Wikipedia stqwiki https://stq.wikipedia.org/wiki/Haudsiede MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Spezial Diskussion Benutser Benutser Diskussion Wikipedia Wikipedia Diskussion Bielde Bielde Diskussion MediaWiki MediaWiki Diskussion Foarloage Foarloage Diskussion Hälpe Hälpe Diskussion Kategorie Kategorie Diskussion TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 119 124688 102808 2026-05-14T12:09:48Z Heinz 88 124688 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Afroasiatiska.png|Ap disse Koarte sunt do Afro-Asiatiske<br />Sproaken in jeel ounroat.|300px|thumb]] Tou do '''Afro-Asiatiske Sproaken''' heere: * '''[[Ägyptisk]]''' (skrieuwen siet 2700 f. Chr.) ** Oold-Ägyptisk (bit 2200 f.Chr.) ** [[Koptisk]] (boald bit tou dät 16. Jh.; nu bloot Säärkensproake). * [[Semitiske Sproaken|'''Semitiske Sproaken''']]. * '''[[Kuschitisk]]e Sproaken''' ** Sun fjautich Sproaken do der boald wäide fon 40-50 Mio. Ljuude in [[Äthiopien]], [[Somalien]] un Noud-[[Kenya]]. *** [[Afar]] (1,2 Mio. Ljuude, do dät baalen dwo) *** [[Oromo]] (fröier Galla) (20-25 Mio. Ljuude) *** [[Somalisk]] (15 Mio. Ljuude) * '''Omotiske Sproaken''' fon sun 1,5 Mio. Ljuude fon 40 Dialekte in ju Omo-Läichte in Äthiopien. Fielicht ne Outwiegenge fon do Kuschitiske Sproaken. * '''[[Berbersproaken]]''' ** Sun 20 Mio. Ljuude, maast in [[Marokko]] un [[Algerien]]. *** Noudelk Berber **** [[Taschelhyt]] **** Tarifit ([[Rif]]) **** Zentroal-[[Atlas]]-Berber ([[Tamazight]]) **** Kabylisk (Noud-Algerien, aastelk fon [[Algier]]) *** [[Tuareg]] (Tamaschek, Tamajaq/ Tahahaq) *** Zenaga ([[Mauretanien]]/ [[Senegal]) *** Siwi (in ju [[Siwi]]-Oase in Wääst-Ägypten) *** Ghadamsi (in [[Ghadames]], dän suudelke Punkt fon [[Tunesien]]) * '''[[Tschadisk]]e Sproaken''' ** Do Sproaken wäide boald fon sun 135 Mio. Ljuude suudelk fon dän [[Sahara]], un wäästelk, suudelk un aastelk fon dät [[Tschadmeer]]. *** Wääst-Tschadisk **** t.B. [[Hausa]] *** Biu-[[Mandara]]-Gruppe *** Aast-Tschadisk *** Masa-Gruppe * [[Kategorie:Afro-Asiatiske Sproaken| ]] [[Kategorie:Sproakfamilien]] [[Kategorie:Sproaken]] [[Kategorie:Afrikoa]] [[Kategorie:Asien]] [[Kategorie:Liesten un Tabellen]] g6m5mbm2u48oaz4t3le870uu5vhq62y 0 330 124696 123599 2026-05-14T12:17:11Z Heinz 88 124696 wikitext text/x-wiki [[Bielde:CornwallKernowMappa.png|miniatur|500px|rechts|Koarte fon Cornwall mäd Noomen in Kornisk un Ängelsk]] [[Bielde:Kornisch.png|miniatur|400px|rechts|Wo dät Gestrich fon ju Sproake tourääch geen fon 1300 bit 1750]] Dät '''Korniske''' (''Kernowek'', dt. ''Kornisch'') is ne [[Keltisk|keltiske]] Sproake, ju der bit sowät 1800 boald wuude in Cornwall (''Kernow''), die suudwäästelke Punkt fon [[Änglound]]. Die woarskienelk lääste Moanske die ju Sproake baalen diede, waas Dorothy Pentreath, ju 1778 stuurwen is. Uum 1900 äntwikkelde die Geleerde Henry Jenner dät “Eenhaids-Korniske”, dät sik basiert ap wäkke middeloalerlike Tjooterstukke un wierap Robert Morton Nance dan 1958 n Leerbouk ''Cornish for All'' skreeuw. Nu däälich rakt dät sun 250 bit 300 Ljuude do der Kornisk slonk baale konnen un wäkke jungere sunt deeroun bilingual ängelsk/kornisk apleeken (13 Familien in dät Jier 2000). Et rakt uungefeer 3.000 Ljuude do der Kornisk oarich baale konnen. Kornisk wäd bruukt in Rundfunk, Saitengen un in wäkke Filme. 2002 häd ju Europäiske Union dät Korniske as eepentelke Minnerhaidssproake anärkoand. Dät alles wäd wäil kritisierd, deeruum dät ju Sproake fielicht toun Haaldeel uuttoacht is. Fonsälwen moasten foar aal näie Seeken näie Woude fuunen wäide ([[Sproakuutbau]]), man uk genöigje do oolde Wällen nit, uum ju ganse Grammatik tou rekonstruierjen. == N Biespil fon ju Sproake == ''Yma’n gath yn-dann an carr''<br /> ‘Die Kat is unner dän Woain’.<br /> Ap Walisisk skuul dät heete:<br /> ''Mae’r gath o dan yr car''<br /> ..un ap Bretonisk:<br /> ''Emañ ar c'hazh dindan ar c'harr''<br /> Dät is also naan gans grooten Underskeed. == Ferbiendengen ätter buuten == * [http://kw.wikipedia.org/wiki/Pennfolenn/Penfolen Ju Korniske Wikipedia.] * [https://web.archive.org/web/20170112235606/http://www.magakernow.org.uk/ Websiede fon ju Cornish Language Partnership] * [https://web.archive.org/web/20070928105259/http://www.gosw.gov.uk/gosw/culturehome/heritage/cornish/ Wät ju Regierenge moaket.] * [http://radyo.kernewegva.com/ Radyo an Gernewegva (Podcast ap Kornisk)] [[Kategorie:Keltiske Sproaken]] [[Kategorie:Wier tou Lieuwend broachte Sproake]] jnm6y0zw1vxx6qruxr3wtirresw5pi4 0 374 124697 122891 2026-05-14T12:18:01Z Heinz 88 124697 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sproake | baaldin = [[Man|Isle of Man]] | baalere = 2.223 <small>(2022)</small> | sproakfamilie = [[Indogermaniske Sproaken]] * [[Keltiske Sproaken]] ** Ailoundkeltiske Sproaken *** Goideliske Sproaken **** '''Manx''' | alfabet = [[Latiensk Alphabet]] | offiziel = [[Man|Isle of Man]] | minnerhaidssproake = | sproakorganisation = ''Coonceil ny Gaelgey'' <br><small>(Manx Gaelic Räid)</small> | 639-1 = gv | 639-2 = glv | 639-3 = glv | bielde = IsleOfMan SheadingsAndParishes-en.svg | unnerskriftbielde = Koarte mäd do wichtichste Noomen in Manx. | bieldebratte = 280px }} '''Manx''' is ne [[Keltisk|keltiske]] Sproake, ju der boald wäd ap dät Ailound [[Man]] twiske [[Groot-Britannien]] un [[Irlound]]. Die lääste Spreeker fon dät Manx waas Ned Maddrell, hie stoorf 1974. Ätters sunt do dan ounfangd, ju Sproake wier tou Lieuwend tou brangen. Fuul Ljuude leere ju as twäide Sproake un deer wäide wier Bäidene ap Manx apleeken. Däälich baale 23 Ljuude Manx as Määmesproake un 2.223 as twäide Sproake (2022). == Klassifikation == Dät Manx heert mäd dät [[Irisk]]e un dät Skottiske [[Gälisk]] tou do [[Goidelisk]]e Sproaken un is also gjucht ferskeeden fon dät [[Walisisk]]e. Deertou is ju Sproake gjucht beienflouded fon dät [[Ooldnordisk]]e, deeruum dät do [[Vikinger]] deer siedelden. == Skichte == In dät 18. Jierhunnert wuude Manx fon 20.000 Moanskene boald, sowät ju ganse Befoulkenge fon dät Ailound [[Man]]. In dät Jier 1765 wuude dät Ailound fon dät Köönichriek Grootbritannien annektiert un deermäd koom ju ängelske Sproake ätter dät Ailound wai, ju unner politisken un sozioalen Druk wichtiger wuude as dät Manx. 1899 wuude ju ''Yn Cheshaght Ghailckagh'' (Ju Manx-Gäliske Sälskup) apgjuchtet, uum ju Ailoundsproake tou bewoarjen. Bie ju Foulkställenge 1901 boalde 9,1 % fon do Bewoonere fon Man noch Manx, man een groot Deel deerfon waas aal oolder as 50 Jier. In do 1930er Jiere roate et noch een houndfuul Ljuude, do ju Sproake as Määmesproake baalen dieden. Deerätter wuude et gjucht stuur uum Moanskene tou fienden, do Manx as Määmesproake hieden, daach wuuden 1946 noch 20 Manxbaalere fuunen. In do 1950er Jiere begon Yn Cheshaght Ghailckagh mäd dät apniemen fon Toonapnoamen, uum deermäd ju Originoaluutsproak tou bewoarjen. Ned Meddrell stoof 1974 un waas die lääste, die Manx as Määmesproake hiede. In disse Tied begonnen uk eenige Ljuude mäd dät revitalisierjen fon ju Sproake. [[Bielde:Manx-museum.JPG|thumb|Dät Manx Museum mäd twosproakige Apskrift.]] Bie ju Foulkställenge 1991 boalden wier 634 Moanskene Manx (fon uung. 80.000 Ienwoonere), wät koom truch ju Oarbaid fon Sproakaktivisten. Siet 1992 rakt et in aal do Skoulen ap Manx ju Muugelkaid Manx tou leeren. Bie ju Foulkställenge fon 2001 hieden 1.689 Ljuude anroat, Manx baale tou konnen. Wo goud do Ljuude manx baalen dieden wuude nit fräiged.<ref>BBC: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/isle_of_man/4271840.stm Manx Gaelic revival 'impressive'] (Ättergjucht 22. September 2005)</ref> Bie ju Foulkställenge fon 2021 waas ju Antaal fon Manxbaalere 2.223. == Skriftsproake == Do ooldste Skrieuwsele stamme uut dät 17. Jierhunnert. Literatuur rakt et nit fuul. 1610 wuude fon Biskop John Philipps dät ''Book of Common Prayer'' in dät Manx uursät. Fon ju sonaamde ''Traditionary Ballad'', een wät loanger Gedicht uur ju Skichte fon dät Ailound, is een Version uut dät 18. Jierhunnert bewoard bleeuwen, man is in ju Midde fon dät 16. Jierhunnert äntsteen. Een groot Deel fon do uur Skrieuwsele in dät Manx sunt apskreeuwen Versionen fon traditionelle Dööntjene un Läide. == Fonologie == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 103%; text-align: center;" |- !Konsonanten !Bilabiaal !Labiodentaal !Dentoal / Alveoloar !Palatoal !Veloar !Labioveloar !Glottoal |- |Plosiv |style="text-align:center;"|p&nbsp;&nbsp;b | |style="text-align:center;"|t&nbsp;&nbsp;d |style="text-align:center;"|t'&nbsp;&nbsp;d'&nbsp;&nbsp;k'&nbsp;&nbsp;g' |style="text-align:center;"|k&nbsp;&nbsp;g | | |- |Nasoal |style="text-align:center;"|&nbsp;&nbsp;m | |style="text-align:center;"|&nbsp;&nbsp;n |style="text-align:center;"|&nbsp;&nbsp;ɲ |style="text-align:center;"|&nbsp;&nbsp;ŋ | | |- |Frikativ | |style="text-align:center;"|f&nbsp;&nbsp;v |style="text-align:center;"|s&nbsp;&nbsp;ʃ |style="text-align:center;"|(ç)&nbsp;&nbsp;(ʝ) |style="text-align:center;"|x&nbsp;&nbsp;(ɣ) | |style="text-align:center;"|&nbsp;&nbsp;h |- |Approksimant | | |style="text-align:center;"|&nbsp;&nbsp;r |style="text-align:center;"|&nbsp;&nbsp;j | |style="text-align:center;"|w | |- |Lateroalapproksimant | | |style="text-align:center;"|&nbsp;&nbsp;l |style="text-align:center;"|&nbsp;&nbsp;ʎ | | | |- |} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 103%; text-align: center;" ! colspan=3 | Vokale |- |width=33%| i(ː) |width=33%| &nbsp; |width=33%| u(ː) |- | e(ː) || ə* || o(ː) |- | &nbsp; || a(ː) || &nbsp; |- |colspan=3| aj ej əj oj uj aw ew ow əw iə uə |} (*) Wäd een Silbe mäd /ə/-Foneem sekundär loanger moaked, so kon dät /ə/ als [øː] realisiert wäide. == N Biespil fon ju Sproake == :manx ''Moghrey mie'' 'gouden Mäiden' :irisk ''Maidin mhaith'' :skottisk ''Madainn mhath'' == Ferbiendengen ätter buuten == {{Wikipedia|gv|Manx}} * [http://www.learnmanx.com Manx leere] <small>''(ängelsk)''</small> * [http://ceantar.org/Dicts/Manx/mx00.html Woudebouk Manx–Ängelsk] * Ju Manxe [https://web.archive.org/web/20071126232841/http://www.isle-of-man.com/manxnotebook/manxsoc/msvol02/index.htm Grammatik fon 1854] * [http://www.gumbley.net/mbcpframe.htm Text fon dät ''Book of Common Prayer''] {{Wälle|Angoawe= <references/> }} [[Kategorie:Keltiske Sproaken]] [[Kategorie:Wier tou Lieuwend broachte Sproake]] s6uw6di668arx86hcgjzqmztko347j6 0 495 124687 120231 2026-05-14T12:08:46Z Heinz 88 124687 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Amarna Akkadian letter.png|Akkadisken Bräif (fuunen in Tell Amarna),<br />in Kielschrift moaked in n Leemtoafel|300px|thumb]] [[Bielde:1QIsa b.jpg|Schriftrulle fon dän Dooden See <br /> Jesaja 57:17 - 59:9)|300px|thumb]] [[Image:Petra Jordan BW 21.JPG|Dät ''Schäthuus'' fon Petra, in Wuudelkhaid n Grääftämpel,<br /> ainewaine twiske dät 1.Jh.f. Chr. un dät 2.Jh.ä. Chr.|300px|thumb]] [[Bielde:AndalusQuran.JPG|Ne Siede fon dän Koran uut dät 12. Jh.,<br />soogoar uut Andalusien.|300px|thumb]] As '''Semitiske Sproaken''' wäd ne Gruppe fon Sproaken beteekend in Wääst-[[Asien]] un dän anlääsende Paat fon [[Afrikoa]]. Do Sproaken stounde apaat fon do [[Indogermaniske Sproaken]] un dwo apfaalen truch ju stäärke Funktion fon Konsonante. Jo wäide reekend tou do [[Afro-Asiatiske Sproaken]]. Ju semitiske Gruppe wäd ferdeeld in: == Noudaast Semitisk == fertreeden fon * '''[[Akkadisk]]''', boald in [[Mesopotamien]] in ju [[foarkristelke Tied]]. [[Dialekt]]e deerfon sunt ** [[Babylonisk]] un ** [[Assyrisk]]. == Noudwääst Semitisk == wuud boald in [[Syrien]] un [[Palestinoa]]. Deertou heere: * '''Amoritisk''' of Aast-Kanaanitisk, fuunen in Texte in [[Babylonien]]. * '''[[Ugaritisk]]''', ju Sproake fon do Texte fon ju Stääd-Stoat Ugarit in Noud-Syrien uut dät 14. un 13. Jierhunnert f. Chr. * '''[[Kanaanitisk]]''', ju Sproake fon do Tell Amarna Bräiwe (14. Jh. f. Chr.), wier uut leeter äntstuuden: ** '''''[[Hebräisk]]''''', ounfangend mäd ju [[biblisk]]e Periode (1200-200 f.Chr.) un leeter do [[Apokryph]]en un do '''[[Schriftrullen]]''' fon dän Dooden See (2. un 1. Jh. f.Chr.), as uk [[rabbinisk]]e Schriften (eerste Jierhunnerte ä. Chr.). ** [[Phönikisk]] un [[Punisk]], as fuunen in do Inschrifte in do oolde phönikiske Stääde (10.-1.Jh. f.Chr.) un do fon hiere mediterrane Kolonien (9.Jh. f.Chr.-2.Jh. ä.Chr.). ** Moabitisk, fuunen in ju Inschrift fon Köönich Mesa fon Moab fon dät 9.Jh. f. Chr. * '''[[Aramäisk]]''', wät sik ferdeelt in ** Oold Aramäisk in Ienschriften fon Damaskus, Hama un Assyrien (10.-8.Jh. f. Chr.). Dan as Amtssproake fon do assyriske, babyloniske en persiske Rieke (7.-4.Jh. f. Chr.), uk ap Papyri fon Ägypten (5. un 4. Jh.f. Chr.). Uk as biblisk Aramäisk in bestimde Paate fon dät Oolde Testament (5.-2. Jh.f. Chr.). ** Wääst Aramäisk, wät noch tou heeren is in eenige Täärpe bie Damaskus un wät sik fröier ferdeelde in: *** Nabatäisk, ju Sproake fon n arabisken Stoat in dät bekoande '''Petra''' (1. Jh.f. Chr.- 3. Jh.ä. Chr.). *** Palmyrenisk in ju antike Oasenstääd Palmyra (1. Jh.f. Chr.- 3. Jh.ä. Chr.). *** [[juudsk]] palestinensisk Aramäisk waas ju Sproake ju der boald wuude in [[Palästina]] in ju Tied fon [[Christus]] un in do eerste Jierhunnerte ä.Chr. Ju wuude fuunen in moorere Hondschrifte (2.-5.Jh.ä. Chr.). *** [[samaritanisk]] Aramäisk, as fuunen in eenige Hondschrifte (4.Jh.ä. Chr. un leeter). *** [[kristelk]] palästinensisk Aramäisk is ju Sproake fon do Melkite (5.-8. Jh.ä. Chr.). ** Aast Aramäisk, wät sik ferdeelt in: *** [[Syrisk]], uursproangelk ju Sproake fon [[Edessa]], äntwikkelde leeter ne rieke kristelke Literatuur (3.-13.Jh.ä. Chr.). Leeter wuud dät as spreekene Sproake oulöösd fon dät [[Arabisk]]e unner do groote [[islamisk]]e Ärooberengen fon dät 8. Jh. *** babylonisk Aramäisk is ju Sproake fon do babyloniske Juuden, foarallen fertreeden in ju babyloniske Talmud (4.-6.Jh.ä. Chr.). *** Mandäisk, ju Sproake fon ju gnostiske Sekte fon do [[Mandäer]]e, ju der bloide in [[Mesopotamien]]. Schrifte uut dät 3.-8.Jh.ä. Chr.). == Suudwääst Semitisk == wiertou heere: * '''[[Arabisk]]''', tou ferdeelen in: ** Oold of epigraphisk Suud-Arabisk in Inschrifte fon dät 8.Jh.f. Chr. bit dät 6.Jh.ä. Chr. ** pre-klassisk Noud-Arabisk in ne Riege Ienschrifte (5.Jh.f. Chr.- 4.Jh.ä. Chr.) ** klassisk Noud-Arabisk, dät ‘ächte’ Arabiske. Dät is fuunen in Inschrifte siet dät 4.Jh.ä. Chr. Dät bloide in ju pre-islamiske Arabiske Dichtkunst un leeter in dän '''[[Koran]]''' (7.Jh.ä. Chr.). :Dät moderne Arabiske häd fuul Dialekte, as Zentroal-asiatisk, [[Irakisk]], [[Arabisk]], [[Syrisk-Libanesisk]], [[Palästinensisk]], [[Ägyptisk]], [[Noud-Afrikoansk]] of [[Maghrebisk]]. :Ne apaate Gruppe in dät Suude schäl noch do oolde Foarme foutsätte, wiertou dan heere Mehri, Shawri un Soqotri. * '''[[Äthiopisk]]''', toueerst fuunen in Inschrifte fon do eerste Jierhunnerte ätter Christus. Dät Äthiopiske äntwikkelde sik leeter tou ne Literatuursproake, ju goolt bit tou ju moderne Tied. Do moderne semitiske Sproaken fon [[Äthiopien]] sunt Tigrinisk, [[Tigre]], [[Amharisk]], Hararisk un Guragisk. Bolde uutstuurwen sunt Gafatisk un Argobbaisk. == Taale toun Biespil == Do Taale sunt uus gans froamd, bloot bie "6" un "7" lät dät n bitje bekoand. Apfaalend dät et in do Sproaken apaate Foarme foar monnelk (m.) un wieuwelk (f.) rakt, juust as ap Seeltersk fon 1 bit 3. {| border="1" padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; |- |'''Taal'''____||'''Akkadisk'''_||'''Ugaritisk'''||'''Hebräisk'''_||'''Syrisk'''___||'''Arabisk'''__||'''Ethiopisk''' |- |1 m.||''ištēn''||''ʾahd''||''ʾehād''||''ḥād''||''ʾaḥād''||''ʾaḥādū'' |- |1 f.||''ištiat, ištet''||''ʾaht''||''ʾaḥat''||''ḥədā''||''ʾiḥdā''||''ʾaḥattī'' |- |2 m.||''šina''||''<u>t</u>nm''||''š(ə)nayim''||''tərēn''||''ʾi<u>t</u>nāni''||''kəlʾē(tū)'' |- |2 f.||''šitta''||''-''||''š(ə)tayim''||''tartēn''||''ʾi<u>t</u>nātāni, tintāni''||''kəlʾētī'' |- |3 m.||''šalāšat''||''-''||''šəlōšā''||''təlātā''||''<u>t</u>alā<u>t</u>at''||''šalastū'' |- |3 f.||''šalāš''||''<u>t</u>l<u>t</u>''||''šālōš''||''təlāt''||''<u>t</u>alā<u>t</u>''||''šalas'' |- |6 m.||''šeššet''||''-''||''šiššā''||''štāʾ, ʾeštā''||''sittat''||''sədəstū'' |- |6 f.||''[šešše]''||''<u>tt</u>''||''šeš''||''šet''||''sitt''||''səssū'' |- |7 m.||''sebet''||''-''||''šibʿa''||''šabʿā''||''sabʿat''||''sabʿatū'' |- |7 f.||''sebe''||''šbʾ(t)''||''šebaʿ''||''šebaʿ''||''sabʿ''||''sabʿū'' |} == Ferwiese ätter buuten == * https://web.archive.org/web/20070807191717/http://www.semarch.uni-hd.de/index.php4 * http://upload.wikimedia.org/wikipedia/fr/1/1a/Semitic-map.png * ''An Introduction to the Comparative Grammar of Semitic Languages'', by Sabatino Moscati, Wiesbaden (Harrasowitz) 1964. [[Kategorie:Semitiske Sproaken| ]] [[Kategorie:Liesten un Tabellen]] [[Kategorie:Sproakfamilien]] gqjjv0drfl7jiheykv8cdtcxr9d013z 124692 124687 2026-05-14T12:12:05Z Heinz 88 124692 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Amarna Akkadian letter.png|Akkadisken Bräif (fuunen in Tell Amarna),<br />in Kielschrift moaked in n Leemtoafel|300px|thumb]] [[Bielde:1QIsa b.jpg|Schriftrulle fon dän Dooden See <br /> Jesaja 57:17 - 59:9)|300px|thumb]] [[Image:Petra Jordan BW 21.JPG|Dät ''Schäthuus'' fon Petra, in Wuudelkhaid n Grääftämpel,<br /> ainewaine twiske dät 1.Jh.f. Chr. un dät 2.Jh.ä. Chr.|300px|thumb]] [[Bielde:AndalusQuran.JPG|Ne Siede fon dän Koran uut dät 12. Jh.,<br />soogoar uut Andalusien.|300px|thumb]] As '''Semitiske Sproaken''' wäd ne Gruppe fon Sproaken beteekend in Wääst-[[Asien]] un dän anlääsende Paat fon [[Afrikoa]]. Do Sproaken stounde apaat fon do [[Indogermaniske Sproaken]] un dwo apfaalen truch ju stäärke Funktion fon Konsonante. Jo wäide reekend tou do [[Afro-Asiatiske Sproaken]]. Ju semitiske Gruppe wäd ferdeeld in: == Noudaast Semitisk == fertreeden fon * '''[[Akkadisk]]''', boald in [[Mesopotamien]] in ju [[foarkristelke Tied]]. [[Dialekt]]e deerfon sunt ** [[Babylonisk]] un ** [[Assyrisk]]. == Noudwääst Semitisk == wuud boald in [[Syrien]] un [[Palestinoa]]. Deertou heere: * '''Amoritisk''' of Aast-Kanaanitisk, fuunen in Texte in [[Babylonien]]. * '''[[Ugaritisk]]''', ju Sproake fon do Texte fon ju Stääd-Stoat Ugarit in Noud-Syrien uut dät 14. un 13. Jierhunnert f. Chr. * '''[[Kanaanitisk]]''', ju Sproake fon do Tell Amarna Bräiwe (14. Jh. f. Chr.), wier uut leeter äntstuuden: ** '''''[[Hebräisk]]''''', ounfangend mäd ju [[biblisk]]e Periode (1200-200 f.Chr.) un leeter do [[Apokryph]]en un do '''[[Schriftrullen]]''' fon dän Dooden See (2. un 1. Jh. f.Chr.), as uk [[rabbinisk]]e Schriften (eerste Jierhunnerte ä. Chr.). ** [[Phönikisk]] un [[Punisk]], as fuunen in do Inschrifte in do oolde phönikiske Stääde (10.-1.Jh. f.Chr.) un do fon hiere mediterrane Kolonien (9.Jh. f.Chr.