR=1 |loss_PAR=7 |gf_PAR=10 |ga_PAR=21 <!-- Partizani --> |win_SKË=2 |draw_SKË=4 |loss_SKË=3 |gf_SKË=10 |ga_SKË=11 <!-- Skënderbeu --> |win_TEU=6 |draw_TEU=2 |loss_TEU=1 |gf_TEU=14 |ga_TEU=3 <!-- Teuta --> |win_TIR=3 |draw_TIR=3 |loss_TIR=3 |gf_TIR=13 |ga_TIR=13 <!-- Tirana --> |win_VLL=2 |draw_VLL=2 |loss_VLL=5 |gf_VLL=10 |ga_VLL=15 <!-- Vllaznia --> |win_VOR=3 |draw_VOR=2 |loss_VOR=4 |gf_VOR=10 |ga_VOR=14 <!-- Vora --> <!--Status--> |status_text_X=I siguruar të paktën për Ligën e Konferencës, por prapëseprapë mund të kualifikohet për Ligën e Kampionëve |status_text_Y=Në rastin më të mirë mund të arrijë në fazën eliminatore për rënien nga kategoria. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_DIN=[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |name_EGN=[[KF Egnatia|Egnatia]] |name_ELB=[[AF Elbasani|Elbasani]] |name_LAÇ=[[KF Laçi|Laçi]] |name_PAR=[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |name_SKË=[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |name_TEU=[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |name_TIR=[[KF Tirana|Tirana]] |name_VLL=[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |name_VOR=[[FK Vora|Vora]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikë; 2) Pikë kokë më kokë; 3) Diferenca e golave ​​kokë më kokë; 4) Gola të shënuar kokë më kokë; 5) Diferenca e golave; 6) Gola të shënuar; 7) Barazim. <!--Qualification definitions--> |res_col_header=QR |col_C=green1 |text_C=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026-27#Championship round|Raundi i kampionatit]] |col_R=red1 |text_R=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026–27#Relegation round|Raundi i rënies]]}} </onlyinclude> ==Rezultatet== {{Col-start}} {{Col-2}} ===Gjysma e parë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=29 tetor 2026 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = 2–1 | match_DIN_ELB = 2–1 | match_DIN_LAÇ = 3–1 | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = 0–2 | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = 0–1 | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = 2–1 | match_EGN_SKË = 2–1 | match_EGN_TEU = 1–0 | match_EGN_TIR = 3–0 | match_EGN_VLL = 3–1 | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = 2–1 | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = 2–1 | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = 1–1 | match_ELB_VOR = 1–1 | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = 0–2 | match_LAÇ_ELB = 1–1 | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = 1–3 | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = 2–0 | match_LAÇ_VOR = 1–0 | match_PAR_DIN = 2–4 | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = 1–2 | match_PAR_SKË = 0–2 | match_PAR_TEU = 0–0 | match_PAR_TIR = [[Derbi I|1–3]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_SKË_DIN = 0–1 | match_SKË_EGN = | match_SKË_ELB = 2–1 | match_SKË_LAÇ = 1–1 | match_SKË_PAR = | match_SKË_TEU = | match_SKË_TIR = 1–1 | match_SKË_VLL = | match_SKË_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = 0–0 | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = 2–0 | match_TEU_TIR = 3–1 | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = 2–0 | match_TIR_DIN = [[Derbi II|1–1]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = 2–2 | match_TIR_LAÇ = 1–0 | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = 4–0 | match_VLL_DIN = 1–0 | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = 2–3 | match_VLL_SKË = 2–2 | match_VLL_TEU = 0–2 | match_VLL_TIR = 2–0 | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = 1–3 | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = 4–1 | match_VOR_SKË = 1–1 | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = 2–1 }} {{Col-2}} ===Gjysma e dytë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=future|start_date=2027 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = | match_DIN_ELB = | match_DIN_LAÇ = | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = | match_EGN_SKË = | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = | match_EGN_VLL = | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = | match_ELB_VOR = | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = | match_LAÇ_ELB = | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = | match_LAÇ_VOR = | match_PAR_DIN = | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = | match_PAR_SKË = | match_PAR_TEU = | match_PAR_TIR = [[Derbi I|a]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = | match_TEU_TIR = | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = | match_TIR_DIN = [[Derbi II|a]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = | match_TIR_LAÇ = | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = | match_VLL_DIN = | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = | match_VLL_SKË = | match_VLL_TEU = | match_VLL_TIR = | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = | match_VOR_SKË = | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = }} {{col-end}} == Statistikat e sezonit == === Shënim golash === ==== Golashënuesit më të mirë ==== {{updated|29 tetor 2026}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Renditja !Lojtari !Klubi !Golat |- |rowspan="1"|1 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |align="left"|Vora |rowspan="1"|6 |- |rowspan="2"|2 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardit Nikaj]] |align="left"|Elbasani |rowspan="2"|5 |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] |align="left"|Tirana |- |rowspan="5"|4 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|BEL}} [[Alessandro Albanese]] |align="left"|Egnatia |rowspan="5"|4 |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Atdhe Mazari]] |align="left"|Elbasani |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|GHA}} [[Bismark Charles]] |align="left"|Skënderbeu |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|NGA}} [[Mmesoma Umejiego]] |align="left"|Teuta |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|POR}} [[Pedro Martelo]] |align="left"|Teuta |} === Hat-trika === {| class="wikitable sortable" |- !Lojtati !Klubi !Kundër !style="text-align:center;"| Rezultati !Data |- |{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |Vora |Partizani |style="text-align:center;"| 4–1 (V) |{{#invoke:dts|main|format=dmy|2026|10|18}} |} ;Shënim (V) – Ekipi vendas<br />(M) – Ekipi mysafir == Referime == {{Cnote2 Begin}} {{Cnote2|a|n=2|[[FC Dinamo City|Dinamo City]] do t'i luajnë ndeshjet e tyre në shtëpi për sezonin 2026–27 në [[Elbasan Arena]] në [[Elbasan]].}} {{Cnote2 End}} <references /> 772s0bd71iw7brfv6nn9f4fhyhwhf3d 3060445 3060443 2026-10-29T19:39:57Z NotEnisi2011 169472 /* */ 3060445 wikitext text/x-wiki {{Duhen më shumë referime|date=shtator 2026}}{{Infobox football league season | competition = [[Kategoria Superiore]] | relegated = | continentalcup1 = [[2027–28 UEFA Champions League|Liga e Kampioneve]] | continentalcup1 qualifiers = | continentalcup2 = [[2027–28 UEFA Conference League|Liga e Konferencës]] | continentalcup2 qualifiers = | matches = 45 | total goals = 118 | league topscorer = [[Bernard Karrica]]<br />(6 gola) | biggest home win = [[KF Tirana|Tirana]] 4–0 [[FK Vora|Vora]]<br />{{small|(6 shtator 2026)}} | biggest away win = [[FK Vora|Vora]] 1–3 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(31 gusht 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 1–3 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(5 shtator 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}}<br />[[KF Vllaznia|Vllaznia]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(18 shtator 2026)}}<br />[[KF Laçi|Laçi]] 0–2 [[KF Egnatia|Egnatia]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 1–3 [[KF Tirana|Tirana]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}}<br />[[FC Dinamo City|Dinamo City]] 0–2 [[KF Teuta|Teuta]]<br />{{small|(16 tetor 2026)}}<br />[[FK Partizani|Partizani]] 0–2 [[KF Skënderbeu|Skënderbeu]]<br />{{small|(24 tetor 2026)}} | highest scoring = [[FK Partizani|Partizani]] 2–4 [[FC Dinamo City|Dinamo City]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} | longest wins = 6 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest unbeaten = 8 ndeshje<br />[[KF Teuta|Teuta]] | longest winless = 6 ndeshje<br />[[FK Partizani|Partizani]]<br />[[KF Skënderbeu|Skënderbeu]] | longest losses = 6 ndeshje<br />[[FK Partizani|Partizani]] | highest attendance = | lowest attendance = | attendance = | average attendance = | prevseason = [[Kategoria Superiore 2025-26|2025–26]] | nextseason = [[Kategoria Superiore 2027-28|2027–28]] | updated = 29 tetor 2026 | season = 2026–27 | dates = 21 gusht 2026&nbsp;–<br /> 9 maj 2027 | winners = | best goalkeeper = }} '''[[Kategoria Superiore]] 2026-27''' është sezoni i 88-të zyrtar, ose sezoni i 91-të i [[Futbolli|futbollit]] të nivelit të lartë në [[Shqipëri]] (duke përfshirë tre kampionate jozyrtare gjatë [[Luftës së Dytë Botërore]]) dhe sezoni i 27-të nën emrin '''Kategoria Superiore'''. Sezoni do të fillojë më 22 gusht 2026 dhe do të përfundojë më 9 maj 2027.<ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-miraton-datat-e-nisjes-se-aktiviteteve-kombetare-per-sezonin-futbollistik-2026-2027/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF miraton datat e nisjes së aktiviteteve kombëtare për sezonin futbollistik 2026-2027|website=Fshf.org|date=25 qershor 2026|access-date=25 qershor 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-se-miraton-ndryshimin-e-formatit-te-kampionatit-abissnet-superiore-per-sezonet-2026-2027-2027-2028-dhe-2028-2029/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF-së miraton ndryshimin e formatit të kampionatit “Abissnet Superiore” për sezonet 2026/2027, 2027/2028 dhe 2028/2029|website=Fshf.org|date=23 qershor 2026|access-date=6 korrik 2026}}</ref> Fituesit e Kategorisë Superiore të këtij sezoni do të fitojnë një vend në raundin e parë kualifikues të [[UEFA Liga e Kampionëve|Ligës së Kampionëve UEFA 2027–28]], me klubet e vendit të dytë dhe të tretë që do të fillojnë në [[UEFA Liga e Konferencave|raundin e parë kualifikues]] të [[UEFA Liga e Konferencave|Ligës së Konferencës UEFA 2027–28]] . == Ekipet == Dy klube kanë fituar promovim nga [[Kategoria e Parë 2025–26|Kategoria e Parë]], [[KF Laçi|Laçi]] (i promovuar pas një viti mungesë) dhe [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] (i promovuar pas një viti mungesë). [[KF Bylis|Bylis]] (e zbritur pas dy vitesh në ligën e lartë) dhe [[Flamurtari FC|Flamurtari]] (e zbritur pas një viti në ligën e parë) ranë në [[Kategoria e Parë]] në përfundim të sezonin e kaluar. === Vendet === {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Vendet e ekipeve në Kategorinë Superiore. |places= {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FC Dinamo City|Dinamo]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.0764 |long=19.6669 |label=<small>[[KF Egnatia|Egnatia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.0999996|long=20.0666664|label=<small>[[AF Elbasani|Elbasani]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.63556 |long=19.71306 |label=<small>[[KF Laçi|Laçi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[FK Partizani Tirana|Partizani]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.625833 |long=20.782778 |label=<small>[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.326081 |long=19.449856 |label=<small>[[KF Teuta Durrës|Teuta]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[KF Tirana|Tirana]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=42.07 |long=19.506667 |label=<small>[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.39083|long=19.655|label=<small>[[FK Vora|Vora]]</small> |position=left}} }} {|class="wikitable sortable" |- ! Ekipi ! Qyteti ! Stadiumi ! Kapaciteti ! Sezoni 2026–27 |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | [[Tirana]] | [[Elbasan Arena]]{{Cref2|a|1}} | style="text-align:center;"| {{nts|12800}}{{Cref2|a|2}} | 4-t |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | [[Rrogozhinë]] | [[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|4267}} | Kampion |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | [[Elbasan]] | [[Elbasan Arena]] | style="text-align:center;"| {{nts|12800}} | 2-të |- | [[KF Laçi|Laçi]] | [[Laç]] | [[Stadiumi Laçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|2271}} | Kampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | [[Tirana]] | Arena e Demave | style="text-align:center;"| {{nts|3959}} | 5-të |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | [[Korçë]] | [[Stadiumi Skënderbeu]] | style="text-align:center;"| {{nts|5800}} | Nënkampion ([[Kategoria e Parë 2025-26|Kategoria e Parë]]) |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | [[Durrës]] | [[Stadiumi Niko Dovana]] | style="text-align:center;"| {{nts|12040}} | 8-të |- | [[KF Tirana|Tirana]] | [[Tirana]] | [[Stadiumi Selman Stërmasi]] | style="text-align:center;"| {{nts|7308}} | 6-të |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | [[Shkodër]] | [[Stadiumi Loro Boriçi]] | style="text-align:center;"| {{nts|16022}} | 3-të |- | [[FK Vora|Vora]] | [[Vorë]] | Stadiumi Vora | style="text-align:center;"| {{nts|1436}} | 7-të |- |} === Stadiumet === {|class="wikitable" style="text-align:center" |- |[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |[[KF Egnatia|Egnatia]] |[[AF Elbasani|Elbasani]] |[[KF Laçi|Laçi]] |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |- |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Demrozi|Egnatia Arena]] |[[Elbasan Arena]] |[[Stadiumi Laçi]] |Arena e Demave |- | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''4,267''' | Kapaciteti: '''12,800''' | Kapaciteti: '''2,271''' | Kapaciteti: '''3,959''' |- |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Egnatia Arena 2025 Field.jpg|200px]] |[[File:Elbasan Arena stadium in Elbasan, Albania 2.jpg|200px]] |[[File:Laç Stadium (WPWTR17).jpg|200px]] |[[File:Partizani Complex.jpg|200px]] |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |[[KF Tirana|Tirana]] |[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |[[FK Vora|Vora]] |- |[[Stadiumi Skënderbeu]] |[[Stadiumi Niko Dovana]] |[[Stadiumi Selman Stërmasi]] |[[Stadiumi Loro Boriçi]] |Stadiumi Vora |- | Kapaciteti: '''5,800''' | Kapaciteti: '''12,040''' | Kapaciteti: '''7,308''' | Kapaciteti: '''16,022''' | Kapaciteti: '''1,436''' |- |[[File:Stadiumi Skënderbeu.jpg|200px]] |[[File:Stadiumi Niko Dovana.jpg|200px]] |[[File:Selman Stërmasi Stadium (10).jpg|200px]] |[[File:Loro-Borici-Stadion.jpg|200px]] | |} === Personel dhe uniforma === <!---Only one link per kit maker and sponsor, please.---> <small>Shënim: Flamujt tregojnë ekipin kombëtar siç është përcaktuar sipas rregullave të pranueshmërisë së [[FIFA]]. ​​Lojtarët dhe menaxherët mund të kenë më shumë se një kombësi jo-FIFA.</small> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! Ekipi ! President ! Menaxher ! Kapiteni ! Prodhuesi i uniformave ! Sponsor i bluzës |- | [[FC Dinamo City|Dinamo City]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Bardhi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ilir Daja]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Dita]] | Kappa | [[Caffè Pascucci]] |- | [[KF Egnatia|Egnatia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Agim Demrozi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Nevil Dede]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albano Aleksi]] | Joma | Demrozi Construction |- | [[AF Elbasani|Elbasani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Kujtim Llupa]] | {{#invoke:flag|icon|SRB}} [[Ivan Gvozdenović]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bruno Lulaj]] | Kappa | |- | [[KF Laçi|Laçi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Pashk Laska]] | {{#invoke:flag|icon|MKD}} [[Qatip Osmani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Stiven Bibo]] | Macron | |- | [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Gazmend Demi]] | {{#invoke:flag|icon|ROU}} [[Florin Bratu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marçelino Preka]] | Joma | |- | [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardian Takaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Julian Ahmataj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Marco Alia]] | Cohl's | |- | [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Fatos Troplini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edlir Tetova]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Blerim Kotobelli]] | Macron | |- | [[KF Tirana|Tirana]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Refik Halili]] | {{#invoke:flag|icon|CRO}} [[Dean Klafurić]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] | Joma | |- | [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Alban Xhaferi]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Edi Martini]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bekim Balaj]] | Suzmar | AL Invest |- | [[FK Vora|Vora]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Albert Xhabafti]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Arjan Bellaj]] | {{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Shkëlzen Ruçi]] | Macron | Your Space |- |} === Ndryshime menaxheriale === {| class="wikitable sortable" |- !Ekipi !Menaxher në largim !Mënyra e<br />nisjes !Data e vendit të lirë !Pozicioni në tabelë !Menaxher i ardhshëm !Data e<br />emërimit |- |[[KF Laçi|Laçi]] |{{#invoke:flag|icon|KOS}} {{#invoke:sort|name|Naci|Şensoy}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |rowspan=5 |''Para-sezon'' |{{#invoke:flag|icon|MKD}} {{#invoke:sort|name|Qatip|Osmani}} |30 qershor 2026 |- |[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Ernest|Gjoka}} |Fundi i kontratës |4 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Julian|Ahmataj}} |1 korrik 2026 |- |[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Realf|Zhivanaj}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|ROU}} {{#invoke:sort|name|Florin|Bratu}} |6 korrik 2026 |- |[[KF Tirana|Tirana]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Orges|Shehi}} |Fundi i kontratës |10 maj 2026 |{{#invoke:flag|icon|CRO}} {{#invoke:sort|name|Dean|Klafurić}} |3 korrik 2026 |- |[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Bledar|Hodo}} |Fundi i periudhës së kujdestarisë |16 maj 2025 |{{#invoke:flag|icon|ALB}} {{#invoke:sort|name|Edlir|Tetova}} |29 maj 2026 |- |} == Renditja == <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] <!--Update team positions here--> |team1=EGN |team2=TEU |team3=DIN |team4=TIR |team5=ELB |team6=LAÇ |team7=VOR |team8=SKË |team9=VLL |team10=PAR <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=C |result2=C |result3=C |result4=C |result5=C |result6=C |result7=R |result8=R |result9=R |result10=R <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=29 tetor 2026 |win_DIN=5 |draw_DIN=1 |loss_DIN=3 |gf_DIN=13 |ga_DIN=10 <!-- Dinamo City --> |win_EGN=7 |draw_EGN=0 |loss_EGN=2 |gf_EGN=18 |ga_EGN=8 <!-- Egnatia --> |win_ELB=2 |draw_ELB=5 |loss_ELB=2 |gf_ELB=11 |ga_ELB=11 <!-- Elbasani --> |win_LAÇ=3 |draw_LAÇ=2 |loss_LAÇ=4 |gf_LAÇ=9 |ga_LAÇ=12 <!-- Laçi --> |win_PAR=1 |draw_PAR=1 |loss_PAR=7 |gf_PAR=10 |ga_PAR=21 <!-- Partizani --> |win_SKË=2 |draw_SKË=4 |loss_SKË=3 |gf_SKË=10 |ga_SKË=11 <!-- Skënderbeu --> |win_TEU=6 |draw_TEU=2 |loss_TEU=1 |gf_TEU=14 |ga_TEU=3 <!-- Teuta --> |win_TIR=3 |draw_TIR=3 |loss_TIR=3 |gf_TIR=13 |ga_TIR=13 <!-- Tirana --> |win_VLL=2 |draw_VLL=2 |loss_VLL=5 |gf_VLL=10 |ga_VLL=15 <!-- Vllaznia --> |win_VOR=3 |draw_VOR=2 |loss_VOR=4 |gf_VOR=10 |ga_VOR=14 <!-- Vora --> <!--Status--> |status_text_X=I siguruar të paktën për Ligën e Konferencës, por prapëseprapë mund të kualifikohet për Ligën e Kampionëve |status_text_Y=Në rastin më të mirë mund të arrijë në fazën eliminatore për rënien nga kategoria. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_DIN=[[FC Dinamo City|Dinamo City]] |name_EGN=[[KF Egnatia|Egnatia]] |name_ELB=[[AF Elbasani|Elbasani]] |name_LAÇ=[[KF Laçi|Laçi]] |name_PAR=[[FK Partizani Tirana|Partizani]] |name_SKË=[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] |name_TEU=[[KF Teuta Durrës|Teuta]] |name_TIR=[[KF Tirana|Tirana]] |name_VLL=[[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] |name_VOR=[[FK Vora|Vora]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikë; 2) Pikë kokë më kokë; 3) Diferenca e golave ​​kokë më kokë; 4) Gola të shënuar kokë më kokë; 5) Diferenca e golave; 6) Gola të shënuar; 7) Barazim. <!--Qualification definitions--> |res_col_header=QR |col_C=green1 |text_C=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026-27#Championship round|Raundi i kampionatit]] |col_R=red1 |text_R=Kualifikim për [[Kategoria Superiore 2026–27#Relegation round|Raundi i rënies]]}} </onlyinclude> ==Rezultatet== {{Col-start}} {{Col-2}} ===Gjysma e parë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=29 tetor 2026 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = 2–1 | match_DIN_ELB = 2–1 | match_DIN_LAÇ = 3–1 | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = 0–2 | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = 0–1 | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = 2–1 | match_EGN_SKË = 2–1 | match_EGN_TEU = 1–0 | match_EGN_TIR = 3–0 | match_EGN_VLL = 3–1 | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = 2–1 | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = 2–1 | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = 1–1 | match_ELB_VOR = 1–1 | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = 0–2 | match_LAÇ_ELB = 1–1 | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = 1–3 | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = 2–0 | match_LAÇ_VOR = 1–0 | match_PAR_DIN = 2–4 | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = 1–2 | match_PAR_SKË = 0–2 | match_PAR_TEU = 0–0 | match_PAR_TIR = [[Derbi I|1–3]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_SKË_DIN = 0–1 | match_SKË_EGN = | match_SKË_ELB = 2–1 | match_SKË_LAÇ = 1–1 | match_SKË_PAR = | match_SKË_TEU = | match_SKË_TIR = 1–1 | match_SKË_VLL = | match_SKË_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = 0–0 | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = 2–0 | match_TEU_TIR = 3–1 | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = 2–0 | match_TIR_DIN = [[Derbi II|1–1]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = 2–2 | match_TIR_LAÇ = 1–0 | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = 4–0 | match_VLL_DIN = 1–0 | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = 2–3 | match_VLL_SKË = 2–2 | match_VLL_TEU = 0–2 | match_VLL_TIR = 2–0 | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = 1–3 | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = 4–1 | match_VOR_SKË = 1–1 | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = 2–1 }} {{Col-2}} ===Gjysma e dytë e sezonit=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/abissnet-superiore/ Albanian Football Association] |update=future|start_date=2027 | matches_style = FBR | team1= DIN | team2= EGN | team3= ELB | team4= LAÇ | team5= PAR | team6= SKË | team7= TEU | team8= TIR | team9= VLL | team10= VOR | name_DIN = [[FC Dinamo City|Dinamo]] | name_EGN = [[KF Egnatia|Egnatia]] | name_ELB = [[AF Elbasani|Elbasani]] | name_LAÇ = [[KF Laçi|Laçi]] | name_PAR = [[FK Partizani Tirana|Partizani]] | name_SKË = [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] | name_TEU = [[KF Teuta Durrës|Teuta]] | name_TIR = [[KF Tirana|Tirana]] | name_VLL = [[KF Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] | name_VOR = [[FK Vora|Vora]] | match_DIN_EGN = | match_DIN_ELB = | match_DIN_LAÇ = | match_DIN_PAR = | match_DIN_SKË = | match_DIN_TEU = | match_DIN_TIR = [[Derbi II|a]] | match_DIN_VLL = | match_DIN_VOR = | match_EGN_DIN = | match_EGN_ELB = | match_EGN_LAÇ = | match_EGN_PAR = | match_EGN_SKË = | match_EGN_TEU = | match_EGN_TIR = | match_EGN_VLL = | match_EGN_VOR = | match_ELB_DIN = | match_ELB_EGN = | match_ELB_LAÇ = | match_ELB_PAR = | match_ELB_SKË = | match_ELB_TEU = | match_ELB_TIR = | match_ELB_VLL = | match_ELB_VOR = | match_LAÇ_DIN = | match_LAÇ_EGN = | match_LAÇ_ELB = | match_LAÇ_PAR = | match_LAÇ_SKË = | match_LAÇ_TEU = | match_LAÇ_TIR = | match_LAÇ_VLL = | match_LAÇ_VOR = | match_PAR_DIN = | match_PAR_EGN = | match_PAR_ELB = | match_PAR_LAÇ = | match_PAR_SKË = | match_PAR_TEU = | match_PAR_TIR = [[Derbi I|a]] | match_PAR_VLL = | match_PAR_VOR = | match_TEU_DIN = | match_TEU_EGN = | match_TEU_ELB = | match_TEU_LAÇ = | match_TEU_PAR = | match_TEU_SKË = | match_TEU_TIR = | match_TEU_VLL = | match_TEU_VOR = | match_TIR_DIN = [[Derbi II|a]] | match_TIR_EGN = | match_TIR_ELB = | match_TIR_LAÇ = | match_TIR_PAR = [[Derbi I|a]] | match_TIR_SKË = | match_TIR_TEU = | match_TIR_VLL = | match_TIR_VOR = | match_VLL_DIN = | match_VLL_EGN = | match_VLL_ELB = | match_VLL_LAÇ = | match_VLL_PAR = | match_VLL_SKË = | match_VLL_TEU = | match_VLL_TIR = | match_VLL_VOR = | match_VOR_DIN = | match_VOR_EGN = | match_VOR_ELB = | match_VOR_LAÇ = | match_VOR_PAR = | match_VOR_SKË = | match_VOR_TEU = | match_VOR_TIR = | match_VOR_VLL = }} {{col-end}} == Statistikat e sezonit == === Shënim golash === ==== Golashënuesit më të mirë ==== {{updated|29 tetor 2026}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Renditja !Lojtari !Klubi !Golat |- |rowspan="1"|1 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |align="left"|Vora |rowspan="1"|6 |- |rowspan="2"|2 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Ardit Nikaj]] |align="left"|Elbasani |rowspan="2"|5 |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Redon Xhixha]] |align="left"|Tirana |- |rowspan="5"|4 |align="left"|{{#invoke:flag|icon|BEL}} [[Alessandro Albanese]] |align="left"|Egnatia |rowspan="5"|4 |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Atdhe Mazari]] |align="left"|Elbasani |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|GHA}} [[Bismark Charles]] |align="left"|Skënderbeu |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|NGA}} [[Mmesoma Umejiego]] |align="left"|Teuta |- |align="left"|{{#invoke:flag|icon|POR}} [[Pedro Martelo]] |align="left"|Teuta |} === Hat-trika === {| class="wikitable sortable" |- !Lojtati !Klubi !Kundër !style="text-align:center;"| Rezultati !Data |- |{{#invoke:flag|icon|ALB}} [[Bernard Karrica]] |Vora |Partizani |style="text-align:center;"| 4–1 (V) |{{#invoke:dts|main|format=dmy|2026|10|18}} |} ;Shënim (V) – Ekipi vendas<br />(M) – Ekipi mysafir == Referime == {{Cnote2 Begin}} {{Cnote2|a|n=2|[[FC Dinamo City|Dinamo City]] do t'i luajnë ndeshjet e tyre në shtëpi për sezonin 2026–27 në [[Elbasan Arena]] në [[Elbasan]].}} {{Cnote2 End}} <references /> epw3gl12hoh3qe873zl1hubqtls6oza 0 405372 3060359 3060253 2026-10-29T14:24:49Z NotEnisi2011 169472 /* Renditja */ 3060359 wikitext text/x-wiki {{Pa referenca|data=shtator 2026}}{{DISPLAYTITLE:Kategoria e Parë 2026–27}} {{Infobox football league season |image= |competition=[[Kategoria e Parë]] |season=2026–27 |dates=5 shtator 2026<br />2 maj 2027 |winners= |promoted= |relegated= |matches= 47 |total goals= 108 |league topscorer = [[Manfredas Ruzgis]]<br />(5 gola) |biggest home win = [[KF Besa|Besa]] 5-0 [[KF Oriku|Oriku]]<br />{{small|(16 shtator 2026)}} |biggest away win = [[KF Sopoti|Sopoti]] 0-4 [[KF Besa|Besa]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} |highest scoring = [[KF Besëlidhja|Besëlidhja]] 5-2 [[KF Sopoti|Sopoti]]<br />{{small|(28 tetor 2026)}} |longest wins = 3 ndeshje<br />[[Flamurtari FC|Flamurtari]]<br />[[FK Kukësi|Kukësi]] |longest unbeaten = 8 ndeshje<br />[[KF Bylis|Bylis]]<br />[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |longest winless = 8 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |longest losses = 6 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |highest attendance = |lowest attendance = |average attendance = |updated = 28 tetor 2026 |prevseason=[[Kategoria e Parë 2025-26|2025–26]] |nextseason=2027–28}} '''[[Kategoria e Parë]] 2026–27''' është sezoni i 79-të zyrtar i nivelit të dytë të futbollit shqiptar që nga themelimi i tij. Sezoni do të fillojë më 5 shtator 2026 dhe do të përfundojë më 2 maj 2027. Janë 12 ekipe që garojnë këtë sezon. Ekipet fituese dhe të dytat do të ngjiten në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027–28]], së bashku me fituesit e ndeshjeve eliminatore. Humbësi i finales së play-off-eve për ngjitje do të luajë një ndeshje play-off për ngjitje kundër ekipit të renditur të 9-të të [[Kategoria Superiore 2026–27|Kategorisë Superiore 2026-27]]. ==Ndryshime nga sezoni i kaluar== ====Nga Kategoria e Parë==== '''Ngjitur në [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Laçi|Laçi]] * [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] '''Rënë në [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[FK Apolonia Fier|Apolonia]] * [[AS Luftëtari|Luftëtari]] * [[KF Lushnja|Lushnja]] ====Në Kategoria e Parë==== '''Rënë nga [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Bylis|Bylis]] * [[Flamurtari FC|Flamurtari]] '''Ngjitur nga [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] * [[KF Oriku|Oriku]] * [[KF Sopoti|Sopoti]] ==Vendndodhjet== {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Skuadrat e Kategorisë së Parë|places= {{location map~ |Albania |lat=41.1845 |long=19.5628 |label=<small>[[KF Besa Kavajë|Besa]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.7861 |long=19.6461 |label=<small>[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6089 |long=20.0063 |label=<small>[[KF Burreli|Burreli]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.5964 |long=19.7383 |label=<small>[[KF Bylis|Bylis]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.46667 |long=19.48972 |label=<small>[[Flamurtari FC|Flamurtari]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.4776 |long=19.7205 |label=<small>[[KF Iliria|Iliria]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.512111|long=19.786728|label=<small>[[KS Kastrioti|Kastrioti]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6849 |long=20.4292 |label=<small>[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=42.078889 |long=20.420278 |label=<small>[[FK Kukësi|Kukësi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.32528|long=19.47139|label=<small>[[KF Oriku|Oriku]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.9025 |long=20.6525 |label=<small>[[KF Pogradeci|Pogradeci]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=41.183333|long=20.316667|label=<small>[[KF Sopoti|Sopoti]]</small> |position=top}} }} ===Stadiumet=== {| class="wikitable sortable" |- ! Team !! Location !! Stadium !! Capacity |- | [[KF Besa Kavajë|Besa]] || [[Kavajë]] || || |- | [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] || [[Lezhë]] || [[Brian Filipi Stadium]] || 5,000 |- | [[KF Burreli|Burreli]] || [[Burrel]] || [[Stadiumi Liri Ballabani]] || 3,000 |- | [[KF Bylis|Bylis]] || [[Ballsh]] || [[Stadiumi Adush Muça]] || 2,464 |- | [[Flamurtari FC|Flamurtari]] || [[Vlorë]] || [[Stadiumi Flamurtari]] || 9,500 |- | [[KF Iliria|Iliria]] || [[Fushë-Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] || 1,000 |- | [[KS Kastrioti|Kastrioti]] || [[Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] <ref group="shënim"> [[KS Kastrioti|Kastrioti Krujë]] i luan ndeshjet si pritës në [[Stadiumi Redi Maloku|Stadiumin Redi Maloku]] për shkak se fusha e tyre, [[Stadiumi "Kastrioti"|Stadiumi Kastrioti]], nuk plotëson kushtet e federatës për [[Kategoria e Parë|Kategorinë e Parë]].</ref> || 1,000 |- | [[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] || [[Peshkopi]] || [[Stadiumi Korabi]] || 6,000 |- | [[FK Kukësi|Kukësi]] || [[Kukës]] || [[Stadiumi Zeqir Ymeri|Kukës Arena]] || 6,322 |- | [[KF Oriku|Oriku]] || [[Orikum]] || Stadiumi Orikumit || 2,000 |- | [[KF Pogradeci|Pogradeci]] || [[Pogradec]] || [[Stadiumi "Gjorgji Kyçyku"|Stadiumi Gjorgji Kyçyku]] || 10,700 |- | [[KF Sopoti|Sopoti]] || [[Librazhd]] || [[Stadiumi Sopoti]] || 3,000 |- |} ==Renditja== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] <!--Update team positions here--> |team1=KUK |team2=ILI |team3=BES |team4=POG |team5=FLA |team6=BYL |team7=BSL |team8=KOR |team9=KAS |team10=SOP |team11=BUR |team12=ORI <!--Head-to-head--> <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=pro |result2=pro |result3=playoff |result4=playoff |result5=playoff |result6=playoff |result9=RPO |result10=RPO |result11=REL |result12=REL <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=29 tetor 2026 |win_BES=4 |draw_BES=2 |loss_BES=2 |gf_BES=17 |ga_BES=7 <!-- Besa --> |win_BSL=3 |draw_BSL=2 |loss_BSL=3 |gf_BSL=12 |ga_BSL=9 <!-- Besëlidhja --> |win_BUR=1 |draw_BUR=3 |loss_BUR=4 |gf_BUR=6 |ga_BUR=10 <!-- Burreli --> |win_BYL=2 |draw_BYL=6 |loss_BYL=0 |gf_BYL=7 |ga_BYL=5 <!-- Bylis --> |win_FLA=3 |draw_FLA=3 |loss_FLA=2 |gf_FLA=12 |ga_FLA=8 <!-- Flamurtari --> |win_ILI=4 |draw_ILI=3 |loss_ILI=1 |gf_ILI=9 |ga_ILI=6 <!-- Iliria --> |win_KAS=2 |draw_KAS=2 |loss_KAS=4 |gf_KAS=8 |ga_KAS=11 <!-- Kastrioti --> |win_KOR=3 |draw_KOR=2 |loss_KOR=3 |gf_KOR=5 |ga_KOR=9 <!-- Korabi --> |win_KUK=5 |draw_KUK=0 |loss_KUK=3 |gf_KUK=11 |ga_KUK=8 <!-- Kukësi --> |win_ORI=0 |draw_ORI=2 |loss_ORI=6 |gf_ORI=3 |ga_ORI=16 <!-- Oriku --> |win_POG=3 |draw_POG=5 |loss_POG=0 |gf_POG=11 |ga_POG=5 <!-- Pogradeci --> |win_SOP=1 |draw_SOP=4 |loss_SOP=3 |gf_SOP=10 |ga_SOP=17 <!-- Sopoti --> <!--Status--> |status_text_X=Ka garantuar play-off. |status_text_Y=Mund të garantojë maksimalisht play-out. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikët; 2) Pikët në përballje direkte; 3) Golaverazhi në përballje direkte; 4) Golat e shënuar në përballje direkte; 5) Golaverazhi; 6) Golat e shënuar; 7) Short. <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=PR |col_pro=green1 |text_pro=Ngjitje në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_playoff=green3 |text_playoff=Play-off për [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_RPO=red3 |text_RPO=Play-out për [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] |col_REL=red1 |text_REL=Rënie në [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] }}</onlyinclude> ===Rezultatet=== ===Java 1–22=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = 29 tetor 2026 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = 3–3 | match_BES_ILI = 2–0 | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = 2–0 | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = 5–0 | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = 2–1 | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = 4–1 | match_BSL_KOR = 1–2 | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = 5–2 | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = 0–0 | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = 2–2 | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = 1–2 | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = 1–3 | match_BYL_BES = 0–0 | match_BYL_BSL = 0–0 | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = 1–0 | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = 2–2 | match_BYL_SOP = 1–1 | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = 1–0 | match_FLA_BUR = 1–1 | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = 2–0 | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = 1–0 | match_ILI_BYL = 1–1 | match_ILI_FLA = 2–1 | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = 3–1 | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = 0–0 | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = 1–0 | match_KAS_ILI = 0–1 | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = 2–0 | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = 1–0 | match_KOR_BYL = 0–0 | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = 1–1 | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = 1–0 | match_KOR_POG = 0–2 | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = 2–0 | match_KUK_BSL = 2–0 | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = 1–0 | match_KUK_KOR = 3–0 | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = 0–3 | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = 0–1 | match_ORI_BYL = 1–2 | match_ORI_FLA = 1–4 | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = 0–0 | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = 2–1 | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = 0–0 | match_POG_SOP = 2–2 | match_SOP_BES = 0–4 | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = 1–1 | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = 1–1 }} ===Java 23–33=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = future | start_date = 2027 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = | match_BES_ILI = | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = | match_BSL_KOR = | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = | match_BYL_BES = | match_BYL_BSL = | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = | match_BYL_SOP = | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = | match_FLA_BUR = | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = | match_ILI_BYL = | match_ILI_FLA = | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = | match_KAS_ILI = | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = | match_KOR_BYL = | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = | match_KOR_POG = | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = | match_KUK_BSL = | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = | match_KUK_KOR = | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = | match_ORI_BYL = | match_ORI_FLA = | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = | match_POG_SOP = | match_SOP_BES = | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = }} ==Referime== {{Reflist}} qywn66uw2ress091xurqt8a6d9o9bix 3060360 3060359 2026-10-29T14:30:14Z NotEnisi2011 169472 /* */ 3060360 wikitext text/x-wiki {{Pa referenca|data=shtator 2026}}{{DISPLAYTITLE:Kategoria e Parë 2026–27}} {{Infobox football league season |image= |competition=[[Kategoria e Parë]] |season=2026–27 |dates=5 shtator 2026<br />2 maj 2027 |winners= |promoted= |relegated= |matches= 48 |total goals= 111 |league topscorer = [[Festim Alidema]]<br />[[Manfredas Ruzgis]]<br />(5 gola secili) |biggest home win = [[KF Besa|Besa]] 5-0 [[KF Oriku|Oriku]]<br />{{small|(16 shtator 2026)}} |biggest away win = [[KF Sopoti|Sopoti]] 0-4 [[KF Besa|Besa]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} |highest scoring = [[KF Besëlidhja|Besëlidhja]] 5-2 [[KF Sopoti|Sopoti]]<br />{{small|(28 tetor 2026)}} |longest wins = 3 ndeshje<br />[[Flamurtari FC|Flamurtari]]<br />[[KF Iliria|Iliria]]<br />[[FK Kukësi|Kukësi]] |longest unbeaten = 8 ndeshje<br />[[KF Bylis|Bylis]]<br />[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |longest winless = 8 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |longest losses = 6 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |highest attendance = |lowest attendance = |average attendance = |updated = 29 tetor 2026 |prevseason=[[Kategoria e Parë 2025-26|2025–26]] |nextseason=2027–28}} '''[[Kategoria e Parë]] 2026–27''' është sezoni i 79-të zyrtar i nivelit të dytë të futbollit shqiptar që nga themelimi i tij. Sezoni do të fillojë më 5 shtator 2026 dhe do të përfundojë më 2 maj 2027. Janë 12 ekipe që garojnë këtë sezon. Ekipet fituese dhe të dytat do të ngjiten në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027–28]], së bashku me fituesit e ndeshjeve eliminatore. Humbësi i finales së play-off-eve për ngjitje do të luajë një ndeshje play-off për ngjitje kundër ekipit të renditur të 9-të të [[Kategoria Superiore 2026–27|Kategorisë Superiore 2026-27]]. ==Ndryshime nga sezoni i kaluar== ====Nga Kategoria e Parë==== '''Ngjitur në [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Laçi|Laçi]] * [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] '''Rënë në [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[FK Apolonia Fier|Apolonia]] * [[AS Luftëtari|Luftëtari]] * [[KF Lushnja|Lushnja]] ====Në Kategoria e Parë==== '''Rënë nga [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Bylis|Bylis]] * [[Flamurtari FC|Flamurtari]] '''Ngjitur nga [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] * [[KF Oriku|Oriku]] * [[KF Sopoti|Sopoti]] ==Vendndodhjet== {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Skuadrat e Kategorisë së Parë|places= {{location map~ |Albania |lat=41.1845 |long=19.5628 |label=<small>[[KF Besa Kavajë|Besa]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.7861 |long=19.6461 |label=<small>[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6089 |long=20.0063 |label=<small>[[KF Burreli|Burreli]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.5964 |long=19.7383 |label=<small>[[KF Bylis|Bylis]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.46667 |long=19.48972 |label=<small>[[Flamurtari FC|Flamurtari]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.4776 |long=19.7205 |label=<small>[[KF Iliria|Iliria]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.512111|long=19.786728|label=<small>[[KS Kastrioti|Kastrioti]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6849 |long=20.4292 |label=<small>[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=42.078889 |long=20.420278 |label=<small>[[FK Kukësi|Kukësi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.32528|long=19.47139|label=<small>[[KF Oriku|Oriku]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.9025 |long=20.6525 |label=<small>[[KF Pogradeci|Pogradeci]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=41.183333|long=20.316667|label=<small>[[KF Sopoti|Sopoti]]</small> |position=top}} }} ===Stadiumet=== {| class="wikitable sortable" |- ! Team !! Location !! Stadium !! Capacity |- | [[KF Besa Kavajë|Besa]] || [[Kavajë]] || || |- | [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] || [[Lezhë]] || [[Brian Filipi Stadium]] || 5,000 |- | [[KF Burreli|Burreli]] || [[Burrel]] || [[Stadiumi Liri Ballabani]] || 3,000 |- | [[KF Bylis|Bylis]] || [[Ballsh]] || [[Stadiumi Adush Muça]] || 2,464 |- | [[Flamurtari FC|Flamurtari]] || [[Vlorë]] || [[Stadiumi Flamurtari]] || 9,500 |- | [[KF Iliria|Iliria]] || [[Fushë-Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] || 1,000 |- | [[KS Kastrioti|Kastrioti]] || [[Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] <ref group="shënim"> [[KS Kastrioti|Kastrioti Krujë]] i luan ndeshjet si pritës në [[Stadiumi Redi Maloku|Stadiumin Redi Maloku]] për shkak se fusha e tyre, [[Stadiumi "Kastrioti"|Stadiumi Kastrioti]], nuk plotëson kushtet e federatës për [[Kategoria e Parë|Kategorinë e Parë]].</ref> || 1,000 |- | [[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] || [[Peshkopi]] || [[Stadiumi Korabi]] || 6,000 |- | [[FK Kukësi|Kukësi]] || [[Kukës]] || [[Stadiumi Zeqir Ymeri|Kukës Arena]] || 6,322 |- | [[KF Oriku|Oriku]] || [[Orikum]] || Stadiumi Orikumit || 2,000 |- | [[KF Pogradeci|Pogradeci]] || [[Pogradec]] || [[Stadiumi "Gjorgji Kyçyku"|Stadiumi Gjorgji Kyçyku]] || 10,700 |- | [[KF Sopoti|Sopoti]] || [[Librazhd]] || [[Stadiumi Sopoti]] || 3,000 |- |} ==Renditja== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] <!--Update team positions here--> |team1=KUK |team2=ILI |team3=BES |team4=POG |team5=FLA |team6=BYL |team7=BSL |team8=KOR |team9=KAS |team10=SOP |team11=BUR |team12=ORI <!--Head-to-head--> <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=pro |result2=pro |result3=playoff |result4=playoff |result5=playoff |result6=playoff |result9=RPO |result10=RPO |result11=REL |result12=REL <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=29 tetor 2026 |win_BES=4 |draw_BES=2 |loss_BES=2 |gf_BES=17 |ga_BES=7 <!-- Besa --> |win_BSL=3 |draw_BSL=2 |loss_BSL=3 |gf_BSL=12 |ga_BSL=9 <!-- Besëlidhja --> |win_BUR=1 |draw_BUR=3 |loss_BUR=4 |gf_BUR=6 |ga_BUR=10 <!-- Burreli --> |win_BYL=2 |draw_BYL=6 |loss_BYL=0 |gf_BYL=7 |ga_BYL=5 <!-- Bylis --> |win_FLA=3 |draw_FLA=3 |loss_FLA=2 |gf_FLA=12 |ga_FLA=8 <!-- Flamurtari --> |win_ILI=4 |draw_ILI=3 |loss_ILI=1 |gf_ILI=9 |ga_ILI=6 <!-- Iliria --> |win_KAS=2 |draw_KAS=2 |loss_KAS=4 |gf_KAS=8 |ga_KAS=11 <!-- Kastrioti --> |win_KOR=3 |draw_KOR=2 |loss_KOR=3 |gf_KOR=5 |ga_KOR=9 <!-- Korabi --> |win_KUK=5 |draw_KUK=0 |loss_KUK=3 |gf_KUK=11 |ga_KUK=8 <!-- Kukësi --> |win_ORI=0 |draw_ORI=2 |loss_ORI=6 |gf_ORI=3 |ga_ORI=16 <!-- Oriku --> |win_POG=3 |draw_POG=5 |loss_POG=0 |gf_POG=11 |ga_POG=5 <!-- Pogradeci --> |win_SOP=1 |draw_SOP=4 |loss_SOP=3 |gf_SOP=10 |ga_SOP=17 <!-- Sopoti --> <!--Status--> |status_text_X=Ka garantuar play-off. |status_text_Y=Mund të garantojë maksimalisht play-out. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikët; 2) Pikët në përballje direkte; 3) Golaverazhi në përballje direkte; 4) Golat e shënuar në përballje direkte; 5) Golaverazhi; 6) Golat e shënuar; 7) Short. <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=PR |col_pro=green1 |text_pro=Ngjitje në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_playoff=green3 |text_playoff=Play-off për [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_RPO=red3 |text_RPO=Play-out për [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] |col_REL=red1 |text_REL=Rënie në [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] }}</onlyinclude> ===Rezultatet=== ===Java 1–22=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = 29 tetor 2026 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = 3–3 | match_BES_ILI = 2–0 | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = 2–0 | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = 5–0 | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = 2–1 | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = 4–1 | match_BSL_KOR = 1–2 | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = 5–2 | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = 0–0 | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = 2–2 | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = 1–2 | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = 1–3 | match_BYL_BES = 0–0 | match_BYL_BSL = 0–0 | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = 1–0 | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = 2–2 | match_BYL_SOP = 1–1 | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = 1–0 | match_FLA_BUR = 1–1 | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = 2–0 | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = 1–0 | match_ILI_BYL = 1–1 | match_ILI_FLA = 2–1 | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = 3–1 | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = 0–0 | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = 1–0 | match_KAS_ILI = 0–1 | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = 2–0 | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = 1–0 | match_KOR_BYL = 0–0 | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = 1–1 | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = 1–0 | match_KOR_POG = 0–2 | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = 2–0 | match_KUK_BSL = 2–0 | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = 1–0 | match_KUK_KOR = 3–0 | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = 0–3 | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = 0–1 | match_ORI_BYL = 1–2 | match_ORI_FLA = 1–4 | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = 0–0 | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = 2–1 | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = 0–0 | match_POG_SOP = 2–2 | match_SOP_BES = 0–4 | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = 1–1 | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = 1–1 }} ===Java 23–33=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = future | start_date = 2027 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = | match_BES_ILI = | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = | match_BSL_KOR = | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = | match_BYL_BES = | match_BYL_BSL = | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = | match_BYL_SOP = | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = | match_FLA_BUR = | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = | match_ILI_BYL = | match_ILI_FLA = | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = | match_KAS_ILI = | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = | match_KOR_BYL = | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = | match_KOR_POG = | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = | match_KUK_BSL = | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = | match_KUK_KOR = | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = | match_ORI_BYL = | match_ORI_FLA = | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = | match_POG_SOP = | match_SOP_BES = | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = }} ==Referime== {{Reflist}} 6sxcl2ffoijncjn6pfx5wmf74yllvqz 0 406179 3060373 3054263 2026-10-29T15:16:50Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3060373 wikitext text/x-wiki {{short description|Parti politike e djathtë shqiptare, e themeluar në vitin 1998 (PBDK)}} {{Infobox political party | name = Partia Balli Kombëtar Demokrat | logo = Balli Kombetar Demokrat Symbol.png | logo_size = 190px | leader = [[Artur Roshi]] | founder = [[Hysen Selfo]] | foundation = 1998 | ideology = {{ubl|class=nowrap| |[[Nacionalizmi shqiptar]] |[[Konservatorizmi kombëtar]] |[[Konservatorizmi shoqëror]] |[[Antikomunizmi]]}} | position = [[Politika e djathtë|Djathta]] | split = [[Partia Balli Kombëtar Shqiptar]] | international = | national = [[Aleanca për Shqipërinë Madhështore]] | european = | europarl = '''Moto''' - "Partia jonë është Shqipëria"<ref>{{cite web|url=http://www.ballikombit.org/|language=sq|title=Home|website=ballikombit.org|access-date=13 shtator 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260914015931/http://www.ballikombit.org/|archive-date=14 shtator 2026|url-status=dead}}</ref> | colours = {{color box|{{party color|Democratic National Front Party}}}} Kuqe <br>{{color box|#000000}} Zi <br>{{color box|#5b76ad}} Blu | headquarters = [[Tirana]] | website = | colorcode = {{party color|Democratic National Front Party}} | seats1_title = [[Kuvendi i Shqipërisë]] | seats1 = {{composition bar|0|140|hex={{party colour|Democratic National Front Party}}}} | seats2_title = [[Kuvendi i Kosovës]] | seats2 = {{composition bar|0|120|hex={{party colour|Democratic National Front Party}}}} | blank1_title = semi-autonomous branches | blank1 = {{ublist | [[Partia Balli Kombëtar Demokrat Shqiptar]] }} }} Partia Balli Kombëtar Demokrat ('''PBKD'''), e njohur ndonjëherë edhe si Balli Kombëtar i Djathtë ose Partia e Djathtë Kombëtare,<ref>{{cite book|title=Political Handbook of the World 1999|year=2000|author=Arthur S. Banks|author2=Thomas C. Muller|author3=William Overstreet|isbn=0-933199-14-7|url=https://books.google.com/books?id=FWX-X9fnC9gC&q=%22right+national+front%22+hysen+selfo|page=15|language=eng}}</ref> ësht një [[parti politike]] në [[Shqipëri]] e udhëhequr nga Artur Roshi. Ajo u formua në vitin 1998 duke u shkëputur nga [[Partia Balli Kombëtar Shqiptar|Balli Kombëtar]] ultra-nacionalist. PBKD është një grup i krahut të djathtë me politika nacionaliste që synojnë krijimin e një Shqipërie të Madhe. Ajo mbetet ngushtësisht e lidhur me Ballin Kombëtar, por i ka bërë politikat e saj më të moderuara. Në zgjedhjet e vitit 2005, PBKD-ja ishte pjesë e koalicionit Aleanca për Liri, Drejtësi dhe Mirëqenie.<ref name="stoja"/> PBKD-ja mori 0.6% të votave proporcionale dhe asnjë mandat. Në vitin 2005, kongresi i [[Partia Balli Kombëtar Shqiptar|Partisë Ballit Kombëtar]] hodhi poshtë një propozim për bashkimin e të dyja partive. ==Historia== Partia u formua në vitet 1997-1998 si rezultat i mosmarrëveshjeve personale midis [[Hysen Selfo|Hysen Selfos]], në atë kohë nënkryetar i Ballit Kombëtar, dhe kryetarit të Ballit Kombëtar, [[Abas Ermenji|Abaz Ermenjit]].Nëse keni paragrafë të tjerë të historikut apo seksione si Zgjedhjet, thjesht tregoni.<ref name="stoja">{{cite book|title=Party Politics in the Western Balkans|year=2013|author=Vera Stojarová|author2=Peter Emerson|isbn=978-1-135-23585-7|url=https://books.google.com/books?id=mfMiAQAAQBAJ&pg=PA187|page=187|language=eng}}</ref><ref>{{cite book|title=Europa World Year|year=2004|author=Taylor & Francis Group|isbn=1-85743-254-1|url=https://books.google.com/books?id=wGA4o-UhAfgC&pg=PA455|page=455|language=eng}}</ref> Te dyja partitë e Ballist e kanë origjinën e tyre nga vitet 1940.<ref>{{cite book|title=Historical Dictionary of Albania|year=2010|author=Robert Elsie|isbn=978-0-8108-6188-6|url=https://books.google.com/books?id=6inIiCF_930C&pg=PA360|page=360|language=eng}}</ref> [[Balli Kombëtar]] ishte një organizatë nacionaliste shqiptare dhe antikomuniste e themeluar në vitin 1942.<ref name="Barbara Jelavich p.274">Barbara Jelavich, History of the Balkans {{ISBN|0-521-27459-1}} p.274</ref> Organizata udhëhiqej nga [[Ali Këlcyra]] dhe [[Mit'hat Frashëri]]. Në vitin 1942, [[Balli Kombëtar]] hyri në një aleancë të brishtë me [[Lëvizja Nacional-Çlirimtare|Frontin Nacional-Çlirimtar]] të udhëhequr nga komunistët, dhe veproi si një grup rezistence kundër forcave [[Pushtimi italian i Shqipërisë|pushtuese Italiane]] dhe [[Gjermania Naziste|gjermane]] në Shqipëri.<ref name = "Ficher">Ficher, Brendt. Albania at War.</ref> Megjithatë, kur [[marrëveshja e Mukjes]] dështoi dhe u duk se komunistët do të merrnin pushtetin në Shqipëri, organizata filloi bashkëpunimin me [[Fuqitë e Boshtit]] gjatë [[Pushtimi i Greqisë nga fuqitë e Boshtit gjatë Luftës së Dytë Botërore|pushtimit të tyre të Greqisë]] dhe [[Mbretëria e Jugosllavisë|Jugosllavisë]]. Për shembull, në vitin 1943, disa anëtarë të rekrutuar nga organizata morën pjesë krah për krah me [[Wehrmacht|Wehrmacht-in]] në djegien e fshatrave në Shqipëri dhe Greqi.<ref>Mazower, Mark. ''After The War Was Over: Reconstructing the Family, Nation and State in Greece, 1943-1960''. Princeton University Press, 2000, {{ISBN|0-691-05842-3}}, p. 25. "Nuk është çudi që, kur italianët më në fund morën kontrollin e Greqisë kontinentale në vitin 1941, gjetën aktivistë çamë të gatshëm të bënin thirrje për bashkimin e rajonit me Shqipërinë. Disa qindra prej tyre u rekrutuan në organizatën antikomuniste Balli Kombëtar për të vepruar si xhandarë lokalë. Nga vjeshta e vitit 1943, këto banda të armatosura morën pjesë krah për krah me Wehrmacht-in në djegien e fshatrave greke. Veprime të tilla, siç duket, nuk u mbështetën nga shumë prej bejlerëve vendas dhe as nga Myftiu."</ref> dhe në territorin që sot është [[Maqedonia e Veriut]] moderne.<ref>Балистичката организација во Македонија во Втората светска војна (1941 - 1944 година) {{cite web|url=http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce433/Tekst16.htm|title=Политика|access-date=2012-09-08|language=eng|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226072845/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2002/sonce433/Tekst16.htm|archive-date=2012-02-26}}</ref> Partia mbajti një mandat në Parlamentin e Shqipërisë nga viti 2019 deri në vitin 2021, ku deputet ishte kryetari i partisë, [[Artur Roshi]]<ref>https://www.balkanweb.com/en/kqz-u-jep-mandatin-e-deputetit-3-kandidateve-te-pd-emrat/#gsc.tab=0</ref> [[Kategoria:Themelime të vitit 1998 në Shqipëri]] [[Kategoria:Parti politike nacionaliste në Shqipëri]] [[Kategoria:Parti politike antikomuniste]] [[Kategoria:Parti politike konservatore në Shqipëri]] [[Kategoria:Parti politike të themeluara në 1998]] [[Kategoria:Parti politike konservatore shoqërore]] [[Kategoria:Balli Kombëtar]] == Referime == {{reflist}} 2nnas7zmez50nypuwtm6y3n9b54l6ec 4 407679 3060431 3057086 2026-10-29T19:23:40Z DieliAlla 149013 /* Kosova (1912-1945) */ 3060431 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Kosova (1912-1945)]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> ''Kërkesa u hap më 13 tetor 2026 për stampën {{tl|Faqe për grisje}} që [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] i vuri faqes më 3 shkurt 2026. Nuk është vazhdimësi e asnjë pjese tjetër, të cilat si tërësi (mozaik) do mbulonin të gjitha periudhat - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]).'' === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 14 tetor 2026 04:50 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:23 (CET) === Diskutimi === scp16b3q00yndsk4uv6dfa14sjpvr5o 4 407680 3060429 3058134 2026-10-29T19:20:27Z DieliAlla 149013 /* Votimi */ 3060429 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Lista e partive politike në Suedi]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''27 tetor 2026, 13:37 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> ''Kërkesa u hap më 13 tetor 2026 për stampën {{tl|Faqe për grisje}} që [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] i vuri faqes më 27 shkurt 2026. Artikulli nuk ka përmbajtje, thjeshtë një stampë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]])'' === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * <s>{{Të griset}}</s> {{Të mbahet}} - Nëse dikush merr kohën ta përditësojë. [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 19 tetor 2026 07:25 (CEST) * {{mbaje voto}} - Arsyetim i dobët për grisje. Artikulli është i vjetëruar dhe i mungojnë burimet, por këto probleme zgjidhen me ripërtëritjen e artikullit me burime dhe informata aktuale. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 18 tetor 2026 21:44 (CEST) * {{Të mbahet}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:20 (CET) === Diskutimi === r11423up5nfkrdp2d33522beuempt9z 3060430 3060429 2026-10-29T19:20:47Z DieliAlla 149013 /* Lista e partive politike në Suedi */ 3060430 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Lista e partive politike në Suedi]] == <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> ''Kërkesa u hap më 13 tetor 2026 për stampën {{tl|Faqe për grisje}} që [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] i vuri faqes më 27 shkurt 2026. Artikulli nuk ka përmbajtje, thjeshtë një stampë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]])'' === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * <s>{{Të griset}}</s> {{Të mbahet}} - Nëse dikush merr kohën ta përditësojë. [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 19 tetor 2026 07:25 (CEST) * {{mbaje voto}} - Arsyetim i dobët për grisje. Artikulli është i vjetëruar dhe i mungojnë burimet, por këto probleme zgjidhen me ripërtëritjen e artikullit me burime dhe informata aktuale. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 18 tetor 2026 21:44 (CEST) * {{Të mbahet}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:20 (CET) === Diskutimi === n35gboszpuyj2vkv8a1d9mfhuuq1lby 4 407895 3060426 3059077 2026-10-29T18:54:11Z DieliAlla 149013 /* Votimi */ 3060426 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Matja e fuqisë dhe energjisë]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:18 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:18 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:19 (CEST) * {{Të griset}} - sipas [[:en:WP:SNOW|klauzolës ''snowball'']] [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 22 tetor 2026 18:02 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 13:11 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 19:54 (CET) === Diskutimi === ib0fgtrnsgnq4nhqk7kl76ebzpaj0c6 4 407896 3060425 3059059 2026-10-29T18:53:26Z DieliAlla 149013 /* Votimi */ 3060425 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Matja e rezistencës]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:19 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:21 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:20 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 13:11 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 19:53 (CET) === Diskutimi === stp4y50j6plun9u3hm01qbu2xxsip7l 4 407897 3060424 3059775 2026-10-29T18:52:43Z DieliAlla 149013 /* Votimi */ 3060424 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Matja e rrymes dhe tensonit]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:21 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:21 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:24 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 13:11 (CEST) * {{Të griset}} - Pasi është veç i njëjti artikull me "tensonit" e jo "tensionit" s'mendoj që kemi nevojë me diskutu këtu shumë hollësishëm [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 26 tetor 2026 00:27 (CET) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 19:52 (CET) === Diskutimi === rrq1lczp35d176n81iuigi2rpkuhobe 4 407898 3060422 3059061 2026-10-29T18:51:47Z DieliAlla 149013 /* Votimi */ 3060422 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Gabimet në matje]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:23 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:23 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:23 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 13:11 (CEST) * {{Të griset}} - -[[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 19:51 (CET) === Diskutimi === ac9ngcdpys1ug56eyvxvicrxib4vjju 3060423 3060422 2026-10-29T18:51:57Z DieliAlla 149013 /* Gabimet në matje */ 3060423 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Gabimet në matje]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:23 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:23 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:23 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 13:11 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 19:51 (CET) === Diskutimi === dsluvaz8hjopaf223xlvuzs98jg67cn 4 407899 3060420 3060067 2026-10-29T18:50:57Z DieliAlla 149013 /* Votimi */ 3060420 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Termoçiftet]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:24 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:24 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:24 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 12:53 (CEST) * {{Të griset}} - Mbushur me gabime, dhe duket se u krijua pa kuptuar nëse është në fakt një artikull në Wikipedia. Një artikull veçse ekziston për këtë temë tek ''[[Termoelementi]]''. Propozoj shndërrimin e këtij titulli (rrjedhimisht edhe formës së shquar ''[[Termoçifti]]'') në ridrejtim tek ''[[Termoelementi]]''. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 26 tetor 2026 00:23 (CET) * {{Të griset}} -[[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 19:50 (CET) === Diskutimi === 2fktvdqaafylcah2aj4k0przvcqutzi 3060421 3060420 2026-10-29T18:51:09Z DieliAlla 149013 /* Votimi */ 3060421 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Termoçiftet]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''4 nëntor 2026, 08:24 (CET)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> Ngjashëm me [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Matja e rrymes dhe tensionit]], teksti duket me natyrë didaktike, jo enciklopedike. Gjithashtu nuk ka artikuj homologë në gjuhët e tjera. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:24 (CEST) === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{Të griset}}, * {{Të mbahet}} ose * {{I pavendosur}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{Të griset}} - Si propozuesi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 09:24 (CEST) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 23 tetor 2026 12:53 (CEST) * {{Të griset}} - Mbushur me gabime, dhe duket se u krijua pa kuptuar nëse është në fakt një artikull në Wikipedia. Një artikull veçse ekziston për këtë temë tek ''[[Termoelementi]]''. Propozoj shndërrimin e këtij titulli (rrjedhimisht edhe formës së shquar ''[[Termoçifti]]'') në ridrejtim tek ''[[Termoelementi]]''. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 26 tetor 2026 00:23 (CET) * {{Të griset}} - [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 29 tetor 2026 19:50 (CET) === Diskutimi === idfp7lassnnj932r4nkv7gxyx4gzpe9 3 407942 3060428 3059574 2026-10-29T19:11:22Z Qwerfjkl (bot) 160953 /* Probleme me referimet te artikulli KEIT Day Hospital */ 3060428 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=P-Jon30}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 22 tetor 2026 22:08 (CEST) == Mos dëmto faqe teknike == Përshëndetje! Sapo vërejta që duke provuar që të shtosh një temë në [[WP:Zyra e Ankesave|Zyrën e Ankesave]], e ke fshirë komplet tabelën e faqes. Sapo e ktheva përmbajtjen në gjendje normale, mirëpo të lutem herave tjera që të mos dëmtosh faqe teknike në atë mënyrë. Faleminderit shumë. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 25 tetor 2026 23:38 (CET) == Probleme me referimet te artikulli ''[[KEIT Day Hospital]]'' == Përshëndetje, P-Jon30! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3060427|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:KEIT Day Hospital]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(29%20tetor%202026,%2019:11)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 29 tetor 2026 20:11 (CET) eaqpxe2bkbsnx29n3efvxvhoypr7uqk 1 407970 3060561 3059419 2026-10-30T09:47:23Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060561 wikitext text/x-wiki == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Periodic table|22 tetor 2026|1381469771}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 23 tetor 2026 19:30 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Tabela periodike e elementeve]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059418 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/v37-1/v37-1%20p42-49.pdf. *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/v37-1/v37-1%20p42-49.pdf. *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 tetor 2026 08:07 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Tabela periodike e elementeve]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060560 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20250617172106/https://americanae.aecid.es/americanae/es/registros/registro.do?tipoRegistro=MTD&idBib=3332434 për lidhjen http://americanae.aecid.es/americanae/es/registros/registro.do?tipoRegistro=MTD&idBib=3332434. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 10:47 (CET) 7rvtnzwnlf8oii4b1ce6f7056dfazca 0 407971 3060396 3059206 2026-10-29T16:34:08Z Leutrim.P 113691 added [[Category:Lloje të kancerit]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3060396 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | emri = Kanceri i prostatës | synonym = Karcinoma e prostatës | image = Diagram showing prostate cancer pressing on the urethra CRUK 182.svg | alt = Diagram i prerjes tërthore të prostatës me uretrën që kalon në mes. Një masë e madhe brenda prostatës shtyp uretrën. | caption = Diagram i tumorit të prostatës që shtyp [[Uretra|uretrën]] | field = [[Onkologjia]], [[Urologjia]] | symptoms = {{Unbulleted list|Zakonisht asnjë.|'''Ndonjëherë''':|Vështirësi për të urinuar,|{{ill|Disfunksioni erektil|en|Erectile dysfunction}},|ose dhimbje në shpinë/[[Legeni i njeriut|legen]]}} | complications = | onset = Mbi 40 vjeç | duration = | types = | causes = | risks = Mosha e shtyrë, historia familjare, raca | diagnosis = {{Unbulleted list|Testi PSA;|i ndjekur nga biopsia e indeve|(nëse nevojitet)}} | prevention = | treatment = {{Unbulleted list|{{ill|Mbikëqyrja aktive e kancerit të prostatës|en|Active surveillance of prostate cancer|lt=Vëzhgimi aktiv}}|{{ill|Prostatektomia radikale|en|Radical prostatectomy|lt=Prostatektomia}}| {{ill|Radioterapia|en|Radiation therapy}}| {{ill|Terapia hormonale|en|Hormonal therapy (oncology)}}| [[Kimioterapia]]}} | medication = | prognosis = {{ill|Shkalla e mbijetesës pesëvjeçare|en|Five-year survival rate}} varion nga 30 në 99%, në varësi të stadit.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Figura 3: Fazat dhe përparimi i kancerit të prostatës."}} }}'''Kanceri i prostatës''' është [[Neoplazma|rritja e pakontrolluar e qelizave]] në [[Prostata|prostatë]], një [[Gjëndra|gjëndër]] e [[Aparati riprodhues mashkullor te njeriu|aparatit riprodhues mashkullor]] nën fshikëzën urinare. Rritja jonormale e indit të prostatës zakonisht zbulohet përmes testeve të skriningut, zakonisht analizave të gjakut që kontrollojnë nivelet e {{ill|Antigjeni specifik i prostatës|en|Prostate-specific antigen|lt=antigjenit specifik të prostatës}} (PSA). Ata që kanë nivele të larta të PSA-së në gjak kanë rrezik më të madh për të zhvilluar kancer të prostatës. Diagnoza kërkon një biopsi të prostatës. Nëse kanceri është i pranishëm, patologu cakton një {{ill|Sistemi i gradimit Gleason|en|Gleason grading system|lt=rezultat Gleason}}; një rezultat më i lartë përfaqëson një tumor më të rrezikshëm. Imazheria mjekësore kryhet për të kërkuar kancer që është përhapur jashtë prostatës. Bazuar në rezultatin Gleason, nivelet e PSA-së dhe rezultatet e imazherisë, një rasti i kancerit i caktohet një stad nga 1 në 4. Një stad më i lartë tregon një sëmundje më të avancuar dhe më të rrezikshme. Shumica e tumoreve të prostatës mbeten të vegjël dhe nuk shkaktojnë probleme shëndetësore. Këto menaxhohen me {{ill|Mbikëqyrja aktive e kancerit të prostatës|en|Active surveillance of prostate cancer|lt=mbikëqyrje aktive}}, duke monitoruar tumorin me teste të rregullta për të siguruar që ai nuk është rritur. Tumoret më të rrezikshëm mund të shkatërrohen me {{ill|Radioterapia|en|Radiation therapy|lt=radioterapi}} ose të hiqen kirurgjikisht me {{ill|Prostatektomia radikale|en|Radical prostatectomy|lt=prostatektomi radikale}}. Ata, kanceri i të cilëve përhapet përtej prostatës, trajtohen me terapi [[Hormonet|hormonale]], e cila ul nivelet e [[Adrogjenet|androgjenëve]] (hormoneve seksuale maskilizuese) që qelizat e prostatës kanë nevojë për të mbijetuar. Përfundimisht, qelizat kancerogjene mund të bëhen rezistente ndaj këtij trajtimi. Kjo fazë më e avancuar e sëmundjes, e quajtur kancer i prostatës rezistent ndaj kastrimit, trajtohet me terapi të vazhdueshme hormonale së bashku me ilaçin e [[Kimioterapia|kimioterapisë]] docetaksel. Disa tumore metastazojnë (përhapen) në zona të tjera të trupit, veçanërisht në [[kocka]] dhe nyje limfatike. Atje, tumoret shkaktojnë dhimbje të rënda kockore, dobësi ose paralizë të këmbëve dhe përfundimisht vdekje. Prognoza e kancerit të prostatës varet nga sa larg është përhapur kanceri në momentin e diagnozës. Shumica e burrave të diagnostikuar kanë tumore me rrezik të ulët të kufizuar në prostatë; 99% e tyre mbijetojnë më shumë se 10 vjet nga diagnoza. Tumoret që kanë metastazuar në zona të largëta të trupit janë më të rrezikshmit, me {{ill|Shkalla e mbijetesës pesëvjeçare|en|Five-year survival rate|lt=norma mbijetese pesëvjeçare}} prej 30–40%. Rreziku për të zhvilluar kancer të prostatës rritet me moshën; mosha mesatare e diagnozës është 67 vjeç. Ata që kanë histori familjare të ndonjë kanceri kanë më shumë gjasa të kenë kancer të prostatës, veçanërisht ata që trashëgojnë variante të lidhura me kancerin të gjenit ''{{ill|BRCA2|en}}''. Çdo vit diagnostikohen 1,2 milionë raste të kancerit të prostatës dhe 350.000 njerëz vdesin nga kjo sëmundje,{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} duke e bërë atë shkakun e dytë kryesor të kancerit dhe të vdekjeve nga kanceri te burrat. Një në tetë burra diagnostikohet me kancer të prostatës gjatë jetës së tyre, dhe një në dyzet vdes nga kjo sëmundje.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer"}} Tumoret e prostatës u përshkruan për herë të parë në mesin e shekullit të 19-të, gjatë operacioneve tek burrat me obstruksione urinare. Fillimisht, prostatektomia ishte trajtimi kryesor për kancerin e prostatës. Në mesin e shekullit të 20-të, u zhvilluan trajtimet me rrezatim dhe terapite hormonale për të përmirësuar trajtimin e kancerit të prostatës. Shpikja e terapive hormonale për kancerin e prostatës u njoh me [[Çmimi Nobel|Çmimin Nobel]] të vitit 1966 për Charles Huggins dhe Çmimin e vitit 1977 për Andrzej W. Schally. == Shenjat dhe simptomat == Kanceri i prostatës në fazën e hershme zakonisht nuk shkakton simptoma. Ndërsa kanceri përparon, ai mund të shkaktojë {{ill|Disfunksioni erektil|en|Erectile dysfunction|lt=disfunksion erektil}}, gjak në [[Urina|urinë]] ose [[Sperma|spermë]], ose vështirësi në urinim, duke përfshirë zakonisht urinim të shpeshtë dhe rrjedhë të ngadaltë ose të dobët të urinës.<ref name="ACS-Signs">{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/signs-symptoms.html |title=Signs and Symptoms of Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |access-date=2023-05-21 |language=en}}</ref> Më shumë se gjysma e burrave mbi 50 vjeç përjetojnë një formë të problemit të urinimit,{{sfn|Merriel|Funston|Hamilton|2018|loc="Symptoms and signs"}} zakonisht për shkak të çështjeve të tjera përveç kancerit të prostatës, si {{ill|Hiperplazia beninje e prostatës|en|Benign prostatic hyperplasia|lt=hiperplazia beninje e prostatës}} (zmadhimi jo-kancerogjen i prostatës).<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/signs-symptoms.html |title=Signs and Symptoms of Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |access-date=2023-05-21 |language=en}}</ref> Tumoret e avancuar të prostatës mund të metastazojnë në nyje limfatike dhe kocka aty pranë, veçanërisht në legen, ije, shtyllë kurrizore, brinjë, kokë dhe qafë.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Figure 3: Prostate cancer stages and progression"}} Atje, ata mund të shkaktojnë [[Lodhja (trupore)|lodhje]], humbje peshe të pashpjeguar dhe dhimbje shpine ose kockore që nuk përmirësohet me pushim.{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Prevalence of SREs"}}<ref>{{cite web |url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/symptoms |access-date=21 May 2023 |title=Symptoms of Prostate Cancer |publisher=Cancer Research UK |date=15 March 2022 |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521153936/https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/symptoms |url-status=live |language=en }}</ref> Metastazat mund të dëmtojnë kockat përreth tyre, dhe rreth një e katërta e atyre me kancer metastatik të prostatës zhvillojnë një [[Thyerja e kockës|thyerje kocke]].{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Prostate cancer"}} Metastazat në rritje gjithashtu mund të kompresojnë palcën kurrizore, duke shkaktuar dobësi në këmbë dhe në shputa, ose paralizë të gjymtyrëve.{{sfn|Clinical Overview|2022|loc="Clinical presentation"}}{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: noncastrate"}} == Skriningu == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Skriningu i kancerit të prostatës|en|Prostate cancer screening}}}} Shumica e rasteve të kancerit të prostatës diagnostikohen përmes analizave të skriningut, kur tumoret janë ende aq të vegjël sa nuk shkaktojnë simptoma.<ref>{{cite web |title=Prostate Cancer Signs and Symptoms |url=https://www.cancer.org/cancer/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/signs-symptoms.html |access-date=2023-05-21 |publisher=American Cancer Society |date=2019-08-01 |language=en}}</ref> Kjo bëhet përmes analizave të gjakut që matin nivelet e {{ill|Antigjeni specifik i prostatës|en|Prostate-specific antigen|lt=antigjenit specifik të prostatës}} (PSA), i cili është i ngritur te personat me prostate të zmadhuar, qoftë për shkak të kancerit të prostatës, qoftë për shkak të {{ill|Hiperplazia beninje e prostatës|en|Benign prostatic hyperplasia|lt=hiperplazisë beninje të prostatës}}.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}}<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/cancer/prostate/basic_info/screening.htm |access-date=2023-05-17 |title=What Is Screening for Prostate Cancer? |publisher=U.S. Centers for Disease Control and Prevention |date=2022-08-25 |archive-date=2017-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907151112/https://www.cdc.gov/cancer/prostate/basic_info/screening.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Gjaku i një burri tipik përmban rreth 1 nanogram (ng) PSA për mililitër (mL) gjaku të testuar.{{sfn|Carlsson|Vickers|2020|loc="3. Tailor screening frequency based on PSA-level"}} Ata me nivele PSA nën mesataren kanë shumë pak gjasa të zhvillojnë kancer të rrezikshëm të prostatës gjatë 8 deri 10 viteve në vijim.{{sfn|Carlsson|Vickers|2020|loc="3. Tailor screening frequency based on PSA-level"}} Burrat me nivele PSA mbi 4{{nbsp}}ng/mL kanë rrezik të shtuar{{Snd}}rreth 1 në 4 do të zhvillojnë kancer të prostatës{{Snd}}dhe shpesh dërgohen për biopsi të prostatës.<ref name=ACS-Screen>{{cite web|url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/tests.html |access-date=2023-12-11 |title=Screening Tests for Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |date=2021-01-04 |language=en}}</ref>{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate-specific antigen"}} Nivelet e PSA mbi 10{{nbsp}}ng/mL tregojnë një rrezik edhe më të lartë: më shumë se gjysma e burrave në këtë grup zhvillojnë kancer të prostatës.