-2.Jh. ä.Chr.). ** Moabitisk, fuunen in ju Inschrift fon Köönich Mesa fon Moab fon dät 9.Jh. f. Chr. * '''[[Aramäisk]]''', wät sik ferdeelt in ** Oold Aramäisk in Ienschriften fon Damaskus, Hama un Assyrien (10.-8.Jh. f. Chr.). Dan as Amtssproake fon do assyriske, babyloniske en persiske Rieke (7.-4.Jh. f. Chr.), uk ap Papyri fon Ägypten (5. un 4. Jh.f. Chr.). Uk as biblisk Aramäisk in bestimde Paate fon dät Oolde Testament (5.-2. Jh.f. Chr.). ** Wääst Aramäisk, wät noch tou heeren is in eenige Täärpe bie Damaskus un wät sik fröier ferdeelde in: *** Nabatäisk, ju Sproake fon n arabisken Stoat in dät bekoande '''Petra''' (1. Jh.f. Chr.- 3. Jh.ä. Chr.). *** Palmyrenisk in ju antike Oasenstääd Palmyra (1. Jh.f. Chr.- 3. Jh.ä. Chr.). *** [[juudsk]] palestinensisk Aramäisk waas ju Sproake ju der boald wuude in [[Palästina]] in ju Tied fon [[Christus]] un in do eerste Jierhunnerte ä.Chr. Ju wuude fuunen in moorere Hondschrifte (2.-5.Jh.ä. Chr.). *** [[samaritanisk]] Aramäisk, as fuunen in eenige Hondschrifte (4.Jh.ä. Chr. un leeter). *** [[kristelk]] palästinensisk Aramäisk is ju Sproake fon do Melkite (5.-8. Jh.ä. Chr.). ** Aast Aramäisk, wät sik ferdeelt in: *** [[Syrisk]], uursproangelk ju Sproake fon [[Edessa]], äntwikkelde leeter ne rieke kristelke Literatuur (3.-13.Jh.ä. Chr.). Leeter wuud dät as spreekene Sproake oulöösd fon dät [[Arabisk]]e unner do groote [[islamisk]]e Ärooberengen fon dät 8. Jh. *** babylonisk Aramäisk is ju Sproake fon do babyloniske Juuden, foarallen fertreeden in ju babyloniske Talmud (4.-6.Jh.ä. Chr.). *** Mandäisk, ju Sproake fon ju gnostiske Sekte fon do [[Mandäer]]e, ju der bloide in [[Mesopotamien]]. Schrifte uut dät 3.-8.Jh.ä. Chr.). == Suudwääst Semitisk == wiertou heere: * '''[[Arabisk]]''', tou ferdeelen in: ** Oold of epigraphisk Suud-Arabisk in Inschrifte fon dät 8.Jh.f. Chr. bit dät 6.Jh.ä. Chr. ** pre-klassisk Noud-Arabisk in ne Riege Ienschrifte (5.Jh.f. Chr.- 4.Jh.ä. Chr.) ** klassisk Noud-Arabisk, dät ‘ächte’ Arabiske. Dät is fuunen in Inschrifte siet dät 4.Jh.ä. Chr. Dät bloide in ju pre-islamiske Arabiske Dichtkunst un leeter in dän '''[[Koran]]''' (7.Jh.ä. Chr.). :Dät moderne Arabiske häd fuul Dialekte, as Zentroal-asiatisk, [[Irakisk]], [[Arabisk]], [[Syrisk-Libanesisk]], [[Palästinensisk]], [[Ägyptisk]], [[Noud-Afrikoansk]] of [[Maghrebisk]]. :Ne apaate Gruppe in dät Suude schäl noch do oolde Foarme foutsätte, wiertou dan heere Mehri, Shawri un Soqotri. * '''[[Äthiopisk]]''', toueerst fuunen in Inschrifte fon do eerste Jierhunnerte ätter Christus. Dät Äthiopiske äntwikkelde sik leeter tou ne Literatuursproake, ju goolt bit tou ju moderne Tied. Do moderne semitiske Sproaken fon [[Äthiopien]] sunt Tigrinisk, [[Tigre]], [[Amharisk]], Hararisk un Guragisk. Bolde uutstuurwen sunt Gafatisk un Argobbaisk. == Taale toun Biespil == Do Taale sunt uus gans froamd, bloot bie "6" un "7" lät dät n bitje bekoand. Apfaalend dät et in do Sproaken apaate Foarme foar monnelk (m.) un wieuwelk (f.) rakt, juust as ap Seeltersk fon 1 bit 3. {| border="1" padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; |- |'''Taal'''____||'''Akkadisk'''_||'''Ugaritisk'''||'''Hebräisk'''_||'''Syrisk'''___||'''Arabisk'''__||'''Ethiopisk''' |- |1 m.||''ištēn''||''ʾahd''||''ʾehād''||''ḥād''||''ʾaḥād''||''ʾaḥādū'' |- |1 f.||''ištiat, ištet''||''ʾaht''||''ʾaḥat''||''ḥədā''||''ʾiḥdā''||''ʾaḥattī'' |- |2 m.||''šina''||''<u>t</u>nm''||''š(ə)nayim''||''tərēn''||''ʾi<u>t</u>nāni''||''kəlʾē(tū)'' |- |2 f.||''šitta''||''-''||''š(ə)tayim''||''tartēn''||''ʾi<u>t</u>nātāni, tintāni''||''kəlʾētī'' |- |3 m.||''šalāšat''||''-''||''šəlōšā''||''təlātā''||''<u>t</u>alā<u>t</u>at''||''šalastū'' |- |3 f.||''šalāš''||''<u>t</u>l<u>t</u>''||''šālōš''||''təlāt''||''<u>t</u>alā<u>t</u>''||''šalas'' |- |6 m.||''šeššet''||''-''||''šiššā''||''štāʾ, ʾeštā''||''sittat''||''sədəstū'' |- |6 f.||''[šešše]''||''<u>tt</u>''||''šeš''||''šet''||''sitt''||''səssū'' |- |7 m.||''sebet''||''-''||''šibʿa''||''šabʿā''||''sabʿat''||''sabʿatū'' |- |7 f.||''sebe''||''šbʾ(t)''||''šebaʿ''||''šebaʿ''||''sabʿ''||''sabʿū'' |} == Ferwiese ätter buuten == * https://web.archive.org/web/20070807191717/http://www.semarch.uni-hd.de/index.php4 * http://upload.wikimedia.org/wikipedia/fr/1/1a/Semitic-map.png * ''An Introduction to the Comparative Grammar of Semitic Languages'', by Sabatino Moscati, Wiesbaden (Harrasowitz) 1964. [[Kategorie:Semitiske Sproaken| ]] [[Kategorie:Afro-Asiatiske Sproaken]] [[Kategorie:Liesten un Tabellen]] [[Kategorie:Sproakfamilien]] 5c73mcfakcz72dp09kwsh1jwddsdfvj 0 3511 124691 124149 2026-05-14T12:11:15Z Heinz 88 124691 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Berber-map-2e.png|thumb|450px|Berbersproaken mäd u.u. Tamazight-, Tuareg-, Siwa- un Zenagasproaken]] Do '''Berbersproaken''' (uk ''Berberisk''; Berberisk: '''Tamazight''') bildje mädnunner n Twiech fon do [[Afro-Asiatiske Sproaken]] un wäide boald in tjoon Lounde in [[Noud-Afrikoa]]. Dät Sproakgebiet lapt fon [[Marokko]] in dät Wääste bit tou dät [[Ägypten|ägyptiske]] [[Siwa]] in dät Aaste un fon dät [[Middelmeer]] in dät Noude bit tou de Republik [[Niger]] in dät Suude. Do maaste Spreekere rakt dät oawers in [[Marokko]], [[Algerien]] un [[Libyen]]. Dät Berberiske wäd boald fon sowät dän Haaldeel fon do [[Marokkanere]], n Träädel fon do [[Algerien|Algerier]] un do [[Maure]] un n Füüftel fon do [[Lybien|Lybiere]]. Wofuul Ljuude dät mädnunner rakt, do Berberisk baale, is nit goud bekoand, deeruum dät fuul Lounde in dän [[Maghreb]] neen Doaten uur Sproaken in hiere Foulkställengen apniemen dwoo. Do wäide schatsed ap mädnunner twiske säkstien un trüütich Millione, deerbie do litjere Gruppen, do der woonje in [[Tunesien]], [[Mali]], man uk in [[Spoanien]], [[Frankriek]], [[Hollound]], [[Belgien]], [[Düütsklound]], [[Kanada]] un do [[Fereeende Stoate]]. Dän Noome, dän do maaste Berberspreekere sik sälwen reeke, is ''[[Imazighen]]'', 'fräie Ljuude'. ''Tamazight'', in noudelk Berberisk die Noome foar ju Sproake ap sik, is ju wieuwelke Foarm fon dän Eentaal 'Amazigh' fon 'Imazighen'. Die uureenstimmende Uutdruk in dät [[Tuaregsproaken|Tuareg]] is, ouhongich fon dät Dialekt 'Tamasheq/Tamahaq/Tamajaq'. Die Uutdruk ''Berber'' wäd maast bruukt, man wäd fon fuul Imazighen as feroachtelk fäild. Dät Woud ''Berber'' is früünd tou dät seelterske 'Boarboar': bee Woude stamme fon dät griechiske ''barbaros'', wiermäd do oolde Griechen aal Foulkere beteekenden, do der neen Griechisk boalden (sjuch uk bie [[Barbareskestoate]] un [[Berbere]]). == Ferbiendengen == * [http://membres.multimania.fr/tiddukla/liste.htm Berberiske Fereene in Düütsklound]. * [https://web.archive.org/web/20100208185212/http://www.mvtks.de/ Marokkanisken Fereen foar ju Tamazight-Kultuur]. [[Kategorie:Afro-Asiatiske Sproaken]] [[Kategorie:Sproaken]] ozhtv4oak0cki6d80y6l0z60ivlif3n 124699 124691 2026-05-14T20:41:51Z Murma174 1663 Murma174 verschob die Seite [[Amazighsproaken]] nach [[Berbersproaken]] und überschrieb dabei eine Weiterleitung 124691 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Berber-map-2e.png|thumb|450px|Berbersproaken mäd u.u. Tamazight-, Tuareg-, Siwa- un Zenagasproaken]] Do '''Berbersproaken''' (uk ''Berberisk''; Berberisk: '''Tamazight''') bildje mädnunner n Twiech fon do [[Afro-Asiatiske Sproaken]] un wäide boald in tjoon Lounde in [[Noud-Afrikoa]]. Dät Sproakgebiet lapt fon [[Marokko]] in dät Wääste bit tou dät [[Ägypten|ägyptiske]] [[Siwa]] in dät Aaste un fon dät [[Middelmeer]] in dät Noude bit tou de Republik [[Niger]] in dät Suude. Do maaste Spreekere rakt dät oawers in [[Marokko]], [[Algerien]] un [[Libyen]]. Dät Berberiske wäd boald fon sowät dän Haaldeel fon do [[Marokkanere]], n Träädel fon do [[Algerien|Algerier]] un do [[Maure]] un n Füüftel fon do [[Lybien|Lybiere]]. Wofuul Ljuude dät mädnunner rakt, do Berberisk baale, is nit goud bekoand, deeruum dät fuul Lounde in dän [[Maghreb]] neen Doaten uur Sproaken in hiere Foulkställengen apniemen dwoo. Do wäide schatsed ap mädnunner twiske säkstien un trüütich Millione, deerbie do litjere Gruppen, do der woonje in [[Tunesien]], [[Mali]], man uk in [[Spoanien]], [[Frankriek]], [[Hollound]], [[Belgien]], [[Düütsklound]], [[Kanada]] un do [[Fereeende Stoate]]. Dän Noome, dän do maaste Berberspreekere sik sälwen reeke, is ''[[Imazighen]]'', 'fräie Ljuude'. ''Tamazight'', in noudelk Berberisk die Noome foar ju Sproake ap sik, is ju wieuwelke Foarm fon dän Eentaal 'Amazigh' fon 'Imazighen'. Die uureenstimmende Uutdruk in dät [[Tuaregsproaken|Tuareg]] is, ouhongich fon dät Dialekt 'Tamasheq/Tamahaq/Tamajaq'. Die Uutdruk ''Berber'' wäd maast bruukt, man wäd fon fuul Imazighen as feroachtelk fäild. Dät Woud ''Berber'' is früünd tou dät seelterske 'Boarboar': bee Woude stamme fon dät griechiske ''barbaros'', wiermäd do oolde Griechen aal Foulkere beteekenden, do der neen Griechisk boalden (sjuch uk bie [[Barbareskestoate]] un [[Berbere]]). == Ferbiendengen == * [http://membres.multimania.fr/tiddukla/liste.htm Berberiske Fereene in Düütsklound]. * [https://web.archive.org/web/20100208185212/http://www.mvtks.de/ Marokkanisken Fereen foar ju Tamazight-Kultuur]. [[Kategorie:Afro-Asiatiske Sproaken]] [[Kategorie:Sproaken]] ozhtv4oak0cki6d80y6l0z60ivlif3n 0 10853 124703 116102 2026-05-15T11:30:28Z Heinz 88 Een näiere Bielde ienföiged insteede fon een allere. 