<ref name=ACS-Screen /> Burrave me nivele të larta të PSA-së u rekomandohet shpesh të përsërisin analizën e gjakut katër deri gjashtë javë më vonë, pasi nivelet e PSA-së mund të luhaten pa lidhje me kancerin e prostatës.{{sfn|Carlsson|Vickers|2020|loc="4. For men with elevated PSA (≥3 ng/mL), repeat PSA."}} {{ill|Hiperplazia beninje e prostatës|en|Benign prostatic hyperplasia}}, infeksionet e prostatës, [[Ejakulimi i mashkullit|ejakulimi]] i fundit dhe disa procedura urologjike mund të rrisin nivelet e PSA-së; marrja e inhibitorëve të 5α-reduktazës mund t'i ulë ato.<ref name=ACS-Screen /> Personat me PSA të ngritur mund t'i nënshtrohen analizave dytësore skriningu të gjakut që matin nëntipet e PSA-së dhe molekula të tjera, për të parashikuar më saktë gjasat që një person të zhvillojë kancer agresiv të prostatës. Shumë prej tyre matin "PSA-në e lirë"{{Snd}}pjesën e PSA-së që nuk është e lidhur me proteina të tjera të gjakut, zakonisht rreth 10% deri 30%. Burrat me përqindje më të ulët të PSA-së së lirë kanë më shumë gjasa të kenë kancer të prostatës.{{sfn|Duffy|2020|loc="Percent free PSA"}} Disa analiza të zakonshme e zbulojnë më saktë kancerin e prostatës duke matur gjithashtu nëntipe të PSA-së së lirë, përfshirë Indeksin e Shëndetit të Prostatës (mat një fragment të quajtur −2proPSA) dhe pikëzimin 4K (mat PSA-në e lirë të paprekur).{{sfn|Duffy|2020|loc="Prostate Health Index (PHI)"}}{{sfn|Duffy|2020|loc="4K score"}} Analiza të tjera matin nivelet në gjak të proteinave të tjera të lidhura me prostatën, si kalikreina-2 (e matur edhe nga pikëzimi 4K), ose nivelet në urinë të molekulave të mRNA-së të zakonshme në tumoret e prostatës, si PCA3 dhe TMPRSS2 të shkrirë me ERG.{{sfn|Duffy|2020|loc=Table 2}} Disa studime të mëdha kanë zbuluar se burrat që i nënshtrohen skriningut për kancer të prostatës kanë rrezik më të ulët për të vdekur nga kjo sëmundje;{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Box 1: Screening for prostate cancer in different regions"}} megjithatë, zbulimi i rasteve të kancerit që nuk do të kishin ndikuar ndryshe në shëndet mund të shkaktojë ankth dhe të çojë në biopsi e trajtime të panevojshme, të cilat nga ana e tyre mund të shkaktojnë komplikacione të padëshiruara.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}} Organizatat kryesore kombëtare të shëndetësisë ofrojnë rekomandime të ndryshme, duke u përpjekur të balancojnë përfitimet e diagnozës së hershme me dëmet e mundshme nga trajtimi i personave, tumoret e të cilëve nuk kanë gjasa të ndikojnë në shëndet.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}} Shumica e udhëzimeve mjekësore rekomandojnë që burrat me rrezik të lartë të kancerit të prostatës (për shkak të moshës, historisë familjare, përkatësisë etnike ose dëshmive të mëparshme të niveleve të larta të PSA-së në gjak) të këshillohen mbi rreziqet dhe përfitimet e testimit të PSA-së dhe t'u ofrohet akses në analizat e skriningut.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}} Udhëzimet mjekësore përgjithësisht nuk e rekomandojnë skriningun për burrat mbi 70 vjeç ose me një pritshmëri jetësore më të vogël se 10 vjet, pasi një kancer i prostatës i diagnostikuar rishtazi nuk ka gjasa të ndikojë në jetëgjatësinë e tyre natyrore.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}}{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Box 1: Screening for prostate cancer in different regions"}} Pjesëmarrja në skrining ndryshon sipas gjeografisë{{Snd}}më shumë se 80% e burrave skrinohen në SHBA dhe në Evropën Perëndimore, 20% e burrave në Japoni, ndërsa në rajonet me [[Indeksi i zhvillimit njerëzor|indeks të ulët të zhvillimit njerëzor]] skriningu është i rrallë.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Box 1: Screening for prostate cancer in different regions"}} == Diagnoza == [[Skeda:Digital rectal exam nci-vol-7136-300.jpg|thumb|left|alt=Një gisht me dorezë i futur në rektumin e një burri shtyp prostatën.|Diagram i ekzaminimit digjital rektal]] Burrat që dyshohen se kanë kancer të prostatës mund t'i nënshtrohen disa testimeve për të vlerësuar prostatën. Një procedurë e zakonshme është {{ill|Ekzaminimi digjital rektal|en|Rectal examination}}, në të cilin mjeku fut një gisht të lubrifikuar në [[rektumi]]n për të ndjerë prostatën e afërt.<ref name="ACS-Signs" />{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Diagnosis"}} Tumorët ndjehen si gunga të ngurta e me formë të parregullt në krahasim me pjesën tjetër të prostatës. Ngurtësimi i prostatës mund të jetë gjithashtu për shkak të {{ill|Hiperplazia beninje e prostatës|en|Benign prostatic hyperplasia|lt=hiperplazisë beninje të prostatës}}; rreth 20–25% e atyre me gjetje jonormale në ekzaminimin rektal kanë kancer të prostatës.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Physical examination"}} Udhëzimet e disa shoqatave urologjike rekomandojnë [[Imazhi me rezonancë magnetike|imazhin me rezonancë magnetike]] (MRI) për të vlerësuar prostatën për tumore të mundshëm te burrat me nivele të larta të PSA-së. Rezultatet e MRI-së mund të ndihmojnë në dallimin e atyre me tumore potencialisht të rrezikshëm nga ata pa të tillë.{{sfn|Maffei|Giganti|Moore|2023|loc="MRI as a test for clinically referred men with a raised PSA or abnormal digital rectal exam}} Diagnoza përfundimtare e kancerit të prostatës kërkon një {{ill|Biopsia|en|Biopsy|lt=biopsi}} të prostatës. Biopsitë e prostatës merren zakonisht me një gjilpërë që kalon përmes rektumit ose perineumit, e udhëhequr nga ultrasonografia transrektale, MRI, ose një kombinim i të dyjave.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate biopsy"}}{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Diagnosis"}} Merren dhjetë deri në dymbëdhjetë mostra nga disa rajone të prostatës për të rritur shanset për të gjetur ndonjë tumor.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Diagnosis"}} Biopsitë dërgohen për një diagnozë histopatologjike të kancerit të prostatës, ku ato ekzaminohen nën mikroskop nga një [[Patologjia|patolog]], i cili përcakton llojin dhe shtrirjen e qelizave kanceroze të pranishme. Kanceret klasifikohen fillimisht në bazë të pamjes së tyre nën mikroskop. Më shumë se 95% e kancereve të prostatës klasifikohen si adenokarcinoma (që i ngjan indit të [[gjëndra]]ve), ndërsa pjesa tjetër kryesisht si karcinoma me qeliza skuamoze (që i ngjan qelizave skuamoze, një lloj qelize epiteliale) dhe karcinoma me qeliza tranzicionale (që i ngjan qelizave tranzicionale).{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pathology"}} [[Skeda:Gallium PSMA PET scan.png|thumb|alt=Imazhe mjekësore të bustit të një burri. Shigjetat tregojnë metastaza tumorale, të dukshme si pika në shtyllën kurrizore dhe legenin e burrit, në të dy skanimet.|{{ill|Tomografia e kompjuterizuar|en|CT scan}} (majtas) dhe Skanimi PSMA (djathtas) që tregojnë metastaza të kancerit të prostatës në kockë (shigjeta të kuqe). Ngjyra e përdorur për skanimet PSMA absorbohet gjithashtu nga veshkat, mëlçia dhe shpretka (objekte të mëdha të errëta në të djathtë).]] Më pas, mostrat e tumorit vlerësohen sipas gradës, në bazë të asaj se sa ndryshon indi i tumorit nga indi normal i prostatës; sa më i ndryshëm të duket tumori, aq më shpejt ka gjasa të rritet. {{ill|Sistemi i gradimit Gleason|en|Gleason grading system}} përdoret zakonisht, ku patologu cakton numra nga 3 (më i ngjashëm me indin e shëndetshëm të prostatës) deri në 5 (më pak i ngjashëm) për rajone të ndryshme të indit të biopsuar. Më pas ata llogarisin një «pikëzim Gleason» duke mbledhur dy numrat që përfaqësojnë zonat më të mëdha të mostrës së biopsisë.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pathology"}} Pikëzimi më i ulët i mundshëm Gleason, 6, përfaqëson një biopsi më të ngjashme me prostatën e shëndetshme; pikëzimi më i lartë Gleason, 10, përfaqëson rastin më të rëndë kanceroz.{{efn|group=note|Sistemi origjinal i gradimit Gleason i vitit 1966 lejonte pikëzime të patologut nga 1 deri në 5, duke rezultuar në pikëzime Gleason nga 2 deri në 10; megjithatë, një përditësim i vitit 2005 nga Shoqata Ndërkombëtare e Patologjisë Urologjike eliminoi kryesisht pikëzimet 1 dhe 2 të patologut. Në praktikën e zakonshme, tumorët tani pikëzohen nga 3 deri në 5, duke rezultuar në pikëzime Gleason nga 6 deri në 10.{{sfn|Epstein|2018|loc="Historical background", "2005 and 2014 ISUP grading conferences", and "Gleason patterns"}}}} Pikëzimet Gleason grupohen zakonisht në «grupe grade Gleason», të cilat parashikojnë prognozën e sëmundjes: një pikëzim Gleason prej 6 është grupi i gradës 1 (prognoza më e mirë). Një pikëzim prej 7 (me pikëzime Gleason 4 + 3, ose pikëzime Gleason 3 + 4, ku më i theksuari listohet i pari) mund të jetë grup grade 2 ose 3; është grup grade 2 nëse pikëzimi më pak i rëndë (3) mbulonte më shumë sipërfaqe; grup grade 3 nëse pikëzimi më i rëndë (4) mbulonte më shumë sipërfaqe. Një pikëzim prej 8 është grupi i gradës 4. Një pikëzim prej 9 ose 10 është grupi i gradës 5 (prognoza më e keqe).{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pathology"}} Shtrirja e përhapjes së kancerit vlerësohet me MRI ose me skanim PSMA – një teknikë imazherie e bazuar në tomografinë me emetim pozitronesh (PET), ku përdoret një markues radioaktiv që lidhet me proteinën e prostatës të quajtur antigjeni i membranës specifik i prostatës për të zbuluar metastaza larg prostatës.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer staging"}}{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Diagnosis"}} Skanimet CT mund të përdoren gjithashtu, por kanë më pak aftësi se MRI për të zbuluar përhapjen jashtë prostatës. Skanimi me scintigrafi të kockave përdoret për të kontrolluar përhapjen e kancerit në kocka.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer staging"}} === Stadizimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Stadizimi i kancerit të prostatës|en|Prostate cancer staging}}}} [[Skeda:Diagram showing T1-3 stages of prostate cancer CRUK 278.svg|thumb|left|alt=Diagram i një prostate që tregon një tumor të vogël (T1), të mesëm (T2) dhe të madh (T3)|Diagramë që tregon stadet T1 deri T3 të kancerit të prostatës]] Pas diagnozës, tumori stadizohet për të përcaktuar shtrirjen e rritjes dhe të përhapjes së tij. Kanceri i prostatës zakonisht klasifikohet në stad duke përdorur {{ill|Sistemi TNM i stadizimit|en|TNM staging system|lt=sistemin TNM}} me tre komponentë të Komitetit të Përbashkët Amerikan për Kancerin (AJCC), me pikë që caktohen për shtrirjen e tumorit (T), përhapjen në nyjet limfatike (N) dhe praninë e metastazave (M).<ref name="ACS-Staging">{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/staging.html |title=Prostate Cancer Staging |date=2021-10-08 |publisher=American Cancer Society |access-date=2023-05-14 |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515034626/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/staging.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pikët T1 dhe T2 përfaqësojnë tumore që mbeten brenda prostatës: T1 është për tumoret që nuk zbulohen me anë të imazherisë ose të ekzaminimit rektal digjital; T2 është për tumoret që zbulohen me anë të imazherisë ose të ekzaminimit rektal, por që mbeten të kufizuar brenda prostatës.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Table 87-1 TNM classification"}} T3 është për tumoret që rriten përtej prostatës: T3a për tumoret me çfarëdo shtrirjeje jashtë prostatës; T3b për tumoret që pushtojnë fshikëzat seminale fqinje. T4 është për tumoret që kanë pushtuar organe përtej fshikëzave seminale.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Table 87-1 TNM classification"}} Pikët N dhe M janë binare (po ose jo). N1 përfaqëson çdo përhapje në nyjet limfatike të afërta. M1 përfaqëson çdo metastazë në pjesë të tjera të trupit.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Table 87-1 TNM classification"}} Më pas, AJCC kombinon pikët TNM, grupin e gradës Gleason dhe rezultatet e testit të gjakut për PSA për t'i kategorizuar rastet e kancerit në një nga katër stadet dhe në nënndarjet e tyre. Rastet e kancerit me tumore të lokalizuar (T1 ose T2), pa përhapje (N0 dhe M0), me grup të gradës Gleason 1 dhe me PSA më pak se 10&nbsp;ng/mL caktohen si stad I. Rastet me tumore të lokalizuar dhe me PSA midis 10 dhe 20&nbsp;ng/mL caktohen si stad II, i nënndar në IIA për grupin e gradës Gleason 1, IIB për grupin e gradës 2 dhe IIC për grupin e gradës 3 ose 4. Stadi III caktohet kur është i pranishëm cilido nga tre faktorët e rrezikut më të lartë: IIIA për një nivel PSA rreth 20&nbsp;ng/mL; IIIB për tumoret T3 ose T4; IIIC për një grup të gradës Gleason 5. Stadi IV është për kanceret që janë përhapur në nyjet limfatike (N1, stadi IVA) ose në organe të tjera (M1, stadi IVB).<ref name="ACS-Staging" /> {| class="wikitable floatright" style="text-align:center;font-size:90%;margin-left:1em;" |+ Stadi AJCC për kancerin e prostatës ! Stadi AJCC ! Pikët TNM ! Grupi i gradës Gleason ! PSA |- | Stadi I | T1 ose T2, N0, M0 | 1 | &lt;10&nbsp;ng/mL |- | Stadi IIA | rowspan="3" | T1 ose T2, N0, M0 | 1 | rowspan="3" | 10–20&nbsp;ng/mL |- | Stadi IIB | 2 |- | Stadi IIC | 3 ose 4 |- | Stadi IIIA | T1 ose T2, N0, M0 | rowspan="2" | 3 ose 4 | > 20&nbsp;ng/mL |- | Stadi IIIB | T3 ose T4, N0, M0 | rowspan="2" | 10–20&nbsp;ng/mL |- | Stadi IIIC | T1 ose T2, N0, M0 | 5 |- | Stadi IVA | Çdo T, N1 | rowspan="2" | Çdo grup | rowspan="2" | Çdo PSA |- | Stadi IVB | Çdo T, M1 |} Instituti Kombëtar për Shëndetin dhe Përsosmërinë në Kujdes (NICE) i Mbretërisë së Bashkuar rekomandon një sistem me pesë stade të bazuar në prognozën e sëmundjes, të quajtur Grupi Prognozues i Kembrixhit, me grupe prognozuese CPG&nbsp;1 deri në CPG&nbsp;5.<ref name=":2">{{Cite web |title=Prostate Cancer: Diagnosis and Management. NICE Guideline [NG131] |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng131/chapter/Recommendations#assessment-and-diagnosis |access-date=2022-10-03 |website=National Institute for Health and Care Excellence (NICE) |date=2019-05-09 |archive-date=2023-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811131224/https://www.nice.org.uk/guidance/ng131/chapter/Recommendations#assessment-and-diagnosis |url-status=live |language=en}}</ref> CPG&nbsp;1 korrespondon me stadin I të AJCC. Rastet me tumore të lokalizuar (T1 ose T2) që kanë ose grup të gradës Gleason 2 ose nivele më të larta të PSA (10–20&nbsp;ng/mL) caktohen si CPG&nbsp;2. CPG&nbsp;3 përfaqëson ose grupin e gradës Gleason 3, ose kombinimin e kritereve të CPG&nbsp;2. CPG&nbsp;4 është i ngjashëm me stadin 3 të AJCC dhe caktohet kur është i pranishëm cilido nga këta faktorë: grupi i gradës Gleason 4, nivelet e PSA mbi 20&nbsp;ng/mL ose një tumor që është rritur përtej prostatës (T3). CPG&nbsp;5 është për rastet me rrezikun më të lartë: ose një tumor T4, ose grupin e gradës Gleason 5, ose çdo dy nga kriteret e CPG&nbsp;4.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/stages/cambridge-prognostic-group-cpg |access-date=2023-06-25 |title=Prostate Cancer Risk Groups and the Cambridge Prognostic Group (CPG) |publisher=Cancer Research UK |date=2022-05-24 |archive-date=2023-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811132255/https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/stages/cambridge-prognostic-group-cpg |url-status=live |language=en}}</ref> == Parandalimi == Agjencitë rregullatore nuk kanë miratuar asnjë ilaç ose vaksinë për parandalimin e kancerit të prostatës. Disa studime kanë treguar se inhibitorët e 5α-reduktazës{{Snd}}si finasteridi ashtu edhe dutasteridi, të cilët përdoren për trajtimin e zmadhimit jo kancerogjen të prostatës{{Snd}}e ulin incidencën e përgjithshme të kancerit të prostatës; megjithatë, deri në vitin 2022 nuk është e qartë nëse ata ulin ndonjë rast të formës së rrezikshme të sëmundjes.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="No cancer diagnosis"}} == Trajtimi == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Trajtimi i kancerit të prostatës|en|Management of prostate cancer}}}} Trajtimi i kancerit të prostatës ndryshon në varësi të faktit se sa i përparuar është kanceri, rrezikut që ai të përhapet dhe gjendjes shëndetësore e preferencave personale të personit të prekur.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Management"}} Ata me sëmundje të lokalizuar dhe rrezik të ulët përhapjeje shpesh kanë më shumë gjasa të dëmtohen nga efektet anësore të trajtimit sesa nga vetë sëmundja, prandaj testohen rregullisht për përkeqësimin e sëmundjes.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Active surveillance"}} Ata me rrezik më të lartë mund të trajtohen për të eliminuar tumorin{{Snd}}zakonisht me {{ill|Prostatektomia radikale|en|Radical prostatectomy|lt=prostatektomi}} (kirurgji për heqjen e prostatës) ose me {{ill|Radioterapia|en|Radiation therapy|lt=radioterapi}}, ndonjëherë së bashku me {{ill|Terapia hormonale|en|Hormonal therapy (oncology)|lt=terapi hormonale}}.<ref name="PC-ACS-Treat-by-stage-2022-08-09">{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/by-stage.html |access-date=2023-05-28 |title=Initial Treatment of Prostate Cancer, by Stage and Risk Group |publisher=American Cancer Society |date=2022-08-09 |archive-date=2023-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528155727/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/by-stage.html |url-status=live |language=en}}</ref> Ata me sëmundje metastatike trajtohen me [[Kimioterapia|kimioterapi]], si dhe me rrezatim ose agjentë të tjerë për të lehtësuar simptomat e tumoreve metastatike.<ref name="PC-ACS-Treat-by-stage-2022-08-09" /> Nivelet e PSA në gjak monitorohen çdo disa muaj për të vlerësuar efektivitetin e trajtimeve dhe nëse sëmundja po rikthehet ose po përparon.<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/psa-levels-after-treatment.html |title=Following PSA Levels During and After Prostate Cancer Treatment |access-date=2023-05-28 |publisher=American Cancer Society |date=2019-08-01 |archive-date=2023-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528155727/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/psa-levels-after-treatment.html |url-status=live |language=en}}</ref> === Sëmundja e lokalizuar === [[Skeda:External beam radiotherapy NCI.jpg|thumb|alt=Një person qëndron i shtrirë mbi një tavolinë nën një makinë të madhe.|Përgatitja për radioterapi. Personi qëndron i shtrirë ndërsa rrezja e rrezatimit përqendrohet në vendin e tumorit.]] Burrat te të cilët diagnostikohet kanceri i prostatës me rrezik të ulët shpesh e shtyjnë trajtimin. Ata shpesh monitorohen rregullisht për përparimin e kancerit përmes {{ill|Mbikëqyrja aktive e kancerit të prostatës|en|Active surveillance of prostate cancer|lt=mbikëqyrjes aktive}}, e cila përfshin testimin për rritjen e tumorit në intervale të caktuara me teste PSA (afërsisht çdo gjashtë muaj), ekzaminim rektal dixhital (një herë në vit) dhe imazheri me rezonancë magnetike (MRI) ose biopsi të përsëritura (çdo një deri në tre vjet).<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/watchful-waiting.html |access-date=2024-04-16 |title=Observation or Active Surveillance for Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |date=2023-11-22 |archive-date=2024-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416172559/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/watchful-waiting.html |url-status=live |language=en}}</ref> Ky program vazhdon derisa rritjet e niveleve të PSA, të gradës Gleason ose të madhësisë së tumorit të tregojnë një tumor me rrezik më të lartë që mund të kërkojë ndërhyrje.{{sfn|Liu|Patel|Haney|Epstein|2021|loc="Reclassification and progression"}} Të paktën gjysma e burrave mbeten në mbikëqyrje aktive dhe nuk kanë nevojë kurrë për trajtim më të drejtpërdrejtë të tumoreve të prostatës.{{sfn|Liu|Patel|Haney|Epstein|2021|loc="Abstract"}} Ata që zgjedhin të trajtohen i nënshtrohen radioterapisë ose prostatektomisë; këto kanë norma të ngjashme të kontrollit të kancerit, por efekte anësore të ndryshme.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Localized Disease"}}{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Clinically localized prostate cancer"}} Rrezatimi mund të jepet me radioterapi me intensitet të moduluar (IMRT), e cila lejon që në prostatë të aplikohen doza të larta (mbi 80 Gy) me rrezatim relativisht të vogël për organet e tjera, ose me {{ill|Brakiterapia|en|Brachytherapy|lt=brakiterapi}}, ku një burim radioaktiv futet kirurgjikisht në prostatë.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="External beam radiation therapy"}}{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Brachytherapy"}} IMRT jepet në disa seanca, me trajtime të përsëritura pesë ditë në javë për disa javë. Brakiterapia zakonisht kryhet në një seancë të vetme, me burimin radioaktiv të implantuar përgjithmonë në prostatë, ku ai e lëshon radioaktivitetin e tij gjatë muajve në vijim.<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/radiation-therapy.html |access-date=2023-12-05 |title=Radiation Therapy for Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |date=2023-02-13 |archive-date=2023-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205211228/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/radiation-therapy.html |url-status=live |language=en}}</ref> Me secilën teknikë, dëmtimi i organeve aty pranë nga rrezatimi mund të rrisë rrezikun e kancerit të fshikëzës urinare më vonë dhe të shkaktojë {{ill|Disfunksioni erektil|en|Erectile dysfunction|lt=disfunksion erektil}}, infertilitet, pleksopati lumbare të pakthyeshme<ref>{{cite journal |last1=Brejt |first1=Nick |last2=Berry |first2=Jonathan |last3=Nisbet |first3=Angus |last4=Bloomfield |first4=David |last5=Burkill |first5=Guy |title=Pelvic radiculopathies, lumbosacral plexopathies, and neuropathies in oncologic disease: a multidisciplinary approach to a diagnostic challenge |journal=Cancer Imaging |date=2013-12-30 |volume=13 |issue=4 |pages=591–601 |doi=10.1102/1470-7330.2013.0052 |pmid=24433993 |pmc=3893894 |language=en}}</ref> dhe proktit nga rrezatimi{{Snd}}dëmtim i rektumit që mund të shkaktojë [[Diarreja|diarre]], jashtëqitje me gjak, inkontinencë fekale dhe dhimbje.{{sfn|Brawley|Mohan|Nein|2018|loc="Radiation therapy"}} [[Skeda:Surgeon performing robot-assisted surgery.jpg|thumb|alt=Një kirurg ulet me fytyrën e rrethuar nga një terminal kompjuteri.|Një kirurg kryen një operacion të ndihmuar nga roboti.]] Prostatektomia radikale synon të heqë kirurgjikisht pjesën e prostatës që përmban kancerin, së bashku me vezikulat seminale dhe fundin e kanalit deferent (kanali që çon spermatozoidet nga testikujt).{{sfn|Dall'Era|2023|loc="Radical prostatectomy"}} Në vendet më të pasura, kjo zakonisht bëhet me kirurgji të ndihmuar nga roboti, ku mjetet robotike të futura përmes vrimave të vogla në bark i lejojnë kirurgut të bëjë lëvizje të vogla dhe të sakta gjatë operacionit.{{sfn|Costello|2020|loc="The rise of robotic surgery"}} Kjo metodë sjell qëndrime më të shkurtra në spital, më pak humbje gjaku dhe më pak komplikacione sesa kirurgjia tradicionale e hapur.{{sfn|Costello|2020|loc="The rise of robotic surgery"}} Në vendet ku kirurgjia e ndihmuar nga roboti nuk ofrohet, prostatektomia mund të kryhet në mënyrë laparoskopike (duke përdorur një kamerë dhe instrumente dore përmes vrimave të vogla në bark) ose përmes kirurgjisë tradicionale të hapur, me një prerje mbi penis (qasja retropubike) ose nën skrotum (qasja perineale).{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}}{{sfn|Costello|2020|loc="The rise of robotic surgery"}} Katër qasjet japin norma të ngjashme të kontrollit të kancerit.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}} Dëmtimi i indeve aty pranë gjatë operacionit mund të shkaktojë disfunksion erektil dhe inkontinencë urinare. Disfunksioni erektil është më i mundshëm te ata që janë më të vjetër ose që kanë pasur probleme erektile më parë.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}} Inkontinenca është më e zakonshme te ata që janë më të vjetër dhe kanë [[uretra]] më të shkurtra.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}} Si për rezultatet e përparimit të kancerit ashtu edhe për efektet anësore kirurgjikale, aftësia dhe përvoja e kirurgut që kryen procedurën janë ndër përcaktuesit më të mëdhenj të suksesit.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}} Pas prostatektomisë, nivelet e PSA bien me shpejtësi dhe arrijnë nivele shumë të ulëta ose të padetectueshme brenda dy muajve. Radioterapia gjithashtu i ul ndjeshëm nivelet e PSA, por më ngadalë dhe më pak plotësisht, me nivelet e PSA që arrijnë pikën më të ulët dy vjet pas radioterapisë.<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/psa-levels-after-treatment.html |access-date=2023-12-05 |title=Following PSA Levels During and After Prostate Cancer Treatment |publisher=American Cancer Society |date=2019-08-01 |archive-date=2023-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207065408/https://web.archive.org/web/20231207065408/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/psa-levels-after-treatment.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pas secilit trajtim, nivelet e PSA monitorohen rregullisht. Nivelet e PSA përfundimisht do të rriten te deri në gjysmën e të trajtuarve, çka sugjeron se tumori ose metastazat e vogla po rriten përsëri.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Biochemical recurrence and residual disease"}} Personave me nivele të larta ose në rritje të PSA u ofrohet shpesh një cikël tjetër radioterapie i drejtuar në vendin e mëparshëm të tumorit. Kjo e zvogëlon rrezikun e përparimit të mëtejshëm me 75%.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Biochemical recurrence and residual disease"}} Ata te të cilët dyshohet për metastaza mund t'i nënshtrohen skanimit PET me radiotracerë të ndjeshëm: kolinë C-11, fluciklovinë F-18 dhe F-18 ose Ga-68 të lidhur me një ilaç që ka në shënjestër PSMA, secili prej të cilëve mund të zbulojë metastaza të vogla me ndjeshmëri më të madhe sesa metodat alternative të imazherisë.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Rising PSA after definitive local therapy"}}{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Biochemical recurrence and residual disease"}} === Sëmundja metastatike === [[Skeda:Verlauf Prostatakrebs 2011-01 Posttherapie-Szintigramm cropped.jpg|thumb|alt=Imazh mjekësor që tregon skeletin e një burri me disa njolla të errëta përgjatë kockave|Scintigrafi e kockave e një burri me kancer metastatik të prostatës. Njollat e errëta tregojnë metastaza përgjatë legenit, brinjëve dhe shpatullës.]] Për ata me sëmundje metastatike, trajtimi standard është {{ill|Terapia e deprivimit androgenik|en|Androgen deprivation therapy|lt=terapia e deprivimit androgenik}} (e quajtur edhe «kastrim kimik»), barna që ulin nivelet e [[Adrogjenet|androgjenëve]] (hormonet seksuale mashkullore) që janë të nevojshëm për rritjen e qelizave të prostatës.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic hormone-sensitive prostate cancer"}} Barna të ndryshme përdoren për të ulur nivelet e androgjenëve duke bllokuar sintezën ose veprimin e [[testosteroni]]t, androgjenit kryesor. Trajtimi i linjës së parë zakonisht përfshin agonistët e GnRH-së, si leuprolidi, goserelina ose triptorelina, me injeksion çdo muaj ose më rrallë sipas nevojës.<ref name="ACS-HormoneTherapy">{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/hormone-therapy.html |access-date=2023-05-15 |title=Hormone Therapy for Prostate Cancer |date=2022-08-09 |publisher=American Cancer Society |language=en |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515212541/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/hormone-therapy.html |url-status=live }}</ref>{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic hormone-sensitive prostate cancer"}} Agonistët e GnRH-së shkaktojnë një rritje të shkurtër të niveleve të testosteronit në fillim të trajtimit, gjë që mund të përkeqësojë sëmundjen te personat me simptoma të theksuara të metastazave.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Testosterone-lowering agents"}} Te këta persona, në vend të tyre jepen antagonistët e GnRH-së si degareliksi ose relugoliksi, të cilët gjithashtu mund të ulin shpejt nivelet e testosteronit.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Testosterone-lowering agents"}} Ulja e testosteronit mund të shkaktojë efekte të ndryshme anësore, duke përfshirë valë të nxehta, zvogëlim të masës muskulore dhe të densitetit të kockave, ulje të dëshirës seksuale, lodhje, ndryshime të personalitetit dhe rrezik më të lartë të diabetit, të sëmundjeve kardiovaskulare dhe të depresionit.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Testosterone-lowering agents"}} Terapia hormonale ndalon rritjen e tumorit në më shumë se 95% të të trajtuarve,{{Sfn|Achard|Putora|Omlin|Zilli|2022|loc="Introduction"}} dhe nivelet e PSA-së kthehen në normale deri në 70%.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Outcomes of androgen deprivation"}} {{Anchor|castration-resistant_pc}} ==== Kanceri i prostatës rezistent ndaj kastrimit (CRPC) ==== Pavarësisht niveleve të reduktuara të testosteronit, tumorët metastatikë të prostatës përfundimisht vazhdojnë të rriten, duke u shfaqur me rritje të niveleve të PSA-së në gjak dhe me metastaza në kockat e afërta.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}}{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic castration-resistant prostate cancer"}} Kjo është faza më e avancuar e sëmundjes, e quajtur kancer i prostatës rezistent ndaj kastrimit (CRPC). Tumorët e CRPC-së zhvillojnë vazhdimisht rezistencë ndaj trajtimeve, duke bërë të nevojshme disa linja terapie, secila e përdorur me radhë për të zgjatur mbijetesën.<ref>{{cite journal |last1=Altschuler |first1=J |last2=Stocker |first2=JA |last3=Kyprianou |first3=N |title=RNAs Set a New Phenotypic Frontier in Prostate Cancer Metastasis and Resistance |journal=International Journal of Molecular Sciences |date=2021-02-20 |volume=22 |issue=4 |doi=10.3390/ijms22042100 |doi-access=free |pmid=33672595 |pmc=7924036 |language=en }}</ref> Trajtimi standard është kimioterapia me docetaksel së bashku me barnat antiandrogjene, përkatësisht antagonistët e receptorëve të androgjenëve: enzalutamidi, apalutamidi dhe darolutamidi, si dhe inhibitori i prodhimit të testosteronit, abirateron acetati.{{Sfn|Teo|Rathkopf|Kantoff|2019|loc="Management of metastatic castration-resistant prostate cancer"}}{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}}{{Sfn|Teo|Rathkopf|Kantoff|2019|loc="Abiraterone acetate"}} Një alternativë është procedura e terapisë qelizore Sipuleucel-T, ku qelizat imune të personit të prekur hiqen, trajtohen për t'i drejtuar më efektivisht kundër qelizave të kancerit të prostatës dhe riinjektohen.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} Tumorët që zhvillojnë rezistencë ndaj docetakselit mund të trajtohen me kabazitaksel, një bar taksan i gjeneratës së dytë.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} Disa trajtime të CRPC-së përdoren vetëm te burrat, tumorët e të cilëve kanë karakteristika të caktuara që rrisin gjasat që terapia të jetë efektive. Burrat, tumorët e të cilëve shprehin proteinën PSMA, mund të marrin radiofarmakun Lu-177 PSMA, i cili lidhet me qelizat pozitive ndaj PSMA dhe i shkatërron ato.<ref>{{cite web |url=https://www.fda.gov/drugs/resources-information-approved-drugs/fda-approves-pluvicto-metastatic-castration-resistant-prostate-cancer |access-date=2024-01-09 |title=FDA Approves Pluvicto for Metastatic Castration-Resistant Prostate Cancer |publisher=U.S. Food & Drug Administration |date=2022-03-23 |language=en |archive-date=2022-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324031828/https://www.fda.gov/drugs/resources-information-approved-drugs/fda-approves-pluvicto-metastatic-castration-resistant-prostate-cancer }}</ref>{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} Ata, tumorët e të cilëve kanë defekte në riparimin e dëmtimit të ADN-së, përfitojnë nga trajtimi me pembrolizumab, një bar inhibitor i pikëkontrollit imunitar, dhe me inhibitorët e PARP-it, përkatësisht olaparibin, rukaparibin ose niraparibin.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} === Kujdesi mbështetës === Metastazat kockore – të pranishme në rreth 85% të personave me kancer të prostatës metastatik – janë shkaku kryesor i simptomave dhe i vdekjes nga kanceri i prostatës metastatik.{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Prevalence of bone metastases"}}{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Prevalence of SREs"}} Personave me dhimbje të vazhdueshme u përshkruhen barna anti-inflamatore josteroidale.{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Analgesics used in CIBP"}} Megjithatë, personat me metastaza kockore mund të përjetojnë «dhimbje depërtuese», shpërthime të papritura të dhimbjes së fortë që qetësohen brenda rreth 15 minutash, para se të veprojnë analgjezikët.{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Analgesics used in CIBP"}} Vatrat e izoluara të dhimbjes mund të trajtohen me radioterapi me rreze të jashtme për të tkurrur tumoret e afërta.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pain management"}} Dhimbja kockore më e përhapur mund të trajtohet me komponime radioaktive që grumbullohen kryesisht në kocka, si radium-223 dhe samarium-153-EDTMP, të cilat ndihmojnë në zvogëlimin e madhësisë së tumoreve kockore. Po ashtu, barnat kimioterapeutike sistemike të përdorura për kancerin e prostatës metastatik mund të lehtësojnë dhimbjen ndërsa tkurrin tumoret.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pain management"}} Agjentë të tjerë që modifikojnë kockat, si acidi zoledronik dhe denosumab, mund të lehtësojnë dhimbjen kockore nga kanceri i prostatës, edhe pse kanë pak efekt në madhësinë e tumorit.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pain management"}} Metastazat kompresojnë palcën kurrizore në deri në 12% të personave me kancer të prostatës metastatik, duke shkaktuar dhimbje, dobësi, mpirje dhe paralizë.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Cord compression"}}<ref name="MSCC-supportive-care">{{cite web |url=https://prostatecanceruk.org/prostate-information-and-support/advanced-prostate-cancer/metastatic-spinal-cord-compression-mscc?scrollTo=symptoms-of-MSCC |access-date=2023-06-25 |title=What is Metastatic Spinal Cord Compression (MSCC)? |publisher=Prostate Cancer UK |date=June 2022 |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626033230/https://prostatecanceruk.org/prostate-information-and-support/advanced-prostate-cancer/metastatic-spinal-cord-compression-mscc?scrollTo=symptoms-of-MSCC |url-status=live |language=en }}</ref> Inflamacioni në shtyllën kurrizore mund të trajtohet me steroide në doza të larta, si dhe me kirurgji dhe radioterapi për të tkurrur tumoret e shtyllës kurrizore dhe për të lehtësuar presionin mbi palcën kurrizore.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Cord compression"}}<ref name="MSCC-supportive-care" /> Personat me kancer të prostatës të përparuar përjetojnë lodhje, letargji dhe dobësi të përgjithshme. Kjo shkaktohet pjesërisht nga probleme gastrointestinale, ndërsa humbja e oreksit, humbja në peshë, të përzierat dhe [[kapsllëku]] janë të zakonshme. Këto zakonisht trajtohen me barna që rrisin oreksin – megestrol acetat ose kortikosteroide – me barna kundër të përzierave ose me trajtime që synojnë problemet gastrointestinale themelore.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Gastrointestinal symptoms"}} Dobësia e përgjithshme mund të shkaktohet gjithashtu nga [[anemia]], e cila vetë shkaktohet nga një kombinim i vetë sëmundjes, kequshqyerjes dhe dëmtimit të palcës kockore nga trajtimet e kancerit ose metastazat kockore.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="General debility"}} Anemia mund të trajtohet në mënyra të ndryshme në varësi të shkakut ose mund të korrigjohet drejtpërdrejt me [[Transfuzioni i gjakut|transfuzione gjaku]].{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="General debility"}} Dëmtimi i organeve dhe metastazat në nyjet limfatike mund të çojnë në grumbullim të pakëndshëm të lëngjeve (gjendje e quajtur limfedemë) në organet gjenitale ose në gjymtyrët e poshtme. Këto ënjtje mund të jenë jashtëzakonisht të dhimbshme, duke kufizuar aftësinë e personit të prekur për të urinuar, për të pasur marrëdhënie seksuale ose për të ecur normalisht. Limfedema mund të trajtohet duke ushtruar presion për të ndihmuar drenazhimin, duke kulluar kirurgjikisht lëngun e grumbulluar dhe duke pastruar e trajtuar lëkurën e dëmtuar përreth.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Lymphoedema"}} Personat me kancer të prostatës kanë rreth dy herë më shumë gjasa të përjetojnë [[Ankthi|ankth]] ose [[Depresioni|depresion]] sesa personat pa kancer.{{sfn|Mundle|Afenya|Agarwal|2021|loc="Estimates of anxiety, depression, and distress"}} Kur shtohen në trajtimet e zakonshme të kancerit të prostatës, ndërhyrjet psikologjike si psikoedukimi dhe terapia kognitive e sjelljes mund të ndihmojnë në uljen e ankthit, depresionit dhe shqetësimit të përgjithshëm.{{sfn|Mundle|Afenya|Agarwal|2021|loc="Abstract"}} Ndërsa personat me sëmundje të rëndë nga kanceri i prostatës metastatik i afrohen fundit të jetës, shumica përjetojnë konfuzion dhe mund të halucinojnë ose të kenë vështirësi për të njohur të dashurit e tyre.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Delirium"}}<ref name="PCUK-end-of-life">{{cite web|url=https://prostatecanceruk.org/prostate-information-and-support/advanced-prostate-cancer/dying-from-prostate-cancer/what-to-expect |access-date=2023-06-25 |title=Dying from Prostate Cancer – What to Expect |publisher=Prostate Cancer UK |date=July 2018 |language=en}}</ref> Konfuzioni shkaktohet nga gjendje të ndryshme – përfshirë insuficiencën renale, [[Sepsisi|sepsin]] dhe [[dehidrimi]]n – si dhe nga efektet anësore të barnave të ndryshme, veçanërisht opioideve.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Delirium"}} Shumica e njerëzve flenë për periudha të gjata dhe disa ndjejnë përgjumje kur janë zgjuar.