124703 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Sagrada Família construction april 2026 08.jpg|thumb|right|250px|Ju Bausteede fon ju Säärke in 2026]] [[Bielde:Model of La Sagrada Familia - Museum of the History of Catalonia - Catalonia 2014 (4).JPG|thumb|250px|right|Een Modell, wo ju Säärke leeter uutsjo skäl (bie düt Modell failt een foarsäin groot Kjuus buppeap)]] Ju '''Sagrada Família''' (heele Beteekenge ap [[Kataloanske Sproake|kataloansk]]: '''Basílica i Temple Expiatori de la Sagrada Família''', Uutsproake: [səˈɣɾaðə fəˈmiɫiə]) is een roomsk-katoolske Votiv-Säärke, ju ju [[Hillige Familie]] wäid is un in ju kataloanske Haudstääd [[Barcelona]] stoant. Ju Säärke wuude in ju Foarm, as ju sik däälich wiest, fon [[Antoni Gaudí]] in dän Stil fon dän [[Modernisme]] ploand un is bit däälich nit kloor. Ju wuude in [[1882]] ounfangd un skäl ätter dän Ploan, dän do Baumäästere hoast hääbe, in't Jier [[2026]] tou dän hunnertsten Doodesdai fon Gaudí kloor weese. In dät Jier 2005 noom ju [[UNESCO]] ju Wienoachts-Fassoade, ju Apsis-Fassoade un ju Krypta fon ju Sagrada Família as Wiederenge fon dät Waareldkultuuräärfgoud-Toankmoal ''Wierke fon Antoni Gaudí'' in hiere Lieste fon't Waareldkultuuräärfgoud ap. Ap dän [[7. November]] [[2010]] wäide [[Poabst]] [[Benedikt XVI.]] ju Säärke un moakede ju fluks tou een [[Basilica minor]]. Dät Goddeshuus lait noudelk fon ju Ooldstääd in dän Stääddeel [[Eixample]]. In düt Kwattier, dät ounlaid is as n Schachbrääd, nimt ju mäd de Bausteede touhoope, aan heelen 17822 m² grooten Sträitenblok ien. Wan do uurspröängelke Ploanengen uumesät wäide konnen, mouten sogoar noch moor Huuse ourieten wäide, man dät weet me noch nit seküür. == Geskichte == [[Josep Maria Bocabella]] hiede in [[1874]] ju Idee, een groote Votiv-Säärke in Barcelona tou bauen. Touhoope mäd aan Fereen, die Jäild deerfoar sammelde, koopede hie in't Jier 1881 aan 12.800 m² grooten Bauploats, in een unbebaud Rebät, wier leeter dät Kwattier Eixample äntstounde skuul. Die amtelke Architekt fon ju Diözese, [[Francesc de Paula del Villar]], stoalde sik as Architekt tou Ferföigenge. Uk wan Bocabella eerste aan Ätterbau fon ju [[Basilika fon Loreto]] deer wai staale wüül, hiede del Villar uurs n Ploan un ploande foar't eerste een ferhooldnismäitich sljuchte [[Historismus|historistiske]] Säärke mäd tjo Skiepe. Ap dän [[19. Meerte]] [[1882]] wuude die Gruundsteen foar ju Säärke laid. Antoni Gaudí waas tou Begin fon dän Bau noch bloot aan litjen Hälpershälper. Man bolde ätter Baubegin koom dät tou'n Stried twiske ju Bauleedenge un del Villar, sodät die nit moor Architekt fon ju Säärke weese kuude. Ju Bauleedenge wüül dän Pröiwer [[Joan Martorell]] toun Architekt hääbe, man die wüül dät nit, uumdät hie in dän Stried ferwikkeld weesen hiede. Insteede fon sälwen ountoutreeden, sluuch Martorell sin jungen Meeoarbaider [[Antoni Gaudí]] foar. Gaudí baude ju al ounfangde Krypta moor of minner so kloor, as del Villar dät al ploand hiede, bloot dät Gewölft moakede hie wät haager. Man hie toachte al uur aan Ploan mäd 18 Toudene ätter, uk wan die domoals wät litjer ounlaid waas, as die eendgultige Ploan. So as ju Säärke däälich baud wäd, wuude ju fon Gaudí eerste fon [[1894]] oun ploand. Domoals hiede aan anonymen Spänder een groote Summe jäild foar ju Säärke roat, sodät Gaudí un Bocabella hiere Ploane baldoarich fergratterje moasten. Oun't Eende oarbaidede Gaudí 43 Jiere oun ju Säärke, do lääste füüftien Jiere fon sien Lieuwend moakede hie uurs niks moor. In [[1926]] hiede Gaudí aan Uunfaal mäd een Sträitenboan un stoorf. Ju Oarbaid geen do touken tjoon Jiere fääre, man wuude unnerbreeken, as in 1936 die [[Spoansken Burgerkriech|spoanske Burgerkriech]] uutbriek. Antiklerikoale Gruppen moakeden Skändoal, möärenden dän Gäistelken Leeder fon ju Bausteede un fernäilden Deele fon ju Säärke. Uk Gaudí sien Ploane un Gips-Modelle wuuden deelwiese stukken moaked, jo moasten ätters in moitefulle Oarbaid uut Breekstukke un oolde Fotos rekonstruierd wäide. Dät waas aan Gluksfaal, dät Gaudí fuul mäd [[Räägelflakte]] oarbaided hiede, do sik al mäd Hälpe fon heel littik Breekstuk bereekenje lieten. Uk wieren deer noch fuul Meeoarbaidere fon Gaudí, do uur sien Ploane Beskeed wisten. Fon 1950 oun kuude die Bau al fääregunge. Ap dän [[7. November]] [[2010]], as die Binneruum fon ju Säärke kloor waas, wuude ju wäid. Man ju Säärke skäl wäil eerste in 2026 kloor weese, as hoast ploand wäd. === Bielden fon ju Bau-Geskichte === <gallery> Bielde:Cripta (1886).jpg|Ju Krypta in 1886 Bielde:SF (1928).jpg|Ju Bausteede in 1928 Bielde:Nativity1988-2.tif|Ju Bausteede in 1988 Bielde:Sagrada Família from Casa Milà (5).JPG|Ju Bausteede in 2014 </gallery> == Wällen == * Düssen Artikkel stöänt sik foaraaln ap dän Artikkel fon ju düütsksproakige Wikipedia. [[Kategorie:Säärke]] [[Kategorie:Katalonien]] fylivh7esfd6fmml93rdwb16jdk9vyw 0 11625 124680 124661 2026-05-14T12:01:03Z Heinz 88 124680 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Great Isaiah Scroll Ch53.jpg|thumb|right|350px|Uutsnied uut ju Jesaja-Rulle uut Qumran, een Hondskrift uut dät 2. Jierhunnerd foar Kristus]]As '''Oold Tästamänt''' beteekent me in ju kristelke Terminologie dän Deel fon ju [[Biebel]], die do [[Kristendum|Kristen]] un do [[Juudendum|Juuden]] tougliek as hillich jält, wilst dät [[Näi Tästamänt|Näie Tästamänt]] bloot fon do Kristen anärkoand wäd. Do Juuden naame dät Oolde Tästamänt '''Tanach''' ('''תַּנַ״ךְ'''), wät een [[Akronym]] is uut do hebräiske Bouksteeuwen [[Taw]] (ת) foar ju [[Fieuw Bouke Mose|Torah]] (תּוֹרָה, do fieuw Bouke Mose), [[Nun (Hebräisk)|Nun]] (נ) foar Nevi’im (נְבִיאִים, do Propheten-Bouke) un [[Kaf (Hebräisk)|Kaf]] (כ , an't Woudeende in ju Foarm ך skrieuwen) foar Ketuvim (כְּתוּבִים, do Skriften). Dät sunt do Bestounddeele fon't Oolde Tästamänt. Do grootste Deele fon dät Oolde Tästamänt sunt uurspröängelk ap [[Hebräiske Sproake|Hebräisk]] ferfoated, bloot litje Deele ap [[Biebelsk Aramäisk|Aramäisk]]. Deeruum wäd dät Oolde Tästamänt fon wäkke uk as '''Hebräiske Biebel''' beteekend. Man wichtich foar ju Uurlääwerengsgeskichte is nit bloot die ärheeldene hebräiske Täkst, man uk besunners oolde Uursättengen, so as ju griechisk-sproakige [[Septuaginta]] (äntsteen twiske 250 f. un 100 ä. Kr.), do aramäiske [[Targum]]e un ju latienske [[Vulgata]] (uum 400 ä. Kr.). Die hebräiske Täkst is näämelk in sin fullen Uumfangst eerste mäd dän [[Codex Leningradensis]] uut dät Jier 1008 ä. Kr. uurlääwerd, een Ouskrift, die fon do [[Masoreten]] moaked wuuden is, dät sunt juudske Geleerde. Allere Breekstukke, do in ju Ruinenstääd [[Khirbet Qumran]] fuunen wuuden sunt, do [[Qumran-Skriften]], doatierje twiske 200 foar un 70 ätter Kristus. Düsse oolde Skriftstukke wiese, dät do Masoreten in't Middeloaler in wiede Deele oarntelk oarbaided hääbe, groote Deele fon dän Täkst stimme uureen. Man wäkke Täkststeeden fon do Qumran-Täkste paasje uk beeter tou oolde Uursättengen so as ju Septuaginta. N Sunnerfaal sunt do sonaamde [[Deuterokanoonske Skriften]]. Do jäilde in ju [[Roomsk-kathoolske Säärke]] un Deele fon do [[Aastsäärken]] (orthodoxe un oold-orientoalske) as Deel fon ju Biebel, wilst jo bie do Juuden un bie do [[Protestantismus|Protestanten]] (Lutherske un Reformierde) as ''apokryph'' jäilde, also nit tou dän biblisken Kanon heere. Düsse Bouke sunt nit in hebräiske of aramäiske Origionaltäkste uurlääwerd, man bloot in ju griechiske Septuaginta. Daach lät sik bie wäkke fon do Täkste fermoude, dät dät uurspröängelk een hebräisk Origional roate. Ju kristelke Beteekenge '''Oold Tästamänt''' sjucht in do hebräiske Bouke dät Juunstuk tou dät Näie Tästamänt. Die Uutdruk Tästamänt kumt fon dät [[Latiensk]]e ''testamentum'', dät wieruume in do Uursättengen foar griechisk "διαθήκη" (diathēkē) un hebräisk בְּרִית (berît) stoant, dät betjudt "Buund", also dän Buund twiske God un sien Foulk. Ju Foarstaalenge fon aan oolden un aan näien Buund, ju sik in do two Deele fon ju Biebel uutdrukt, beropt sik ap aan Täkst uut dät Näie Tästamänt, [[2. Korintherbräif|2. Kor.]] 3,14., wier do hebräiske Skriften as Oolden Buund beteekend wäide, die sunner Kristus nit gjucht tou ferstounden sunt. Die Apostel [[Paulus]] wieruum spielt hiermäd ap aan Täkst uut dät Oolde Tästamänt oun, [[Jeremia|Jer.]] 31,31. Deer wäd aan näien Buund twiske God un do Moanskene foaruuttäld, die uurs as die foarige weese skäl. In dät Kristendum wäd düt Prophetenwoud so fersteen, dät dät ap Kristus tjudt, in't Juudendum ferstoant me dät fonsäärm uurs. In dän kristelk-juudsken Dialog is dät fon wäkke kritisierd wuuden, dät ju Beeteekenge "Oold Tästamänt" so lät, as wan dät sunner dät Näie niks wäid is. Deeruum rakt dät in ju näiere Tied uk dän Begriep '''Eerst Tästamänt''' foar dät oolde, wilst dät näie as dät ''twäide Tästamänt'' beteekend wäd. Man düsse näie Beteekengen hääbe sik bit nu tou noch nit truchsätte kuud. == Ienhoold fon dät oolde Tästamänt == Die Ienhoold fon dät Oolde Tästamänt wäd fon do Juuden un fon do kristelke Konfessionen in ne unnerskeedelke Riegenfoulge ounroat. Uk in dän Uumfangst, wät deer noch tou heert, also kanoonsk is un wät nit, rakt dät litje Ferskiele. In't wäästentelke wäide fon ju roomsk-kathoolske Säärke (un wäkke orthodoxe / oold-orientoalske Konfessionen) een Riege fon Bouke as kanoonisk anärkoand, foar do neen hebräisk Origional uurlääwerd is. Dät sunt do Bouke [[Bouk Tobit|Tobit]], [[Bouk Judit|Judit]], wäkke Extroa-Stukke tou dät [[Bouk Ester]], [[1. Bouk fon do Makkabäere|1. Makkabäere]], [[2. Bouk fon do Makkabäere|2. Makkabäere]], dät [[Bouk fon ju Wiesegaid]], [[Jesus Sirach]], [[Baruch]] mäd dän [[Bräif fon Jeremia]]. Düsse Bouke wäide fon do Juuden un un fon do Protestanten (lutherske un reformierde Kristen) nit as Deel fon dän Kanon anärkoand. Buppedät is n Ferskiel, dät (foaraaln bie do Juuden) wäkke Bouke tou een Bouk touhoopefoated sunt, do bie do Kristen in two of moor Bouke apdeeld sunt. Ju Riegenfoulge is uut n besunneren Gruund unnerskeedelk: Bie do Juuden stoant ju Tora (do fieuw Bouke Mose) oun eerste Steede, uumdät ju as Wiesenge fon God foar n goadelk Lieuwend jält. Ap'e twäide Steede kuume bie do Juuden do Prophetenbouke, do dät Wierkjen fon God in ju Geskichte wiese. Ap'e trääde Steede stounde bie do Juuden do uurige Skriften, do Betjuudenge in dän Goddestjoonst hääbe. Do Kristen hääbe uurs ne Riegenfoulge. Hier stounde uk do fieuw Bouke Mose ap'e eerste Steede, man do Propheten kuume toulääst, dät uurige stoant in'e Midde. Dät is, uumdät in't Kristendum ju Prophetie so fersteen wäd, dät ju ap dät Kuumen fon Kristus wai tjudt. Deeruum stounde do Propheten-Bouke bie do Kristen oun't Eende fon't oolde Tästamänt, gliek befoar dät Näie Tästamänt mäd ju Fertällenge fon dät Lieuwend fon Jesus Kristus begint. Hier is een Tabelle, wier touminst die juudske Kanon un die fon do bee groote middel-europäiske kristelke Konfessionen ieuwenskenuur stoald is: {| class=wikitable style="text-align: center;" |----- ! !! In't Juudendum !! Bie do roomsk-kathoolske Kristen !! Bie do lutherske un reformierde Kristen |----- ! Eersten Deel | '''Do fieuw Bouke Mose <small> (hebr. Torah)</small>:''' * '''[[1. Mose]]''' <small>hebr. Bereschit („In'n Ounfang“)</small> * '''[[2. Mose]]''' <small>hebr. Schemot („Noomen“)</small> * '''[[3.Mose]]''' <small>hebr. Wajiqra („Un hie ruup“)</small> * '''[[4. Mose]]''' <small> hebr. Bemidbar („In ju Wöiste“)</small> * '''[[5. Mose]]''' <small>hebr. (Devarim („Woude“)</small> || ''' Do fieuw Bouke Mose <small>(Fäkwoud: Pentateuch)</small>: * '''[[1. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Genesis („Äntstoundenge“)</small> * '''[[2. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Exodus („Uuttoach“)</small> * '''[[3.Mose]]''' <small>Fäkwoud: Leviticus („Levitisk (Bouk)“)</small> * '''[[4. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Numeri („Ountoalen“)</small> * '''[[5. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Deuteronomium („Wierhoalenge fon dät Gesäts“)</small> || ''' Do fieuw Bouke Mose <small>(Fäkwoud: Pentateuch)</small>: * '''[[1. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Genesis („Äntstoundenge“)</small> * '''[[2. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Exodus („Uuttoach“)</small> * '''[[3.Mose]]''' <small>Fäkwoud: Leviticus („Levitisk (Bouk)“)</small> * '''[[4. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Numeri („Ountoalen“)</small> * '''[[5. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Deuteronomium („Wierhoalenge fon dät Gesäts“)</small> <br> |----- ! Twäiden Deel | '''Do Propheten''' <small>(hebr. Nevi'im)</small>''': * [[Josua]] <small>(heb. Jehoschua)</small> * [[Bouk fon do Gjuchtere|Gjuchtere]] <small>(heb. Schoftim)</small> * [[Bouk Samuel|Samuel]] <small>(1. un 2. Sam as een Bouk; heb. Schmuʾel)</small> * [[Bouke fon do Köänje|Köänje]] <small>1. un 2. Köänje as een Bouk; heb. Melachim)</small> * [[Jesaja]] <small>(heb. Jeschajahu)</small> * [[Jeremia]] <small>(heb. Jirmejahu)</small> * [[Ezechiel]] <small>(heb. Jechezkel)</small> * [[Tweelich-Propheten-Bouk]] <small>(heb. Tre ʿaśar; dät änthoaldt: [[Hosea]], [[Joel]], [[Amos]], [[Obadja]], [[Jona]], [[Micha]], [[Nahum]], [[Habakuk]], [[Zefanja]], [[Haggai]], [[Sacharja]], [[Maleachi]])</small> || '''Geskichtsbouke:''' * [[Josua]] * [[Bouk fon do Gjuchtere|Gjuchtere]] * [[Bouk Rut|Rut]] * [[1. Bouk Samuel|1. Samuel]] * [[2. Bouk Samuel|2. Samuel]] * [[1. Bouk fon do Köänje|1. Köänje]] * [[2. Bouk fon do Köänje|2. Köänje]] * [[1. Chronik]] * [[2. Chronik]] * [[1. Esra]] (Esra) * [[2. Esra]] (= Nehemia) * [[Bouk Tobit|Tobit]] * [[Bouk Judit|Judit]] * [[Bouk Ester|Ester]] (mäd wät bietou!) * [[1. Bouk fon do Makkabäere|1. Makkabäere]] * [[2. Bouk fon do Makkabäere|2. Makkabäere]] || '''Geskichtsbouke:''' * [[Josua]] * [[Bouk fon do Gjuchtere|Gjuchtere]] * [[Bouk Rut|Rut]] * [[1. Bouk Samuel|1. Samuel]] * [[2. Bouk Samuel|2. Samuel]] * [[1. Bouk fon do Köänje|1. Köänje]] * [[2. Bouk fon do Köänje|2. Köänje]] * [[1. Chronik]] * [[2. Chronik]] * [[1. Esra]] (Esra) * [[Nehemia]] <br> <br> * [[Bouk Ester|Ester]] <br> <br> <br> |----- ! Trääden Deel | '''Do Skriften (hebr. Ketuvim):''' * [[Bouk fon do Psoolme]] <small>(hebr. Tehillim)</small> * [[Bouk Ijob]] <small>(hebr. ʾIjov</small> * [[Bouk fon do Spröäke]] <small>hebr. Mischle</small> * [[Bouk Rut|Rut]] * [[Hooch Läid]] <small>(hebr. Schir haSchirim)</small> * [[Bouk Präätenjer]] <small>(hebr. Qohelet)</small> * [[Kloageläidere fon Jeremia]] <small>(hebr. ʾEcha)</small> * [[Ester]] <small>(hebr. ʾEster)</small> * [[Daniel]] * [[Bouk Esra|Esra]] <small>(mäd Nehemia touhoope as een Bouk; hebr. ʿEzra / Nechemja)</small> * [[Bouk fon ju Chronik]] <small>(1. un 2. Chronik in een Bouk; hebr. Divre haJamim)</small> || '''Bouke fon ju Wiesegaid:''' * [[Bouk Ijob|Ijob]] * [[Bouk fon do Psoolme|Psoolme]] * [[Bouk fon do Spröäke|Spröäke]] * [[Bouk Präätenjer]] <small>(Qohelet)</small> * [[Hooch Läid]] * [[Bouk fon ju Wiesegaid]] * [[Jesus Sirach]] || '''Dichtenge / Leerbouke:''' * [[Hiob]] <small>(= Ijob)</small> * [[Bouk fon do Psoolme|Psoolme]] * [[Bouk fon do Spröäke|Spröäke]] * [[Bouk Präätenjer]] <small>(Qohelet)</small> * [[Hooch Läid]] <br> <br> |----- ! Fjooden Deel | / || '''Propheten-Bouke:''' :Groote Propheten: * [[Jesaja]] * [[Jeremia]] * [[Kloageläidere fon dän Jeremia]] * [[Ezechiel]] * [[Baruch]] (mäd dän [[Bräif fon dän Jeremia]]) * [[Daniel]] :Litje Propheten: *[[Hosea]] * [[Joel]] * [[Amos]] * [[Obadja]] * [[Jona]] * [[Micha]] * [[Nahum]] * [[Habakuk]] * [[Zefanja]] * [[Haggai]] * [[Sacharja]] * [[Maleachi]] || '''Propheten-Bouke:''' :Groote Propheten: * [[Jesaja]] * [[Jeremia]] + [[Kloageläidere fon dän Jeremia]] <br> * [[Ezechiel]] <br> * [[Daniel]] :Litje Propheten: *[[Hosea]] * [[Joel]] * [[Amos]] * [[Obadja]] * [[Jona]] * [[Micha]] * [[Nahum]] * [[Habakuk]] * [[Zefanja]] * [[Haggai]] * [[Sacharja]] * [[Maleachi]] |} [[Kategorie:Biebel]] [[Kategorie:Oold Tästamänt| ]] 4281iyighw2mdkv9wu3oitngnv9zizo 124698 124680 2026-05-14T12:41:06Z Heinz 88 /* Ienhoold fon dät oolde Tästamänt */ 124698 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Great Isaiah Scroll Ch53.jpg|thumb|right|350px|Uutsnied uut ju Jesaja-Rulle uut Qumran, een Hondskrift uut dät 2. Jierhunnerd foar Kristus]]As '''Oold Tästamänt''' beteekent me in ju kristelke Terminologie dän Deel fon ju [[Biebel]], die do [[Kristendum|Kristen]] un do [[Juudendum|Juuden]] tougliek as hillich jält, wilst dät [[Näi Tästamänt|Näie Tästamänt]] bloot fon do Kristen anärkoand wäd. Do Juuden naame dät Oolde Tästamänt '''Tanach''' ('''תַּנַ״ךְ'''), wät een [[Akronym]] is uut do hebräiske Bouksteeuwen [[Taw]] (ת) foar ju [[Fieuw Bouke Mose|Torah]] (תּוֹרָה, do fieuw Bouke Mose), [[Nun (Hebräisk)|Nun]] (נ) foar Nevi’im (נְבִיאִים, do Propheten-Bouke) un [[Kaf (Hebräisk)|Kaf]] (כ , an't Woudeende in ju Foarm ך skrieuwen) foar Ketuvim (כְּתוּבִים, do Skriften). Dät sunt do Bestounddeele fon't Oolde Tästamänt. Do grootste Deele fon dät Oolde Tästamänt sunt uurspröängelk ap [[Hebräiske Sproake|Hebräisk]] ferfoated, bloot litje Deele ap [[Biebelsk Aramäisk|Aramäisk]]. Deeruum wäd dät Oolde Tästamänt fon wäkke uk as '''Hebräiske Biebel''' beteekend. Man wichtich foar ju Uurlääwerengsgeskichte is nit bloot die ärheeldene hebräiske Täkst, man uk besunners oolde Uursättengen, so as ju griechisk-sproakige [[Septuaginta]] (äntsteen twiske 250 f. un 100 ä. Kr.), do aramäiske [[Targum]]e un ju latienske [[Vulgata]] (uum 400 ä. Kr.). Die hebräiske Täkst is näämelk in sin fullen Uumfangst eerste mäd dän [[Codex Leningradensis]] uut dät Jier 1008 ä. Kr. uurlääwerd, een Ouskrift, die fon do [[Masoreten]] moaked wuuden is, dät sunt juudske Geleerde. Allere Breekstukke, do in ju Ruinenstääd [[Khirbet Qumran]] fuunen wuuden sunt, do [[Qumran-Skriften]], doatierje twiske 200 foar un 70 ätter Kristus. Düsse oolde Skriftstukke wiese, dät do Masoreten in't Middeloaler in wiede Deele oarntelk oarbaided hääbe, groote Deele fon dän Täkst stimme uureen. Man wäkke Täkststeeden fon do Qumran-Täkste paasje uk beeter tou oolde Uursättengen so as ju Septuaginta. N Sunnerfaal sunt do sonaamde [[Deuterokanoonske Skriften]]. Do jäilde in ju [[Roomsk-kathoolske Säärke]] un Deele fon do [[Aastsäärken]] (orthodoxe un oold-orientoalske) as Deel fon ju Biebel, wilst jo bie do Juuden un bie do [[Protestantismus|Protestanten]] (Lutherske un Reformierde) as ''apokryph'' jäilde, also nit tou dän biblisken Kanon heere. Düsse Bouke sunt nit in hebräiske of aramäiske Origionaltäkste uurlääwerd, man bloot in ju griechiske Septuaginta. Daach lät sik bie wäkke fon do Täkste fermoude, dät dät uurspröängelk een hebräisk Origional roate. Ju kristelke Beteekenge '''Oold Tästamänt''' sjucht in do hebräiske Bouke dät Juunstuk tou dät Näie Tästamänt. Die Uutdruk Tästamänt kumt fon dät [[Latiensk]]e ''testamentum'', dät