<ref name="PCUK-end-of-life" /> Agjitacioni është gjithashtu i zakonshëm, ndonjëherë i shkaktuar nga sikleti fizik për shkak të kapsllëkut ose retencionit urinar, ndonjëherë nga ankthi.<ref name="PCUK-end-of-life" /> Në ditët e tyre të fundit, frymëmarrja e burrave të prekur mund të bëhet e cekët dhe e ngadaltë, me pauza të gjata midis frymëmarrjeve. Frymëmarrja mund të shoqërohet me një zhurmë gurgulluese ndërsa lëngu qëndron në fyt, por kjo nuk i shkakton siklet personit të prekur.<ref name="PCUK-end-of-life" /><ref name="ASCO-final-days">{{cite web |url=https://www.cancer.net/navigating-cancer-care/advanced-cancer/care-through-final-days |access-date=2023-06-25 |title=Care Through the Final Days |date=November 2022 |publisher=American Society of Clinical Oncology |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626033230/https://www.cancer.net/navigating-cancer-care/advanced-cancer/care-through-final-days |url-status=live |language=en}}</ref> Duart dhe këmbët e tyre mund të ndihen të ftohta në prekje, dhe lëkura mund të marrë njolla ose të bëhet blu për shkak të qarkullimit më të dobët të gjakut. Shumë ndalojnë së ngrëni dhe së piri, duke krijuar një ndjenjë thatësie në gojë, e cila mund të lehtësohet duke lagur gojën dhe buzët.<ref name="PCUK-end-of-life" /> Personi përgjigjet gjithnjë e më pak dhe përfundimisht zemra dhe frymëmarrja ndalen.<ref name="ASCO-final-days" /> == Prognoza == [[Skeda:Prostate cancer death rate in men, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|Shkalla e vdekjeve nga kanceri i prostatës te meshkujt, në botë, 2023]] Prognoza e [[kanceri]]t të diagnostikuar të prostatës ndryshon shumë sipas gradit dhe stadit të kancerit në momentin e diagnozës; ata me sëmundje në stad më të ulët kanë prognozë shumë më të mirë. Rreth 80% e diagnozave të kancerit të prostatës u përkasin burrave, kanceri i të cilëve është ende i kufizuar brenda prostatës. Këta burra mund të jetojnë gjatë pas diagnozës, me deri në 99% prej tyre ende gjallë 10 vjet pas diagnozës.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Prognosis and survival"}} Burrat, kanceri i të cilëve ka metastazuar në një pjesë të afërt të trupit (rreth 15% e diagnozave), kanë prognozë më të dobët, me norma mbijetese pesëvjeçare prej 60–80%.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Figure 3: Prostate cancer stages and progression."}} Ata me metastaza në vende të largëta të trupit (rreth 5% e diagnozave) kanë prognozë relativisht të dobët, me norma mbijetese pesëvjeçare prej 30–40%.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Figure 3: Prostate cancer stages and progression."}} Ata që kanë nivele të ulëta të PSA në gjak në momentin e diagnozës, dhe tumorët e të cilëve kanë grad Gleason të ulët dhe stad klinik më pak të avancuar, priren të kenë prognozë më të mirë.{{Sfn|Pilié|Viscuse|Logothetis|Corn|2022|loc=Table 45-2}} Pas prostatektomisë ose radioterapisë, ata që kanë një interval të shkurtër midis trajtimit dhe një rritjeje të mëvonshme të niveleve të PSA, ose nivele të PSA që rriten shpejt, kanë më shumë gjasa të vdesin nga kanceri i tyre.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Biochemical recurrence and residual disease"}} Kanceri metastatik i prostatës rezistent ndaj kastracionit është i pashërueshëm,{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Abstract"}} dhe vret shumicën e atyre, sëmundja e të cilëve arrin këtë stad.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} == Shkaku == Kanceri i prostatës shkaktohet nga grumbullimi i mutacioneve gjenetike në [[ADN]]-në e qelizave të prostatës. Këto mutacione prekin gjene të përfshirë në rritjen qelizore, replikimin, vdekjen qelizore dhe riparimin e dëmtimeve të [[ADN]]-së.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetics"}} Kur këto procese çrregullohen, disa qeliza riprodhohen në mënyrë jonormale, duke formuar një grumbull qelizash të quajtur tumor.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/causes-risks-prevention/what-causes.html |access-date=17 May 2023 |title=What Causes Prostate Cancer? |publisher=American Cancer Society |date=1 August 2019 |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517173538/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/causes-risks-prevention/what-causes.html |url-status=live |language=en }}</ref> Ndërsa tumori rritet, qelizat e tij grumbullojnë më shumë mutacione, gjë që i mundëson atij të stimulojë rritjen e enëve të reja të gjakut për të mbështetur rritjen e mëtejshme.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Disease progression"}} Përfundimisht, një tumor mund të rritet mjaftueshëm sa të pushtojë organe të afërta si vezikulat seminale ose fshikëzën e urinës.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/stages/locally-advanced-prostate-cancer |access-date=21 May 2023 |title=Locally Advanced Prostate Cancer |publisher=Cancer Research UK |date=31 May 2022 |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521192139/https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/stages/locally-advanced-prostate-cancer |url-status=live |language=en }}</ref> Në tumorët e avancuar, qelizat mund të zhvillojnë aftësinë për t'u shkëputur nga vendi i tyre origjinal i indit dhe për t'i shpëtuar [[Sistemi i imunitetit|sistemit të imunitetit]].{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Disease progression"}} Këto qeliza mund të përhapen përmes [[Sistemi limfatik|sistemit limfatik]] drejt nyjeve limfatike të afërta, ose përmes qarkullimit të gjakut drejt palcës kockore dhe (më rrallë) vendeve të tjera të trupit.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Disease progression"}} Në këto vende të reja, qelizat kancerogjene prishin funksionimin normal të trupit dhe vazhdojnë të rriten. Metastazat shkaktojnë pjesën më të madhe të shqetësimit që lidhet me kancerin e prostatës dhe mund të vrasin përfundimisht personin e prekur.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Disease progression"}} == Patofiziologjia == Shumica e tumorëve të prostatës nisin në zonën periferike – pjesën më të jashtme të prostatës.{{Sfn|Sandhu|Moore|Chiong|Beltran|2021|loc="The biology of prostate cancer"}} Ndërsa qelizat fillojnë të rriten pa kontroll, ato formojnë një grumbull të vogël qelizash të çrregulluara, të quajtur neoplazi intraepiteliale prostatike (PIN).<ref name="ACS-Pins">{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/diagnosis-staging/tests/understanding-your-pathology-report/prostate-pathology/high-grade-prostatic-intraepithelial-neoplasia.html |access-date=25 May 2023 |title=Understanding Your Pathology Report: Prostatic Intraepithelial Neoplasia (PIN) and Intraductal Carcinoma |publisher=American Cancer Society |language=en }}</ref> Disa PIN vazhdojnë të rriten, duke formuar shtresa indi që ndalojnë shprehjen e gjeneve të zakonshme për vendin e tyre origjinal të indit{{Snd}}p63, citokeratina 5 dhe citokeratina 14{{Snd}}dhe në vend të tyre fillojnë të shprehin gjene tipike për qelizat e shtresës më të brendshme të kanalit pankreatik (citokeratina 8 dhe citokeratina 18).{{Sfn|Sandhu|Moore|Chiong|Beltran|2021|loc="The biology of prostate cancer"}} Këto PIN shumështresore gjithashtu shpesh mbishprehin gjenin AMACR, i cili lidhet me përparimin e kancerit të prostatës.{{Sfn|Sandhu|Moore|Chiong|Beltran|2021|loc="The biology of prostate cancer"}} Disa PIN mund të kthehen përfundimisht në tumorë.<ref name="ACS-Pins" /> Kjo zakonisht shoqërohet me ndryshime në shkallë të gjerë të gjenomit, ku sekuencat e [[Kromozomi|kromozomeve]] rirregullohen ose kopjohen në mënyrë të përsëritur. Disa ndryshime gjenomike janë veçanërisht të zakonshme në kancerin e prostatës në fazë të hershme, përkatësisht fuzioni i gjeneve midis TMPRSS2 dhe onkogjenit ERG (deri në 60% të tumorëve të prostatës), mutacionet që çaktivizojnë SPOP (deri në 15% të tumorëve) dhe mutacionet që hiperaktivizojnë FOXA1 (deri në 5% të tumorëve).{{Sfn|Sandhu|Moore|Chiong|Beltran|2021|loc="The biology of prostate cancer"}} Kanceri metastatik i prostatës priret të ketë më shumë mutacione gjenetike sesa sëmundja e lokalizuar.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Shumë prej këtyre mutacioneve janë në gjene që mbrojnë nga dëmtimi i ADN-së, si p53 (i mutuar në 8% të tumorëve të lokalizuar, më shumë se 27% të atyre metastatikë) dhe RB1 (1% e tumorëve të lokalizuar, më shumë se 5% e atyre metastatikë).{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Në mënyrë të ngjashme, mutacionet në gjenet BRCA2 dhe ATM, që lidhen me riparimin e ADN-së, janë të rralla në sëmundjen e lokalizuar, por gjenden përkatësisht në të paktën 7% dhe 5% të rasteve të sëmundjes metastatike.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Fitimi i mutacioneve të ndryshme gjenetike shoqëron kalimin nga kanceri i prostatës i ndjeshëm ndaj kastracionit në atë rezistent ndaj kastracionit. Në sëmundjen rezistente ndaj kastracionit, më shumë se 70% e tumorëve kanë mutacione në rrugën e sinjalizimit të receptorit të androgenit{{Snd}}amplifikime dhe mutacione që shtojnë funksionin në vetë gjenin e receptorit, amplifikim të aktivizuesve të tij (për shembull, FOXA1), ose mutacione inaktivizuese në rregullatorët e tij negativë (për shembull, ZBTB16 dhe NCOR1).{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Këto çrregullime të receptorit të androgenit gjenden vetëm në deri në 6% të biopsive të sëmundjes metastatike të ndjeshme ndaj kastracionit.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Në mënyrë të ngjashme, delecionet e supresorit tumoral PTEN gjenden në 12–17% të tumorëve të ndjeshëm ndaj kastracionit, por në më shumë se 40% të tumorëve rezistentë ndaj kastracionit.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Më rrallë, tumorët kanë aktivizim aberant të rrugës së sinjalizimit Wnt përmes çrregullimit të anëtarëve APC (9% e tumorëve) ose CTNNB1 (4% e tumorëve); ose çrregullim të rrugës PI3K përmes mutacioneve të PI3KCA/PI3KCB (6% e tumorëve) ose AKT1 (2% e tumorëve).{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} == Epidemiologjia == [[Skeda:US PC Inc by age 2016.tif|thumb|alt=Grafik që tregon se incidenca e kancerit të prostatës është shumë e ulët tek meshkujt nën 50 vjeç dhe arrin kulmin tek meshkujt mbi 65 vjeç|Incidenca e kancerit të prostatës sipas grupmoshës, Shtetet e Bashkuara, 2016{{efn|Incidenca e kancerit shpesh rrafshohet ose bie në grupmoshat më të vjetra, për shkak të diagnostikimit më të reduktuar tek personat që ndodhen tashmë në gjendje të dobët shëndetësore.}}<ref>{{cite web|url=https://www.cancerresearchuk.org/health-professional/cancer-statistics/statistics-by-cancer-type/prostate-cancer/incidence#heading-One |access-date=2024-04-02 |title=Prostate Cancer Incidence Statistics |date=2015-05-15 |publisher=Cancer Research UK |language=en}}</ref>]] Kanceri i prostatës është kanceri i dytë më i diagnostikuar te meshkujt dhe shkaku i dytë më i shpeshtë i vdekjes nga kanceri te meshkujt (pas [[Kanceri në mushkëri|kancerit të mushkërive]]).{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}}{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer"}} Çdo vit diagnostikohen rreth 1,2 milionë raste të reja me kancer të prostatës. Më shumë se 350.000 persona vdesin nga kjo sëmundje çdo vit.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} Një në tetë meshkuj diagnostikohet me kancer të prostatës gjatë jetës, dhe rreth një në dyzet vdes nga kjo sëmundje.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer"}} Incidenca e kancerit të prostatës rritet me moshën. Për këtë arsye, incidenca është përgjithësisht më e lartë në pjesët e botës me jetëgjatësi më të lartë, të cilat gjithashtu priren të jenë zona me [[Prodhimi i Brendshëm Bruto|produkt të brendshëm bruto]] më të lartë dhe me indeks më të lartë të zhvillimit njerëzor.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} Australia, Evropa, Amerika e Veriut, Zelanda e Re dhe pjesë të Amerikës së Jugut kanë incidencën më të lartë. Azia e Jugut, Azia Qendrore dhe Afrika nën-Sahariane kanë incidencën më të ulët të kancerit të prostatës, edhe pse incidenca po rritet me shpejtësi në këto rajone.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} Kanceri i prostatës është kanceri më i diagnostikuar te meshkujt në më shumë se gjysmën e vendeve të botës dhe shkaku kryesor i vdekjes nga kanceri te meshkujt në rreth një të katërtën e vendeve.{{sfn|Bergengren|Pekala|Matsoukas|Fainberg|2023|loc="3.1 Epidemiology"}} Kanceri i prostatës është i rrallë tek personat nën 40 vjeç.{{sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Risk factors for total prostate cancer"}}. Shumica e rasteve ndodhin tek ata mbi 60 vjeç,{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} ndërsa mosha mesatare e diagnozës është 67 vjeç.{{sfn|Stephenson|Abouassaly|Klein|2021|loc="Age at diagnosis"}} Mosha mesatare e atyre që vdesin nga kanceri i prostatës është 77 vjeç.{{sfn|Stephenson|Abouassaly|Klein|2021|loc="Age at diagnosis"}} Vetëm një pakicë e rasteve të kancerit të prostatës diagnostikohen. Autopsitë e meshkujve që vdiqën në mosha të ndryshme kanë treguar kancer në prostatën e më shumë se 40% të meshkujve mbi 50 vjeç. Incidenca rritet me moshën, dhe pothuajse 70% e meshkujve të autopsuar në moshën 80–89 vjeç kishin kancer në prostatë.{{sfn|Dall'Era|2023|loc="General considerations"}} === Gjenetika === Kanceri i prostatës është më i zakonshëm në familjet me historik të ndonjë kanceri.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Meshkujt me një të afërm të shkallës së parë të prekur (baba ose vëlla) kanë më shumë se dyfishin e rrezikut për të zhvilluar kancer të prostatës, ndërsa ata me dy të afërm të shkallës së parë kanë një rrezik pesë herë më të madh krahasuar me meshkujt pa historik familjar.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}} Rreziku i rritur shfaqet gjithashtu në disa grupe etnike, ku meshkujt me prejardhje afrikane dhe afrikano-karaibe kanë rrezik veçanërisht të lartë{{snd}}me shkallë më të lartë të kancerit të prostatës dhe me kancere të prostatës më agresive që zhvillohen në mosha më të hershme.{{sfn|McHugh|Saunders|Dadaev|McGrowder|2022|loc="Introduction"}} Studimet e mëdha të asociimit në të gjithë gjenomin kanë identifikuar më shumë se njëqind variante gjenetike të lidhura me rrezik të rritur të kancerit të prostatës.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Rritja më e madhe e rrezikut lidhet me variacionet në {{ill|BRCA2|en}} (deri në tetëfishim të rrezikut) dhe HOXB13 (rrezik tre herë më i lartë), të cilat të dyja janë të përfshira në riparimin e dëmtimeve të ADN-së.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Variante në gjenet e tjera të përfshira në riparimin e dëmtimeve të ADN-së janë lidhur gjithashtu me rrezik të rritur për zhvillimin e kancerit të prostatës{{snd}}veçanërisht të kancerit të prostatës me shfaqje të hershme{{snd}}përfshirë BRCA1, ATM, NBS1, MSH2, MSH6, PMS2, CHEK2, RAD51D dhe PALB2.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Për më tepër, variacionet në gjenom pranë onkogjenit MYC lidhen me rrezik të rritur.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Po ashtu edhe polimorfizmat e një nukleotidi në receptorin e vitaminës D, të zakonshme tek afrikano-amerikanët, si dhe në receptorin e androgenit, CYP3A4 dhe CYP17, të përfshira në sintezën dhe sinjalizimin e [[testosteroni]]t.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}} Së bashku, vlerësohet se variantet e njohura gjenetike shkaktojnë rreth 25% të rasteve të kancerit të prostatës, përfshirë 40% të kancereve të prostatës me shfaqje të hershme.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}} Në kontrast me meshkujt me prejardhje afrikane, meshkujt e Azisë Lindore kanë ndër shkallët më të ulëta të kancerit të prostatës në mbarë botën. Analizat gjenomike kanë identifikuar veçori molekulare të dallueshme në tumorët e prostatës të meshkujve të Azisë Lindore krahasuar me ato të popullatave perëndimore, përfshirë një prevalencë të ulët të onkoproteinës ERG, shkallë të ulëta të humbjes së PTEN dhe alterime më të shpeshta të FOXA1, çka sugjeron se kanceri i prostatës mund të lindë përmes rrugëve të ndryshme në këto popullata. Dallimet farmakogjenomike në metabolizmin e testosteronit midis meshkujve të Azisë Lindore dhe popullatave të bardha amerikane e evropiane mund të kontribuojnë gjithashtu në dallimet e vërejtura në incidencën e sëmundjes dhe në përgjigjen ndaj terapisë së deprivimit të androgjenit.<ref>{{Cite journal |last1=Zhu |first1=Yao |last2=Mo |first2=Miao |last3=Wei |first3=Yu |last4=Wu |first4=Junlong |last5=Pan |first5=Jian |last6=Freedland |first6=Stephen J. |last7=Zheng |first7=Ying |last8=Ye |first8=Dingwei |title=Epidemiology and genomics of prostate cancer in Asian men |url=https://www.nature.com/articles/s41585-021-00442-8 |journal=Nature Reviews Urology |language=en |publication-date=2021-03-10 |volume=18 |issue=5 |pages=282–301 |doi=10.1038/s41585-021-00442-8 |pmid=33692499 |issn=1759-4820 |url-access=subscription }}</ref> === Trupi dhe stili i jetesës === Burrat më të gjatë kanë një rrezik paksa më të lartë për të zhvilluar kancer të prostatës, si edhe burrat me [[Mbipesha|mbipeshë]].{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Risk factors for advanced and fatal prostate cancer"}} Nivelet e larta të kolesterolit në gjak lidhen gjithashtu me një rrezik më të madh për kancerin e prostatës; për rrjedhojë, ata që marrin statinat (barnat që ulin kolesterolin) kanë një rrezik më të ulët për kancer të avancuar të prostatës.{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Statins"}} Inflamacioni kronik mund të shkaktojë forma të ndryshme të kancerit. Janë studiuar lidhjet e mundshme midis infeksionit (ose burimeve të tjera të inflamacionit) dhe kancerit të prostatës. Megjithatë, asnjëra prej tyre nuk është vërtetuar përfundimisht dhe një studim i madh nuk gjeti asnjë lidhje midis kancerit të prostatës dhe një historik të gonorresë, [[sifilizi]]t, klamidisë ose infeksionit me lloje të ndryshme të papilomavirusit human.{{Sfn|Stephenson|Abouassaly|Klein|2021|loc="Inflammation and infection"}} Ushtrimet e rregullta intensive mund të ulin gjasat për të zhvilluar kancer të avancuar të prostatës, ashtu si disa ndërhyrje dietike.{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Exercise"}} Ata që ndjekin një dietë të pasur me perime krucifere (disa perime me gjethe, brokoli dhe lulelakra), peshk, genisteinë (që gjendet në sojë) ose likopen (që gjendet në domate) kanë një rrezik më të ulët për kancer simptomatik të prostatës.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}}{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Fish"}} Në të kundërt, ata që konsumojnë sasi të larta yndyrash dietike, hidrokarbure aromatike policiklike (nga gatimi i mishit të kuq) ose kalcium mund të kenë një rrezik më të madh për të zhvilluar kancer të avancuar të prostatës.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}}{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Calcium, dairy products, and vitamin D"}} Studimet mbi burrat aziatikë që kanë emigruar në vendet perëndimore tregojnë se incidenca e kancerit të prostatës tek ata rritet drejt asaj të vendit pritës brenda një ose dy brezash, gjë që sugjeron se faktorët mjedisorë dhe të stilit të jetesës, veçanërisht dieta, luajnë një rol të konsiderueshëm përtej predispozicionit gjenetik.<ref>{{Cite journal |last=Kimura |first=Tomomi |year=2012 |title=East meets West: ethnic differences in prostate cancer epidemiology between East Asians and Caucasians |journal=Chinese Journal of Cancer |volume=31 |issue=9 |pages=421–429 |doi=10.5732/cjc.011.10324 |issn=1000-467X |pmc=3777503 |pmid=22085526 |language=en}}</ref> Disa suplemente dietike janë studiuar dhe është gjetur se nuk ndikojnë në rrezikun e kancerit të prostatës, duke përfshirë [[seleni]]n, [[Vitamina C|vitaminën C]], [[Vitamina D|vitaminën D]] dhe [[Vitamina E|vitaminën E]].{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="No cancer diagnosis"}}{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Calcium, dairy products, and vitamin D"}} === Pabarazitë racore dhe etnike === Dallime racore dhe etnike janë vërejtur në incidencën, diagnozën dhe rezultatet e kancerit të prostatës. Në [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]], burrat afrikano-amerikanë kanë norma më të larta të incidencës dhe të vdekshmërisë krahasuar me burrat me prejardhje evropiane.<ref name="Cobbs2025">{{Cite journal |last1=Cobbs |first1=Charles |last2=Chesnut |first2=Gregory T. |last3=Shafi |first3=Ayesha A. |title=Understanding Racial Disparities in Prostate Cancer: A Multifaceted Approach |journal=Cancer Medicine |volume=14 |issue=11 |article-number=e70979 |doi=10.1002/cam4.70979 |issn=2045-7634 |pmc=12123386 |pmid=40444484|publication-date=2025-05-30 |doi-access=free |language=en }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mahal |first1=Brandon A. |last2=Gerke |first2=Travis |last3=Awasthi |first3=Shivanshu |last4=Soule |first4=Howard R. |last5=Simons |first5=Jonathan W. |last6=Miyahira |first6=Andrea |last7=Halabi |first7=Susan |last8=George |first8=Daniel |last9=Platz |first9=Elizabeth A. |last10=Mucci |first10=Lorelei |last11=Yamoah |first11=Kosj |title=Prostate Cancer Racial Disparities: A Systematic Review by the Prostate Cancer Foundation Panel |journal=European Urology Oncology |volume=5 |issue=1 |pages=18–29 |doi=10.1016/j.euo.2021.07.006 |issn=2588-9311 |pmid=34446369|publication-date=February 2022 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-08-04 |title=Cancer Disparities – NCI |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/understanding/disparities |access-date=2026-04-19 |website=www.cancer.gov |language=en}}</ref> Disa studime vlerësojnë se incidenca është rreth 1,5 herë më e lartë dhe vdekshmëria më shumë se dyfish më e lartë në këtë popullatë.<ref name="Cobbs2025" /> Dallimet në skrining janë lidhur me një sërë faktorësh socialë dhe ekonomikë. Qasja e kufizuar ndaj kujdesit shëndetësor, kostoja dhe disponueshmëria më e ulët e shërbimeve mund të ndikojnë në pjesëmarrjen në skrining. Është raportuar gjithashtu mosbesim ndaj sistemit shëndetësor. Përveç kësaj, bindjet personale dhe përvojat e mëparshme mund të ndikojnë në vendimet për skriningun. Disa studime kanë gjetur se burrat e zinj raportojnë një risk të perceptuar më të lartë, por edhe pritshmëri më negative ndaj skriningut.<ref name="Lopez2024">{{Cite journal |last1=Lopez |first1=Abigail |last2=Bailey |first2=Jared T. |last3=Galloway |first3=Dorothy |last4=Woods-Burnham |first4=Leanne |last5=Montgomery |first5=Susanne B. |last6=Kittles |first6=Rick |last7=Teteh-Brooks |first7=Dede K. |title=Evidence-based Prostate Cancer Screening Interventions for Black Men: A Systematic Review |journal=Journal of Racial and Ethnic Health Disparities |volume=12 |issue=4 |pages=2734–2742 |doi=10.1007/s40615-024-02085-y |issn=2196-8837 |pmc=11886399 |pmid=38987514|publication-date=2024-07-10 |language=en}}</ref> Skriningu mund të ketë nivele të ndryshme përfitimi ndërmjet popullatave. Disa analiza sugjerojnë se nevojiten më pak individë të depistuar për të parandaluar një vdekje te burrat e zinj krahasuar me popullatën e përgjithshme.<ref name="Lopez2024" /> Megjithatë, mendohet se dallimet në vdekshmëri lidhen pjesërisht me dallimet në qasjen ndaj zbulimit të hershëm. Burrat afrikano-amerikanë janë raportuar gjithashtu se diagnostikohen në faza më të vona të sëmundjes. Ky model shoqërohet me rezultate më të këqija. Kërkimet për shumë lloje kanceri kanë treguar se diagnoza e vonë mund të ndodhë edhe kur normat e përgjithshme të skriningut janë të ngjashme. Kjo është lidhur me dallimet në kujdesin pasues, vonesat në vlerësimin diagnostik dhe variacionet në mënyrën se si kryhet skriningu.<ref>{{Cite web |last=kffmichellet |date=2022-02-03 |title=Racial Disparities in Cancer Outcomes, Screening, and Treatment |url=https://www.kff.org/racial-equity-and-health-policy/racial-disparities-in-cancer-outcomes-screening-and-treatment/ |access-date=2026-04-19 |website=KFF |language=en}}</ref> Vonesat në diagnozë dhe trajtim mund të kufizojnë opsionet e disponueshme dhe të zvogëlojnë efektivitetin. Dallime në trajtim dhe në qasjen ndaj kujdesit shëndetësor janë raportuar gjithashtu. Kushtet sociale dhe ekonomike mund të ndikojnë në qasjen ndaj kujdesit, vazhdimësinë e kujdesit dhe opsionet e trajtimit. Disa studime kanë gjetur dallime në përdorimin e trajtimeve të rekomanduara dhe në qasjen ndaj qendrave të specializuara të kujdesit.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Vince |first1=Randy A. |last2=Jiang |first2=Ralph |last3=Bank |first3=Merrick |last4=Quarles |first4=Jake |last5=Patel |first5=Milan |last6=Sun |first6=Yilun |last7=Hartman |first7=Holly |last8=Zaorsky |first8=Nicholas G. |last9=Jia |first9=Angela |last10=Shoag |first10=Jonathan |last11=Dess |first11=Robert T. |last12=Mahal |first12=Brandon A. |last13=Stensland |first13=Kristian |last14=Eyrich |first14=Nicholas W. |last15=Seymore |first15=Mariana |date=2023-01-03 |title=Evaluation of Social Determinants of Health and Prostate Cancer Outcomes Among Black and White Patients: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=JAMA Network Open |volume=6 |issue=1 |pages=e2250416 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.50416 |doi-access=free|issn=2574-3805 |pmc=9857531 |pmid=36630135 |language=en}}</ref><ref name="Johnson2024">{{Cite journal |last1=Johnson |first1=Jabril R. |last2=Mavingire |first2=Nicole |last3=Woods-Burnham |first3=Leanne |last4=Walker |first4=Mya |last5=Lewis |first5=Deyana |last6=Hooker |first6=Stanley E. |last7=Galloway |first7=Dorothy |last8=Rivers |first8=Brian |last9=Kittles |first9=Rick A. |title=The complex interplay of modifiable risk factors affecting prostate cancer disparities in African American men |journal=Nature Reviews. Urology |volume=21 |issue=7 |pages=422–432 |doi=10.1038/s41585-023-00849-5 |issn=1759-4820 |pmc=11904840 |pmid=38307952|publication-date=2024-02-02 |language=en}}</ref> Barriera të tjera, duke përfshirë koston, kufizimet kohore dhe përgjegjësitë konkurruese, mund të ndikojnë gjithashtu në angazhimin ndaj kujdesit. Është përshkruar gjithashtu mosbesimi lidhur me përvojat e kaluara dhe të vazhdueshme në ambientet shëndetësore. Këta faktorë mund të kontribuojnë në pjesëmarrje më të ulët në provat klinike dhe në qasje të reduktuar ndaj trajtimeve më të reja.<ref name="Lopez2024" /><ref name="Johnson2024" /> Kërkimet kanë treguar se rezultatet e mbijetesës janë më të ngjashme ndërmjet grupeve kur qasja ndaj kujdesit, trajtimi dhe kushtet sociale janë të ngjashme.<ref>{{Cite journal |last1=Basourakos |first1=Spyridon P. |last2=Gulati |first2=Roman |last3=Vince |first3=Randy A. |last4=Spratt |first4=Daniel E. |last5=Lewicki |first5=Patrick J. |last6=Hill |first6=Alexander |last7=Nyame |first7=Yaw A. |last8=Cullen |first8=Jennifer |last9=Markt |first9=Sarah C. |last10=Barbieri |first10=Christopher E. |last11=Hu |first11=Jim C. |last12=Trapl |first12=Erika |last13=Shoag |first13=Jonathan E. |title=Harm-to-Benefit of Three Decades of Prostate Cancer Screening in Black Men |journal=NEJM Evidence |volume=1 |issue=6 |doi=10.1056/evidoa2200031 |issn=2766-5526 |pmc=9202998 |pmid=35721307|publication-date=June 2022 |language=en}}</ref><ref name=":3" /> Në përgjithësi, pabarazitë në kancerin e prostatës konsiderohen si me shkaqe të shumëfishta. Këtu përfshihen faktorë biologjikë, mjedisorë dhe socialë. Shumë studime sugjerojnë se përcaktuesit socialë të shëndetit, si qasja ndaj kujdesit dhe kushtet socioekonomike, luajnë një rol kryesor në dallimet e rezultateve.<ref name=":3" /> Kërkimet në këtë fushë vazhdojnë. == Grupe të veçanta == Gratë transgjinore dhe personat që nuk përputhen me normat gjinore, të cilët kanë prostatë, mund të zhvillojnë kancer të prostatës. Ata që i janë nënshtruar terapisë hormonale për afirmimin gjinor ose kirurgjisë për afirmimin gjinor kanë rrezik të reduktuar për të zhvilluar kancer të prostatës, krahasuar me burrat cisgjinorë të së njëjtës moshë.{{Sfn|Bertoncelli Tanaka|Sahota|Burn|Falconer|2022|loc="Conclusions"}} Testet e skriningut në këtë grup janë të ndërlikuara, pasi gratë transgjinore mund të kenë nivele më të ulëta të PSA-së sesa burrat cisgjinorë për shkak të niveleve të tyre të reduktuara të testosteronit.{{Sfn|Bertoncelli Tanaka|Sahota|Burn|Falconer|2022|loc="Interpretation of PSA in transgender women on GAHT"}} Nivelet e PSA-së më të larta se 1 ng/mL përgjithësisht konsiderohen mbi vlerat normale nga specialistët e kujdesit gjinor.{{Sfn|Bertoncelli Tanaka|Sahota|Burn|Falconer|2022|loc="Screening for prostate cancer in transgender women"}} Ekzaminimet digjitale rektale të prostatës shpesh janë të pamundura te gratë transgjinore që i janë nënshtruar vaginoplastikës, pasi gjatësia dhe ngurtësia e vaginës së re mund të pengojnë aksesin në prostatën përmes rektumit.{{Sfn|Bertoncelli Tanaka|Sahota|Burn|Falconer|2022|loc="Screening for prostate cancer in transgender women"}} == Historia == Një masë prostatike u përshkrua për herë të parë në vitin 1817 nga kirurgu anglez George Langstaff, pas autopsisë së një burri që kishte vdekur në moshën 68 vjeç me dhimbje në pjesën e poshtme të trupit dhe simptoma urinare.{{Sfn|Valier|2016|pp=15–18}}<ref>{{Cite journal |vauthors=Lawrence W |title=Cases of Fungus Hæmatodes, with Observations, by George Langstaff, Esq. and an Appendix, Containing two Cases of Analogous Affections |journal=Med Chir Trans |volume=8 |pages=272–314 |date=1817 |pmid=20895322 |pmc=2129005 |doi=10.1177/095952871700800114 |language=en}}</ref> Në vitin 1853, kirurgu i Spitalit të Londrës, John Adams, përshkroi një tjetër tumor të prostatës të marrë nga një burrë që kishte vdekur me probleme urinare; Adams bëri që një patolog ta ekzaminonte tumorin, duke dhënë kështu rastin e parë të konfirmuar të një tumori kanceroz në prostatë.{{Sfn|Valier|2016|pp=15–18}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Adams J | title = The Case of Scirrhous of the Prostate Gland with Corresponding Affliction of the Lymphatic Glands in the Lumbar Region and in the Pelvis | journal = Lancet | volume = 1 | issue = 1547 | pages = 393–94 | year = 1853 | doi = 10.1016/S0140-6736(02)68759-8 |language=en}}</ref> Sëmundja fillimisht përshkruhej rrallë; një raport i vitit 1893 gjeti vetëm 50 raste të përshkruara në literaturën mjekësore.{{Sfn|Lytton|2001|p=1859}} Rreth kthesës së shekujve 19 dhe 20, kirurgjia e prostatës për të lehtësuar obstruksionin urinar u bë më e zakonshme, duke i mundësuar kirurgëve dhe patologëve të ekzaminonin indin e prostatës së hequr. Dy studime të asaj kohe gjetën kancer në deri në 10% të mostrave kirurgjike, duke sugjeruar se kanceri i prostatës ishte një shkak mjaft i zakonshëm i zmadhimit të prostatës.{{Sfn|Lytton|2001|p=1859}} Për pjesën më të madhe të shekullit të 20-të, terapia kryesore për kancerin e prostatës ishte kirurgjia për heqjen e prostatës. Prostatektomia perineale u krye për herë të parë në vitin 1904 nga Hugh H. Young në Spitalin Johns Hopkins.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Prostatectomy"}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Young HH | title = Four Cases of Radical Prostatectomy | journal = Johns Hopkins Bull. | volume = 16 | year = 1905 |language=en}}</ref> Metoda e Young-ut u bë standardi i pranuar gjerësisht dhe fillimisht përdorej kryesisht për të lehtësuar simptomat e bllokimit urinar.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Prostatectomy"}} Në vitin 1931, një metodë e re kirurgjike, reseksioni transuretral i prostatës, u fut në përdorim, duke zëvendësuar prostatektominë perineale për lehtësimin e simptomave të obstruksionit.{{Sfn|Lytton|2001|p=1859}} Në vitin 1945, Terence Millin përshkroi një qasje të prostatektomisë retropubike, e cila ofronte akses më të lehtë në nyjet limfatike të legenit për të ndihmuar në përcaktimin e stadit dhe shtrirjes së sëmundjes dhe ishte më e lehtë për t'u mësuar nga kirurgët.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Prostatectomy"}} Kjo u përmirësua më tej kur Patrick C. Walsh përshkroi në vitin 1983 një qasje të prostatektomisë retropubike që shmangte dëmtimin e nervave pranë prostatës, duke ruajtur funksionin erektil.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Prostatectomy"}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Walsh PC, Lepor H, Eggleston JC | title = Radical Prostatectomy with Preservation of Sexual Function: Anatomical and Pathological Considerations | journal = The Prostate | volume = 4 | issue = 5 | pages = 473–485 | year = 1983 | pmid = 6889192 | doi = 10.1002/pros.2990040506 | s2cid = 30740301 |language=en}}</ref> Radioterapia për kancerin e prostatës përdorej me raste në fillim të shekullit të 20-të, me [[Radiumi|radium]] të vendosur në [[Uretra|uretrën]] ose rektumin për të zvogëluar madhësinë e tumorit dhe simptomat e shoqëruara.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Radiation therapy"}} Në vitet 1950, shfaqja e aparateve më të fuqishme të rrezatimit bëri të mundur që radioterapia me rreze të jashtme të arrinte prostatën. Deri në vitet 1960, kjo shpesh kombinohej me terapi hormonale për të përmirësuar efikasitetin e terapisë.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Radiation therapy"}} Në vitet 1970, Willet Whitmore ishte pionier i një teknike të kirurgjisë së hapur, në të cilën gjilpëra me jod-125 vendoseshin drejtpërdrejt në prostatë. Në vitin 1983, Henrik H. Holm e përmirësoi këtë duke përdorur ultratingull transrektal për të drejtuar implantimin e materialit radioaktiv.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Radiation therapy"}} Vëzhgimi se testikujt (dhe hormonet që ata sekretojnë) ndikojnë në madhësinë e prostatës u bë që në fund të shekullit të 18-të përmes eksperimenteve të kastrimit te kafshët. Megjithatë, eksperimentimi i herëpashershëm gjatë shekullit pasues dha rezultate të përziera, ndoshta për shkak të pamundësisë për të dalluar tumoret e prostatës nga prostatat e zmadhuara për shkak të hiperplazisë beninje të prostatës. Në vitin 1941, Charles Huggins dhe Clarence V. Hodges botuan dy studime që përdornin kastrim kirurgjik ose estrogjen oral për të ulur nivelet e androgjenëve dhe për të përmirësuar simptomat e kancerit të prostatës. Huggins u nderua me Çmimin Nobel për Fiziologji ose Mjekësi të vitit 1966 për këtë zbulim, që përbënte terapinë e parë sistemike për kancerin e prostatës.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Androgen-ablation therapy"}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Huggins CB, Hodges CV | title = Studies on Prostate Cancer: 1. The Effects of Castration, of Estrogen and Androgen Injection on Serum Phosphatases in Metastatic Carcinoma of the Prostate | journal = Cancer Res | volume = 1 | issue = 4 | page = 293 | year = 1941 | url = http://cancerres.aacrjournals.org/content/1/4/293 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170630121943/http://cancerres.aacrjournals.org/content/1/4/293 | archive-date = 2017-06-30 | access-date = 2015-09-02 |language=en}}</ref> Në vitet 1960, studime të mëdha treguan se terapia me estrogjen ishte po aq efektive sa kastrimi kirurgjik në trajtimin e kancerit të prostatës, por se ata që merrnin terapi me estrogjen kishin rrezik më të madh për të zhvilluar trombe gjaku.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Androgen-ablation therapy"}} Gjatë viteve 1980, studimet e kryera nga Andrzej W. Schally mbi GnRH çuan në zhvillimin e agonistëve të GnRH, të cilët rezultuan po aq efektivë sa estrogjeni, pa rrezikun e shtuar të formimit të trombeve.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Androgen-ablation therapy"}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Tolis G, Ackman D, Stellos A, Mehta A, Labrie F, Fazekas AT, Comaru-Schally AM, Schally AV | title = Tumor Growth Inhibition in Patients with Prostatic Carcinoma Treated with Luteinizing Hormone-Releasing Hormone Agonists | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 79 | issue = 5 | pages = 1658–1662 | date = March 1982 | pmid = 6461861 | pmc = 346035 | doi = 10.1073/pnas.79.5.1658 | doi-access = free | title-link = doi | bibcode = 1982PNAS...79.1658T |language=en}}</ref> Schally u nderua me Çmimin Nobel për Fiziologji ose Mjekësi të vitit 1977 për punën e tij mbi GnRH dhe kancerin e prostatës.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Androgen-ablation therapy"}} Kimioterapia sistemike për kancerin e prostatës është studiuar që nga vitet 1950, por provat klinike nuk kanë treguar përfitime për shumicën e njerëzve që marrin këto barna.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Cytotoxic chemotherapy"}} Në vitin 1996, Administrata e Ushqimit dhe Barnave e Shteteve të Bashkuara (FDA) miratoi mitoksantronin, një kimioterapi sistemike, për pacientët me kancer të prostatës rezistent ndaj kastrimit, bazuar në prova që tregonin se ajo përmirësonte simptomat, ndonëse nuk arrinte të përmirësonte mbijetesën.{{Sfn|Desai|McManus|Sharifi|2021|loc="Evolution of treatment"}} Në vitin 2004, docetakseli u miratua si kimioterapia e parë që rrit mbijetesën te pacientët me kancer të prostatës rezistent ndaj kastrimit.{{Sfn|Desai|McManus|Sharifi|2021|loc="Evolution of treatment"}} Pas provave shtesë në vitin 2015, përdorimi i docetakselit u zgjerua për pacientët me kancer të prostatës të ndjeshëm ndaj kastrimit.{{Sfn|Teo|Rathkopf|Kantoff|2019|loc="Figure 1"}} == Shoqëria dhe kultura == [[Skeda:blue ribbon.jpg|thumb|upright=0.75|Shiriti blu i çelët është një simbol që tregon mbështetje për ndërgjegjësimin për kancerin e prostatës.|alt=Pamje e një shiriti blu të çelët me dy skajet e kryqëzuara]] Që nga fillimi i viteve 2000, skriningu dhe ndërgjegjësimi për kancerin e prostatës janë promovuar gjerësisht përmes Muajit të Ndërgjegjësimit për Kancerin e Prostatës në shtator dhe Movember në nëntor.{{Sfn|Patel|Halpern|Desai|Keeter|2020|p=64}} Megjithatë, një analizë e kërkimeve në internet sugjeron se asnjëra prej këtyre ngjarjeve nuk e ndryshon ndjeshëm nivelin e interesit ose të diskutimit për kancerin e prostatës, në kontrast me Muajin e Ndërgjegjësimit për Kancerin e Gjirit, i cili është më i konsoliduar.