wieruume in do Uursättengen foar griechisk "διαθήκη" (diathēkē) un hebräisk בְּרִית (berît) stoant, dät betjudt "Buund", also dän Buund twiske God un sien Foulk. Ju Foarstaalenge fon aan oolden un aan näien Buund, ju sik in do two Deele fon ju Biebel uutdrukt, beropt sik ap aan Täkst uut dät Näie Tästamänt, [[2. Korintherbräif|2. Kor.]] 3,14., wier do hebräiske Skriften as Oolden Buund beteekend wäide, die sunner Kristus nit gjucht tou ferstounden sunt. Die Apostel [[Paulus]] wieruum spielt hiermäd ap aan Täkst uut dät Oolde Tästamänt oun, [[Jeremia|Jer.]] 31,31. Deer wäd aan näien Buund twiske God un do Moanskene foaruuttäld, die uurs as die foarige weese skäl. In dät Kristendum wäd düt Prophetenwoud so fersteen, dät dät ap Kristus tjudt, in't Juudendum ferstoant me dät fonsäärm uurs. In dän kristelk-juudsken Dialog is dät fon wäkke kritisierd wuuden, dät ju Beeteekenge "Oold Tästamänt" so lät, as wan dät sunner dät Näie niks wäid is. Deeruum rakt dät in ju näiere Tied uk dän Begriep '''Eerst Tästamänt''' foar dät oolde, wilst dät näie as dät ''twäide Tästamänt'' beteekend wäd. Man düsse näie Beteekengen hääbe sik bit nu tou noch nit truchsätte kuud. == Ienhoold fon dät oolde Tästamänt == Die Ienhoold fon dät Oolde Tästamänt wäd fon do Juuden un fon do kristelke Konfessionen in ne unnerskeedelke Riegenfoulge ounroat. Uk in dän Uumfangst, wät deer noch tou heert, also kanoonsk is un wät nit, rakt dät litje Ferskiele. In't wäästentelke wäide fon ju roomsk-kathoolske Säärke (un wäkke orthodoxe / oold-orientoalske Konfessionen) een Riege fon Bouke as kanoonisk anärkoand, foar do neen hebräisk Origional uurlääwerd is. Dät sunt do Bouke [[Bouk Tobit|Tobit]], [[Bouk Judit|Judit]], wäkke Extroa-Stukke tou dät [[Bouk Ester]], [[1. Bouk fon do Makkabäere|1. Makkabäere]], [[2. Bouk fon do Makkabäere|2. Makkabäere]], dät [[Bouk fon ju Wiesegaid]], [[Jesus Sirach]], [[Baruch]] mäd dän [[Bräif fon Jeremia]]. Düsse Bouke wäide fon do Juuden un un fon do Protestanten (lutherske un reformierde Kristen) nit as Deel fon dän Kanon anärkoand. Buppedät is n Ferskiel, dät (foaraaln bie do Juuden) wäkke Bouke tou een Bouk touhoopefoated sunt, do bie do Kristen in two of moor Bouke apdeeld sunt. Ju Riegenfoulge is uut n besunneren Gruund unnerskeedelk: Bie do Juuden stoant ju Tora (do fieuw Bouke Mose) oun eerste Steede, uumdät ju as Wiesenge fon God foar n goadelk Lieuwend jält. Ap'e twäide Steede kuume bie do Juuden do Prophetenbouke, do dät Wierkjen fon God in ju Geskichte wiese. Ap'e trääde Steede stounde bie do Juuden do uurige Skriften, do Betjuudenge in dän Goddestjoonst hääbe. Do Kristen hääbe uurs ne Riegenfoulge. Hier stounde uk do fieuw Bouke Mose ap'e eerste Steede, man do Propheten kuume toulääst, dät uurige stoant in'e Midde. Dät is, uumdät in't Kristendum ju Prophetie so fersteen wäd, dät ju ap dät Kuumen fon Kristus wai tjudt. Deeruum stounde do Propheten-Bouke bie do Kristen oun't Eende fon't oolde Tästamänt, gliek befoar dät Näie Tästamänt mäd ju Fertällenge fon dät Lieuwend fon Jesus Kristus begint. Hier is een Tabelle, wier touminst die juudske Kanon un die fon do bee groote middel-europäiske kristelke Konfessionen ieuwenskenuur stoald is: {| class=wikitable style="text-align: center;" |----- ! !! In't Juudendum !! Bie do roomsk-kathoolske Kristen !! Bie do lutherske un reformierde Kristen |----- ! Eersten Deel | '''Do [[fieuw Bouke Mose]] <small> (hebr. Torah)</small>:''' * '''[[1. Mose]]''' <small>hebr. Bereschit („In'n Ounfang“)</small> * '''[[2. Mose]]''' <small>hebr. Schemot („Noomen“)</small> * '''[[3.Mose]]''' <small>hebr. Wajiqra („Un hie ruup“)</small> * '''[[4. Mose]]''' <small> hebr. Bemidbar („In ju Wöiste“)</small> * '''[[5. Mose]]''' <small>hebr. (Devarim („Woude“)</small> || '''Do [[fieuw Bouke Mose]] <small>(Fäkwoud: Pentateuch)</small>: * '''[[1. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Genesis („Äntstoundenge“)</small> * '''[[2. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Exodus („Uuttoach“)</small> * '''[[3.Mose]]''' <small>Fäkwoud: Leviticus („Levitisk (Bouk)“)</small> * '''[[4. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Numeri („Ountoalen“)</small> * '''[[5. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Deuteronomium („Wierhoalenge fon dät Gesäts“)</small> || '''Do [[fieuw Bouke Mose]] <small>(Fäkwoud: Pentateuch)</small>: * '''[[1. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Genesis („Äntstoundenge“)</small> * '''[[2. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Exodus („Uuttoach“)</small> * '''[[3.Mose]]''' <small>Fäkwoud: Leviticus („Levitisk (Bouk)“)</small> * '''[[4. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Numeri („Ountoalen“)</small> * '''[[5. Mose]]''' <small>Fäkwoud: Deuteronomium („Wierhoalenge fon dät Gesäts“)</small> <br> |----- ! Twäiden Deel | '''Do Propheten''' <small>(hebr. Nevi'im)</small>''': * [[Josua]] <small>(heb. Jehoschua)</small> * [[Bouk fon do Gjuchtere|Gjuchtere]] <small>(heb. Schoftim)</small> * [[Bouk Samuel|Samuel]] <small>(1. un 2. Sam as een Bouk; heb. Schmuʾel)</small> * [[Bouke fon do Köänje|Köänje]] <small>1. un 2. Köänje as een Bouk; heb. Melachim)</small> * [[Jesaja]] <small>(heb. Jeschajahu)</small> * [[Jeremia]] <small>(heb. Jirmejahu)</small> * [[Ezechiel]] <small>(heb. Jechezkel)</small> * [[Tweelich-Propheten-Bouk]] <small>(heb. Tre ʿaśar; dät änthoaldt: [[Hosea]], [[Joel]], [[Amos]], [[Obadja]], [[Jona]], [[Micha]], [[Nahum]], [[Habakuk]], [[Zefanja]], [[Haggai]], [[Sacharja]], [[Maleachi]])</small> || '''Geskichtsbouke:''' * [[Josua]] * [[Bouk fon do Gjuchtere|Gjuchtere]] * [[Bouk Rut|Rut]] * [[1. Bouk Samuel|1. Samuel]] * [[2. Bouk Samuel|2. Samuel]] * [[1. Bouk fon do Köänje|1. Köänje]] * [[2. Bouk fon do Köänje|2. Köänje]] * [[1. Chronik]] * [[2. Chronik]] * [[1. Esra]] (Esra) * [[2. Esra]] (= Nehemia) * [[Bouk Tobit|Tobit]] * [[Bouk Judit|Judit]] * [[Bouk Ester|Ester]] (mäd wät bietou!) * [[1. Bouk fon do Makkabäere|1. Makkabäere]] * [[2. Bouk fon do Makkabäere|2. Makkabäere]] || '''Geskichtsbouke:''' * [[Josua]] * [[Bouk fon do Gjuchtere|Gjuchtere]] * [[Bouk Rut|Rut]] * [[1. Bouk Samuel|1. Samuel]] * [[2. Bouk Samuel|2. Samuel]] * [[1. Bouk fon do Köänje|1. Köänje]] * [[2. Bouk fon do Köänje|2. Köänje]] * [[1. Chronik]] * [[2. Chronik]] * [[1. Esra]] (Esra) * [[Nehemia]] <br> <br> * [[Bouk Ester|Ester]] <br> <br> <br> |----- ! Trääden Deel | '''Do Skriften (hebr. Ketuvim):''' * [[Bouk fon do Psoolme]] <small>(hebr. Tehillim)</small> * [[Bouk Ijob]] <small>(hebr. ʾIjov</small> * [[Bouk fon do Spröäke]] <small>hebr. Mischle</small> * [[Bouk Rut|Rut]] * [[Hooch Läid]] <small>(hebr. Schir haSchirim)</small> * [[Bouk Präätenjer]] <small>(hebr. Qohelet)</small> * [[Kloageläidere fon Jeremia]] <small>(hebr. ʾEcha)</small> * [[Ester]] <small>(hebr. ʾEster)</small> * [[Daniel]] * [[Bouk Esra|Esra]] <small>(mäd Nehemia touhoope as een Bouk; hebr. ʿEzra / Nechemja)</small> * [[Bouk fon ju Chronik]] <small>(1. un 2. Chronik in een Bouk; hebr. Divre haJamim)</small> || '''Bouke fon ju Wiesegaid:''' * [[Bouk Ijob|Ijob]] * [[Bouk fon do Psoolme|Psoolme]] * [[Bouk fon do Spröäke|Spröäke]] * [[Bouk Präätenjer]] <small>(Qohelet)</small> * [[Hooch Läid]] * [[Bouk fon ju Wiesegaid]] * [[Jesus Sirach]] || '''Dichtenge / Leerbouke:''' * [[Hiob]] <small>(= Ijob)</small> * [[Bouk fon do Psoolme|Psoolme]] * [[Bouk fon do Spröäke|Spröäke]] * [[Bouk Präätenjer]] <small>(Qohelet)</small> * [[Hooch Läid]] <br> <br> |----- ! Fjooden Deel | / || '''Propheten-Bouke:''' :Groote Propheten: * [[Jesaja]] * [[Jeremia]] * [[Kloageläidere fon dän Jeremia]] * [[Ezechiel]] * [[Baruch]] (mäd dän [[Bräif fon dän Jeremia]]) * [[Daniel]] :Litje Propheten: *[[Hosea]] * [[Joel]] * [[Amos]] * [[Obadja]] * [[Jona]] * [[Micha]] * [[Nahum]] * [[Habakuk]] * [[Zefanja]] * [[Haggai]] * [[Sacharja]] * [[Maleachi]] || '''Propheten-Bouke:''' :Groote Propheten: * [[Jesaja]] * [[Jeremia]] + [[Kloageläidere fon dän Jeremia]] <br> * [[Ezechiel]] <br> * [[Daniel]] :Litje Propheten: *[[Hosea]] * [[Joel]] * [[Amos]] * [[Obadja]] * [[Jona]] * [[Micha]] * [[Nahum]] * [[Habakuk]] * [[Zefanja]] * [[Haggai]] * [[Sacharja]] * [[Maleachi]] |} [[Kategorie:Biebel]] [[Kategorie:Oold Tästamänt| ]] iymzp3c15tdozvg410k7orygnlgpfmq 0 11644 124684 119818 2026-05-14T12:03:47Z Heinz 88 124684 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Torah and jad.jpg|thumb|right|200px|Een Torah-Rulle mäd Wiese-Stäf (Jad)]] Ju '''Tora''' of '''Torah''' ''(hebräisk foar ''Wiesenge''; Betoonenge ap „a“; in ju aschkenasiske Uutsproake ''Tauro'', ''Tauroh'', ap [[Jiddiske Sproake|Jiddisk]] ''Tojre'')'' is die eerste Deel fon dät [[Oold Tästamänt|Oolde Tästamänt]], dät bie do Juuden "Tanach" hat (uumdät jo neen näi Tästamänt hääbe). Ju Torah bestoant uut fieuw Bouke, wieroun [[Mose]] een wichtige Rulle spielt, deeruum wäd uk fon do '''Fieuw Bouke Mose''' of fon dät '''Pentateuch''' boald. Ju Beteekenge "Pentateuch" kumt fon dät griechiske "Πεντάτευχος" (Pentáteuchos), dät is touhoopesät uut "πέντε" (pénte, dät hat "fieuw") un "τεῦχος" (teũchos, dät hat "Behooldnis"), also "Fieuw-Behooldnis", wät sik oulat fon do Kruuken, wieroun do Ljuude fröier un aleer hiere Skrift-Rullen hiedene. == Wät deer tou heert: == Do fieuw Bouke wäide bie do Juuden mäd hiere hebräiske Noomen beteekend un dät is aaltied dät eerste of touminst een