{{Sfn|Patel|Halpern|Desai|Keeter|2020|p=64}} == Kërkimet == Kanceri i prostatës është një temë kryesore e kërkimeve në vazhdim. Nga viti 2016 deri në vitin 2020, më shumë se 1,26 miliardë dollarë u investuan në kërkimin e kancerit të prostatës. Kjo përfaqëson rreth 5% të fondeve botërore për kërkimin e kancerit.{{Sfn|McIntosh|Alam|Adams|Boon|2023|loc=Tabela 1}} Kjo e vendos kancerin e prostatës në vendin e 10-të mes 18 llojeve të zakonshme të kancerit për sa i përket fondeve për çdo vdekje nga kanceri, dhe në vendin e 9-të për sa i përket fondeve për çdo vit jetë të humbur të rregulluar sipas aftësisë së kufizuar.{{Sfn|McIntosh|Alam|Adams|Boon|2023|loc=Tabela 2}} Kërkimet mbi kancerin e prostatës mbështeten në disa modele laboratorike për të testuar aspekte të sëmundjes. Disa linja qelizore të përjetësuara të prostatës përdoren gjerësisht, përkatësisht linjat klasike DU145, PC-3 dhe LNCaP, si dhe linjat më të reja 22Rv1, LAPC-4, VCaP, MDA-PCa-2a dhe MDA-PCa-2b.{{Sfn|Mai|Chin|Foong|Pang|2022|loc=2.1 Linjat qelizore të kancerit të prostatës te njeriu}} Studimet që kërkojnë modele më komplekse të prostatës përdorin organoide{{Snd}}grupe qelizash të prostatës që mund të kultivohen nga tumorë të prostatës së njeriut ose nga qeliza burimore.{{Sfn|Mai|Chin|Foong|Pang|2022|loc=2.4. Organoidet}} Modelimi i rritjes dhe metastazimit të tumorit kërkon një organizëm model, zakonisht një mi. Kërkuesit mund ose t'i implantojnë kirurgjikisht tumorët e prostatës së njeriut te minjtë me imunitet të dobësuar (një teknikë që quhet ksenograft i marrë nga pacienti),{{Sfn|Mai|Chin|Foong|Pang|2022|loc=2.2 Linjat PDX}} ose të induktojnë tumorë të prostatës te minjtë me anë të [[Inxhinieria gjenetike|inxhinierisë gjenetike]].{{Sfn|Mai|Chin|Foong|Pang|2022|loc=2.3 Modeli i minjve të inxhinieruar gjenetikisht (GEMM)}} Këto modele minjsh të inxhinieruar gjenetikisht zakonisht përdorin një sistem rekombinaze Cre për të prishur funksionin e shtypësve të tumorit ose për të aktivizuar onkogjenët posaçërisht në qelizat e prostatës.{{Sfn|Ittmann|Huang|Radaelli|Martin|2013|loc=Hyrje}} {{As of|2024}}, studimet që shqyrtojnë lidhjen midis shpeshtësisë së ejakulimit dhe rrezikut të kancerit të prostatës nuk kanë dhënë përfundime të qarta, dhe mosha, shëndeti urinar dhe stili i jetesës janë faktorë të rëndësishëm për t'u marrë parasysh.{{Sfn|Kokori|Olatunji|Isarinade|Aboje|2024|loc=Përmbledhje}}{{Sfn|Gandaglia|Leni|Bray|Fleshner|2021|loc=3.3.3. Shpeshtësia e ejakulimit dhe aktiviteti seksual}} == Shënime == {{Reflist|group=note}} {{Notelist}} == Referime == {{Reflist}} === Burimet === {{Refbegin|32em}} *{{cite journal |vauthors=Achard V, Putora PM, Omlin A, Zilli T, Fischer S |title=Metastatic Prostate Cancer: Treatment Options |journal=Oncology |volume=100 |issue=1 |pages=48–59 |date=2022 |pmid=34781285 |doi=10.1159/000519861 |s2cid=244132770 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Bergengren O, Pekala KR, Matsoukas K, Fainberg J, Mungovan SF, Bratt O, Bray F, Brawley O, Luckenbaugh AN, Mucci L, Morgan TM, Carlsson SV |title=2022 Update on Prostate Cancer Epidemiology and Risk Factors-A Systematic Review |journal=Eur Urol |volume= 84|issue= 2|pages= 191–206|date=May 2023 |pmid=37202314 |doi=10.1016/j.eururo.2023.04.021 |s2cid=258780321 |doi-access = free |pmc=10851915 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Bertoncelli Tanaka M, Sahota K, Burn J, Falconer A, Winkler M, Ahmed HU, Rashid TG |title=Prostate Cancer in Transgender Women: What Does a Urologist Need to Know? |journal=BJU Int |volume=129 |issue=1 |pages=113–122 |date=January 2022 |pmid=34157213 |doi=10.1111/bju.15521 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Brawley S, Mohan R, Nein CD |title=Localized Prostate Cancer: Treatment Options |journal=American Family Physician |volume=97 |issue=12 |pages=798–805 |date=June 2018 |pmid=30216009 | url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2018/0615/p798.html |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Carlsson SV, Vickers AJ |title=Screening for Prostate Cancer |journal=Med Clin North Am |volume=104 |issue=6 |pages=1051–1062 |date=November 2020 |pmid=33099450 |pmc=8287565 |doi=10.1016/j.mcna.2020.08.007 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Coleman RE, Croucher PI, Padhani AR, Clézardin P, Chow E, Fallon M, Guise T, Colangeli S, Capanna R, Costa L |title=Bone Metastases |journal=Nat Rev Dis Primers |volume=6 |issue=1 |article-number=83 |date=October 2020 |pmid=33060614 |doi=10.1038/s41572-020-00216-3 |hdl=20.500.11820/6bac9e59-0afa-4b4a-bebf-4e747b889917 |s2cid=222350837 |hdl-access=free |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Costello AJ |title=Considering the Role of Radical Prostatectomy in 21st Century Prostate Cancer Care |journal=Nat Rev Urol |volume=17 |issue=3 |pages=177–188 |date=March 2020 |pmid=32086498 |doi=10.1038/s41585-020-0287-y |s2cid=211234353 |language=en }} *{{cite book|vauthors=Dall'Era MA |chapter=39-17: Prostate Cancer |title=Current Medical Diagnosis & Treatment 2023 |date=2023 |veditors=Papadakis MA, McPhee SJ, Rabow MW, McQuaid KR |publisher=McGraw Hill |edition=62 |isbn=978-1-264-68734-3 |language=en}} *{{cite journal | vauthors = Denmeade SR, Isaacs JT | title = A history of prostate cancer treatment | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 2 | issue = 5 | pages = 389–396 | date = May 2002 | pmid = 12044015 | pmc = 4124639 | doi = 10.1038/nrc801 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Desai K, McManus JM, Sharifi N |title=Hormonal Therapy for Prostate Cancer |journal=Endocr Rev |volume=42 |issue=3 |pages=354–373 |date=May 2021 |pmid=33480983 |pmc=8152444 |doi=10.1210/endrev/bnab002 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Duffy MJ |title=Biomarkers for Prostate Cancer: Prostate-Specific Antigen and Beyond |journal=Clin Chem Lab Med |volume=58 |issue=3 |pages=326–339 |date=February 2020 |pmid=31714881 |doi=10.1515/cclm-2019-0693 |doi-access=free |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Epstein JI |title=Prostate Cancer Grading: a Decade After the 2005 Modified System |journal=Mod Pathol |volume=31 |issue=S1 |pages=S47–63 |date=January 2018 |pmid=29297487 |doi=10.1038/modpathol.2017.133 |doi-access=free |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Gandaglia G, Leni R, Bray F, Fleshner N, Freedland SJ, Kibel A, Stattin P, Van Poppel H, La Vecchia C |title=Epidemiology and Prevention of Prostate Cancer |journal=Eur Urol Oncol |volume=4 |issue=6 |pages=877–892 |date=December 2021 |pmid=34716119 |doi=10.1016/j.euo.2021.09.006 |type=review |language=en }} *{{cite encyclopedia |publisher=Elsevier |series=Point of Care |encyclopedia=Clinical Overviews |title=Prostate Cancer |editor=Hessen MT |date=August 2022 |ref={{Harvid|Clinical Overview|2022}} |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Ittmann M, Huang J, Radaelli E, Martin P, Signoretti S, Sullivan R, Simons BW, Ward JM, Robinson BD, Chu GC, Loda M, Thomas G, Borowsky A, Cardiff RD |title=Animal Models of Human Prostate Cancer: the Consensus Report of the New York Meeting of the Mouse Models of Human Cancers Consortium Prostate Pathology Committee |journal=Cancer Res |volume=73 |issue=9 |pages=2718–36 |date=May 2013 |pmid=23610450 |pmc=3644021 |doi=10.1158/0008-5472.CAN-12-4213 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Kokori E, Olatunji G, Isarinade DT, Aboje JE, Ogieuhi IJ, Lawal ZD, Woldehana NA, Nazar MW, Scott GY, Aderinto N |title=Ejaculation Frequency and Prostate Cancer Risk: A Narrative Review of Current Evidence |journal=Clin Genitourin Cancer |volume=22 |issue=3 |article-number=102043 |date=June 2024 |pmid=38430857 |doi=10.1016/j.clgc.2024.01.015 |type=review |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Liu JL, Patel HD, Haney NM, Epstein JI, Partin AW |title=Advances in the Selection of Patients with Prostate Cancer for Active Surveillance |journal=Nat Rev Urol |volume=18 |issue=4 |pages=197–208 |date=April 2021 |pmid=33623103 |doi=10.1038/s41585-021-00432-w |s2cid=232024016 |language=en }} *{{cite journal | vauthors = Lytton B | title = Prostate cancer: a brief history and the discovery of hormonal ablation treatment | journal = The Journal of Urology | volume = 165 | issue = 6 Pt 1 | pages = 1859–1862 | date = June 2001 | pmid = 11371867 | doi = 10.1016/S0022-5347(05)66228-3 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Maffei D, Giganti F, Moore CM |title=Seminar: Revisiting the Value of PSA-Based Prostate Cancer Screening Essay No 5: Should Men Undergo MRI Before Prostate Biopsy? (Pro) |journal=Urol Oncol |volume=41 |issue=2 |pages=88–91 |date=February 2023 |pmid=35871993 |doi=10.1016/j.urolonc.2022.04.016 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10157007/|url-access=subscription |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Mai CW, Chin KY, Foong LC, Pang KL, Yu B, Shu Y, Chen S, Cheong SK, Chua CW |title=Modeling Prostate Cancer: What Does it Take to Build an Ideal Tumor Model? |journal=Cancer Lett |volume=543 |issue= |article-number=215794 |date=September 2022 |pmid=35718268 |doi=10.1016/j.canlet.2022.215794 |s2cid=249831438 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=McHugh J, Saunders EJ, Dadaev T, McGrowder E, Bancroft E, Kote-Jarai Z, Eeles R |title=Prostate Cancer Risk in Men of Differing Genetic Ancestry and Approaches to Disease Screening and Management in these Groups |journal=Br J Cancer |volume=126 |issue=10 |pages=1366–1373 |date=June 2022 |pmid=34923574 |pmc=9090767 |doi=10.1038/s41416-021-01669-3 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=McIntosh SA, Alam F, Adams L, Boon IS, Callaghan J, Conti I, Copson E, Carson V, Davidson M, Fitzgerald H, Gautam A, Jones CM, Kargbo S, Lakshmipathy G, Maguire H, McFerran K, Mirandari A, Moore N, Moore R, Murray A, Newman L, Robinson SD, Segaran A, Soong CN, Walker A, Wijayaweera K, Atun R, Cutress RI, Head MG |title=Global Funding for Cancer Research Between 2016 and 2020: a Content Analysis of Public and Philanthropic Investments |journal=Lancet Oncol |volume=24 |issue=6 |pages=636–645 |date=June 2023 |pmid=37269844 |doi=10.1016/S1470-2045(23)00182-1 |url=https://eprints.ncl.ac.uk/fulltext.aspx?url=291767/C1967B92-EEE6-42F7-97E9-B4641C8A5D2D.pdf&pub_id=291767 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Merriel SW, Funston G, Hamilton W |title=Prostate Cancer in Primary Care |journal=Adv Ther |volume=35 |issue=9 |pages=1285–1294 |date=September 2018 |pmid=30097885 |pmc=6133140 |doi=10.1007/s12325-018-0766-1 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Mundle R, Afenya E, Agarwal N |title=The Effectiveness of Psychological Intervention for Depression, Anxiety, and Distress in Prostate Cancer: a Systematic Review of Literature |journal=Prostate Cancer Prostatic Dis |volume=24 |issue=3 |pages=674–687 |date=September 2021 |pmid=33750905 |doi=10.1038/s41391-021-00342-3 |s2cid=232325496 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Patel MS, Halpern JA, Desai AS, Keeter MK, Bennett NE, Brannigan RE |title=Success of Prostate and Testicular Cancer Awareness Campaigns Compared to Breast Cancer Awareness Month According to Internet Search Volumes: A Google Trends Analysis |journal=Urology |volume=139 |issue= |pages=64–70 |date=May 2020 |pmid=32001306 |doi=10.1016/j.urology.2019.11.062 |s2cid=210982209 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Pernar CH, Ebot EM, Wilson KM, Mucci LA |title=The Epidemiology of Prostate Cancer |journal=Cold Spring Harb Perspect Med |volume=8 |issue=12 |article-number= a030361|date=December 2018 |pmid=29311132 |pmc=6280714 |doi=10.1101/cshperspect.a030361 |language=en }} *{{cite book|vauthors=Pilié P, Viscuse P, Logothetis CJ, Corn PG |chapter=45: Prostate Cancer |title=The MD Anderson Manual of Medical Oncology |edition=4 |veditors=Kantarjian HM, Wolff RA, Rieber AG |date=2022 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-1-260-46764-2 |language=en}} *{{cite journal |vauthors=Rebello RJ, Oing C, Knudsen KE, Loeb S, Johnson DC, Reiter RE, Gillessen S, Van der Kwast T, Bristow RG |title=Prostate cancer |journal=Nat Rev Dis Primers |volume=7 |issue=1 |article-number=9 |date=February 2021 |pmid=33542230 |doi=10.1038/s41572-020-00243-0 |s2cid=231794303 |language=en }} *{{cite book|vauthors=Scher HI, Eastham JA |chapter=87: Benign and Malignant Diseases of the Prostate |title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=21 |publisher=McGraw Hill |date=2022|veditors= Loscalzo J, Fauci A, Kasper D, ''et al'' |isbn= 978-1-264-26850-4 |language=en}} *{{cite book|vauthors=Stephenson AJ, Abouassaly R, Klein EA |chapter=Epidemiology, Etiology, and Prevention of Prostate Cancer |date=2021 |title=Cambell-Walsh-Wein Urology |edition=12 |publisher=Elsevier |veditors=Partin AW, Dmochowski RR, Kavoussi LR, Peters CA |pages=3457–3477 |isbn=978-0-323-54642-3 |language=en}} *{{cite journal |vauthors=Sandhu S, Moore CM, Chiong E, Beltran H, Bristow RG, Williams SG |title=Prostate cancer |journal=Lancet |volume=398 |issue=10305 |pages=1075–1090 |date=September 2021 |pmid=34370973 |doi=10.1016/S0140-6736(21)00950-8 |s2cid=236941733 |doi-access = free |bibcode=2021Lanc..398.1075S |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Teo MY, Rathkopf DE, Kantoff P |title=Treatment of Advanced Prostate Cancer |journal=Annu Rev Med |volume=70 |issue= |pages=479–499 |date=January 2019 |pmid=30691365 |pmc=6441973 |doi=10.1146/annurev-med-051517-011947 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Thompson JC, Wood J, Feuer D |title=Prostate Cancer: Palliative Care and Pain Relief |journal=Br Med Bull |volume=83 |issue= |pages=341–354 |date=2007 |pmid=17628024 |doi=10.1093/bmb/ldm018 |doi-access = free |language=en }} *{{cite book|title=A History of Prostate Cancer |vauthors=Valier H |isbn=978-1-4039-8803-4 |date=2016 |publisher=Springer Nature |chapter=The Problematic Prehistory of Prostate Cancer |pages=15–42 |language=en}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|display=Kanceri i prostatës}} {{Reflist|group=note}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kanceri i prostatës}} [[Kategoria:Kancer]] [[Kategoria:Lloje të kancerit]] afqkizjyscadc2mk4xfn2f7d6do8qo5 0 408124 3060350 2026-10-29T13:11:46Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: {{short description|Futbollist dhe trajner shqiptar}} {{Infobox football biography | name = Ditmar Bicaj | image = Ditmar Bicaj - Albania U-21 (1).jpg | caption = Bicaj (2009) | image_size = 200px | birth_date = 26 shkurt 1989 | birth_place = [[Tiranë]], Shqipëri | height = 1.93 m | position = [[Defender (association football)|Defender]] | currentclub = | youthyears1 = 2000–2006 | youthclubs1 = [[KS Dinamo Tirana|Dinamo Tirana]] | years1 = 2006–... 3060350 wikitext text/x-wiki {{short description|Futbollist dhe trajner shqiptar}} {{Infobox football biography | name = Ditmar Bicaj | image = Ditmar Bicaj - Albania U-21 (1).jpg | caption = Bicaj (2009) | image_size = 200px | birth_date = 26 shkurt 1989 | birth_place = [[Tiranë]], Shqipëri | height = 1.93 m | position = [[Defender (association football)|Defender]] | currentclub = | youthyears1 = 2000–2006 | youthclubs1 = [[KS Dinamo Tirana|Dinamo Tirana]] | years1 = 2006–2008 | clubs1 = [[KS Dinamo Tirana|Dinamo Tirana]] | caps1 = 2 | goals1 = 0 | years2 = 2008–2009 | clubs2 = [[OFC Belasitsa Petrich|Belasitsa]] | caps2 = 20 | goals2 = 1 | years3 = 2009–2010 | clubs3 = [[KF Tirana|Tirana]] | caps3 = 14 | goals3 = 0 | years4 = 2010–2014 | clubs4 = [[KF Skënderbeu|Skënderbeu]] | caps4 = 92 | goals4 = 6 | years5 = 2014–2015 | clubs5 = [[Tractor S.C.|Tractor Sazi]] | caps5 = 10 | goals5 = 1 | years6 = 2015–2016 | clubs6 = [[FK Partizani Tirana|Partizani Tirana]] | caps6 = 23 | goals6 = 1 | years7 = 2016–2017 | clubs7 = [[KF Vllaznia|Vllaznia]] | caps7 = 29 | goals7 = 0 | years8 = 2017–2018 | clubs8 = [[Flamurtari FC|Flamurtari]] | caps8 = 25 | goals8 = 3 | years9 = 2018–2019 | clubs9 = [[KF Teuta|Teuta]] | caps9 = 26 | goals9 = 3 | years10 = 2019–2020 | clubs10 = [[KF Bylis|Bylis]] | caps10 = 16 | goals10 = 0 | years11 = 2020–2021 | clubs11 = [[KF Skënderbeu|Skënderbeu]] | caps11 = 10 | goals11 = 0 | years12 = 2021–2023 | clubs12 = [[Flamurtari FC|Flamurtari]] | caps12 = 79 | goals12 = 0 | nationalyears1 = 2005–2006 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare nën-17 e futbollit|Shqipëria nën-17]] | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2008–2009 | nationalteam2 = [[Kombëtarja shqiptare nën-20 e futbollit|Shqipëria nën-20]] | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2007–2010 | nationalteam3 = [[Kombëtarja shqiptare nën-21 e futbollit|Shqipëria nën-21]] | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2010–2011 | nationalteam4 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] | nationalgoals4 = 0 | nationalcaps4 = 1 | manageryears1 = 2024–2025 | managerclubs1 = [[KS Burreli|Burreli]] | manageryears2 = 2025 | managerclubs2 = [[KS Lushnja|Lushnja]] }} '''Ditmar Bicaj''' (lindur më [[26 shkurt]] [[1989]]) është një ish-[[futbolli]]st dhe trajner [[Shqiptarët|shqiptar]].<ref>{{cite web|url=http://telesport.al/bicaj-vendos-te-ardhmen-teuta-konfirmon-marreveshjen-me-mbrojtesin/|title=Bicaj vendos të ardhmen, Teuta konfirmon marrëveshjen me mbrojtësin|publisher=Telesport.al|language=sq|author=Alfred Lleshi|date=30 korrik 2018|accessdate=5 gusht 2018}}</ref> ==Nderime== ;Dinamo Tirana<ref name="Soccerway">{{cite web|url=https://int.soccerway.com/players/ditmar-bici/101722/|title=Albania – D. Bicaj – Profile with news, career statistics and history|publisher=Soccerway|accessdate=6 qershor 2017|language=en}}</ref> * [[Kategoria Superiore]]: [[Kategoria e Superiore 2007/08|2007–08]] ;Skënderbeu Korçë<ref name="Soccerway"/> * [[Kategoria Superiore]]: [[Kategoria Superiore 2010–11|2010–11]], [[Kategoria Superiore 2011–12|2011–12]], [[Kategoria Superiore 2012–13|2012–13]], [[Kategoria Superiore 2013–14|2013–14]] * [[Superkupa e Shqipërisë]]: [[Superkupa e Shqipërisë 2013|2013]] ==Burime== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Bicaj, Ditmar}} [[Kategoria:Lindje 1989]] [[Kategoria:Futbollistë nga Tirana]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Dinamo Tirana]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Tirana]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Skënderbeu]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Partizani]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Vllaznia Shkodër]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Flamurtari Vlorë]] [[Kategoria:Futbollistë në KS Teuta Durrës]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Bylis]] [[Kategoria:Trajnerë shqiptarë futbolli]] [[Kategoria:Trajnerë në KS Burreli]] [[Kategoria:Trajnerë në KS Lushnja]] pdo1d0775dixuf1ub6i6pc0t7fv0pyd 14 408125 3060354 2026-10-29T13:18:54Z Mitrovica02 128863 Faqe e re: [[Kategoria:Futbollistë sipas skuadrave|Radnik Surdulic]] 3060354 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Futbollistë sipas skuadrave|Radnik Surdulic]] kr7sh63f465muxsugvr5bekxk5xjnqo 3 408126 3060361 2026-10-29T14:30:35Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3060361 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=Parqeshvi}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 29 tetor 2026 15:30 (CET) 0p0zxjrl5pxri5knp3gtc0loezb2ykg 1 408127 3060374 2026-10-29T15:16:51Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060374 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Partia Balli Kombëtar Demokrat]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060373 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20260914015931/http://www.ballikombit.org/ për lidhjen http://www.ballikombit.org/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 16:16 (CET) pi3rwdo14f3efw4poxp6re4pij5hegs 0 408128 3060379 2026-10-29T16:09:57Z Leutrim.P 113691 Faqe e re: https://en.wikipedia.org/wiki/Russian_imperialism 3060379 wikitext text/x-wiki [[File:Russian Empire (orthographic projection).svg|thumb|300px|right|Shtrirja maksimale territoriale e [[Perandorisë Ruse]], e cila ekzistoi nga viti 1721 deri më 1917.]] '''Imperializmi rus''' i referohet, në kuptim të gjerë, fuqisë politike, ekonomike, kulturore ose ushtarake që [[Historia e Rusisë|shtete të ndryshme ruse]] kanë ushtruar mbi vende dhe territore të huaja. Kjo përfshin veprimet e Federatës Ruse bashkëkohore, si dhe shembuj historikë relativisht të afërt, si Carati i Rusisë, Perandoria Ruse dhe Bashkimi Sovjetik – në të cilin çështjet dominoheshin nga RSFS-ja Ruse (Republika Socialiste Federative Sovjetike Ruse). Disa studiues të postkolonializmit kanë vënë në dukje mungesën e vëmendjes globale ndaj imperializmit rus dhe sovjetik brenda kësaj disipline. Pas rënies së Kostandinopojës në vitin 1453, Principata e Madhe e Moskës e shpalli veten si "Roma e Tretë" – kryesisht me argumentin se ishte pasardhësja legjitime e Perandorisë Bizantine dhe qendra e re botërore e krishterimit ortodoks. Duke filluar nga vitet 1550, për 150 vitet në vijim, Rusia pushtoi territore që, mesatarisht, kishin çdo vit një sipërfaqe të barabartë me atë të Holandës së sotme; këto territore shtriheshin në pjesë të Evropës Lindore, Azisë Veriore (Siberi), Azisë Qendrore dhe Kaukazit. Ndonëse në një shkallë më të vogël krahasuar me zotërimet e tyre në Euroazi, kolonistët rusë krijuan gjithashtu një sërë vendbanimesh në Amerikën e Veriut. Në fund të shekullit të XVIII, perandorët rusë promovuan konceptin e një "kombi gjithë-rus", i cili përfshinte "rusët e mëdhenj" (rusët), "rusët e vegjël" (ukrainasit) dhe "rusët e bardhë" (bjellorusët), me qëllim forcimin e pretendimeve të tyre mbi zona të caktuara të Komonuelthit Polako-Lituanez, i cili ishte ndarë mes fuqive të tjera. Perandori Nikolla I e shpalli "Ortodoksinë, Autokracinë dhe Kombësinë" si ideologjinë zyrtare të shtetit; kjo ishte pjesë e një përpjekjeje për të bashkuar popujt e shumtë që jetonin brenda tij, përmes përqafimit të Kishës Ortodokse Ruse, besnikërisë ndaj perandorit dhe përkatësisë ndaj identitetit rus. Nga fundi i shekullit të XIX, Perandoria Ruse mbulonte afërsisht një të gjashtën e sipërfaqes tokësore të botës, duke u bërë kështu perandoria e tretë më e madhe në histori. Gjatë Luftës Civile Ruse, bolshevikët morën nën kontroll pjesën më të madhe të territorit të ish-Perandorisë Ruse dhe themeluan Republikën Socialiste Federative Sovjetike Ruse, e cila do të shërbente si themeli i Bashkimit Sovjetik. Megjithëse pretendonte se ishte anti-imperialiste, ajo shfaqte shumë ngjashmëri me perandoritë historike. Lëvizja bolshevike ripushtoi shtetet e pavarura që ishin shkëputur gjatë Revolucionit Rus dhe i përfshiu ato në Bashkimin Sovjetik të saposhpallur, ndonëse pati sukses vetëm pjesërisht në rivendosjen e kufijve të Perandorisë Ruse. Gjatë shekullit të 20-të, Bashkimi Sovjetik u përfshi në ndërhyrje të shumta të jashtme dhe në ndryshime regjimesh, duke nxitur njëkohësisht sovjetizimin në Bllokun Lindor dhe në të gjithë "Botën e Dytë". Disa nga aktet më të theksuara të imperializmit sovjetik dhe kolonializmit të brendshëm ndodhën gjatë epokës staliniste; këtu përfshihen shpërnguljet e detyruara të popullsisë dhe uritë e shkaktuara artificialisht, të cilat vunë në shënjestër grupe minoritare në rajone të ndryshme të vendit – veçanërisht në Azinë Qendrore. Po në këtë periudhë u konkretizuan edhe ambiciet sovjetike për kontinentin evropian. Fillimisht, përmes Paktit Molotov-Ribbentrop të vitit 1939, Bashkimi Sovjetik synoi të ndante territoret dhe sferat e ndikimit me Gjermaninë Naziste; më pas, fushatat ushtarake gjatë Luftës së Dytë Botërore i mundësuan atij të pushtonte të gjitha vendet evropiane – përfshirë pjesë të Gjermanisë dhe Austrisë – deri në vitin 1945. Me fillimin e Luftës së Ftohtë në vitin 1947, këto vende filluan të shiheshin gjerësisht si shtete satelite të Bashkimit Sovjetik, ndonëse Shqipëria, Rumania dhe Jugosllavia u shkëputën nga Moska përmes krisjeve të bujshme politike deri në vitet 1960. Që nga vitet 2010, analistët e kanë përshkruar Rusinë nën udhëheqjen e Vladimir Putinit si një shtet neo-imperialist, duke vënë në dukje retorikën irredentiste dhe pretendimet territoriale ndaj disa ish-republikave të Bashkimit Sovjetik. Pas rënies së Bashkimit Sovjetik në vitin 1991, Rusia është përpjekur të ruajë ndikimin mbi shtetet post-sovjetike përmes ndërhyrjeve politike ose ushtarake dhe krijimit të organizatave rajonale, siç është Komuniteti i Shteteve të Pavarura. Nën sundimin e Putinit, Rusia pushtoi pjesë të Gjeorgjisë në vitin 2008, pjesë të Ukrainës në vitin 2014 dhe nisi një pushtim në shkallë të gjerë të Ukrainës në vitin 2022, ndërkohë që vendosi gjithashtu dominimin e saj mbi Bjellorusinë. Regjimi i Putinit ka ringjallur idetë e epokës perandorake për "botën ruse" dhe ideologjinë e eurasianizmit. Ai ka ndërmarrë fushata dezinformimi në shkallë të gjerë dhe ka shfrytëzuar anëtarë të diasporës ruse për të minuar sovranitetin e vendeve të tjera. Rusia akuzohet gjithashtu se praktikon neokolonializmin në Afrikë, kryesisht përmes aktiviteteve të Grupit Wagner dhe "Africa Corps". == Shiko edhe == * [[Propaganda në Rusi]] * [[Imperializmi]] == Burime == 9oyj6ms0kksrnemu70odc9migaa1mhn 3060380 3060379 2026-10-29T16:10:43Z Leutrim.P 113691 3060380 wikitext text/x-wiki [[File:Russian Empire (orthographic projection).svg|thumb|300px|right|Shtrirja maksimale territoriale e [[Perandorisë Ruse]], e cila ekzistoi nga viti 1721 deri më 1917.]] '''Imperializmi rus''' i referohet, në kuptim të gjerë, fuqisë politike, ekonomike, kulturore ose ushtarake që [[Historia e Rusisë|shtete të ndryshme ruse]] kanë ushtruar mbi vende dhe territore të huaja. Kjo përfshin veprimet e Federatës Ruse bashkëkohore, si dhe shembuj historikë relativisht të afërt, si [[Carati i Rusisë]], [[Perandoria Ruse]] dhe [[Bashkimi Sovjetik]] – në të cilin çështjet dominoheshin nga RSFS-ja Ruse (Republika Socialiste Federative Sovjetike Ruse). Disa studiues të postkolonializmit kanë vënë në dukje mungesën e vëmendjes globale ndaj imperializmit rus dhe sovjetik brenda kësaj disipline. Pas rënies së Kostandinopojës në vitin 1453, Principata e Madhe e Moskës e shpalli veten si "Roma e Tretë" – kryesisht me argumentin se ishte pasardhësja legjitime e Perandorisë Bizantine dhe qendra e re botërore e krishterimit ortodoks. Duke filluar nga vitet 1550, për 150 vitet në vijim, Rusia pushtoi territore që, mesatarisht, kishin çdo vit një sipërfaqe të barabartë me atë të Holandës së sotme; këto territore shtriheshin në pjesë të Evropës Lindore, Azisë Veriore (Siberi), Azisë Qendrore dhe Kaukazit. Ndonëse në një shkallë më të vogël krahasuar me zotërimet e tyre në Euroazi, kolonistët rusë krijuan gjithashtu një sërë vendbanimesh në Amerikën e Veriut. Në fund të shekullit të XVIII, perandorët rusë promovuan konceptin e një "kombi gjithë-rus", i cili përfshinte "rusët e mëdhenj" (rusët), "rusët e vegjël" (ukrainasit) dhe "rusët e bardhë" (bjellorusët), me qëllim forcimin e pretendimeve të tyre mbi zona të caktuara të Komonuelthit Polako-Lituanez, i cili ishte ndarë mes fuqive të tjera. Perandori Nikolla I e shpalli "Ortodoksinë, Autokracinë dhe Kombësinë" si ideologjinë zyrtare të shtetit; kjo ishte pjesë e një përpjekjeje për të bashkuar popujt e shumtë që jetonin brenda tij, përmes përqafimit të Kishës Ortodokse Ruse, besnikërisë ndaj perandorit dhe përkatësisë ndaj identitetit rus. Nga fundi i shekullit të XIX, Perandoria Ruse mbulonte afërsisht një të gjashtën e sipërfaqes tokësore të botës, duke u bërë kështu perandoria e tretë më e madhe në histori. Gjatë Luftës Civile Ruse, bolshevikët morën nën kontroll pjesën më të madhe të territorit të ish-Perandorisë Ruse dhe themeluan Republikën Socialiste Federative Sovjetike Ruse, e cila do të shërbente si themeli i Bashkimit Sovjetik. Megjithëse pretendonte se ishte anti-imperialiste, ajo shfaqte shumë ngjashmëri me perandoritë historike. Lëvizja bolshevike ripushtoi shtetet e pavarura që ishin shkëputur gjatë Revolucionit Rus dhe i përfshiu ato në Bashkimin Sovjetik të saposhpallur, ndonëse pati sukses vetëm pjesërisht në rivendosjen e kufijve të Perandorisë Ruse. Gjatë shekullit të 20-të, Bashkimi Sovjetik u përfshi në ndërhyrje të shumta të jashtme dhe në ndryshime regjimesh, duke nxitur njëkohësisht sovjetizimin në Bllokun Lindor dhe në të gjithë "Botën e Dytë". Disa nga aktet më të theksuara të imperializmit sovjetik dhe kolonializmit të brendshëm ndodhën gjatë epokës staliniste; këtu përfshihen shpërnguljet e detyruara të popullsisë dhe uritë e shkaktuara artificialisht, të cilat vunë në shënjestër grupe minoritare në rajone të ndryshme të vendit – veçanërisht në Azinë Qendrore. Po në këtë periudhë u konkretizuan edhe ambiciet sovjetike për kontinentin evropian. Fillimisht, përmes Paktit Molotov-Ribbentrop të vitit 1939, Bashkimi Sovjetik synoi të ndante territoret dhe sferat e ndikimit me Gjermaninë Naziste; më pas, fushatat ushtarake gjatë Luftës së Dytë Botërore i mundësuan atij të pushtonte të gjitha vendet evropiane – përfshirë pjesë të Gjermanisë dhe Austrisë – deri në vitin 1945. Me fillimin e Luftës së Ftohtë në vitin 1947, këto vende filluan të shiheshin gjerësisht si shtete satelite të Bashkimit Sovjetik, ndonëse Shqipëria, Rumania dhe Jugosllavia u shkëputën nga Moska përmes krisjeve të bujshme politike deri në vitet 1960. Që nga vitet 2010, analistët e kanë përshkruar Rusinë nën udhëheqjen e Vladimir Putinit si një shtet neo-imperialist, duke vënë në dukje retorikën irredentiste dhe pretendimet territoriale ndaj disa ish-republikave të Bashkimit Sovjetik. Pas rënies së Bashkimit Sovjetik në vitin 1991, Rusia është përpjekur të ruajë ndikimin mbi shtetet post-sovjetike përmes ndërhyrjeve politike ose ushtarake dhe krijimit të organizatave rajonale, siç është Komuniteti i Shteteve të Pavarura. Nën sundimin e Putinit, Rusia pushtoi pjesë të Gjeorgjisë në vitin 2008, pjesë të Ukrainës në vitin 2014 dhe nisi një pushtim në shkallë të gjerë të Ukrainës në vitin 2022, ndërkohë që vendosi gjithashtu dominimin e saj mbi Bjellorusinë. Regjimi i Putinit ka ringjallur idetë e epokës perandorake për "botën ruse" dhe ideologjinë e eurasianizmit. Ai ka ndërmarrë fushata dezinformimi në shkallë të gjerë dhe ka shfrytëzuar anëtarë të diasporës ruse për të minuar sovranitetin e vendeve të tjera. Rusia akuzohet gjithashtu se praktikon neokolonializmin në Afrikë, kryesisht përmes aktiviteteve të Grupit Wagner dhe "Africa Corps". == Shiko edhe == * [[Propaganda në Rusi]] * [[Imperializmi]] == Burime == anxh148azy6s1ykhsf7i3mh4tiukuuo 3060381 3060380 2026-10-29T16:14:01Z Leutrim.P 113691 + 9 categories using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3060381 wikitext text/x-wiki [[File:Russian Empire (orthographic projection).svg|thumb|300px|right|Shtrirja maksimale territoriale e [[Perandorisë Ruse]], e cila ekzistoi nga viti 1721 deri më 1917.]] '''Imperializmi rus''' i referohet, në kuptim të gjerë, fuqisë politike, ekonomike, kulturore ose ushtarake që [[Historia e Rusisë|shtete të ndryshme ruse]] kanë ushtruar mbi vende dhe territore të huaja. Kjo përfshin veprimet e Federatës Ruse bashkëkohore, si dhe shembuj historikë relativisht të afërt, si [[Carati i Rusisë]], [[Perandoria Ruse]] dhe [[Bashkimi Sovjetik]] – në të cilin çështjet dominoheshin nga RSFS-ja Ruse (Republika Socialiste Federative Sovjetike Ruse). Disa studiues të postkolonializmit kanë vënë në dukje mungesën e vëmendjes globale ndaj imperializmit rus dhe sovjetik brenda kësaj disipline. Pas rënies së Kostandinopojës në vitin 1453, Principata e Madhe e Moskës e shpalli veten si "Roma e Tretë" – kryesisht me argumentin se ishte pasardhësja legjitime e Perandorisë Bizantine dhe qendra e re botërore e krishterimit ortodoks. Duke filluar nga vitet 1550, për 150 vitet në vijim, Rusia pushtoi territore që, mesatarisht, kishin çdo vit një sipërfaqe të barabartë me atë të Holandës së sotme; këto territore shtriheshin në pjesë të Evropës Lindore, Azisë Veriore (Siberi), Azisë Qendrore dhe Kaukazit. Ndonëse në një shkallë më të vogël krahasuar me zotërimet e tyre në Euroazi, kolonistët rusë krijuan gjithashtu një sërë vendbanimesh në Amerikën e Veriut. Në fund të shekullit të XVIII, perandorët rusë promovuan konceptin e një "kombi gjithë-rus", i cili përfshinte "rusët e mëdhenj" (rusët), "rusët e vegjël" (ukrainasit) dhe "rusët e bardhë" (bjellorusët), me qëllim forcimin e pretendimeve të tyre mbi zona të caktuara të Komonuelthit Polako-Lituanez, i cili ishte ndarë mes fuqive të tjera. Perandori Nikolla I e shpalli "Ortodoksinë, Autokracinë dhe Kombësinë" si ideologjinë zyrtare të shtetit; kjo ishte pjesë e një përpjekjeje për të bashkuar popujt e shumtë që jetonin brenda tij, përmes përqafimit të Kishës Ortodokse Ruse, besnikërisë ndaj perandorit dhe përkatësisë ndaj identitetit rus. Nga fundi i shekullit të XIX, Perandoria Ruse mbulonte afërsisht një të gjashtën e sipërfaqes tokësore të botës, duke u bërë kështu perandoria e tretë më e madhe në histori. Gjatë Luftës Civile Ruse, bolshevikët morën nën kontroll pjesën më të madhe të territorit të ish-Perandorisë Ruse dhe themeluan Republikën Socialiste Federative Sovjetike Ruse, e cila do të shërbente si themeli i Bashkimit Sovjetik. Megjithëse pretendonte se ishte anti-imperialiste, ajo shfaqte shumë ngjashmëri me perandoritë historike. Lëvizja bolshevike ripushtoi shtetet e pavarura që ishin shkëputur gjatë Revolucionit Rus dhe i përfshiu ato në Bashkimin Sovjetik të saposhpallur, ndonëse pati sukses vetëm pjesërisht në rivendosjen e kufijve të Perandorisë Ruse. Gjatë shekullit të 20-të, Bashkimi Sovjetik u përfshi në ndërhyrje të shumta të jashtme dhe në ndryshime regjimesh, duke nxitur njëkohësisht sovjetizimin në Bllokun Lindor dhe në të gjithë "Botën e Dytë". Disa nga aktet më të theksuara të imperializmit sovjetik dhe kolonializmit të brendshëm ndodhën gjatë epokës staliniste; këtu përfshihen shpërnguljet e detyruara të popullsisë dhe uritë e shkaktuara artificialisht, të cilat vunë në shënjestër grupe minoritare në rajone të ndryshme të vendit – veçanërisht në Azinë Qendrore. Po në këtë periudhë u konkretizuan edhe ambiciet sovjetike për kontinentin evropian. Fillimisht, përmes Paktit Molotov-Ribbentrop të vitit 1939, Bashkimi Sovjetik synoi të ndante territoret dhe sferat e ndikimit me Gjermaninë Naziste; më pas, fushatat ushtarake gjatë Luftës së Dytë Botërore i mundësuan atij të pushtonte të gjitha vendet evropiane – përfshirë pjesë të Gjermanisë dhe Austrisë – deri në vitin 1945. Me fillimin e Luftës së Ftohtë në vitin 1947, këto vende filluan të shiheshin gjerësisht si shtete satelite të Bashkimit Sovjetik, ndonëse Shqipëria, Rumania dhe Jugosllavia u shkëputën nga Moska përmes krisjeve të bujshme politike deri në vitet 1960. Që nga vitet 2010, analistët e kanë përshkruar Rusinë nën udhëheqjen e Vladimir Putinit si një shtet neo-imperialist, duke vënë në dukje retorikën irredentiste dhe pretendimet territoriale ndaj disa ish-republikave të Bashkimit Sovjetik. Pas rënies së Bashkimit Sovjetik në vitin 1991, Rusia është përpjekur të ruajë ndikimin mbi shtetet post-sovjetike përmes ndërhyrjeve politike ose ushtarake dhe krijimit të organizatave rajonale, siç është Komuniteti i Shteteve të Pavarura. Nën sundimin e Putinit, Rusia pushtoi pjesë të Gjeorgjisë në vitin 2008, pjesë të Ukrainës në vitin 2014 dhe nisi një pushtim në shkallë të gjerë të Ukrainës në vitin 2022, ndërkohë që vendosi gjithashtu dominimin e saj mbi Bjellorusinë. Regjimi i Putinit ka ringjallur idetë e epokës perandorake për "botën ruse" dhe ideologjinë e eurasianizmit. Ai ka ndërmarrë fushata dezinformimi në shkallë të gjerë dhe ka shfrytëzuar anëtarë të diasporës ruse për të minuar sovranitetin e vendeve të tjera. Rusia akuzohet gjithashtu se praktikon neokolonializmin në Afrikë, kryesisht përmes aktiviteteve të Grupit Wagner dhe "Africa Corps". == Shiko edhe == * [[Propaganda në Rusi]] * [[Imperializmi]] == Burime == [[Kategoria:Marrëdhëniet e jashtme të Rusisë]] [[Kategoria:Imperializëm rus]] [[Kategoria:Historia politike e Rusisë]] [[Kategoria:Irredentizëm rus]] [[Kategoria:Konservatorizmi në Rusi]] [[Kategoria:Evolucioni territorial i Rusisë]] [[Kategoria:Perandori]] [[Kategoria:Putinizëm]] [[Kategoria:Neokolonializëm]] 9pw1hr4naioxlmp5ij8m2cwr4av1x2b 0 408129 3060382 2026-10-29T16:14:37Z Leutrim.P 113691 Faqja u ridrejtua te [[Perandoria Ruse]] 3060382 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Perandoria Ruse]] 42zdcz4xvr86i6q20vt5yco81t1l4g2 0 408130 3060383 2026-10-29T16:14:40Z Leutrim.P 113691 Faqja u ridrejtua te [[Perandoria Ruse]] 3060383 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Perandoria Ruse]] 42zdcz4xvr86i6q20vt5yco81t1l4g2 14 408131 3060384 2026-10-29T16:16:23Z Leutrim.P 113691 Krijoi faqe të zbrazët 3060384 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3060390 3060384 2026-10-29T16:18:37Z Leutrim.P 113691 +[[Kategoria:Qeveria e Rusisë]]; +[[Kategoria:Marrëdhënie të jashtme sipas vendit]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3060390 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Qeveria e Rusisë]] [[Kategoria:Marrëdhënie të jashtme sipas vendit]] b74wsat66f665x5j3geibg7tuwb3263 14 408132 3060385 2026-10-29T16:16:24Z Leutrim.P 113691 Krijoi faqe të zbrazët 3060385 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3060389 3060385 2026-10-29T16:18:00Z Leutrim.P 113691 +[[Kategoria:Imperializëm]]; +[[Kategoria:Politika e Rusisë]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3060389 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Imperializëm]] [[Kategoria:Politika e Rusisë]] m9pw624owjtd8lsbhou5yzcd6x2uxky 14 408133 3060386 2026-10-29T16:16:26Z Leutrim.P 113691 Krijoi faqe të zbrazët 3060386 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3060387 3060386 2026-10-29T16:17:12Z Leutrim.P 113691 added [[Category:Historia politike sipas vendit]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3060387 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Historia politike sipas vendit]] pflysljnuh4spp1w094ujtvuoxtwklr 3060388 3060387 2026-10-29T16:17:23Z Leutrim.P 113691 added [[Category:Politika e Rusisë]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3060388 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Historia politike sipas vendit]] [[Kategoria:Politika e Rusisë]] 1uy8130h6hb5lkebp73vmp1801k4myl 0 408134 3060391 2026-10-29T16:22:33Z Leutrim.P 113691 faqe e re; https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Russia 3060391 wikitext text/x-wiki [[File:Памятник тысячелетию России 2013 06.JPG|thumb|Monumenti "Mileniumi i Rusisë" në Veliki Novgorod (i përuruar më 8 shtator 1862).]] '''Historia e Rusisë''' fillon me historinë e [[Sllavët|sllavëve]] lindorë. Si pikënisje tradicionale e historisë specifike ruse merret themelimi i shtetit të Rus-it në veri, në vitin 862, i cili qeverisej nga varangianët. Në vitin 882, Princi Oleg i Novgorodit pushtoi Kievin, duke bashkuar tokat veriore dhe jugore të sllavëve lindorë nën një autoritet të vetëm; deri në fund të shekullit të 10-të, qendra e qeverisjes u zhvendos në Kiev, ndërsa pjesët veriore dhe jugore ruajtën një autonomi të konsiderueshme ndaj njëra-tjetrës. Në vitin 988, shteti përqafoi krishterimin nga Perandoria Bizantine, duke nisur kështu një sintezë të kulturave bizantine, sllave dhe skandinave, e cila përcaktoi kulturën ruse për mijëvjeçarin pasues. Si shtet, Rus-i i Kievit u shpërbë përfundimisht për shkak të pushtimeve mongole në vitet 1237–1240. Pas shekullit të 13-të, Moska u shfaq si një forcë e rëndësishme politike dhe kulturore, duke nxitur bashkimin e territoreve ruse. Deri në fund të shekullit të 15-të, shumë nga principatat e vogla përreth Moskës ishin bashkuar me Dukatin e Madh të Moskës, i cili, nën sundimin e Ivanit të Madh, mori kontrollin e plotë mbi sovranitetin e vet. Në vitin 1547, Ivani i Tmerrshëm e shndërroi Dukatin e Madh në Caratën Ruse. Megjithatë, vdekja e djalit të tij, Fjodorit I, në vitin 1598 – i cili nuk la pasardhës – shkaktoi një krizë trashëgimie dhe e futi Rusinë në një periudhë kaosi e lufte civile, të njohur si "Koha e Trazirave". Kjo periudhë mori fund në vitin 1613 me kurorëzimin e Mihail Romanovit si Cari i parë i dinastisë së Romanovëve. Gjatë pjesës së mbetur të shekullit të 17-të, Rusia përfundoi eksplorimin dhe pushtimin e Siberisë, duke shtrirë zotërimet e saj deri në Oqeanin Paqësor. Në planin e brendshëm, Rusia u përball me kryengritje të shumta nga grupe të ndryshme etnike nën kontrollin e saj; një shembull i tillë ishte revolta e udhëhequr nga kozaku Stenka Razin në vitet 1670–1671. Në vitin 1721, pas përfundimit të Luftës së Madhe Veriore, Cari Pjetri i Madh e riemërtoi shtetin si Perandoria Ruse. Ai njihet gjithashtu për themelimin e Shën Pjetërburgut si kryeqyteti i ri i Perandorisë së tij, si dhe për futjen e kulturës së Evropës Perëndimore në Rusi. Në vitin 1762, Rusia kaloi nën sundimin e Katerinës së Madhe, e cila vazhdoi politikat e perëndimizimit të Pjetrit të Madh dhe hapi rrugën për epokën e Iluminizmit rus. Nipi i Katerinës, Aleksandri I, zmbrapsi pushtimin e ndërmarrë nga perandori francez Napoleon, duke e ngritur Rusinë në statusin e një prej fuqive të mëdha. Kryengritjet fshatare u intensifikuan gjatë shekullit të nëntëmbëdhjetë, duke kulmuar me heqjen e serfizmit rus nga Aleksandri II në vitin 1861. Në dekadat pasuese, përpjekjet për reforma – si reformat e Stolypinit (1906–1914), kushtetuta e vitit 1906 dhe Duma Shtetërore (1906–1917) – synuan të hapnin e të liberalizonin ekonominë dhe sistemin politik; megjithatë, perandorët refuzuan të hiqnin dorë nga sundimi autokratik dhe kundërshtuan ndarjen e pushtetit. Një kombinim i kolapsit ekonomik, keqmenaxhimit lidhur me përfshirjen e Rusisë në Luftën e Parë Botërore dhe pakënaqësisë ndaj sistemit autokratik të qeverisjes, çoi në shpërthimin e Revolucionit Rus më 1917. Rënia e monarkisë solli fillimisht në pushtet një koalicion liberalësh dhe socialistësh të moderuar, por dështimi i politikave të tyre çoi në Revolucionin e Tetorit. Në vitin 1922, Rusia Sovjetike, së bashku me SSR-në Ukrainase, SSR-në Bjelloruse dhe SFSR-në Transkaukaziane, nënshkruan Traktatin për Krijimin e BRSS-së, duke bashkuar zyrtarisht të katër republikat në një shtet të vetëm: Bashkimin Sovjetik. Nga viti 1922 deri më 1991, historia e Rusisë u shndërrua, në thelb, në historinë e Bashkimit Sovjetik. Gjatë kësaj periudhe, Bashkimi Sovjetik doli si një nga fituesit e Luftës së Dytë Botërore, pasi u rimëkëmb nga pushtimi i papritur i vitit 1941, i ndërmarrë nga Gjermania Naziste dhe bashkëpunëtorët e saj – të cilët më parë kishin nënshkruar një pakt mos-sulmimi me Bashkimin Sovjetik. Rrjeti i shteteve satelite në Evropën Lindore, të cilat u përfshinë në sferën e ndikimit sovjetik gjatë fazave të fundit të Luftës së Dytë Botërore, e ndihmoi vendin të shndërrohej në një superfuqi që rivalizonte Shtetet e Bashkuara – superfuqinë tjetër – si dhe vendet e tjera perëndimore gjatë Luftës së Ftohtë. Nga mesi i viteve 1980, ndërsa dobësitë e strukturave ekonomike dhe politike sovjetike u bënë tejet të theksuara, Mikhail Gorbaçovi ndërmori reforma të gjera. Këto reforma çuan përfundimisht në dobësimin e Partisë Komuniste dhe në shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik, duke e lënë Rusinë sërish të vetme dhe duke shënuar fillimin e historisë së Rusisë pas-sovjetike. Republika Socialiste Federative Sovjetike Ruse u riemërua në Federata Ruse dhe u bë shteti kryesor pasardhës i Bashkimit Sovjetik. Rusia e ruajti arsenalin e saj bërthamor, por e humbi statusin e superfuqisë. Pasi hoqën dorë nga planifikimi qendror dhe pronësia shtetërore e epokës sovjetike gjatë viteve 1990, udhëheqësit e rinj – me në krye Presidentin Vladimir Putin – morën pushtetin politik dhe ekonomik pas vitit 2000 dhe ndoqën një politikë të jashtme këmbëngulëse. E shoqëruar nga rritja ekonomike, Rusia ka rifituar që atëherë një status të rëndësishëm global si fuqi botërore. Aneksimi i Gadishullit të Krimesë nga Rusia në vitin 2014 çoi në vendosjen e sanksioneve ekonomike nga Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian. Pushtimi i Ukrainës nga Rusia në vitin 2022 solli një zgjerim të ndjeshëm të sanksioneve. Nën udhëheqjen e Putinit, korrupsioni në Rusi vlerësohet si më i rëndi në Evropë, ndërsa gjendja e të drejtave të njeriut në këtë vend është kritikuar gjithnjë e më shumë nga vëzhguesit ndërkombëtarë. == Shiko edhe == * [[Rusia]] == Burime == 8jk34va4eejca8hifxogx4ena8n81xn 3060392 3060391 2026-10-29T16:22:54Z Leutrim.P 113691 added [[Category:Historia e Rusisë]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3060392 wikitext text/x-wiki [[File:Памятник тысячелетию России 2013 06.JPG|thumb|Monumenti "Mileniumi i Rusisë" në Veliki Novgorod (i përuruar më 8 shtator 1862).]] '''Historia e Rusisë''' fillon me historinë e [[Sllavët|sllavëve]] lindorë. Si pikënisje tradicionale e historisë specifike ruse merret themelimi i shtetit të Rus-it në veri, në vitin 862, i cili qeverisej nga varangianët. Në vitin 882, Princi Oleg i Novgorodit pushtoi Kievin, duke bashkuar tokat veriore dhe jugore të sllavëve lindorë nën një autoritet të vetëm; deri në fund të shekullit të 10-të, qendra e qeverisjes u zhvendos në Kiev, ndërsa pjesët veriore dhe jugore ruajtën një autonomi të konsiderueshme ndaj njëra-tjetrës. Në vitin 988, shteti përqafoi krishterimin nga Perandoria Bizantine, duke nisur kështu një sintezë të kulturave bizantine, sllave dhe skandinave, e cila përcaktoi kulturën ruse për mijëvjeçarin pasues. Si shtet, Rus-i i Kievit u shpërbë përfundimisht për shkak të pushtimeve mongole në vitet 1237–1240. Pas shekullit të 13-të, Moska u shfaq si një forcë e rëndësishme politike dhe kulturore, duke nxitur bashkimin e territoreve ruse. Deri në fund të shekullit të 15-të, shumë nga principatat e vogla përreth Moskës ishin bashkuar me Dukatin e Madh të Moskës, i cili, nën sundimin e Ivanit të Madh, mori kontrollin e plotë mbi sovranitetin e vet. Në vitin 1547, Ivani i Tmerrshëm e shndërroi Dukatin e Madh në Caratën Ruse. Megjithatë, vdekja e djalit të tij, Fjodorit I, në vitin 1598 – i cili nuk la pasardhës – shkaktoi një krizë trashëgimie dhe e futi Rusinë në një periudhë kaosi e lufte civile, të njohur si "Koha e Trazirave". Kjo periudhë mori fund në vitin 1613 me kurorëzimin e Mihail Romanovit si Cari i parë i dinastisë së Romanovëve. Gjatë pjesës së mbetur të shekullit të 17-të, Rusia përfundoi eksplorimin dhe pushtimin e Siberisë, duke shtrirë zotërimet e saj deri në Oqeanin Paqësor. Në planin e brendshëm, Rusia u përball me kryengritje të shumta nga grupe të ndryshme etnike nën kontrollin e saj; një shembull i tillë ishte revolta e udhëhequr nga kozaku Stenka Razin në vitet 1670–1671. Në vitin 1721, pas përfundimit të Luftës së Madhe Veriore, Cari Pjetri i Madh e riemërtoi shtetin si Perandoria Ruse. Ai njihet gjithashtu për themelimin e Shën Pjetërburgut si kryeqyteti i ri i Perandorisë së tij, si dhe për futjen e kulturës së Evropës Perëndimore në Rusi. Në vitin 1762, Rusia kaloi nën sundimin e Katerinës së Madhe, e cila vazhdoi politikat e perëndimizimit të Pjetrit të Madh dhe hapi rrugën për epokën e Iluminizmit rus. Nipi i Katerinës, Aleksandri I, zmbrapsi pushtimin e ndërmarrë nga perandori francez Napoleon, duke e ngritur Rusinë në statusin e një prej fuqive të mëdha. Kryengritjet fshatare u intensifikuan gjatë shekullit të nëntëmbëdhjetë, duke kulmuar me heqjen e serfizmit rus nga Aleksandri II në vitin 1861. Në dekadat pasuese, përpjekjet për reforma – si reformat e Stolypinit (1906–1914), kushtetuta e vitit 1906 dhe Duma Shtetërore (1906–1917) – synuan të hapnin e të liberalizonin ekonominë dhe sistemin politik; megjithatë, perandorët refuzuan të hiqnin dorë nga sundimi autokratik dhe kundërshtuan ndarjen e pushtetit. Një kombinim i kolapsit ekonomik, keqmenaxhimit lidhur me përfshirjen e Rusisë në Luftën e Parë Botërore dhe pakënaqësisë ndaj sistemit autokratik të qeverisjes, çoi në shpërthimin e Revolucionit Rus më 1917. Rënia e monarkisë solli fillimisht në pushtet një koalicion liberalësh dhe socialistësh të moderuar, por dështimi i politikave të tyre çoi në Revolucionin e Tetorit. Në vitin 1922, Rusia Sovjetike, së bashku me SSR-në Ukrainase, SSR-në Bjelloruse dhe SFSR-në Transkaukaziane, nënshkruan Traktatin për Krijimin e BRSS-së, duke bashkuar zyrtarisht të katër republikat në një shtet të vetëm: Bashkimin Sovjetik. Nga viti 1922 deri më 1991, historia e Rusisë u shndërrua, në thelb, në historinë e Bashkimit Sovjetik. Gjatë kësaj periudhe, Bashkimi Sovjetik doli si një nga fituesit e Luftës së Dytë Botërore, pasi u rimëkëmb nga pushtimi i papritur i vitit 1941, i ndërmarrë nga Gjermania Naziste dhe bashkëpunëtorët e saj – të cilët më parë kishin nënshkruar një pakt mos-sulmimi me Bashkimin Sovjetik. Rrjeti i shteteve satelite në Evropën Lindore, të cilat u përfshinë në sferën e ndikimit sovjetik gjatë fazave të fundit të Luftës së Dytë Botërore, e ndihmoi vendin të shndërrohej në një superfuqi që rivalizonte Shtetet e Bashkuara – superfuqinë tjetër – si dhe vendet e tjera perëndimore gjatë Luftës së Ftohtë. Nga mesi i viteve 1980, ndërsa dobësitë e strukturave ekonomike dhe politike sovjetike u bënë tejet të theksuara, Mikhail Gorbaçovi ndërmori reforma të gjera. Këto reforma çuan përfundimisht në dobësimin e Partisë Komuniste dhe në shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik, duke e lënë Rusinë sërish të vetme dhe duke shënuar fillimin e historisë së Rusisë pas-sovjetike. Republika Socialiste Federative Sovjetike Ruse u riemërua në Federata Ruse dhe u bë shteti kryesor pasardhës i Bashkimit Sovjetik. Rusia e ruajti arsenalin e saj bërthamor, por e humbi statusin e superfuqisë. Pasi hoqën dorë nga planifikimi qendror dhe pronësia shtetërore e epokës sovjetike gjatë viteve 1990, udhëheqësit e rinj – me në krye Presidentin Vladimir Putin – morën pushtetin politik dhe ekonomik pas vitit 2000 dhe ndoqën një politikë të jashtme këmbëngulëse. E shoqëruar nga rritja ekonomike, Rusia ka rifituar që atëherë një status të rëndësishëm global si fuqi botërore. Aneksimi i Gadishullit të Krimesë nga Rusia në vitin 2014 çoi në vendosjen e sanksioneve ekonomike nga Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian. Pushtimi i Ukrainës nga Rusia në vitin 2022 solli një zgjerim të ndjeshëm të sanksioneve. Nën udhëheqjen e Putinit, korrupsioni në Rusi vlerësohet si më i rëndi në Evropë, ndërsa gjendja e të drejtave të njeriut në këtë vend është kritikuar gjithnjë e më shumë nga vëzhguesit ndërkombëtarë. == Shiko edhe == * [[Rusia]] == Burime == [[Kategoria:Historia e Rusisë]] in3l3u2i9zk716tuuprn19nyp5qyfwx 14 408135 3060393 2026-10-29T16:23:06Z Leutrim.P 113691 Krijoi faqe të zbrazët 3060393 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3060394 3060393 2026-10-29T16:23:46Z Leutrim.P 113691 +[[Kategoria:Rusia]]; +[[Kategoria:Historia sipas vendit]]; +[[Kategoria:Historia e Azisë sipas vendit]]; +[[Kategoria:Historia e Evropës sipas vendit]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3060394 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Rusia]] [[Kategoria:Historia sipas vendit]] [[Kategoria:Historia e Azisë sipas vendit]] [[Kategoria:Historia e Evropës sipas vendit]] 187k5ovksaajgy2zzh2splcrn24it7a 3060395 3060394 2026-10-29T16:24:02Z Leutrim.P 113691 removed [[Category:Rusia]]; added [[Category:Rusi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3060395 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Rusi]] [[Kategoria:Historia sipas vendit]] [[Kategoria:Historia e Azisë sipas vendit]] [[Kategoria:Historia e Evropës sipas vendit]] 0ljxzyd9qv6ul2l0x4tpnjymfdjxmpa 0 408136 3060397 2026-10-29T16:40:18Z Leutrim.P 113691 Faqja u ridrejtua te [[Kodet perëndimore të veshjes]] 3060397 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Kodet perëndimore të veshjes]] 3o1z13g6kls0fzbuccot3orxharyzu6 1 408137 3060399 2026-10-29T16:42:58Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060399 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pithivier]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060398 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191024182108/https://www.deliciousmagazine.co.uk/recipes/classic-almond-pithivier/ për lidhjen https://www.deliciousmagazine.co.uk/recipes/classic-almond-pithivier/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 17:42 (CET) oh2nyqkquurq844pj8o46l27ftrkobs 14 408138 3060400 2026-10-29T16:45:53Z Leutrim.P 113691 Krijoi faqe të zbrazët 3060400 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3060401 3060400 2026-10-29T16:46:40Z Leutrim.P 113691 +[[Kategoria:Forcat e Armatosura Spanjolle]]; +[[Kategoria:Forca detare sipas vendit]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3060401 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Forcat e Armatosura Spanjolle]] [[Kategoria:Forca detare sipas vendit]] bvkz0yndq66qq7l1glc11bhfgi88znu 14 408139 3060402 2026-10-29T16:46:58Z Leutrim.P 113691 Krijoi faqe të zbrazët 3060402 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3060403 3060402 2026-10-29T16:47:35Z Leutrim.P 113691 +[[Kategoria:Forca detare]]; +[[Kategoria:Forca të armatosura sipas vendit]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3060403 wikitext text/x-wiki [[Kategoria:Forca detare]] [[Kategoria:Forca të armatosura sipas vendit]] t9s029wa9oz55ic7x7c5jmupykfr4yv 0 408140 3060404 2026-10-29T16:50:23Z Leutrim.P 113691 Faqja u ridrejtua te [[Autobahn]] 3060404 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Autobahn]] 6fv5daj5fivlow03kk56w6wnujnvjlq 1 408141 3060406 2026-10-29T17:21:54Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060406 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Politika e Francës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060405 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20060509025654/http://www.senat.fr/role/index.html për lidhjen http://www.senat.fr/role/index.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 tetor 2026 18:21 (CET) 7n48uvvr5odj9yk4wydw8yc80sxz547 0 408142 3060427 2026-10-29T18:56:19Z P-Jon30 194780 Faqe e re: '''KEIT Day Hospital''' KEIT Day Hospital është një institucion privat shëndetësor në [[Tirana|Tiranë]], [[Shqipëria|Shqipëri]], që ushtron veprimtari në fushën e kirurgjisë estetike, kirurgjisë plastike dhe mjekësisë estetike.<ref name="keit">{{Cite web |url=https://www.keit.al/ |title=KEIT Day Hospital |website=KEIT}}</ref> KEIT u themelua ne vitin 2011, nga [[Skerdilajd Faria]], mjek specialist në anestezi, reanimacion dhe shëndet publik.<ref name="balkanweb... 3060427 wikitext text/x-wiki '''KEIT Day Hospital''' KEIT Day Hospital është një institucion privat shëndetësor në [[Tirana|Tiranë]], [[Shqipëria|Shqipëri]], që ushtron veprimtari në fushën e kirurgjisë estetike, kirurgjisë plastike dhe mjekësisë estetike.<ref name="keit">{{Cite web |url=https://www.keit.al/ |title=KEIT Day Hospital |website=KEIT}}</ref> KEIT u themelua ne vitin 2011, nga [[Skerdilajd Faria]], mjek specialist në anestezi, reanimacion dhe shëndet publik.<ref name="balkanweb">{{Cite web |url=https://www.balkanweb.com/nga-medalja-e-arit-tek-shitja-e-vajit-te-makinave-ne-rruge-dr-skerdi-rrefen-vitet-e-tij-te-veshtira/ |title=Nga medalja e arit tek shitja e vajit të makinave në rrugë, Dr. Skerdi rrëfen vitet e tij të vështira |website=BalkanWeb |date=2023-10-31}}</ref> == Historia == KEIT Day Hospital nisi veprimtarinë më 15 janar 2011 në Tiranë, fillimisht si klinikë e përqendruar në konsultimet dhe ndërhyrjet e kirurgjisë estetike.<ref name="balkanweb"/> Në vitet pasuese, institucioni zgjeroi veprimtarinë, stafin mjekësor dhe infrastrukturën, duke u zhvilluar në një strukturë spitalore ditore të përqendruar në kirurgjinë estetike.<ref name="panorama">{{Cite web |url=https://www.panorama.com.al/si-nje-anije-kozmike-prezantohen-ambientet-e-reja-te-keit-day-hospital/ |title=Si një anije kozmike, prezantohen ambientet e reja të KEIT Day Hospital |website=Panorama}}</ref> == Veprimtaria mjekësore == KEIT Day Hospital ofron shërbime të kirurgjisë plastike dhe estetike, duke përfshirë rinoplastikën, otoplastikën, blefaroplastikën, ndërhyrjet estetike të gjoksit, abdominoplastikën dhe liposuksionin.<ref name="keit"/> Veprimtaria e institucionit përfshin gjithashtu transplantimin e flokëve, trajtimet e mjekësisë estetike dhe kujdesin para dhe pas ndërhyrjeve kirurgjikale.<ref name="keit"/> == Veprimtaria sociale == KEIT Day Hospital ka marrë pjesë në nisma humanitare, mjedisore, arsimore dhe të ndërgjegjësimit shëndetësor në Shqipëri.<ref name="komuniteti">{{Cite web |url=https://www.keit.al/keit-per-komunitetin/ |title=KEIT për komunitetin |website=KEIT}}</ref> Në vitin 2016, në bashkëpunim me [[Kryqi i Kuq Shqiptar]], institucioni nisi fushatën “Edhe unë dua të jetoj”, për dhurimin vullnetar të gjakut për fëmijët me talasemi.<ref name="voa">{{Cite web |url=https://www.zeriamerikes.com/amp/kryqi-kuq-dita-femijeve/3357366.html |title=Dita e Fëmijëve në Tiranë |website=Zëri i Amerikës |date=2016-06-01}}</ref><ref name="kryqikuq">{{Cite web |url=https://www.kksh.org.al/dhuro-gjak-jete-dhe-shprese-thirrja-e-kryqit-te-kuq-shqiptar-ne-kete-stine-te-nxehte/ |title=Dhuro gjak, jetë dhe shpresë – Thirrja e Kryqit të Kuq Shqiptar në këtë stinë të nxehtë |website=Kryqi i Kuq Shqiptar}}</ref> Në bashkëpunim me organizatën “Fundjavë Ndryshe”, institucioni ka kontribuar në shpërndarjen e mbi 1.000 pakove ushqimore për familjet e prekura nga tërmetet në Shqipëri dhe Turqi.<ref name="komuniteti"/> Në fushën e mjedisit, prej vitit 2015, KEIT Day Hospital ka marrë pjesë në nismën e Bashkisë së Tiranës “1 milion pemë”, duke dhuruar pemë, stola dhe kosha mbeturinash për hapësirat publike.<ref name="dita">{{Cite web |url=https://gazetadita.al/foto-nje-suprize-e-vecante-per-te-birin-ne-18-vjetor-dr-skerdi-faria-do-tiu-habise-me-dhuraten-e-tij/ |title=Një surprizë e veçantë për të birin në 18-vjetor, Dr. Skerdi Faria do t'ju habisë me dhuratën e tij |website=Gazeta Dita}}</ref><ref name="komuniteti"/> Në vitin 2022, KEIT financoi 40 bursa studimi dyvjeçare për fëmijët e qendrës TUMO, për pjesëmarrjen e tyre në programe të teknologjisë dhe inovacionit.<ref name="sociale">{{Cite web |url=https://www.keit.al/rreth-nesh/per-socialen/ |title=Për socialen |website=KEIT}}</ref> Në fushën e ndërgjegjësimit shëndetësor, gjatë muajit tetor, KEIT Day Hospital organizon falas ekzaminime ekografike të gjirit.<ref name="sociale"/> Në tetor 2023, nisi fushatën “Në emër të jetës”, për dhurimin vullnetar të flokëve dhe përgatitjen e parukeve për gratë e prekura nga kanceri i gjirit.<ref name="facebook">{{Cite web |url=https://www.facebook.com/klinika.keit/posts/-nisma-n%C3%AB-em%C3%ABr-t%C3%AB-jet%C3%ABs-vazhdonbashkohuni-me-vajzat-e-staffit-t%C3%AB-keit-dhe-paruke/951421627032728/ |title=Nisma “Në emër të jetës” vazhdon |website=Facebook}}</ref><ref name="instagram">{{Cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DeHdrf3sf4y/ |title=Publikim i KEIT në Instagram |website=Instagram}}</ref> == Referencat == <references /> == Lidhje të jashtme == * [https://www.keit.al/ Faqja zyrtare e KEIT Day Hospital] er24mdylllbl7cwsnsodjw2yhz8roll 3 408143 3060458 2026-10-29T20:40:36Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3060458 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=Omer.Zejn}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 29 tetor 2026 21:40 (CET) 8zo0ku95o9y97kz3bhihwen3ox434wf 2 408144 3060481 2026-10-29T23:04:51Z VleraG 195155 Krijuar nga përkthimi i faqes "[[:en:Special:Redirect/revision/1377918995|TypeScript]]" 3060481 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{For|the typed instance analogous to a handwritten document|Manuscript}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox programming language|year={{Start date and age|2012|10|01|df=yes}}<ref>{{cite web |url=https://typescript.codeplex.com/releases/view/95554 |title=TypeScript |work=[[CodePlex]] |access-date=26 April 2015 |archive-date=3 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403224440/https://typescript.codeplex.com/releases/view/95554 |url-status=dead}}</ref>|latest release version={{wikidata|property|edit|reference|P548=Q2804309|P348}}}}'''TypeScript''' ( '''TS''' ) është një [[Gjuha e programimit|gjuhë programimi e]] nivelit të lartë që shton [[Sistemi i tipit|shtypje statike]] me shënime opsionale të tipit në [[JavaScript]].Është dizajnuar për zhvillimin e aplikacioneve të mëdha.Transferohet në JavaScript. <ref>{{Cite web |last=Bright |first=Peter |date=3 October 2012 |title=Microsoft TypeScript: the JavaScript we need, or a solution looking for a problem? |url=https://arstechnica.com/information-technology/2012/10/microsoft-typescript-the-javascript-we-need-or-a-solution-looking-for-a-problem/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009164414/https://arstechnica.com/information-technology/2012/10/microsoft-typescript-the-javascript-we-need-or-a-solution-looking-for-a-problem/ |archive-date=9 October 2018 |access-date=26 April 2015 |website=[[Ars Technica]] |publisher=[[Condé Nast]] |language=en-US}}</ref> Është zhvilluar nga [[Microsoft]] si [[Floss|softuer falas dhe me burim të hapur]] i lëshuar sipas [[Licenca Apache|licencës Apache 2.0]] . TypeScript mund të përdoret për të zhvilluar aplikacione JavaScript për ekzekutim si [[Client-Server|nga ana e klientit]] ashtu edhe [[Client-Server|nga ana e serverit]] (si me React.js, [[Node.js]], Deno ose Bun).Janë të disponueshme disa mundësi për transpilim.Mund të përdoret kompiluesi TypeScript i parazgjedhur,<ref>{{Cite web |title=TypeScript Programming with Visual Studio Code |url=https://code.visualstudio.com/docs/languages/typescript |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922080247/https://code.visualstudio.com/docs/languages/typescript |archive-date=22 September 2022 |access-date=12 February 2019 |website=code.visualstudio.com |language=en}}</ref>ose mund të thirret kompiluesi Babel për të konvertuar TypeScript në JavaScript. TypeScript mbështet skedarë përkufizimi që mund të përmbajnë informacione për llojin e bibliotekave ekzistuese JavaScript,ashtu si skedarët e kokës [[C++]] që mund të përshkruajnë strukturën e skedarëve ekzistues të objekteve.Kjo ju mundëson programeve të tjera të përdorin vlerat e përcaktuara në skedarë sikur të ishin entitete TypeScript të shtypura statikisht.Ekzistojnë skedarë header të palëve të treta për bibliotekat e njohura si [[jQuery]], [[MongoDB]] dhe D3.js.Titujt TypeScript për modulet e bibliotekës [[Node.js]] janë gjithashtu të disponueshëm,duke lejuar zhvillimin e programeve Node.js brenda TypeScript. <ref>{{Cite web |title=borisyankov/DefinitelyTyped |url=https://github.com/borisyankov/DefinitelyTyped |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101104210/https://github.com/borisyankov/DefinitelyTyped |archive-date=1 November 2015 |access-date=26 April 2015 |website=[[GitHub]]}}</ref> Përpara TypeScript 7.0, kompiluesi TypeScript shkruhej në TypeScript dhe kompilohej në JavaScript.Në TypeScript 7.0, u rishkrua në [[Go (gjuhë programimi)|Go]] .<ref>{{Cite web |last=Rosenwasser |first=Daniel |date=2026-07-08 |title=Announcing TypeScript 7.0 |url=https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-7-0/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714102339/https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-7-0/ |archive-date=14 July 2026 |access-date=2026-07-14 |website=TypeScript |language=en-US}}</ref>Është i licencuar sipas [[Licenca Apache|Apache Licence 2.0]] . Anders Hejlsberg, arkitekti kryesor i [[Gjuha Programuese C Sharp|C#]] dhe krijuesi i Delphi dhe Turbo Pascal,ka punuar në zhvillimin e TypeScript. <ref>{{Cite web |last=Foley |first=Mary Jo |date=1 October 2012 |title=Microsoft takes the wraps off TypeScript, a superset of JavaScript |url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-takes-the-wraps-off-typescript-a-superset-of-javascript/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113161248/http://www.zdnet.com/microsoft-takes-the-wraps-off-typescript-a-superset-of-javascript-7000004993/ |archive-date=13 November 2014 |access-date=26 April 2015 |website=[[ZDNet]] |publisher=[[CBS Interactive]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Somasegar |first=S. |date=1 October 2012 |title=TypeScript: JavaScript Development at Application Scale |url=http://blogs.msdn.com/b/somasegar/archive/2012/10/01/typescript-javascript-development-at-application-scale |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926142536/https://blogs.msdn.microsoft.com/somasegar/2012/10/01/typescript-javascript-development-at-application-scale/ |archive-date=26 September 2017 |access-date=26 April 2015 |website=Somasegar's blog |publisher=Microsoft}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Baxter-Reynolds |first=Matt |date=1 October 2012 |title=Microsoft TypeScript: Can the father of C# save us from the tyranny of JavaScript? |url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-typescript-can-the-father-of-c-save-us-from-the-tyranny-of-javascript/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803030303/http://www.zdnet.com/microsoft-typescript-can-the-father-of-c-save-us-from-the-tyranny-of-javascript-7000005054/ |archive-date=3 August 2014 |access-date=26 April 2015 |website=[[ZDNet]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Joab |date=1 October 2012 |title=Microsoft Augments Javascript for Large-scale Development |url=http://www.cio.com/article/717679/Microsoft_Augments_Javascript_for_Large_scale_Development |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217223751/http://www.cio.com/article/717679/Microsoft_Augments_Javascript_for_Large_scale_Development |archive-date=17 December 2013 |access-date=26 April 2015 |website=CIO |publisher=[[IDG Enterprise]]}}</ref> == Histori == TypeScript u publikua në tetor 2012,me versionin 0.8, pas dy vitesh zhvillimi të brendshëm në Microsoft. <ref>{{Cite web |date=1 October 2012 |title=Microsoft augments JavaScript for large-scale development |url=http://www.infoworld.com/d/application-development/microsoft-augments-javascript-large-scale-development-203737 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531084330/http://www.infoworld.com/d/application-development/microsoft-augments-javascript-large-scale-development-203737 |archive-date=31 May 2013 |access-date=26 April 2015 |website=[[InfoWorld]] |publisher=[[International Data Group|IDG]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Turner |first=Jonathan |date=2 April 2014 |title=Announcing TypeScript 1.0 |url=https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-1-0/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905104620/http://blogs.msdn.com/b/typescript/archive/2014/04/02/announcing-typescript-1-0.aspx |archive-date=5 September 2015 |access-date=20 October 2021 |website=TypeScript Language team blog |publisher=Microsoft}}</ref> Menjëherë pas publikimit fillestar,Miguel de Icaza e vlerësoi gjuhën,por kritikoi mungesën e mbështetjes së [[Mjedis i integruar për zhvillim|mjedisit të zhvillimit të integruar]] (IDE) të pjekur përveç [[Visual Studio|Microsoft Visual Studio]],i cili nuk ishte i disponueshëm atëherë në [[Linux]] dhe [[macOS]].<ref>{{Cite web |last=de Icaza |first=Miguel |author-link=Miguel de Icaza |date=1 October 2012 |title=TypeScript: First Impressions |url=http://tirania.org/blog/archive/2012/Oct-01.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224173403/https://tirania.org/blog/archive/2012/Oct-01.html |archive-date=24 February 2019 |access-date=12 October 2012 |quote=But TypeScript only delivers half of the value in using a strongly typed language to Unix developers: strong typing. Intellisense, code completion and refactoring are tools that are only available to Visual Studio Professional users on Windows. There is no Eclipse, MonoDevelop or Emacs support for any of the language features.}}</ref> <ref>{{Cite web |date=1 October 2012 |title=Microsoft TypeScript: Can the father of C# save us from the tyranny of JavaScript? |url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-typescript-can-the-father-of-c-save-us-from-the-tyranny-of-javascript/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803030303/http://www.zdnet.com/microsoft-typescript-can-the-father-of-c-save-us-from-the-tyranny-of-javascript-7000005054/ |archive-date=3 August 2014 |access-date=12 October 2012 |publisher=[[ZDNet]] |quote=And I think this is a pretty big misstep. If you're building web apps that run on anything other than Windows, you're likely using a Mac and most likely not using Visual Studio. You need the Visual Studio plug-in to get the IntelliSense. All you get without Visual Studio is the strong-typing. You don't get the productivity benefits you get from IntelliSense.}}</ref> Që nga prilli i vitit 2021,ka mbështetje në IDE dhe redaktues teksti të tjerë,duke përfshirë Emacs,Vim,WebStorm,Atom <ref>{{Cite web |title=TypeStrong: The only TypeScript package you will ever need |url=https://github.com/TypeStrong/atom-typescript |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219102240/https://github.com/TypeStrong/atom-typescript |archive-date=19 December 2018 |access-date=21 July 2016 |website=[[GitHub]]}}</ref> dhe [[Visual Studio Code]] të Microsoft-it.<ref>{{Cite web |last=Hillar |first=Gastón |date=14 May 2013 |title=Working with TypeScript in Visual Studio 2012 |url=http://www.drdobbs.com/windows/working-with-typescript-in-visual-studio/240154792 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929115630/http://www.drdobbs.com/windows/working-with-typescript-in-visual-studio/240154792 |archive-date=29 September 2018 |access-date=26 April 2015 |website=[[Dr. Dobb's Journal]]}}</ref>TypeScript 0.9,i lëshuar në vitin 2013,shtoi mbështetje për ilaçet gjenerike . <ref>{{Cite web |date=18 June 2013 |title=TypeScript 0.9 arrives with new compiler, support for generics |url=https://www.theregister.co.uk/2013/06/18/typescript_update_0_9/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081207/https://www.theregister.co.uk/2013/06/18/typescript_update_0_9/ |archive-date=11 March 2018 |access-date=26 April 2015 |website=[[The Register]]}}</ref> TypeScript 1.0 u publikua në konferencën e zhvilluesve Build të Microsoft në vitin 2014. <ref>{{Cite web |last=Hejlsberg |first=Anders |author-link=Anders Hejlsberg |date=2 April 2014 |title=TypeScript |url=http://channel9.msdn.com/Events/Build/2014/3-576 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150525013836/http://channel9.msdn.com/Events/Build/2014/3-576 |archive-date=25 May 2015 |access-date=26 April 2015 |website=[[Channel 9 (Microsoft)|Channel 9]] |publisher=Microsoft}}</ref> Përditësimi 2 [[Visual Studio|i Visual Studio 2013]] ofroi mbështetje të integruar për TypeScript.<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Joab |date=25 February 2014 |title=Microsoft TypeScript graduates to Visual Studio |url=http://www.pcworld.com/article/2101920/microsoft-typescript-graduates-to-visual-studio.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311175558/http://www.pcworld.com/article/2101920/microsoft-typescript-graduates-to-visual-studio.html |archive-date=11 March 2016 |access-date=26 April 2015 |website=[[PC World]] |publisher=[[International Data Group|IDG]]}}</ref>Përmirësime të mëtejshme u bënë në korrik 2014,kur ekipi i zhvillimit njoftoi një përpilues të ri TypeScript,i cili u pohua se kishte një rritje pesëfish të performancës.Njëkohësisht,kodi burimor,i cili fillimisht ishte i vendosur në CodePlex,u zhvendos në [[GitHub]]. <ref>{{Cite web |last=Turner |first=Jonathan |date=21 July 2014 |title=New Compiler and Moving to GitHub |url=http://blogs.msdn.com/b/typescript/archive/2014/07/21/new-compiler-and-moving-to-github.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722205833/http://blogs.msdn.com/b/typescript/archive/2014/07/21/new-compiler-and-moving-to-github.aspx |archive-date=22 July 2014 |access-date=26 April 2015 |website=TypeScript Language team blog |publisher=Microsoft}}</ref> Më 22 shtator 2016,u publikua TypeScript 2.0,duke prezantuar disa veçori,duke përfshirë mundësinë që programuesit të zbatojnë opsionalisht sigurinë null. <ref>{{Cite web |last=Bright |first=Peter |date=22 September 2016 |title=TypeScript, Microsoft's JavaScript for big applications, reaches version 2.0 |url=https://arstechnica.com/information-technology/2016/09/typescript-microsofts-javascript-for-big-applications-reaches-version-2-0/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221125826/https://arstechnica.com/information-technology/2016/09/typescript-microsofts-javascript-for-big-applications-reaches-version-2-0/ |archive-date=21 December 2018 |access-date=22 September 2016 |website=[[Ars Technica]] |publisher=[[Condé Nast]]}}</ref> TypeScript 3.0 u publikua më 30 korrik 2018, <ref>{{Cite web |date=30 July 2018 |title=Announcing TypeScript 3.0 |url=https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-3-0/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530031718/https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-3-0/ |archive-date=30 May 2020 |access-date=16 March 2020}}</ref> duke sjellë shumë shtesa gjuhësore si tuples në parametrat e pushimit dhe shprehjet e përhapjes,parametrat e pushimit me llojet e tuples,parametrat e përgjithshëm të pushimit e kështu me radhë.<ref>{{Cite web |date=30 July 2018 |title=TypeScript 3.0 |url=https://www.typescriptlang.org/docs/handbook/release-notes/typescript-3-0.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606214433/https://www.typescriptlang.org/docs/handbook/release-notes/typescript-3-0.html |archive-date=6 June 2020 |access-date=16 March 2020}}</ref> TypeScript 4.0 u publikua më 20 gusht 2020. <ref name=":0">{{Cite web |date=20 August 2020 |title=Announcing TypeScript 4.0 |url=https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-4-0/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809080059/https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-4-0/ |archive-date=9 August 2024 |access-date=30 October 2020 |website=TypeScript |language=en-US}}</ref> Ndërsa versioni 4.0 nuk solli ndonjë ndryshim të rëndësishëm,ai shtoi veçori gjuhësore si Fabrikat e Personalizuara të JSX dhe Llojet Variadic Tuple. <ref name=":0" /> TypeScript 5.0 eshte publikua më 16 mars 2023 dhe përfshinte mbështetje për dekoruesit <ref>{{Cite web |title=Documentation – TypeScript 5.0 |url=https://www.typescriptlang.org/docs/handbook/release-notes/typescript-5-0.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809080228/https://www.typescriptlang.org/docs/handbook/release-notes/typescript-5-0.html |archive-date=9 August 2024 |access-date=18 May 2023 |website=www.typescriptlang.org |language=en}}</ref> Më 11 mars 2025, Anders Hejlsberg njoftoi në blogun TypeScript se ekipi po punon në një port [[Go (gjuhë programimi)|Go]] të kompiluesit TypeScript që do të dalë në shitje si versioni 7.0 i TypeScript më vonë këtë vit.Pritet të ketë një shpejtësi 10-fish.<ref>{{Cite web |last=Hejlsberg |first=Anders |author-link=Anders Hejlsberg |date=2025-03-11 |title=A 10x Faster TypeScript |url=https://devblogs.microsoft.com/typescript/typescript-native-port/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708185256/https://devblogs.microsoft.com/typescript/typescript-native-port/ |archive-date=8 July 2026 |access-date=2025-03-11 |website=TypeScript |language=en-US}}</ref> Më 2 dhjetor 2025, Daniel Rosenwasser njoftoi në blog se TypeScript 6.0 do të jetë versioni i fundit i shkruar në vetë TypeScript,dhe TypeScript 7.0 do të jetë versioni i parë i bazuar në Go. <ref>{{Cite web |last=Rosenwasser |first=Daniel |date=2025-12-02 |title=Progress on TypeScript 7 |url=https://devblogs.microsoft.com/typescript/progress-on-typescript-7-december-2025/#typescript-6.0-is-the-last-javascript-based-release |access-date=2026-03-21 |website=TypeScript |language=en-US}}</ref> == Dizajn == TypeScript e ka origjinën nga mangësitë e JavaScript për zhvillimin e aplikacioneve në shkallë të gjerë si në Microsoft ashtu edhe midis klientëve të tyre të jashtëm. <ref>{{Cite web |last=Hejlsberg |first=Anders |author-link=Anders Hejlsberg |date=5 October 2012 |title=What is TypeScript and why with Anders Hejlsberg |url=http://www.hanselminutes.com/340/what-is-typescript-and-why-with-anders-hejlsberg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227152425/https://www.hanselminutes.com/340/what-is-typescript-and-why-with-anders-hejlsberg |archive-date=27 December 2018 |access-date=15 January 2014 |publisher=www.hanselminutes.com}}</ref> Sfidat në trajtimin e kodit kompleks JavaScript çuan në kërkesën për mjete të personalizuara për të lehtësuar zhvillimin e komponentëve në gjuhë.