fon do eerste Woude tou Begin fon älk Bouk. Biespilswiese hat die eerste Fäärs fon dät eerste Bouk Mose: „בְּרֵאשִׁ֖ית בָּרָ֣א אֱלֹהִ֑ים אֵ֥ת הַשָּׁמַ֖יִם וְאֵ֥ת הָאָֽרֶץ׃“ (''Bereschit bara Elohim et ha-Schamajim we'et ha'aretz''; dät hat: ''In'n Ounfang moakede God dän Heemel un ju Äide''). Die Hebräiske Noome fon dät Bouk hat deeruum: בְּרֵאשִׁית (''Bereschit'', „In'n Ounfang“). In dät Kristendum wäide do fieuw Bouke maasttieds mäd griechiske of latienske Noomen beteekend (deelwiese uk uurspröängelk griechiske un dan latinisierde Noomen). Do hääbe uk fonsäärm wät tou dwoon mäd dät, wät in dät Bouk stoant, man dät is nit so fon Woud tou Woud uut dän Täkst nuumen. Hier foulget ju Lieste: * Dät '''eerste Bouk Mose''': hebräisk בְּרֵאשִׁית (Bereschit) „In'n Ounfang“; Griechisk Γένεσις ('''[[Genesis]]''') „Äntstoundenge“ * dät '''twäide Bouk Mose''': hebr. שְׁמוֹת (Schemot) „Noomen“; Griechisk Ἔξοδος (Éxodos; latinisierd "'''[[Exodus]]'''") „Uuttoach“ * dät '''trääde Bouk Mose''': hebr. וַיִּקְרָא Wajikra „Un hie ruup“; Griechisk Λευιτικόν [βιβλίον] (Leutikón [biblíon]) „Levitisk [Bouk]“; latinisierd Fäkwoud: '''[[Levitikus]]''' * dät '''fjoode Bouk Mose''': hebr. בְּמִדְבַּר Bemidbar „In ju Wöiste“; Griechisk Ἀριθμοί (Arithmoí), "Toale"; latiensk: '''[[Numeri]]''' (Toale) * dät '''füüfte Bouk Mose''': hebr. דְּבָרִים Devarim „Woude“; Griechisk: Δευτερονόμιον (Deuteronómion), "Twäid Gesäts", latinisierd '''[[Deuteronomium]]''' Nu wollen wie naier ap do oankelde Bouke iengunge: === dät eerste Bouk Mose (ju Genesis) === Dät eerste Bouk Mose begint mäd ju Skäppenge fon ju Waareld un eendet mäd Josef in Ägypten. Dät Bouk lät sik in träi Deele apdeele: Eerstens ju Uurgeskichte (alles wät foar Abraham kumt) , twäidens ju Oolden- of Foare-Geskichte (aal, wät fon Abraham, Isaak un Jakob un hiere Wieuwmoansken honnelt), träädens ju Josefs-Novelle, also ju Geskichte fon Josef, aan Suun fon Jakob, die ätter Ägypten ferbroacht wäd un junner Karriere moaket. Eerste wäd fon ju Skäppenge fon ju Waareld truch God in soogen Deege fertäld. Ätters fertält dät Bouk fon [[Adam]] un [[Eva]], do eerste Moanskene, wo jo fon ju ferbeedene Frucht ieten hääbe un uut dän [[Tuun Eeden]] ferdrieuwen wuuden. Ätters gungt dät fääre mäd [[Kain]] un [[Abel]], dät sunt Suune fon Adam un Eva, un Kain fermöärent Abel, uumdät hie niedisk ap him is. Dät gungt ätters uum Set, uurs n Suun fon Adam un Eva, un Noach, die fon Set oustommet. In ju [[Säändfloud]]-Geskichte gungt dät deeruum, dät God aal dät Lieuwend ap ju Äide ferdierwe wol un deeruum een Floud ap ju Äide brangt, bloot Noach wäd fon God woarskaued, dät hie n Skip baue un sik un sien Sibskup un genouch Dierte räidje skäl. Dät däd Noach, sodät fon him aal do Moanskene ätter ju Säändfloud oustamje. Die Rienbooge is dät Teeken, dät God sowät sieläärge nit wier dwo wol. Leeter gungt dät uum Abram of [[Abraham]] un sien Bruursbäiden [[Lot]], die uut [[Sodom]] fluchtet, dät fernäild wäd. Leeter wäd Lot fon sien bee Dochtere ferfierd, uumdät jo uurs naan Mon hääbe. So äntstuuden Lot sien Suune Moab (die Stom-Foar fon do [[Moabitere]]) un Ben-Ammi (die Stom-Foar fon do [[Ammonitere]]. Man wichtiger is Abraham. Abaraham kricht eerste mäd sien ägyptiske Fauene [[Hagar]] aan Suun, dät is [[Ismael]], uumdät Abraham sien Wieuwmoanske Sarai of Sara neen Bäidene kriege kon. Leeter kon ju dät daach, sodät Abraham in't hooge Oaler mäd Sara sin Suun [[Isaak]] kricht. God seendet Abraham een Fersäikenge, hie wol wiete, of Abraham sin Suun Isaak offerjen diede, wan hie dät fon him aasket. As Abraham wuddelk Isaak as Offer sloachtje wol, gript God ien un ferhinnert dät Moanskenoffer. Insteede is deer aan Buk, dän Abraham offerje kon, sodät Isaak lieuwje blieuwe kon un ätter Goddes Foarsjooenge Stom-Foar fon een groot Foulk wäd. Isaak häd mäd sien Wieuwmoanske [[Rebekka]] twäin wichtige Suune: Esau un Jookub (Jakob), dät sunt Twillinge. Jookub is ätter Esau tou Waareld keemen, man hie brangt mäd Listegaid dät Eerst-Gebuurts-Gjucht un dän Säägen fon sin Foar oun sik. So is hie die groote Häld, wilst Esau man ne litjere Rulle häd. Jookub kricht leeter dän Bienoome "Israel", dät skäl die Noome fon dät Foulk weese, dät fon him oustommet. Jookub of Israel häd ne ganse Riege Suune, wierfon hie aan, näämelk [[Josef (Suun fon Jookub)|Josef]], besunners ljoof häd. Deeruum hoatje him sien Bruure un suurgje deerfoar, dät hie as Skloue ätter Ägypten ferkoopet wäd. Deer tjoont hie in dät Huus fon [[Potifar]]. Man Potifar sien Wieuwmoanske wol jädden mäd him släipe, un as hie sik wäigert, wät hie unner ferkierde Beskäildigengen in't Kitjen smieten. Man uumdät Josef Droome tou tjuuden ferstoant, wier läiweloa uk die Pharao fon profitiert, kumt hie uut dät Kitjen wier fräi un moaket groot Karriere. Hie is nu die twäid-wichtichste Mon in Ägypten. Leeter rakt dät een groote Hungersnood in't Lound Kanaan, wier sien Sibskup noch lieuwet, un as Josef sien Bruure ätter Ägypten kuume, uum Neerenge tou kriegen, rakt dät ätter een groot wai un wier een Fersuunenge twiske Josef un sien Bruure. Mäd düt Eende is die Gruundsleek foar dät twäide Bouk Mose laid: Josef un sien Bruure, do Suune fon Jookub, dät is Israel, also do Foaroolden fon dät Foulk Israel, sunt in Ägypten. === Dät twäide Bouk Mose (Exodus) === Dät Bouk Exodus honnelt, as die Noome al kwäd (griechisk: Ἔξοδος / Exodos = Uuttoach), deerfon, wo dät Foulk Israel unner ju Fierenge fon Mose uut Ägypten uutlukt. Dät begint deer mäd, dät do Israeliten as Lound-Oarbaidere in Ägypten tjoonje mooutene, wier jo nit fuul tou tällen hääbe. Die Pharao wiest eerste do Froumuure oun, dät jo do litje israelitiske Wäänte uumebrange skällene, un as jo dät nit dwo, rakt hie dän Befeel oun dät heele Foulk. Insen kumt aan litjen Wäänt uut dän israelitisken Stom Levi tou Waareld, dät is Mose. Sien Määme fersoacht eerste, him tou ferstopjen, man ätter tjo Mounde kon ju him nit moor ferbierge un sät him in n litjet Bak oun't Ouger fon dän Niel uut, fon fieren bekieked truch ju Suster fon dän Wäänt. As ju Dochter fon dän Pharao dän litjen Mose findt, suurget ju Suster fon dän Wäänt deerfoar, dät ju Määme fon Mose him stilje kuude. As dät Bäiden groot waas, broachte ju dät tou ju Dochter fon dän Pharao, sodät Mose Ferbiendengen tou dät Ägyptiske Köönichshuus hiede. Mose brangt ätters aan Ägypter uum, die aan Israelit ferhäuwen häd. Deeruum mout Mose fluchtjen un hilket unnerwaiens [[Zippora]], ju Dochter fon dän midianitisken Priester [[Jetro]]. Junner eepenbeert sik JHWH (God, die HEERE) in aan baadenden Toudenbusk, un deelt him sin Ploan foar dät Foulk Israel mee: Mose skäl uumekiere ätter Ägypten un skäl dät Foulk Israel uut Ägypten befräie, un sin Bruur [[Aaron]] skäl foar him baale. Man ap ju Bidde, dät Foulk Israel luuke tou läiten, reagiert die Pharao mäd moor Twoangs-Oarbaid. God stroafet Ägypten deeruum mäd tjoon Ploagen, man eerste ätter ju lääste, näämelk dän Dood fon aal do eerstgeboorene monnelke Ägyptere, lät sik die Pharao unnerkriege un rakt dät Foulk Isrel Ferlof, uut dät Lound tou gungen. Man as Israel uutlukt, ferfoulget hie dät Foulk daach mäd sien Heer. God moaket aan druugen Wai truch ju Rait-See (wildääge ju [[Roode See]]), sodät do Israeliten ap dät uur Ouger fluchtje konnen, man as do Ägyptere foulgje wollene, lät God do aal mäd Hoangste un Woaine unnergunge un räddet so sien Foulk. God hälpt Israel in ju Foulge noch mäd moor Wunnere. Mose sticht ap dän Bierich [[Sinai (Bierich)|Bierich Sinai]], wier hie ju Wiesenge fon God kricht. Wilst hie deer buppe is, wol Aaron mäd dät Foulk nit täiwe, un jo sändigje un moakje een goulden Koolich, uum dät oun tou beedjen. As Mose wierkumt, wät hie dul un haut do steenene Laien mäd ju Wiesenge fon God, man uk dät gouldene Koolich stukken. Wäkke fon do Leviten wäide ap sin Befeel fon uurswäkke uumebroacht. Ätters gungt Mose wier ap dän Bierich, uum Fereekenge bie God tou fienden. Hie kricht Fereekenge, näie steenene Laien, een näie Ferheetenge, näie Wiesengen un moor Foarskrifte un Boode foar Israel. As hie wierkumt, deelt Mose dät Foulk do Wiesengen mee. Die räägelde Kult wäd ienfierd: [[Buundesloade]], [[Mischkan]] (Stiftshutte) un [[Oalter]] wäide baud; Aaron un sien Suune skällen as Priestere säägend wäide, deerfon stomje do [[Kohanim]] ou. === Dät trääde Bouk Mose (Levitikus) === Die Levitikus honnelt in't wääsentelke fon moor Foarskrifte foar dän Kult in't oolde Israel. Dät gungt uum kultiske Wiesengen, uum Fierdeege (biespilswiese [[Sabbat]], un [[Jom Kippur]]), kultiske Skieregaid un Hillegaid, uum ju gjuchte Wiese, tou offerjen un aal sowät. === Dät fjoode Bouk Mose (Numeri) === Uk in Numeri gungt dät, ätter een groote Foulkställenge, wierfon dät Bouk wäil sin noome häd, tou Begin fuul uum dän Kult in dät transportoable Hillichdum. Dät Foulk lukt fääre truch ju Wöiste. Aan fon do Leviten mäd Noome [[Korach]] un uurswäkke wollen juust so wichtich weese as Mose un twieuwelje sien wichtige Positsjoon oun. God wol eerste dät heele Foulk Israel bestroafje, man ap ju Interventsjoon fon Moose lät hie bloot Korach un sien Ljuude in een Glieuwe in ju Äide ferswiende. Ätter een groot Wai un Wier mäd Offerjen un aal kon dät Foulk bie God Ferreekenge fiende, un Aaron sien Priesterskup wäd fon God mäd een Teeken noch insen sjuunelk moaked. Dät Foulk kumt truch een Wöiste, wier dät neen Woater rakt. God