<ref>{{Cite web |last=Somasegar |first=S. |date=1 October 2012 |title=TypeScript: JavaScript Development at Application Scale |url=http://blogs.msdn.com/b/somasegar/archive/2012/10/01/typescript-javascript-development-at-application-scale.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150422145537/http://blogs.msdn.com/b/somasegar/archive/2012/10/01/typescript-javascript-development-at-applicatio |archive-date=22 April 2015 |access-date=27 November 2013 |publisher=msdn.com}}</ref> Zhvilluesit kërkuan një zgjidhje që nuk do të prishte përputhshmërinë me standardin ECMAScript (ES) dhe ekosistemin e tij,kështu që u zhvillua një [[Përpiluesi|përpilues]] për të transformuar një superbashkësi të JavaScript me shënime tipi dhe klasa (skedarë TypeScript) përsëri në kodin standard ECMAScript 5.Klasat TypeScript u bazuan në specifikimin e klasës ECMAScript 6 të propozuar në atë kohë për ta bërë shkrimin e trashëgimisë prototipale më pak të gjatë dhe të prirur ndaj gabimeve, dhe shënimet e tipit mundësuan IntelliSense dhe përmirësuan mjetet. == Karakteristikat == TypeScript shton zgjerimet e mëposhtme sintaksore në JavaScript: * Nënshkrimet e tipit (shënimet) dhe [[Sistemi i tipit|kontrolli i tipit]] në kohën e kompajlimit * Përfundimi i tipit * [[Ndërfaqja (programimi i orientuar nga objekti)|Ndërfaqet]] * Llojet e numëruara * Barna gjenerike * Hapësirat e emrave * Tuples Sintaksisht,TypeScript është shumë i ngjashëm me JScript. NET,një tjetër implementim nga Microsoft i standardit të gjuhës ECMA-262 që shtoi mbështetje për shtypjen statike dhe veçoritë klasike të gjuhës së orientuar drejt objekteve,siç janë klasat,trashëgimia, ndërfaqet dhe hapësirat e emrave.Frymëzime të tjera përfshijnë [[Java (gjuhë programimi)|Java]] dhe [[Gjuha Programuese C Sharp|C#]]. == Pajtueshmëria me JavaScript == [[File:Most_popular_programming_languages_on_GitHub.png|parapamje| Gjuhët më të njohura të programimit në GitHub]] Meqenëse TypeScript është thjesht një mbibashkësi e JavaScript,JavaScript-i ekzistues mund të përshtatet me TypeScript, ndërsa TypeScript mund ta integrojë pa probleme JavaScript-in.Kompiluesi mund të synojë të gjitha versionet ECMAScript 5 dhe më të larta,duke transferuar veçoritë moderne si klasat dhe funksionet me shigjeta në homologët e tyre më të vjetër. Me TypeScript,është e mundur të përdoret kodi ekzistues JavaScript,të përfshihen bibliotekat e njohura të JavaScript dhe të thirret kodi i gjeneruar nga TypeScript nga JavaScript të tjerë.<ref name="typescript-home-page">{{Cite web |title=Welcome to TypeScript |url=http://www.typescriptlang.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310153413/https://www.typescriptlang.org/ |archive-date=10 March 2018 |access-date=26 April 2015 |website=typescriptlang.org |publisher=[[Microsoft]]}}</ref>Deklaratat e tipit për këto biblioteka zakonisht ofrohen me kodin burimor, por mund të deklarohen ose instalohen veçmas nëse është e nevojshme. == Mjetet e zhvillimit == === Kompilues === Përpara versionit 7,kompiluesi TypeScript,i quajtur <code>tsc</code>, shkruhej në TypeScript dhe kompilohej në JavaScript të rregullt, duke i lejuar atij të ekzekutohej në çdo motor JavaScript (p.sh., një shfletues) ose si një paketë [[Node.js|Node.js.]]Duke filluar me TypeScript 7.0,të lëshuar më 8 korrik 2026,përpiluesi dhe shërbimi gjuhësor u rishkruan në [[Go (gjuhë programimi)|Go]] si një skedar binar vendas,për të cilin Microsoft raportoi se ofron përshpejtime të plota të ndërtimit zakonisht midis 8 dhe 12 herë më shumë se përpiluesi TypeScript 6.0 i bazuar në JavaScript; për shembull, kontrolli i tipit të bazës së kodit të Visual Studio Code ra nga 125.7 sekonda në 10.6 sekonda sipas cilësimeve fillestare.<ref name="infoq70">{{Cite web |last=Curtis |first=Daniel |date=3 August 2026 |title=Microsoft Releases TypeScript 7.0 with a Native Go Compiler, Delivering 10x Faster Builds |url=https://www.infoq.com/news/2026/08/typescript-7-released/ |access-date=21 August 2026 |website=InfoQ}}</ref> Porti vendas filloi si një parapamje eksperimentale e shpërndarë nëpërmjet paketës <code>@typescript/native-preview</code> npm duke filluar nga viti 2025,e cila kishte grumbulluar më shumë se 8.5 milionë shkarkime javore përpara se të bashkohej me paketën standarde <code>typescript</code> për versionin 7.0.<ref name="infoq70" />TypeScript 7.0 u shpërnda pa një API të qëndrueshëm për përpilues programatik,të cilin Microsoft tha se do ta prezantonte në një version të mëvonshëm 7.1; ndërkohë,mjetet që varen nga API-ja e përpiluesit,siç janë disa veçori të Vue,Angular dhe Svelte,kërkonin përdorim të vazhdueshëm të përpiluesit të bazuar në JavaScript. <ref name="infoq70" /> Kompiluesi mund të ''synojë'' një botim të caktuar të ECMAScript (si p.sh.ECMAScript 5 për pajtueshmërinë me shfletuesit e trashëguar),por si parazgjedhje kompilohet për standardet më të fundit. === Përpilimi vendas === Në vitin 2026, Vercel publikoi scriptc,një kompilues me burim të hapur që kompilon programet TypeScript dhe [[JavaScript]] në ekzekutues të pavarur vendas pa pasur nevojë për [[Node.js]],V8 ose një motor tjetër JavaScript në skedarin binar që rezulton. <ref>{{Cite web |title=scriptc: TypeScript-to-Native Compiler |url=https://github.com/vercel-labs/scriptc |access-date=August 19, 2026 |website=[[GitHub]] |publisher=[[Vercel]]}}</ref> === Mbështetje për IDE dhe redaktues === * [[Microsoft]] ofron një plug-in për [[Visual Studio]] 2012 dhe WebMatrix, mbështetje të plotë të integruar në [[Visual Studio]] 2013, [[Visual Studio]] 2015 dhe mbështetje bazë për redaktues teksti për Emacs dhe Vim . <ref name="blogs.msdn.com">{{Cite web |last=Bloch |first=Olivier |date=1 October 2012 |title=Sublime Text, Vi, Emacs: TypeScript enabled! |url=http://blogs.msdn.com/b/interoperability/archive/2012/10/01/sublime-text-vi-emacs-typescript-enabled.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029094413/http://blogs.msdn.com/b/interoperability/archive/2012/10/01/sublime-text-vi-emacs-typescript-enabled.aspx |archive-date=29 October 2012 |access-date=28 October 2012 |publisher=[[Microsoft]]}}</ref> * [[Visual Studio Code]] mbështet TypeScript përveç disa gjuhëve të tjera, dhe ofron veçori si debugging dhe përfundim inteligjent i kodit . * alm.tools është një IDE cloud me burim të hapur për TypeScript i ndërtuar duke përdorur TypeScript, ReactJS dhe TypeStyle. * JetBrains mbështet TypeScript me përfundimin e kodit, rifaktorizimin dhe debugging-un në IDE-të e saj të ndërtuara në platformën IntelliJ, të tilla si PhpStorm 6, WebStorm 6 dhe IntelliJ IDEA, <ref>{{Cite web |date=27 February 2013 |title=TypeScript support in WebStorm 6 |url=http://blog.jetbrains.com/webide/2013/02/typescript-support-in-webstorm-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602072057/http://blog.jetbrains.com/webide/2013/02/typescript-support-in-webstorm-6/ |archive-date=2 June 2016 |access-date=20 April 2013 |publisher=JetBrains}}</ref> si dhe shtesën dhe zgjerimin e tyre Visual Studio, ReSharper 8.1. <ref>{{Cite web |date=28 October 2013 |title=TypeScript support in ReSharper 8.1 |url=http://blog.jetbrains.com/dotnet/2013/10/28/typescript-support-resharper-81/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202124541/http://blog.jetbrains.com/dotnet/2013/10/28/typescript-support-resharper-81/ |archive-date=2 February 2014 |access-date=21 January 2014 |publisher=JetBrains}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ReSharper: The Visual Studio Extension for .NET Developers by JetBrains |url=https://www.jetbrains.com/resharper/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822092449/https://www.jetbrains.com/resharper/ |archive-date=22 August 2022 |access-date=21 August 2022 |website=JetBrains}}</ref> * Atom ka një plugin TypeScript me mbështetje për përfundimin e kodit, navigimin, formatimin dhe kompilimin e shpejtë. <ref>{{Cite web |title=atom-typescript |url=https://atom.io/packages/atom-typescript |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004165736/https://atom.io/packages/atom-typescript |archive-date=4 October 2016 |access-date=9 January 2020 |website=Atom |language=en}}</ref> * Cloud9 IDE dhe Codenvy në internet mbështesin TypeScript. * Një plugin është i disponueshëm për NetBeans IDE. * Një plugin është i disponueshëm për [[Zënia e Hënës (Eklipsi)|Eclipse IDE]] (versioni Kepler) * TypEcs është i disponueshëm për [[Zënia e Hënës (Eklipsi)|Eclipse IDE]] . * IDE-ja Cross Platform Cloud Codeanywhere mbështet TypeScript. * Webclipse është një plugin Eclipse i projektuar për të zhvilluar TypeScript dhe Angular 2 . * Angular IDE është një IDE e pavarur e disponueshme nëpërmjet npm për të zhvilluar aplikacione TypeScript dhe Angular 2, me mbështetje të integruar për terminalet. * Baticë{{Snd}}Mjedisi Ndërveprues i Zhvillimit TypeScript për Emacs . === Integrimi me mjetet e automatizimit të ndërtimit === Duke përdorur shtojca,TypeScript mund të integrohet me mjete automatizimi ndërtimi,duke përfshirë Grunt (grunt-ts <ref>{{Cite web |title=TypeStrong/grunt-ts |url=https://github.com/basarat/grunt-ts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416143221/https://github.com/TypeStrong/grunt-ts |archive-date=16 April 2020 |access-date=26 April 2015 |website=GitHub}}</ref> ),Apache Maven (TypeScript Maven Plugin <ref>{{Cite web |title=ppedregal/typescript-maven-plugin |url=https://github.com/ppedregal/typescript-maven-plugin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611002148/https://github.com/ppedregal/typescript-maven-plugin |archive-date=11 June 2018 |access-date=26 April 2015 |website=GitHub}}</ref> ), Gulp (gulp-typescript <ref>{{Cite web |title=ivogabe/gulp-typescript |url=https://github.com/ivogabe/gulp-typescript |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611024633/https://github.com/ivogabe/gulp-typescript |archive-date=11 June 2018 |access-date=14 July 2017 |website=GitHub}}</ref> ) dhe Gradle (TypeScript Gradle Plugin <ref>{{Cite web |title=sothmann/typescript-gradle-plugin |url=https://github.com/sothmann/typescript-gradle-plugin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611010933/https://github.com/sothmann/typescript-gradle-plugin |archive-date=11 June 2018 |access-date=26 April 2015 |website=GitHub}}</ref> ). === Mjete për heqjen e fijeve === ESLint,një linter standard JavaScript,ofron gjithashtu mbështetje për TypeScript nëpërmjet shtojcës <code>typescript-eslint</code> . <ref>{{Cite web |title=typescript-eslint - Powerful static analysis for JavaScript and TypeScript. |url=https://typescript-eslint.io/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260815222432/https://typescript-eslint.io/ |archive-date=15 August 2026 |access-date=2026-07-07}}</ref> == Historiku i publikimeve == {{Version|l|show=111100}} {| class="wikitable sortable" !Version number !Release date !Significant changes |- | {{Version|o|0.8}} |{{Start date|2012|10|01}} | |- | {{Version|o|0.9}} |{{Start date|2013|06|18}} | |- | {{Version|o|1.0}} |{{Start date|2014|04|12}} | |- | {{Version|o|1.1}} |{{Start date|2014|10|06}} |performance improvements |- | {{Version|o|1.3}} |{{Start date|2014|11|12}} |<code>protected</code> modifier, tuple types |- | {{Version|o|1.4}} |{{Start date|2015|01|20}} |union types, <code>let</code> and <code>const</code> declarations, template strings, type guards, type aliases |- | {{Version|o|1.5}} |{{Start date|2015|07|20}} |ES6 modules, <code>namespace</code> keyword, <code>for..</code><code>of</code> support, decorators |- | {{Version|o|1.6}} |{{Start date|2015|09|16}} |JSX support, intersection types, local type declarations, abstract classes and methods, user-defined type guard functions |- | {{Version|o|1.7}} |{{Start date|2015|11|30}} |<code>async</code> and <code>await</code> support |- | {{Version|o|1.8}} |{{Start date|2016|02|22}} |constraints generics, control flow analysis errors, string literal types, <code>allowJs</code> |- | {{Version|o|2.0}} |{{Start date|2016|09|22}} |null- and undefined-aware types, control flow based type analysis, discriminated union types, <code>never</code> type, <code>readonly</code> keyword, type of <code>this</code> for functions |- | {{Version|o|2.1}} |{{Start date|2016|11|08}} |<code>keyof</code> and lookup types, mapped types, object spread and rest |- | {{Version|o|2.2}} |{{Start date|2017|02|22}} |mix-in classes, <code>object</code> type |- | {{Version|o|2.3}} |{{Start date|2017|04|27}} |<code>async</code> iteration, generic parameter defaults, strict option |- | {{Version|o|2.4}} |{{Start date|2017|06|27}} |dynamic import expressions, string enums, improved inference for generics, strict contravariance for callback parameters |- | {{Version|o|2.5}} |{{Start date|2017|08|31}} |optional catch clause variables |- | {{Version|o|2.6}} |{{Start date|2017|10|31}} |strict function types |- | {{Version|o|2.7}} |{{Start date|2018|01|31}} |constant-named properties, fixed-length tuples |- | {{Version|o|2.8}} |{{Start date|2018|03|27}} |conditional types, improved <code>keyof</code> with intersection types |- | {{Version|o|2.9}} |{{Start date|2018|05|14}} |support for symbols and numeric literals in <code>keyof</code> and mapped object types |- | {{Version|o|3.0}} |{{Start date|2018|07|30}} |project references, extracting and spreading parameter lists with tuples |- | {{Version|o|3.1}} |{{Start date|2018|09|27}} |mappable tuple and array types |- | {{Version|o|3.2}} |{{Start date|2018|11|30}} |stricter checking for <code>bind</code>, <code>call</code>, and <code>apply</code> |- | {{Version|o|3.3}} |{{Start date|2019|01|31}} |relaxed rules on methods of union types, incremental builds for composite projects |- | {{Version|o|3.4}} |{{Start date|2019|03|29}} |faster incremental builds, type inference from generic functions, <code>readonly</code> modifier for arrays, <code>const</code> assertions, type-checking global <code>this</code> |- | {{Version|o|3.5}} |{{Start date|2019|05|29}} |faster incremental builds, omit helper type, improved excess property checks in union types, smarter union type checking |- | {{Version|o|3.6}} |{{Start date|2019|08|28}} |Stricter generators, more accurate array spread, better Unicode support for identifiers |- | {{Version|o|3.7}} |{{Start date|2019|11|05}} |Optional chaining, nullish coalescing |- | {{Version|o|3.8}} |{{Start date|2020|02|20}} |Type-only imports and exports, ECMAScript private fields, top-level <code>await</code> |- | {{Version|o|3.9}} |{{Start date|2020|05|12}} |Improvements in inference, speed improvements |- | {{Version|o|4.0}} |{{Start date|2020|08|20}} |Variadic tuple types, labeled tuple elements |- | {{Version|o|4.1}} |{{Start date|2020|11|19}} |Template literal types, key remapping in mapped types, recursive conditional types |- | {{Version|o|4.2}} |{{Start date|2021|02|25}} |Smarter type alias preservation, leading/middle rest elements in tuple types, stricter checks for the <code>in</code> operator, <code>abstract</code> construct signatures |- | {{Version|o|4.3}} |{{Start date|2021|05|26}} |Separate write types on properties, <code>override</code> and the <code>--noImplicitOverride</code> flag, template string type improvements |- | {{Version|o|4.4}} |{{Start date|2021|08|26}} |Control flow analysis of aliased conditions and discriminants, symbol and template string pattern index signatures |- | {{Version|o|4.5}} |{{Start date|2021|11|17}} |Type and promise improvements, supporting lib from <code>node_modules</code>, template string types as discriminants, and <code>es2022</code> module |- | {{Version|o|4.6}} |{{Start date|2022|02|28}} |Type inference and checks improvements, support for ES2022 target, better ECMAScript handling |- | {{Version|o|4.7}} |{{Start date|2022|05|24}} |Support for ES modules, instantiation expressions, variance annotations for type parameters, better control-flow checks and type check improvements |- | {{Version|o|4.8}} |{{Start date|2022|08|25}} |Intersection and union types improvements, better type inference |- | {{Version|o|4.9}} |{{Start date|2022|11|15}} |<code>satisfies</code> operator, auto-accessors in classes (proposal), improvements in type narrowing and checks |- | {{Version|o|5.0}} |{{Start date|2023|03|16}} |ES decorators (proposal), type inference improvements, <code>bundler</code> module resolution mode, speed and size optimizations |- | {{Version|o|5.1}} |{{Start date|2023|06|01}} |Easier implicit returns for <code>undefined</code> and unrelated types for getters and setters |- | {{Version|o|5.2}} |{{Start date|2023|08|24}} |<code>using</code> declarations and explicit resource management, decorator metadata and named and anonymous tuple elements |- | {{Version|o|5.3}} |{{Start date|2023|11|20}} |Improved type narrowing, correctness checks and performance optimizations |- | {{Version|o|5.4}} |6 March 2024 |<code>Object.groupBy</code> and <code>Map.groupBy</code> support |- | {{Version|o|5.5}} |20 June 2024 |Inferred Type Predicates, Regular Expression Syntax Checking, and Type Imports in JSDoc |- | {{Version|o|5.6}} |9 September 2024 |Advanced type inference, variadic tuple enhancements, partial module declarations |- | {{Version|o|5.7}} |22 November 2024 |Refined variable initialization checks, improved module import handling (path rewriting), ES2024 support, and faster editor performance via Node.js compile cache |- | {{Version|o|5.8}} |28 February 2025 |Granular type-checking for return expressions in conditional branches, the <code>--erasableSyntaxOnly</code> flag to ensure compatibility with Node.js's native TypeScript stripping |- | {{Version|o|5.9}} |31 July 2025 |<code>import defer</code> for lazy/deferred module evaluation, a stable <code>--module node20</code> option, expandable hover tooltips in editors, and an ~11% compiler speed improvement |- | {{Version|co|6.0}} |23 March 2026 |Introduce some deprecations and breaking changes to align with the upcoming native codebase. Strict mode is now enabled by default. Last version with compiler and language service based on JavaScript before rewrite to Go language. |- | {{Version|c|7.0 (go)}} |8 July 2026 |Rewrite in Go with faster performance. |} == Shih edhe ==   * Shigjetë * Kotlin * JS++ * PureScript == Referencat == === Citime === {{Reflist}} <nowiki> [[Kategoria:Gjuhë programimi]] [[Kategoria:Faqe me adresa nga Wayback Machine që përdorin stampën e arkivës së rrjetit]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]]</nowiki> 1lmpkkvb99lyirgg57hz1wj5mhahczf 0 408145 3060483 2026-10-29T23:14:10Z VleraG 195155 Perkthyer nga wikipedia anglisht 3060483 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{For|the typed instance analogous to a handwritten document|Manuscript}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox programming language|year={{Start date and age|2012|10|01|df=yes}}<ref>{{cite web |url=https://typescript.codeplex.com/releases/view/95554 |title=TypeScript |work=[[CodePlex]] |access-date=26 April 2015 |archive-date=3 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403224440/https://typescript.codeplex.com/releases/view/95554 |url-status=dead}}</ref>|latest release version={{wikidata|property|edit|reference|P548=Q2804309|P348}}}}'''TypeScript''' ( '''TS''' ) është një [[Gjuha e programimit|gjuhë programimi e]] nivelit të lartë që shton [[Sistemi i tipit|shtypje statike]] me shënime opsionale të tipit në [[JavaScript]].Është dizajnuar për zhvillimin e aplikacioneve të mëdha.Transferohet në JavaScript. <ref>{{Cite web |last=Bright |first=Peter |date=3 October 2012 |title=Microsoft TypeScript: the JavaScript we need, or a solution looking for a problem? |url=https://arstechnica.com/information-technology/2012/10/microsoft-typescript-the-javascript-we-need-or-a-solution-looking-for-a-problem/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009164414/https://arstechnica.com/information-technology/2012/10/microsoft-typescript-the-javascript-we-need-or-a-solution-looking-for-a-problem/ |archive-date=9 October 2018 |access-date=26 April 2015 |website=[[Ars Technica]] |publisher=[[Condé Nast]] |language=en-US}}</ref> Është zhvilluar nga [[Microsoft]] si [[Floss|softuer falas dhe me burim të hapur]] i lëshuar sipas [[Licenca Apache|licencës Apache 2.0]] . TypeScript mund të përdoret për të zhvilluar aplikacione JavaScript për ekzekutim si [[Client-Server|nga ana e klientit]] ashtu edhe [[Client-Server|nga ana e serverit]] (si me React.js, [[Node.js]], Deno ose Bun).Janë të disponueshme disa mundësi për transpilim.Mund të përdoret kompiluesi TypeScript i parazgjedhur,<ref>{{Cite web |title=TypeScript Programming with Visual Studio Code |url=https://code.visualstudio.com/docs/languages/typescript |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922080247/https://code.visualstudio.com/docs/languages/typescript |archive-date=22 September 2022 |access-date=12 February 2019 |website=code.visualstudio.com |language=en}}</ref>ose mund të thirret kompiluesi Babel për të konvertuar TypeScript në JavaScript. TypeScript mbështet skedarë përkufizimi që mund të përmbajnë informacione për llojin e bibliotekave ekzistuese JavaScript,ashtu si skedarët e kokës [[C++]] që mund të përshkruajnë strukturën e skedarëve ekzistues të objekteve.Kjo ju mundëson programeve të tjera të përdorin vlerat e përcaktuara në skedarë sikur të ishin entitete TypeScript të shtypura statikisht.Ekzistojnë skedarë header të palëve të treta për bibliotekat e njohura si [[jQuery]], [[MongoDB]] dhe D3.js.Titujt TypeScript për modulet e bibliotekës [[Node.js]] janë gjithashtu të disponueshëm,duke lejuar zhvillimin e programeve Node.js brenda TypeScript. <ref>{{Cite web |title=borisyankov/DefinitelyTyped |url=https://github.com/borisyankov/DefinitelyTyped |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101104210/https://github.com/borisyankov/DefinitelyTyped |archive-date=1 November 2015 |access-date=26 April 2015 |website=[[GitHub]]}}</ref> Përpara TypeScript 7.0, kompiluesi TypeScript shkruhej në TypeScript dhe kompilohej në JavaScript.Në TypeScript 7.0, u rishkrua në [[Go (gjuhë programimi)|Go]] .<ref>{{Cite web |last=Rosenwasser |first=Daniel |date=2026-07-08 |title=Announcing TypeScript 7.0 |url=https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-7-0/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714102339/https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-7-0/ |archive-date=14 July 2026 |access-date=2026-07-14 |website=TypeScript |language=en-US}}</ref>Është i licencuar sipas [[Licenca Apache|Apache Licence 2.0]] . Anders Hejlsberg, arkitekti kryesor i [[Gjuha Programuese C Sharp|C#]] dhe krijuesi i Delphi dhe Turbo Pascal,ka punuar në zhvillimin e TypeScript. <ref>{{Cite web |last=Foley |first=Mary Jo |date=1 October 2012 |title=Microsoft takes the wraps off TypeScript, a superset of JavaScript |url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-takes-the-wraps-off-typescript-a-superset-of-javascript/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113161248/http://www.zdnet.com/microsoft-takes-the-wraps-off-typescript-a-superset-of-javascript-7000004993/ |archive-date=13 November 2014 |access-date=26 April 2015 |website=[[ZDNet]] |publisher=[[CBS Interactive]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Somasegar |first=S. |date=1 October 2012 |title=TypeScript: JavaScript Development at Application Scale |url=http://blogs.msdn.com/b/somasegar/archive/2012/10/01/typescript-javascript-development-at-application-scale |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926142536/https://blogs.msdn.microsoft.com/somasegar/2012/10/01/typescript-javascript-development-at-application-scale/ |archive-date=26 September 2017 |access-date=26 April 2015 |website=Somasegar's blog |publisher=Microsoft}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Baxter-Reynolds |first=Matt |date=1 October 2012 |title=Microsoft TypeScript: Can the father of C# save us from the tyranny of JavaScript? |url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-typescript-can-the-father-of-c-save-us-from-the-tyranny-of-javascript/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803030303/http://www.zdnet.com/microsoft-typescript-can-the-father-of-c-save-us-from-the-tyranny-of-javascript-7000005054/ |archive-date=3 August 2014 |access-date=26 April 2015 |website=[[ZDNet]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Joab |date=1 October 2012 |title=Microsoft Augments Javascript for Large-scale Development |url=http://www.cio.com/article/717679/Microsoft_Augments_Javascript_for_Large_scale_Development |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217223751/http://www.cio.com/article/717679/Microsoft_Augments_Javascript_for_Large_scale_Development |archive-date=17 December 2013 |access-date=26 April 2015 |website=CIO |publisher=[[IDG Enterprise]]}}</ref> == Histori == TypeScript u publikua në tetor 2012,me versionin 0.8, pas dy vitesh zhvillimi të brendshëm në Microsoft. <ref>{{Cite web |date=1 October 2012 |title=Microsoft augments JavaScript for large-scale development |url=http://www.infoworld.com/d/application-development/microsoft-augments-javascript-large-scale-development-203737 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531084330/http://www.infoworld.com/d/application-development/microsoft-augments-javascript-large-scale-development-203737 |archive-date=31 May 2013 |access-date=26 April 2015 |website=[[InfoWorld]] |publisher=[[International Data Group|IDG]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Turner |first=Jonathan |date=2 April 2014 |title=Announcing TypeScript 1.0 |url=https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-1-0/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905104620/http://blogs.msdn.com/b/typescript/archive/2014/04/02/announcing-typescript-1-0.aspx |archive-date=5 September 2015 |access-date=20 October 2021 |website=TypeScript Language team blog |publisher=Microsoft}}</ref> Menjëherë pas publikimit fillestar,Miguel de Icaza e vlerësoi gjuhën,por kritikoi mungesën e mbështetjes së [[Mjedis i integruar për zhvillim|mjedisit të zhvillimit të integruar]] (IDE) të pjekur përveç [[Visual Studio|Microsoft Visual Studio]],i cili nuk ishte i disponueshëm atëherë në [[Linux]] dhe [[macOS]].<ref>{{Cite web |last=de Icaza |first=Miguel |author-link=Miguel de Icaza |date=1 October 2012 |title=TypeScript: First Impressions |url=http://tirania.org/blog/archive/2012/Oct-01.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224173403/https://tirania.org/blog/archive/2012/Oct-01.html |archive-date=24 February 2019 |access-date=12 October 2012 |quote=But TypeScript only delivers half of the value in using a strongly typed language to Unix developers: strong typing. Intellisense, code completion and refactoring are tools that are only available to Visual Studio Professional users on Windows. There is no Eclipse, MonoDevelop or Emacs support for any of the language features.}}</ref> <ref>{{Cite web |date=1 October 2012 |title=Microsoft TypeScript: Can the father of C# save us from the tyranny of JavaScript? |url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-typescript-can-the-father-of-c-save-us-from-the-tyranny-of-javascript/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803030303/http://www.zdnet.com/microsoft-typescript-can-the-father-of-c-save-us-from-the-tyranny-of-javascript-7000005054/ |archive-date=3 August 2014 |access-date=12 October 2012 |publisher=[[ZDNet]] |quote=And I think this is a pretty big misstep. If you're building web apps that run on anything other than Windows, you're likely using a Mac and most likely not using Visual Studio. You need the Visual Studio plug-in to get the IntelliSense. All you get without Visual Studio is the strong-typing. You don't get the productivity benefits you get from IntelliSense.}}</ref> Që nga prilli i vitit 2021,ka mbështetje në IDE dhe redaktues teksti të tjerë,duke përfshirë Emacs,Vim,WebStorm,Atom <ref>{{Cite web |title=TypeStrong: The only TypeScript package you will ever need |url=https://github.com/TypeStrong/atom-typescript |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219102240/https://github.com/TypeStrong/atom-typescript |archive-date=19 December 2018 |access-date=21 July 2016 |website=[[GitHub]]}}</ref> dhe [[Visual Studio Code]] të Microsoft-it.<ref>{{Cite web |last=Hillar |first=Gastón |date=14 May 2013 |title=Working with TypeScript in Visual Studio 2012 |url=http://www.drdobbs.com/windows/working-with-typescript-in-visual-studio/240154792 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929115630/http://www.drdobbs.com/windows/working-with-typescript-in-visual-studio/240154792 |archive-date=29 September 2018 |access-date=26 April 2015 |website=[[Dr. Dobb's Journal]]}}</ref>TypeScript 0.9,i lëshuar në vitin 2013,shtoi mbështetje për ilaçet gjenerike . <ref>{{Cite web |date=18 June 2013 |title=TypeScript 0.9 arrives with new compiler, support for generics |url=https://www.theregister.co.uk/2013/06/18/typescript_update_0_9/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081207/https://www.theregister.co.uk/2013/06/18/typescript_update_0_9/ |archive-date=11 March 2018 |access-date=26 April 2015 |website=[[The Register]]}}</ref> TypeScript 1.0 u publikua në konferencën e zhvilluesve Build të Microsoft në vitin 2014. <ref>{{Cite web |last=Hejlsberg |first=Anders |author-link=Anders Hejlsberg |date=2 April 2014 |title=TypeScript |url=http://channel9.msdn.com/Events/Build/2014/3-576 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150525013836/http://channel9.msdn.com/Events/Build/2014/3-576 |archive-date=25 May 2015 |access-date=26 April 2015 |website=[[Channel 9 (Microsoft)|Channel 9]] |publisher=Microsoft}}</ref> Përditësimi 2 [[Visual Studio|i Visual Studio 2013]] ofroi mbështetje të integruar për TypeScript.<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Joab |date=25 February 2014 |title=Microsoft TypeScript graduates to Visual Studio |url=http://www.pcworld.com/article/2101920/microsoft-typescript-graduates-to-visual-studio.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311175558/http://www.pcworld.com/article/2101920/microsoft-typescript-graduates-to-visual-studio.html |archive-date=11 March 2016 |access-date=26 April 2015 |website=[[PC World]] |publisher=[[International Data Group|IDG]]}}</ref>Përmirësime të mëtejshme u bënë në korrik 2014,kur ekipi i zhvillimit njoftoi një përpilues të ri TypeScript,i cili u pohua se kishte një rritje pesëfish të performancës.Njëkohësisht,kodi burimor,i cili fillimisht ishte i vendosur në CodePlex,u zhvendos në [[GitHub]]. <ref>{{Cite web |last=Turner |first=Jonathan |date=21 July 2014 |title=New Compiler and Moving to GitHub |url=http://blogs.msdn.com/b/typescript/archive/2014/07/21/new-compiler-and-moving-to-github.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722205833/http://blogs.msdn.com/b/typescript/archive/2014/07/21/new-compiler-and-moving-to-github.aspx |archive-date=22 July 2014 |access-date=26 April 2015 |website=TypeScript Language team blog |publisher=Microsoft}}</ref> Më 22 shtator 2016,u publikua TypeScript 2.0,duke prezantuar disa veçori,duke përfshirë mundësinë që programuesit të zbatojnë opsionalisht sigurinë null. <ref>{{Cite web |last=Bright |first=Peter |date=22 September 2016 |title=TypeScript, Microsoft's JavaScript for big applications, reaches version 2.0 |url=https://arstechnica.com/information-technology/2016/09/typescript-microsofts-javascript-for-big-applications-reaches-version-2-0/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221125826/https://arstechnica.com/information-technology/2016/09/typescript-microsofts-javascript-for-big-applications-reaches-version-2-0/ |archive-date=21 December 2018 |access-date=22 September 2016 |website=[[Ars Technica]] |publisher=[[Condé Nast]]}}</ref> TypeScript 3.0 u publikua më 30 korrik 2018, <ref>{{Cite web |date=30 July 2018 |title=Announcing TypeScript 3.0 |url=https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-3-0/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530031718/https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-3-0/ |archive-date=30 May 2020 |access-date=16 March 2020}}</ref> duke sjellë shumë shtesa gjuhësore si tuples në parametrat e pushimit dhe shprehjet e përhapjes,parametrat e pushimit me llojet e tuples,parametrat e përgjithshëm të pushimit e kështu me radhë.<ref>{{Cite web |date=30 July 2018 |title=TypeScript 3.0 |url=https://www.typescriptlang.org/docs/handbook/release-notes/typescript-3-0.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606214433/https://www.typescriptlang.org/docs/handbook/release-notes/typescript-3-0.html |archive-date=6 June 2020 |access-date=16 March 2020}}</ref> TypeScript 4.0 u publikua më 20 gusht 2020. <ref name=":0">{{Cite web |date=20 August 2020 |title=Announcing TypeScript 4.0 |url=https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-4-0/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809080059/https://devblogs.microsoft.com/typescript/announcing-typescript-4-0/ |archive-date=9 August 2024 |access-date=30 October 2020 |website=TypeScript |language=en-US}}</ref> Ndërsa versioni 4.0 nuk solli ndonjë ndryshim të rëndësishëm,ai shtoi veçori gjuhësore si Fabrikat e Personalizuara të JSX dhe Llojet Variadic Tuple. <ref name=":0" /> TypeScript 5.0 eshte publikua më 16 mars 2023 dhe përfshinte mbështetje për dekoruesit <ref>{{Cite web |title=Documentation – TypeScript 5.0 |url=https://www.typescriptlang.org/docs/handbook/release-notes/typescript-5-0.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809080228/https://www.typescriptlang.org/docs/handbook/release-notes/typescript-5-0.html |archive-date=9 August 2024 |access-date=18 May 2023 |website=www.typescriptlang.org |language=en}}</ref> Më 11 mars 2025, Anders Hejlsberg njoftoi në blogun TypeScript se ekipi po punon në një port [[Go (gjuhë programimi)|Go]] të kompiluesit TypeScript që do të dalë në shitje si versioni 7.0 i TypeScript më vonë këtë vit.Pritet të ketë një shpejtësi 10-fish.<ref>{{Cite web |last=Hejlsberg |first=Anders |author-link=Anders Hejlsberg |date=2025-03-11 |title=A 10x Faster TypeScript |url=https://devblogs.microsoft.com/typescript/typescript-native-port/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708185256/https://devblogs.microsoft.com/typescript/typescript-native-port/ |archive-date=8 July 2026 |access-date=2025-03-11 |website=TypeScript |language=en-US}}</ref> Më 2 dhjetor 2025, Daniel Rosenwasser njoftoi në blog se TypeScript 6.0 do të jetë versioni i fundit i shkruar në vetë TypeScript,dhe TypeScript 7.0 do të jetë versioni i parë i bazuar në Go. <ref>{{Cite web |last=Rosenwasser |first=Daniel |date=2025-12-02 |title=Progress on TypeScript 7 |url=https://devblogs.microsoft.com/typescript/progress-on-typescript-7-december-2025/#typescript-6.0-is-the-last-javascript-based-release |access-date=2026-03-21 |website=TypeScript |language=en-US}}</ref> == Dizajn == TypeScript e ka origjinën nga mangësitë e JavaScript për zhvillimin e aplikacioneve në shkallë të gjerë si në Microsoft ashtu edhe midis klientëve të tyre të jashtëm. <ref>{{Cite web |last=Hejlsberg |first=Anders |author-link=Anders Hejlsberg |date=5 October 2012 |title=What is TypeScript and why with Anders Hejlsberg |url=http://www.hanselminutes.com/340/what-is-typescript-and-why-with-anders-hejlsberg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227152425/https://www.hanselminutes.com/340/what-is-typescript-and-why-with-anders-hejlsberg |archive-date=27 December 2018 |access-date=15 January 2014 |publisher=www.hanselminutes.com}}</ref> Sfidat në trajtimin e kodit kompleks JavaScript çuan në kërkesën për mjete të personalizuara për të lehtësuar zhvillimin e komponentëve në gjuhë.<ref>{{Cite web |last=Somasegar |first=S. |date=1 October 2012 |title=TypeScript: JavaScript Development at Application Scale |url=http://blogs.msdn.com/b/somasegar/archive/2012/10/01/typescript-javascript-development-at-application-scale.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150422145537/http://blogs.msdn.com/b/somasegar/archive/2012/10/01/typescript-javascript-development-at-applicatio |archive-date=22 April 2015 |access-date=27 November 2013 |publisher=msdn.com}}</ref> Zhvilluesit kërkuan një zgjidhje që nuk do të prishte përputhshmërinë me standardin ECMAScript (ES) dhe ekosistemin e tij,kështu që u zhvillua një [[Përpiluesi|përpilues]] për të transformuar një superbashkësi të JavaScript me shënime tipi dhe klasa (skedarë TypeScript) përsëri në kodin standard ECMAScript 5.Klasat TypeScript u bazuan në specifikimin e klasës ECMAScript 6 të propozuar në atë kohë për ta bërë shkrimin e trashëgimisë prototipale më pak të gjatë dhe të prirur ndaj gabimeve, dhe shënimet e tipit mundësuan IntelliSense dhe përmirësuan mjetet. == Karakteristikat == TypeScript shton zgjerimet e mëposhtme sintaksore në JavaScript: * Nënshkrimet e tipit (shënimet) dhe [[Sistemi i tipit|kontrolli i tipit]] në kohën e kompajlimit * Përfundimi i tipit * [[Ndërfaqja (programimi i orientuar nga objekti)|Ndërfaqet]] * Llojet e numëruara * Barna gjenerike * Hapësirat e emrave * Tuples Sintaksisht,TypeScript është shumë i ngjashëm me JScript. NET,një tjetër implementim nga Microsoft i standardit të gjuhës ECMA-262 që shtoi mbështetje për shtypjen statike dhe veçoritë klasike të gjuhës së orientuar drejt objekteve,siç janë klasat,trashëgimia, ndërfaqet dhe hapësirat e emrave.Frymëzime të tjera përfshijnë [[Java (gjuhë programimi)|Java]] dhe [[Gjuha Programuese C Sharp|C#]]. == Pajtueshmëria me JavaScript == [[File:Most_popular_programming_languages_on_GitHub.png|parapamje| Gjuhët më të njohura të programimit në GitHub]] Meqenëse TypeScript është thjesht një mbibashkësi e JavaScript,JavaScript-i ekzistues mund të përshtatet me TypeScript, ndërsa TypeScript mund ta integrojë pa probleme JavaScript-in.Kompiluesi mund të synojë të gjitha versionet ECMAScript 5 dhe më të larta,duke transferuar veçoritë moderne si klasat dhe funksionet me shigjeta në homologët e tyre më të vjetër. Me TypeScript,është e mundur të përdoret kodi ekzistues JavaScript,të përfshihen bibliotekat e njohura të JavaScript dhe të thirret kodi i gjeneruar nga TypeScript nga JavaScript të tjerë.<ref name="typescript-home-page">{{Cite web |title=Welcome to TypeScript |url=http://www.typescriptlang.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310153413/https://www.typescriptlang.org/ |archive-date=10 March 2018 |access-date=26 April 2015 |website=typescriptlang.org |publisher=[[Microsoft]]}}</ref>Deklaratat e tipit për këto biblioteka zakonisht ofrohen me kodin burimor, por mund të deklarohen ose instalohen veçmas nëse është e nevojshme. == Mjetet e zhvillimit == === Kompilues === Përpara versionit 7,kompiluesi TypeScript,i quajtur <code>tsc</code>, shkruhej në TypeScript dhe kompilohej në JavaScript të rregullt, duke i lejuar atij të ekzekutohej në çdo motor JavaScript (p.sh., një shfletues) ose si një paketë [[Node.js|Node.js.]]Duke filluar me TypeScript 7.0,të lëshuar më 8 korrik 2026,përpiluesi dhe shërbimi gjuhësor u rishkruan në [[Go (gjuhë programimi)|Go]] si një skedar binar vendas,për të cilin Microsoft raportoi se ofron përshpejtime të plota të ndërtimit zakonisht midis 8 dhe 12 herë më shumë se përpiluesi TypeScript 6.0 i bazuar në JavaScript; për shembull, kontrolli i tipit të bazës së kodit të Visual Studio Code ra nga 125.7 sekonda në 10.6 sekonda sipas cilësimeve fillestare.<ref name="infoq70">{{Cite web |last=Curtis |first=Daniel |date=3 August 2026 |title=Microsoft Releases TypeScript 7.0 with a Native Go Compiler, Delivering 10x Faster Builds |url=https://www.infoq.com/news/2026/08/typescript-7-released/ |access-date=21 August 2026 |website=InfoQ}}</ref> Porti vendas filloi si një parapamje eksperimentale e shpërndarë nëpërmjet paketës <code>@typescript/native-preview</code> npm duke filluar nga viti 2025,e cila kishte grumbulluar më shumë se 8.5 milionë shkarkime javore përpara se të bashkohej me paketën standarde <code>typescript</code> për versionin 7.0.<ref name="infoq70" />TypeScript 7.0 u shpërnda pa një API të qëndrueshëm për përpilues programatik,të cilin Microsoft tha se do ta prezantonte në një version të mëvonshëm 7.1; ndërkohë,mjetet që varen nga API-ja e përpiluesit,siç janë disa veçori të Vue,Angular dhe Svelte,kërkonin përdorim të vazhdueshëm të përpiluesit të bazuar në JavaScript. <ref name="infoq70" /> Kompiluesi mund të ''synojë'' një botim të caktuar të ECMAScript (si p.sh.ECMAScript 5 për pajtueshmërinë me shfletuesit e trashëguar),por si parazgjedhje kompilohet për standardet më të fundit. === Përpilimi vendas === Në vitin 2026, Vercel publikoi scriptc,një kompilues me burim të hapur që kompilon programet TypeScript dhe [[JavaScript]] në ekzekutues të pavarur vendas pa pasur nevojë për [[Node.js]],V8 ose një motor tjetër JavaScript në skedarin binar që rezulton. <ref>{{Cite web |title=scriptc: TypeScript-to-Native Compiler |url=https://github.com/vercel-labs/scriptc |access-date=August 19, 2026 |website=[[GitHub]] |publisher=[[Vercel]]}}</ref> === Mbështetje për IDE dhe redaktues === * [[Microsoft]] ofron një plug-in për [[Visual Studio]] 2012 dhe WebMatrix, mbështetje të plotë të integruar në [[Visual Studio]] 2013, [[Visual Studio]] 2015 dhe mbështetje bazë për redaktues teksti për Emacs dhe Vim . <ref name="blogs.msdn.com">{{Cite web |last=Bloch |first=Olivier |date=1 October 2012 |title=Sublime Text, Vi, Emacs: TypeScript enabled! |url=http://blogs.msdn.com/b/interoperability/archive/2012/10/01/sublime-text-vi-emacs-typescript-enabled.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029094413/http://blogs.msdn.com/b/interoperability/archive/2012/10/01/sublime-text-vi-emacs-typescript-enabled.aspx |archive-date=29 October 2012 |access-date=28 October 2012 |publisher=[[Microsoft]]}}</ref> * [[Visual Studio Code]] mbështet TypeScript përveç disa gjuhëve të tjera, dhe ofron veçori si debugging dhe përfundim inteligjent i kodit . * alm.tools është një IDE cloud me burim të hapur për TypeScript i ndërtuar duke përdorur TypeScript, ReactJS dhe TypeStyle. * JetBrains mbështet TypeScript me përfundimin e kodit, rifaktorizimin dhe debugging-un në IDE-të e saj të ndërtuara në platformën IntelliJ, të tilla si PhpStorm 6, WebStorm 6 dhe IntelliJ IDEA, <ref>{{Cite web |date=27 February 2013 |title=TypeScript support in WebStorm 6 |url=http://blog.jetbrains.com/webide/2013/02/typescript-support-in-webstorm-6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602072057/http://blog.jetbrains.com/webide/2013/02/typescript-support-in-webstorm-6/ |archive-date=2 June 2016 |access-date=20 April 2013 |publisher=JetBrains}}</ref> si dhe shtesën dhe zgjerimin e tyre Visual Studio, ReSharper 8.1. <ref>{{Cite web |date=28 October 2013 |title=TypeScript support in ReSharper 8.1 |url=http://blog.jetbrains.com/dotnet/2013/10/28/typescript-support-resharper-81/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202124541/http://blog.jetbrains.com/dotnet/2013/10/28/typescript-support-resharper-81/ |archive-date=2 February 2014 |access-date=21 January 2014 |publisher=JetBrains}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ReSharper: The Visual Studio Extension for .NET Developers by JetBrains |url=https://www.jetbrains.com/resharper/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822092449/https://www.jetbrains.com/resharper/ |archive-date=22 August 2022 |access-date=21 August 2022 |website=JetBrains}}</ref> * Atom ka një plugin TypeScript me mbështetje për përfundimin e kodit, navigimin, formatimin dhe kompilimin e shpejtë. <ref>{{Cite web |title=atom-typescript |url=https://atom.io/packages/atom-typescript |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004165736/https://atom.io/packages/atom-typescript |archive-date=4 October 2016 |access-date=9 January 2020 |website=Atom |language=en}}</ref> * Cloud9 IDE dhe Codenvy në internet mbështesin TypeScript. * Një plugin është i disponueshëm për NetBeans IDE. * Një plugin është i disponueshëm për [[Zënia e Hënës (Eklipsi)|Eclipse IDE]] (versioni Kepler) * TypEcs është i disponueshëm për [[Zënia e Hënës (Eklipsi)|Eclipse IDE]] . * IDE-ja Cross Platform Cloud Codeanywhere mbështet TypeScript. * Webclipse është një plugin Eclipse i projektuar për të zhvilluar TypeScript dhe Angular 2 . * Angular IDE është një IDE e pavarur e disponueshme nëpërmjet npm për të zhvilluar aplikacione TypeScript dhe Angular 2, me mbështetje të integruar për terminalet. * Baticë{{Snd}}Mjedisi Ndërveprues i Zhvillimit TypeScript për Emacs . === Integrimi me mjetet e automatizimit të ndërtimit === Duke përdorur shtojca,TypeScript mund të integrohet me mjete automatizimi ndërtimi,duke përfshirë Grunt (grunt-ts <ref>{{Cite web |title=TypeStrong/grunt-ts |url=https://github.com/basarat/grunt-ts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416143221/https://github.com/TypeStrong/grunt-ts |archive-date=16 April 2020 |access-date=26 April 2015 |website=GitHub}}</ref> ),Apache Maven (TypeScript Maven Plugin <ref>{{Cite web |title=ppedregal/typescript-maven-plugin |url=https://github.com/ppedregal/typescript-maven-plugin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611002148/https://github.com/ppedregal/typescript-maven-plugin |archive-date=11 June 2018 |access-date=26 April 2015 |website=GitHub}}</ref> ), Gulp (gulp-typescript <ref>{{Cite web |title=ivogabe/gulp-typescript |url=https://github.com/ivogabe/gulp-typescript |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611024633/https://github.com/ivogabe/gulp-typescript |archive-date=11 June 2018 |access-date=14 July 2017 |website=GitHub}}</ref> ) dhe Gradle (TypeScript Gradle Plugin <ref>{{Cite web |title=sothmann/typescript-gradle-plugin |url=https://github.com/sothmann/typescript-gradle-plugin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611010933/https://github.com/sothmann/typescript-gradle-plugin |archive-date=11 June 2018 |access-date=26 April 2015 |website=GitHub}}</ref> ). === Mjete për heqjen e fijeve === ESLint,një linter standard JavaScript,ofron gjithashtu mbështetje për TypeScript nëpërmjet shtojcës <code>typescript-eslint</code> . <ref>{{Cite web |title=typescript-eslint - Powerful static analysis for JavaScript and TypeScript. |url=https://typescript-eslint.io/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260815222432/https://typescript-eslint.io/ |archive-date=15 August 2026 |access-date=2026-07-07}}</ref> == Historiku i publikimeve == {{Version|l|show=111100}} {| class="wikitable sortable" !Version number !Release date !Significant changes |- | {{Version|o|0.8}} |{{Start date|2012|10|01}} | |- | {{Version|o|0.9}} |{{Start date|2013|06|18}} | |- | {{Version|o|1.0}} |{{Start date|2014|04|12}} | |- | {{Version|o|1.1}} |{{Start date|2014|10|06}} |performance improvements |- | {{Version|o|1.3}} |{{Start date|2014|11|12}} |<code>protected</code> modifier, tuple types |- | {{Version|o|1.4}} |{{Start date|2015|01|20}} |union types, <code>let</code> and <code>const</code> declarations, template strings, type guards, type aliases |- | {{Version|o|1.5}} |{{Start date|2015|07|20}} |ES6 modules, <code>namespace</code> keyword, <code>for..</code><code>of</code> support, decorators |- | {{Version|o|1.6}} |{{Start date|2015|09|16}} |JSX support, intersection types, local type declarations, abstract classes and methods, user-defined type guard functions |- | {{Version|o|1.7}} |{{Start date|2015|11|30}} |<code>async</code> and <code>await</code> support |- | {{Version|o|1.8}} |{{Start date|2016|02|22}} |constraints generics, control flow analysis errors, string literal types, <code>allowJs</code> |- | {{Version|o|2.0}} |{{Start date|2016|09|22}} |null- and undefined-aware types, control flow based type analysis, discriminated union types, <code>never</code> type, <code>readonly</code> keyword, type of <code>this</code> for functions |- | {{Version|o|2.1}} |{{Start date|2016|11|08}} |<code>keyof</code> and lookup types, mapped types, object spread and rest |- | {{Version|o|2.2}} |{{Start date|2017|02|22}} |mix-in classes, <code>object</code> type |- | {{Version|o|2.3}} |{{Start date|2017|04|27}} |<code>async</code> iteration, generic parameter defaults, strict option |- | {{Version|o|2.4}} |{{Start date|2017|06|27}} |dynamic import expressions, string enums, improved inference for generics, strict contravariance for callback parameters |- | {{Version|o|2.5}} |{{Start date|2017|08|31}} |optional catch clause variables |- | {{Version|o|2.6}} |{{Start date|2017|10|31}} |strict function types |- | {{Version|o|2.7}} |{{Start date|2018|01|31}} |constant-named properties, fixed-length tuples |- | {{Version|o|2.8}} |{{Start date|2018|03|27}} |conditional types, improved <code>keyof</code> with intersection types |- | {{Version|o|2.9}} |{{Start date|2018|05|14}} |support for symbols and numeric literals in <code>keyof</code> and mapped object types |- | {{Version|o|3.0}} |{{Start date|2018|07|30}} |project references, extracting and spreading parameter lists with tuples |- | {{Version|o|3.1}} |{{Start date|2018|09|27}} |mappable tuple and array types |- | {{Version|o|3.2}} |{{Start date|2018|11|30}} |stricter checking for <code>bind</code>, <code>call</code>, and <code>apply</code> |- | {{Version|o|3.3}} |{{Start date|2019|01|31}} |relaxed rules on methods of union types, incremental builds for composite projects |- | {{Version|o|3.4}} |{{Start date|2019|03|29}} |faster incremental builds, type inference from generic functions, <code>readonly</code> modifier for arrays, <code>const</code> assertions, type-checking global <code>this</code> |- | {{Version|o|3.5}} |{{Start date|2019|05|29}} |faster incremental builds, omit helper type, improved excess property checks in union types, smarter union type checking |- | {{Version|o|3.6}} |{{Start date|2019|08|28}} |Stricter generators, more accurate array spread, better Unicode support for identifiers |- | {{Version|o|3.7}} |{{Start date|2019|11|05}} |Optional chaining, nullish coalescing |- | {{Version|o|3.8}} |{{Start date|2020|02|20}} |Type-only imports and exports, ECMAScript private fields, top-level <code>await</code> |- | {{Version|o|3.9}} |{{Start date|2020|05|12}} |Improvements in inference, speed improvements |- | {{Version|o|4.0}} |{{Start date|2020|08|20}} |Variadic tuple types, labeled tuple elements |- | {{Version|o|4.1}} |{{Start date|2020|11|19}} |Template literal types, key remapping in mapped types, recursive conditional types |- | {{Version|o|4.2}} |{{Start date|2021|02|25}} |Smarter type alias preservation, leading/middle rest elements in tuple types, stricter checks for the <code>in</code> operator, <code>abstract</code> construct signatures |- | {{Version|o|4.3}} |{{Start date|2021|05|26}} |Separate write types on properties, <code>override</code> and the <code>--noImplicitOverride</code> flag, template string type improvements |- | {{Version|o|4.4}} |{{Start date|2021|08|26}} |Control flow analysis of aliased conditions and discriminants, symbol and template string pattern index signatures |- | {{Version|o|4.5}} |{{Start date|2021|11|17}} |Type and promise improvements, supporting lib from <code>node_modules</code>, template string types as discriminants, and <code>es2022</code> module |- | {{Version|o|4.6}} |{{Start date|2022|02|28}} |Type inference and checks improvements, support for ES2022 target, better ECMAScript handling |- | {{Version|o|4.7}} |{{Start date|2022|05|24}} |Support for ES modules, instantiation expressions, variance annotations for type parameters, better control-flow checks and type check improvements |- | {{Version|o|4.8}} |{{Start date|2022|08|25}} |Intersection and union types improvements, better type inference |- | {{Version|o|4.9}} |{{Start date|2022|11|15}} |<code>satisfies</code> operator, auto-accessors in classes (proposal), improvements in type narrowing and checks |- | {{Version|o|5.0}} |{{Start date|2023|03|16}} |ES decorators (proposal), type inference improvements, <code>bundler</code> module resolution mode, speed and size optimizations |- | {{Version|o|5.1}} |{{Start date|2023|06|01}} |Easier implicit returns for <code>undefined</code> and unrelated types for getters and setters |- | {{Version|o|5.2}} |{{Start date|2023|08|24}} |<code>using</code> declarations and explicit resource management, decorator metadata and named and anonymous tuple elements |- | {{Version|o|5.3}} |{{Start date|2023|11|20}} |Improved type narrowing, correctness checks and performance optimizations |- | {{Version|o|5.4}} |6 March 2024 |<code>Object.groupBy</code> and <code>Map.groupBy</code> support |- | {{Version|o|5.5}} |20 June 2024 |Inferred Type Predicates, Regular Expression Syntax Checking, and Type Imports in JSDoc |- | {{Version|o|5.6}} |9 September 2024 |Advanced type inference, variadic tuple enhancements, partial module declarations |- | {{Version|o|5.7}} |22 November 2024 |Refined variable initialization checks, improved module import handling (path rewriting), ES2024 support, and faster editor performance via Node.js compile cache |- | {{Version|o|5.8}} |28 February 2025 |Granular type-checking for return expressions in conditional branches, the <code>--erasableSyntaxOnly</code> flag to ensure compatibility with Node.js's native TypeScript stripping |- | {{Version|o|5.9}} |31 July 2025 |<code>import defer</code> for lazy/deferred module evaluation, a stable <code>--module node20</code> option, expandable hover tooltips in editors, and an ~11% compiler speed improvement |- | {{Version|co|6.0}} |23 March 2026 |Introduce some deprecations and breaking changes to align with the upcoming native codebase. Strict mode is now enabled by default. Last version with compiler and language service based on JavaScript before rewrite to Go language. |- | {{Version|c|7.0 (go)}} |8 July 2026 |Rewrite in Go with faster performance. |} == Shih edhe ==   * Shigjetë * Kotlin * JS++ * PureScript == Referencat == === Citime === {{Reflist}} <nowiki> [[Kategoria:Gjuhë programimi]] [[Kategoria:Faqe me adresa nga Wayback Machine që përdorin stampën e arkivës së rrjetit]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]]</nowiki> 3rfxcbdgr0iqpbcgcjyirtul7nebik5 3 408146 3060485 2026-10-29T23:31:02Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3060485 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=Unejsi.s}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 30 tetor 2026 00:31 (CET) abq4i19jbxmtmu0znxn62j7pbm6olra 4 408147 3060488 2026-10-29T23:32:32Z Klein Muçi 52109 Faqe e re: {{arkivi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Qeveria}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Ilir Vrenozi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Eralda Baze}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Alores (Albanian Music Artist)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Kujtim Ademi}} 3060488 wikitext text/x-wiki {{arkivi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Qeveria}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Ilir Vrenozi}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Eralda Baze}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Alores (Albanian Music Artist)}} {{Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Kujtim Ademi}} tg25387vj2jm9st7xkpxz1ojg7tftbl 3 408148 3060490 2026-10-29T23:56:07Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3060490 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=Bakihanma69}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 30 tetor 2026 00:56 (CET) j817suhxd4ztuho6o20as79iqqlc7gj 0 408149 3060502 2026-10-30T03:12:44Z ~2026-57827-19 195163 Faqe e re: {{Short description|Softuer spiun për Android i përdorur nga agjencitë shtetërore serbe}} {{Infobox software | name = NoviSpy | developer = Pronësor | operating_system = [[Android (sistema operativ)|Android]] | category = [[Softuerët spiunë|Softuer spiun]], [[Softuerët e dëmshëm|softuer i dëmshëm]] | license = Pronësor }} '''NoviSpy''' është një aplikacion pronësor [[softuerët spiunë|spiun]] për sistemi... 3060502 wikitext text/x-wiki {{Short description|Softuer spiun për Android i përdorur nga agjencitë shtetërore serbe}} {{Infobox software | name = NoviSpy | developer = Pronësor | operating_system = [[Android (sistema operativ)|Android]] | category = [[Softuerët spiunë|Softuer spiun]], [[Softuerët e dëmshëm|softuer i dëmshëm]] | license = Pronësor }} '''NoviSpy''' është një aplikacion pronësor [[softuerët spiunë|spiun]] për sistemin operativ [[Android (sistema operativ)|Android]], i cili përdoret nga organet e sigurisë shtetërore dhe policia në [[Serbia|Serbi]], përfshirë Ministrinë e Punëve të Brendshme (MUP) dhe [[Agjencia e Sigurisë dhe Informacionit|Agjencinë e Sigurisë dhe Informacionit]] (BIA). Softueri u bë i njohur për publikun e gjerë në fund të vitit 2024 pas një hetimi nga [[Amnesty International]], i cili detajoi përdorimin e tij kundër figurave të shoqërisë civile, gazetarëve dhe aktivistëve politikë.<ref name="Amnesty2024">{{cite report |title="A Digital Prison": Surveillance and the Suppression of Civil Society in Serbia |publisher=[[Amnesty International]] |date=2024-12 |url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur70/8812/2024/en/ |access-date=2026-10-15}}</ref> == Historia dhe zbulimi == Përdorimi operativ i NoviSpy u bë publik në dhjetor 2024 përmes një raporti të Amnesty International të titulluar ''„Burgu digjital: Mbikëqyrja dhe shtypja e shoqërisë civile në Serbi”'' (anglisht: ''A Digital Prison: Surveillance and the Suppression of Civil Society in Serbia'').<ref name="Amnesty2024" /> Sipas hulumtimeve nga grupet e të drejtave digjitale dhe gazetarët hulumtues, softueri spiun u përdor gjatë një vale protestash publike në Serbi, veçanërisht rreth protestave kundër minierave të litiumit.<ref name="BalkanInsight">{{cite news |last1=Stojanovic |first1=Milica |title=Serbian Authorities Using Spyware to Target Activists, Amnesty Says |url=https://balkaninsight.com |work=[[Balkan Insight]] |date=2024-12-04 |access-date=2026-10-15}}</ref> Ekzaminimi forenzik i pajisjeve të komprometuara tregoi se objektivat përfshinin gazetarë hulumtues, udhëheqës të organizatave joqeveritare dhe aktivistë kundër nxjerrjes së litiumit.<ref name="Amnesty2024" /> == Profil teknike dhe përdorimi == Ndryshe nga mjetet tregtare të mbikëqyrjes si [[Pegasus (softuer spiun)|Pegasus]] ose [[Predator (softuer spiun)|Predator]], të cilat shpesh mbështeten në shfrytëzimin e cenueshmërive në distancë pa nevojën e ndërveprimit të përdoruesit (anglisht: ''zero-click''), NoviSpy mbështetet kryesisht në qasjen fizike ose në [[Inxhinieria sociale (siguri)|inxhinierinë sociale]] të targetuar. Forenzika digjitale tregoi se agjentët shtetërorë e instaluan fizikisht softuerin spiun në telefonat celularë të objektivave gjatë ndalimeve policore, kontrolleve kufitare ose intervistave zyrtare, kur individët u detyruan të dorëzonin pajisjet e tyre të shkyçura.<ref name="Amnesty2024" /> Pasi aktivizohet në një sistem Android, NoviSpy mundëson monitorim të plotë në distancë, përfshirë marrjen e regjistrave të mesazheve të enkriptuara, gjurmimin e vazhdueshëm të vendndodhjes, përgjimin e mikrofonit dhe qasjen në skedarët e ruajtur mediatikë. Përdorimi i NoviSpy është dokumentuar në kombinim me mjete tregtare harduerike për nxjerrjen e të dhënave forenzike, veçanërisht me pajisjet e furnizuara nga kompania [[Cellebrite]]. Raportet treguan se agjencitë shtetërore përdorën harduerin Cellebrite për të anashkaluar ekranet e kyçura dhe për të marrë të dhëna historike, e më pas instaluan NoviSpy për të mbajtur qasje të vazhdueshme në pajisjen e komprometuar.<ref name="Amnesty2024" /> == Reagimet == Organizatat ndërkombëtare të të drejtave të njeriut dhe grupet e lirisë së shtypit shprehën shqetësim për gjetjet, duke e cilësuar përdorimin sistematik të NoviSpy si shkelje të standardeve bazë të privatësisë dhe lirisë së shprehjes. Amnesty International kërkoi mbikëqyrje më të rreptë mbi prokurimin shtetëror të teknologjive të mbikëqyrjes dhe bëri thirrje për një moratorium ndërkombëtar mbi tregtinë e mjeteve forenzike me qeveritë që kanë histori të dokumentuar të targetimit të shoqërisë civile.<ref name="Amnesty2024" /> == Shih edhe == * [[Softuerët spiunë|Softueri spiun]] * [[Pegasus (softuer spiun)]] * [[Të drejtat e njeriut në Serbi]] == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Të drejtat e njeriut në Serbi]] 9uina1gzlaob8aahw5qzl1mrhioc4rh 3060509 3060502 2026-10-30T03:52:51Z ~2026-57827-19 195163 3060509 wikitext text/x-wiki {{Short description|Softuer spiun për Android i përdorur nga agjencitë shtetërore serbe}} {{Infobox software | name = NoviSpy | developer = Pronësor | operating_system = [[Android (sistema operativ)|Android]] | category = [[Softuerët spiunë|Softuer spiun]], [[Softuerët e dëmshëm|softuer i dëmshëm]] | license = Pronësor }} '''NoviSpy''' është një aplikacion pronësor [[softuerët spiunë|spiun]] për sistemin operativ [[Android (sistema operativ)|Android]], i cili përdoret nga organet e sigurisë shtetërore dhe policia në [[Serbia|Serbi]], përfshirë Ministrinë e Punëve të Brendshme (MUP) dhe [[Agjencia e Sigurisë dhe Informacionit|Agjencinë e Sigurisë dhe Informacionit]] (BIA). Softueri u bë i njohur për publikun e gjerë në fund të vitit 2024 pas një hetimi nga [[Amnesty International]], i cili detajoi përdorimin e tij kundër figurave të shoqërisë civile, gazetarëve dhe aktivistëve politikë.<ref name="Amnesty2024">{{cite report |title="A Digital Prison": Surveillance and the Suppression of Civil Society in Serbia |publisher=[[Amnesty International]] |date=2024-12 |url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur70/8812/2024/en/ |access-date=2026-10-15 |language=en}}</ref> == Historia dhe zbulimi == Përdorimi operativ i NoviSpy u bë publik në dhjetor 2024 përmes një raporti të Amnesty International të titulluar ''„Burgu digjital: Mbikëqyrja dhe shtypja e shoqërisë civile në Serbi”'' (anglisht: ''A Digital Prison: Surveillance and the Suppression of Civil Society in Serbia'').<ref name="Amnesty2024" /> Sipas hulumtimeve nga grupet e të drejtave digjitale dhe gazetarët hulumtues, softueri spiun u përdor gjatë një vale protestash publike në Serbi, veçanërisht rreth protestave kundër minierave të litiumit.<ref name="BalkanInsight">{{cite news |last1=Stojanovic |first1=Milica |title=Serbian Authorities Using Spyware to Target Activists, Amnesty Says |url=https://balkaninsight.com |work=[[Balkan Insight]] |date=2024-12-04 |access-date=2026-10-15 |language=en}}</ref> Ekzaminimi forenzik i pajisjeve të komprometuara tregoi se objektivat përfshinin gazetarë hulumtues, udhëheqës të organizatave joqeveritare dhe aktivistë kundër nxjerrjes së litiumit.<ref name="Amnesty2024" /> == Profil teknike dhe përdorimi == Ndryshe nga mjetet tregtare të mbikëqyrjes si [[Pegasus (softuer spiun)|Pegasus]] ose [[Predator (softuer spiun)|Predator]], të cilat shpesh mbështeten në shfrytëzimin e cenueshmërive në distancë pa nevojën e ndërveprimit të përdoruesit (anglisht: ''zero-click''), NoviSpy mbështetet kryesisht në qasjen fizike ose në [[Inxhinieria sociale (siguri)|inxhinierinë sociale]] të targetuar. Forenzika digjitale tregoi se agjentët shtetërorë e instaluan fizikisht softuerin spiun në telefonat celularë të objektivave gjatë ndalimeve policore, kontrolleve kufitare ose intervistave zyrtare, kur individët u detyruan të dorëzonin pajisjet e tyre të shkyçura.<ref name="Amnesty2024" /> Pasi aktivizohet në një sistem Android, NoviSpy mundëson monitorim të plotë në distancë, përfshirë marrjen e regjistrave të mesazheve të enkriptuara, gjurmimin e vazhdueshëm të vendndodhjes, përgjimin e mikrofonit dhe qasjen në skedarët e ruajtur mediatikë. Përdorimi i NoviSpy është dokumentuar në kombinim me mjete tregtare harduerike për nxjerrjen e të dhënave forenzike, veçanërisht me pajisjet e furnizuara nga kompania [[Cellebrite]]. Raportet treguan se agjencitë shtetërore përdorën harduerin Cellebrite për të anashkaluar ekranet e kyçura dhe për të marrë të dhëna historike, e më pas instaluan NoviSpy për të mbajtur qasje të vazhdueshme në pajisjen e komprometuar.<ref name="Amnesty2024" /> == Reagimet == Organizatat ndërkombëtare të të drejtave të njeriut dhe grupet e lirisë së shtypit shprehën shqetësim për gjetjet, duke e cilësuar përdorimin sistematik të NoviSpy si shkelje të standardeve bazë të privatësisë dhe lirisë së shprehjes. Amnesty International kërkoi mbikëqyrje më të rreptë mbi prokurimin shtetëror të teknologjive të mbikëqyrjes dhe bëri thirrje për një moratorium ndërkombëtar mbi tregtinë e mjeteve forenzike me qeveritë që kanë histori të dokumentuar të targetimit të shoqërisë civile.<ref name="Amnesty2024" /> == Shih edhe == * [[Softuerët spiunë|Softueri spiun]] * [[Pegasus (softuer spiun)]] * [[Të drejtat e njeriut në Serbi]] == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Softuerë spiunë]] [[Kategoria:Të drejtat e njeriut në Serbi]] [[Kategoria:Softuerë të vitit 2024]] d3y8s1y447qwwxtnicjcujyrwpqu9jk 3 408150 3060503 2026-10-30T03:19:11Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3060503 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=Leartii11}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 30 tetor 2026 04:19 (CET) ncb8ddbhjoefe0xi8hpdrseoad0eydy 3 408151 3060504 2026-10-30T03:27:46Z Qwerfjkl (bot) 160953 /* Probleme me referimet te artikulli NoviSpy */ 3060504 wikitext text/x-wiki == Probleme me referimet te artikulli ''[[NoviSpy]]'' == Përshëndetje, &#126;2026-57827-19! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3060502|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:NoviSpy]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. * [[:Kategoria:Gabime CS1: Datat|Datat]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë probleme me datat. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: dates|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(30%20tetor%202026,%2003:27)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 30 tetor 2026 04:27 (CET) reoqpfws3h0afr0afwk654cec2ulsoo 3060510 3060504 2026-10-30T03:54:40Z ~2026-57827-19 195163 /* Probleme me referimet te artikulli NoviSpy */ Përgjigje 3060510 wikitext text/x-wiki == Probleme me referimet te artikulli ''[[NoviSpy]]'' == Përshëndetje, &#126;2026-57827-19! Unë jam një robot i komanduar nga përdoruesi Qwerfjkl. [[Special:Diff/3060502|Ky redaktim]] i bërë nga ju në artikullin ''[[:NoviSpy]]'' ka sjellë këto probleme me referimet: * [[:Kategoria:Gabime CS1: Mungon parametri i gjuhës|Mungon parametri i gjuhës]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur mungon parametri i gjuhës. Për ta zgjidhur këtë gabim mjafton të shtoni parametrin e gjuhës në to. * [[:Kategoria:Gabime CS1: Datat|Datat]] - Referimet shfaqin këtë gabim kur kanë probleme me datat. Për ta zgjidhur këtë gabim mund të lexoni më shumë [[w:en:Category:CS1 errors: dates|këtu]]. Ju lutem të shikoni këtë artikull dhe të rregulloni problemet e vëna në pah. Nëse mendoni se ky është një raportim i gabuar ose kërkoni ndihmë në zgjidhjen e tij mund të shkruani <span class="plainlinks">[{{fullurl:User talk:Klein Muçi|action=edit&preloadtitle=Qwerfjkl%20(bot)%20-%20Problem%20me%20referimet%20(30%20tetor%202026,%2003:27)&section=new}} këtu]</span>. Mos harroni të përmendni problemin dhe faqen ku ka ndodhur! — <!-- User:Qwerfjkl (bot)/inform -->[[Përdoruesi:Qwerfjkl (bot)|Qwerfjkl (bot)]] ([[Përdoruesi diskutim:Qwerfjkl (bot)|diskutimet]]) 30 tetor 2026 04:27 (CET) :Përshëndetje @[[Përdoruesi:Qwerfjkl|Qwerfjkl]], i rregullova të gjitha referencat në artikullin NoviSpy duke shtuar parametrin e gjuhës (language=en) dhe duke formatuar datat. A është gjithçka në rregull tani? Faleminderit! [[Speciale:Kontributet/~2026-57827-19|~2026-57827-19]] ([[Përdoruesi diskutim:~2026-57827-19|talk]]) 30 tetor 2026 04:54 (CET) 9rvh7f49pbbg5fxua7jvne6p0tld68n 1 408152 3060527 2026-10-30T04:24:28Z MajavahBot 122738 U arkivuan 4 diskutime nga faqja [[Diskutim:Mirlind Daku]] 3060527 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mirlind Daku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2449419 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200825110814/https://fk-kukesi.al/2019/07/njoftim-i-klubit-futbollisti-i-perfaqesuesues-u-21-se-kosoves-huazohet-te-kukesi/ për lidhjen https://fk-kukesi.al/2019/07/24/njoftim-i-klubit-futbollisti-i-perfaqesuesues-u-21-se-kosoves-huazohet-te-kukesi/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 maj 2022 11:44 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mirlind Daku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2504328 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191028211352/http://korneri.net/lajmi-i-fundit-lista-e-kosoves-kunder-azerbeixhanit/ për lidhjen http://www.korneri.net/lajmi-i-fundit-lista-e-kosoves-kunder-azerbeixhanit/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 dhjetor 2022 15:49 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mirlind Daku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2818584 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180626001504/http://www.affa.az/index.php/news/friendly-match-cancelled/61160 për lidhjen http://www.affa.az/index.php/news/friendly-match-cancelled/61160. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 korrik 2025 01:20 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mirlind Daku]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2827431 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200825110834/https://topsporti.com/artikulli/penalltite-vendosin-llapi-ne-cerekfinale për lidhjen https://topsporti.com/artikulli/penalltite-vendosin-llapi-ne-cerekfinale. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 gusht 2025 14:27 (CEST) 148p2ucpj4l9lt37u53co1ukh1qybyt 1 408153 3060529 2026-10-30T04:25:51Z MajavahBot 122738 U arkivuan 3 diskutime nga faqja [[Diskutim:Marrëdhëniet e jashtme të Maqedonisë së Veriut]] 3060529 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], Përshëndetje koleg == Nëse ke mundësi shihe këtë faqe se më thotë që është e bllokuar për redaktim në gjuhën shqipe. Respekt dhe gjithë të mirat.<span id="Drenisa:1681665284758:DiskutimFTTCLNMarrëdhëniet_e_jashtme_të_Maqedonisë_së_Veriut" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Drenisa|Drenisa]] ([[Përdoruesi diskutim:Drenisa|diskutimet]]) 16 prill 2023 19:14 (CEST)</span> :[[Përdoruesi:Drenisa|Drenisa]], përshëndetje! Unë nuk vë re ndonjë bllokim. Mund të më tregosh ekzaktësisht mesazhin që po sheh?<span id="Klein_Muçi:1681731866902:DiskutimFTTCLNMarrëdhëniet_e_jashtme_të_Maqedonisë_së_Veriut" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 17 prill 2023 13:44 (CEST)</span> ::[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], Faleminderit për përgjigje. Ta dërgova në rrjetin social se si më del mua.<span id="Drenisa:1681732907549:DiskutimFTTCLNMarrëdhëniet_e_jashtme_të_Maqedonisë_së_Veriut" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Drenisa|Drenisa]] ([[Përdoruesi diskutim:Drenisa|diskutimet]]) 17 prill 2023 14:01 (CEST)</span> :::[[Përdoruesi:Drenisa|Drenisa]], faleminderit! Ka probleme stampa {{tl|Pb}}. Problemi është pak kompleks kështu që kam kërkuar ndihmë nga EnWiki në zgjidhjen e tij. Kjo do të thotë se do të duhet ta lë artikullin në gjendjen aktuale për ca orë.<span id="Klein_Muçi:1681736414482:DiskutimFTTCLNMarrëdhëniet_e_jashtme_të_Maqedonisë_së_Veriut" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 17 prill 2023 15:00 (CEST)</span> ::::[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], Në rregull koleg. Faleminderit.<span id="Drenisa:1681736544322:DiskutimFTTCLNMarrëdhëniet_e_jashtme_të_Maqedonisë_së_Veriut" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Drenisa|Drenisa]] ([[Përdoruesi diskutim:Drenisa|diskutimet]]) 17 prill 2023 15:02 (CEST)</span> == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Marrëdhëniet e jashtme të Maqedonisë së Veriut]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2547536 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20060722154004/http://www.oefre.unibe.ch/law/icl/mk00000_.html për lidhjen http://www.oefre.unibe.ch/law/icl/mk00000_.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 prill 2023 01:54 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Marrëdhëniet e jashtme të Maqedonisë së Veriut]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2663075 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20060928220552/http://www.ebu.ch/members/members_logos.php për lidhjen http://www.ebu.ch/members/members_logos.php. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 maj 2024 19:27 (CEST) 7mi2jiwod8bwhym12gp8j76o8odpy3j 0 408154 3060540 2026-10-30T07:46:27Z Alverdo 195167 Krijuar nga përkthimi i faqes "[[:sw:Special:Redirect/revision/1612001|PAC Omonia 29M]]" 3060540 wikitext text/x-wiki '''PAC Omonia 29M''', i njohur edhe si '''Omonia 29M''' ose '''ALS Omonia''', është një klub [[futbolli]] me seli në [[Nikozia]], [[Qipro]]. U themelua në vitin 2018 nga tifozë të AC Omonia që kundërshtonin ndryshimin e mënyrës së administrimit të ekipit të futbollit. Klubi mbështetet në një model pronësie dhe pjesëmarrjeje të anëtarëve.<ref name="cyprusmail">{{cite web |author=Panayiotis Koulloupas |date=2023-06-04 |title=Omonia 29M: the fan-owned Cyprus club making history |url=https://cyprus-mail.com/2023/06/04/omonia-29m-the-fan-owned-cyprus-club-making-history |access-date=2026-10-30 |website=Cyprus Mail |language=en}}</ref> == Historia == === Themelimi === Themelimi i klubit lidhet me vendimin e shpallur më 29 maj 2018 për t'ia kaluar të drejtat e administrimit të ekipit të futbollit të AC Omonia biznesmenit Stavros Papastavrou. Një pjesë e tifozëve, përfshirë grupin e organizuar Gate 9, e kundërshtoi këtë vendim, duke e konsideruar të papajtueshëm me traditën e pjesëmarrjes së anëtarëve në drejtimin e klubit.<ref name="cyprusmail" /> Tifozët që kundërshtuan ndryshimin krijuan një klub të ri, fillimisht me emrin Omonia 1948 dhe më pas të riemërtuar Omonia 29M. Emri i referohet datës 29 maj 2018, kur u shpall ndryshimi në administrimin e AC Omonia.<ref name="cyprusmail" /> === Ngjitja në kategoritë kombëtare === Skuadra e nisi veprimtarinë në kategoritë e ulëta të futbollit qipriot dhe deri në vitin 2023 kishte arritur në kategorinë e dytë.<ref name="cyprusmail" /> Në sezonin 2023–24, klubi siguroi për herë të parë ngjitjen në kategorinë më të lartë të futbollit qipriot, duke fituar të drejtën për të marrë pjesë në sezonin 2024–25.<ref>{{cite web |title=Cyprus 2023/24 |url=https://www.rsssf.org/tablesc/cyp2024.html |access-date=2026-10-30 |website=RSSSF |language=en}}</ref> Pas rikthimit në kategorinë e dytë, Omonia 29M siguroi sërish ngjitjen në sezonin 2025–26. Kjo u arrit matematikisht më 19 prill 2026, një javë përpara përfundimit të kampionatit, pas fitores 5–1 ndaj Doxa Katokopias.<ref>{{cite web |date=2026-04-19 |title=Ομόνοια 29Μ και Καρμιώτισσα ξανά στα μεγάλα σαλόνια! |url=https://m.24sports.com.cy/gr/sports/podosfairo/kypros/a-katigoria/omonoia-29-m/omonoia-29m-kai-karmiwtissa-xana-sta-megala-salonia |access-date=2026-10-30 |website=24Sports |language=el}}</ref> == Identiteti dhe tifozët == Pjesëmarrja e anëtarëve përbën një element qendror të identitetit të Omonia 29M. Projekti lindi me synimin për të ruajtur administrimin kolektiv të klubit, në kundërshtim me kontrollin nga një investitor i vetëm. Grupi Gate 9 luajti një rol të rëndësishëm në themelimin e klubit dhe në organizimin e mbështetjes për të.<ref name="cyprusmail" /> == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://o29m.com/ Faqja zyrtare] (në greqisht) a9dku9yewo8gsjunb479ebmkfceg16f 1 408155 3060555 2026-10-30T09:30:46Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3060555 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Sydney FC]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3060554 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.theaustralian.com.au/sport/football/sydney-fc-sacks-coach-frank-farina/story-fn63e0vj-1226893605121. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2026 10:30 (CET) g6pfjwmuf7gyqcktkkoambjlp70eu1i 3 408156 3060567 2026-10-30T10:51:27Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3060567 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=A. Pireva}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 30 tetor 2026 11:51 (CET) k76290r7m6grvjt3axks994lazovkhh