däd een Wunner un jo fiende wät. Mäd ferskeedene Köönige rakt dät Kriech, uumdät jo dät Foulk nit truch hier Lound luuke läite wollene. Do Moabitere un do Midianitere seende [[Bielam]] uut, dät hie Israel träie ferfloukje skäl, man dät kon hie nit, unner Goddes Ienfloud mout hie dät Foulk insteede deerfon träie säägenje. Ätters rakt dät noch moor Sände, uumdät wäkke uut dät Foulk Israel tou do heedenske Godhaide fon do Moabitere beedje, wät uk wier tou een Ferstimmenge twiske God un sien Foulk fiert. Uumdät Mose nit mee ätter Kanaan duur, wäd Josua as sin Ätterfoulger bestimt, dät rakt noch moor Wiesengen. Leeter rakt dät noch Kriech uut Wräike juun do Midianitere. Do Stomme [[Ruben]] un [[Gad]] un die Haaldeel fon dän Stom Manasse wollen aastelk fon dän Jordan blieuwe, man jo tälle tou, mee tou hälpen, wan dät Lound wäästelk fon dän Jordan foar do uur Stomme ärooberd wäide skäl. Aaron stäärft ap dän Bierich Hor. God rakt dät Foulk Israel dän Befeel, dät Lound Kanaan tou ärooberjen un dät wäd niep beskrieuwen, wäkken Stom in wäkken Deel fon dät Lound siedelje skäl. Gruund-Besit duur bloot binne aan Stom feräärfd wäide. === Dät füüfte Bouk Mose (Deuteronomium) === Oun't Eende fon sien Lieuwend boalt Mose tou dät Foulk un skäärpet dät Foulk noch insen do Wiesengen fon God ien. Deerfon kumt uk die Noome fon dät Bouk: Deuteronomiukm betjudt uurs niks as "twäid Gesäts", uumdät dät as Wierhoalenge fon dät Gesäts fersteen wäide kon. Dät gungt uk uum ju Ferheetenge, dät dät Foulk ätter dän Dood fon Mose unner ju Fierenge fon [[Josua]] uur dän [[Jordan]], also fon Aaste uut in dät Lound Kanaan gunge skäl, wiermäd fjautich Jiere in'e Wöiste een Eende hääbe skällen. Mose stäärft in dät Bouk. Hie duur je nit mee in dät ferheetene Lound. [[Kategorie:Biebel]] [[Kategorie:Juudendum]] [[Kategorie:Kristendum]] [[Kategorie:Oold Tästamänt]] hp4mc3qk8y0u63mjhro5j5g6wyfoid5 0 11649 124683 119831 2026-05-14T12:03:11Z Heinz 88 124683 wikitext text/x-wiki As '''Tweelich-Propheten-Bouk''' beteekent me touhoopefoatjend tweelich litjere [[Biebel|biebelske]] Propheten-Bouke uut dät [[Oold Tästamänt|Oolde Tästamänt]], do twiske dät oachte un dät säkste Jierhunnert foar Kristus änsteen sunt, also eer, in un ätter ju Tied fon dät [[Babyloonsk Exil|Babyloonske Exil]] (dät wäd maasttieds apl 597 bit 539 f. Kr. doatierd). == Ienhoold == Do tweelich Propheten sunt: * [[Hosea]] * [[Joel]] * [[Amos]] * [[Obadja]] * [[Jona]] * [[Micha]] * [[Nahum]] * [[Habakuk]] * [[Zefanja]] * [[Haggai]] * [[Sacharja]] * [[Maleachi]] In't foulgjende skäl dät een touhoopefoatjende Deerstaalenge fon aal do oankelde tweelich Bouke reeke: === Hosea === Dät Bouk Hosea begint deermäd, dät hie een Huure hilket, uum Israel een Speegel-Bielde foar sien Uuntjoue juun God un sien "huurjen" mäd heedenske Godhaide tou wiesen. Hosea kricht mäd ju Huure tjo Bäidene. Die eerste Suun hat Jesreel, dan kumt ju Dochter mäd dän Noome Lo-Ruhama (dät hat: Neen Ärboarmjen) un ätters die Suun Lo-Ammi (dät hat: Nit mien Foulk). Ätters kumt een Goddes-Rääde, wieroun as in aan Gjuchts-Prosäss ju Uuntjoue fon dät Foulk Israel bekloaget wäd. Ju Bekloagenge is häd, man daach rakt dät deer uk Passagen oane, do ferkändigj, dät dät Foulk luuterd wäide skäl un dät deer Heel kumt. Hosea mout noch insen een uuntjou Wieuw hilkje, man nu fertichtet hie deer ap, mäd hier in't Bääd tou gungen un Bäidene tou tjuugen, uum dät Foulk tou wiesen: So skällen uk jie sunner Köönich, Offer-Kult un Religioon lieuwje, bit die Heere jou wier ounnimt. Fääre wäide Foulk, Priestere un Köönich bekloaget, dät jo God nit tjou sunt un uk nit do Moanskene, dät jo aal floukje, möärenje, steele, ächtebreeke un Bloud ferjoote. Deeruum skäl dät Lound ferdruugje un ferwüülderje un do Moanskene deeroun skäl dät läip gunge. Daach wäd toulääst ätter aal dät Bekloagjen un truujen wier Heel ferkändiged. Dät Foulk wäd ienleeden, uumetoukierjen. === Joel === Joel tält dät Gjucht Goddes foarruut, dät uur do Moanskene bräkt so as een Gäärshupper-Ploage, man uk ju Gnoade Goddes. Dät jält foar sien oaine Lieuwendstied, man uk foar ju Toukumst un foar dät eendgultige Gjucht Goddes. === Amos === In dät Bouk Amos rakt dät toueerste Gjuchts-Woude juun moorere Foulke, un monken uur stounde in ju Riege fon do bekloagede Foulke uk Israel un Juda. Interessant is, dät in ju Foulge ju besunnere Staalenge fon Israel un Juda monken do Foulke fääre relativierd wäd, wan deer in Amos 9, Färs 7 stoant: הֲלֹ֣וא כִבְנֵי֩ כֻשִׁיִּ֨ים אַתֶּ֥ם לִ֛י בְּנֵ֥י יִשְׂרָאֵ֖ל נְאֻם־יְהוָ֑ה הֲלֹ֣וא אֶת־יִשְׂרָאֵ֗ל הֶעֱלֵ֨יתִי֙ מֵאֶ֣רֶץ מִצְרַ֔יִם וּפְלִשְׁתִּיִּ֥ים מִכַּפְתֹּ֖ור וַאֲרָ֥ם מִקִּֽיר׃ dät hat: ''Sunt nit juust as Bäidene fon Kusch jie Bäidene fon Israel, Uutspröäk fon dän HEERE, hääbe iek nit Israel uut dät Lound Ägypten fierd un do Philistere uut Kaphtor un Aram uut Qir?'' Dät klingt nu bienaist as een Gliekstaalenge, as wan ju Gnoade un Uungnoade Goddes uur Israel juust so weese kon as bie aal do uur Foulke. Israel wäd häd bekloaget. Dät gungt uum Kult-Kritik un Sosjoal-Kritik, deer wäd juust so bekloaget, dät wäkke in heedenske Hillichduume offerje insteede fon dän hilligen Tämpel in Jerusalem, as uk, dät do rieke Ljuude do Äärme noch japper in'e Äärmoud drieuwe un sik sälwen fat freete. Man ieuwenske ju Kloage juun dät Foulk gungt dät uk uum ju Gnoade Goddes un dät hie sien Sälskup wier apsteede brange wol. === Obadja === Dät Prophetenbouk stoalt do Edomitere, do fon Esau oustomje, juunuur do Foulke Israel un Juda, do fon Jookub (Israel) oustomje. So lät sik dät Bouk in tjo Deele sjo: 1. Truujend Gjucht juun Edom 2. Edom sien Ferhoolden juun Juda 3. Ju Wier-Häärstaalenge fon Israel in ju Toukumst === Jona === Dät Bouk Jona is wildääge dät bekoandste Bouk uut dät Tweelich-Propheten-Bouk. Jona wäd as Prophet fon God beruupen, uum in ju sändige Stääd Ninive tou präätenjen, dät ju uumekiere skäl. Man Jona wol nit, hie gungt ätter [[Jafo]] (junner is däälich Tel Aviv-Jaffa) wai un wol fon deer mäd n Skip ätter Tarsis (תַרְשִׁישׁ - Tarschisch) fluchtje. Deermäd is wildääge, uk wan wie dät nit seeker wieten, jusälge Stääd meend, ju in griechiske Wällen Tartessos (Ταρτησσός) hat, een Stääd wäästelk fon ju [[Sträite fon Gibraltar]] ap dät [[Iberiske Hoolichailound]], däälich in Spanien. Wan dät so is, fersoacht Jona also, oun't Eende fon ju domoals bekoande Waareld tou fluchtjen, uum Goddes Beroupenge tou äntgungen. Man dät slumpet him nit, dät Skip kumt in aan Stoarm, kuut ätter dät jo fon Jafo uut apbreeken sunt. Do Seeljuude beedje tou hiere Godhaide, bloot Jona släpt. Do Seeljuude woakje him ap, dät hie uk tou sin God beedje skäl, man ätters besluute jo mäd Ienferstoundnis fon Jona, dät jo him uur Boud in't Woater smiete skällene, uumdät hie skäildich is, dät dät Skip in aan Stoarm keemen is un God bloot so toufree stoald wäide kon. Juust as jo him uur Boud smieten hääbe, is die Stoarm foarbie, man Jona wäd fon aan grooten Fisk rukhoalsed un beeded in dän Buuk fon dän Fisk tou God. Deer is dan een Oard fon Psoolm in dät Bouk ienbuunen, die sonaamde Jona-Psoolm. Ätter träi Deege däd die Fisk him oun Lound uutspäie, un Jona gungt in ju Stääd Ninive, uum tou präätenjen. Ju Stääd bekierd sik un Jona sät sik buute ju Stääd, uum tou bekiekjen, wät geböärt. Man hie is dul, dät ju groote sändige Stääd nit fon God fernäild wäd, uumdät ju sik bekierd häd. God lät uur Noacht een Plonte groie, wier hie sik in'e Skaad sät, man ätters soant hie aan Wurrm, die ju Plonte tou't oustierwen brangt. Jona beduurt ju doode Plonte. God kwäd tou him, wan Jona een Plonte beduurt, ju uur Noacht keemen un oustuurwen is, of hie (God) dan wäil neen Meelieden mäd een groote Stääd as Ninive hääbe skuul, wier hunnertuntwintichduusend Ljuude woonje. Dät is dan ju Leere foar dän trutsigen Prophet. Uumdät Jona träi Deege in dän Buuk fon dän Fisk waas, wäd uk in't näie Tästamänt (biespilswiese Matthäus 12, 39-40) deerfon boald, dät Kristus dät Teeken fon Jona wiest, uumdät hie stäärft un eerste ap dän trääden Dai wier lieuwend apärstoant. === Micha === Bie Micha gungt dät wier uum Gjucht un Heel foar Israel. Wier gungt dät uum dät Gjuchten fon God mäd Israel, uum Stroafen, man uk uum Heel foar Goddes Foulk. Dät is een Wai un Wier. Besunners wichtich foar dät Kristendum is die Färs Micha 5,1, wier dät hat, dät uut Bethlehem die Heere fon Israel kuume skäl. Dät wäd in ju kristelke Traditsjoon ap Jesus Kristus beleeken. === Nahum === Bie Nahum gungt dät uum ju Ärooberenge fon ju assyriske Stääd Ninive, wät mäd dän Faal fon't Ägyptiske [[Theben]] truch assyriske Ärooberere ferglieked wäd. === Habakuk === Habakuk kloaget uur dät Uungluk un Uungjucht in ju Waareld. Ätters gungt dät deeruum, dät God as Stroafe foar dät Foulk do Chaldäere deertou bringt, aan Kriech juun dät Foulk tou fieren. Die Prophet fräiget ätter Goddes Gjuchtfäidegaid un God oantwouded him. In't Eende kumt een Lofläid, een Oard Psoolm fon dän Propheten uur God. === Zefanja === Bie Zefanja gungt dät eerste uum dät Gjucht juun dät sändige Foulk Goddes, ätters uum dät Gjucht juun do Heeden un in't Eende uum dät Eendgjucht un dät kuumende Heel, dät man bloot aan Deel fon do Israeliten un Heeden belieuwje skällene. === Haggai === Dät Bouk Haggai bestoant uut fjauer Deele: 1. Rääde: Aan Aproup Goddes, ju Oarbaid oun dän Tämpel wier aptouniemen. 2. Rääde: Foaruut-Tällenge fon ju Heerdelkhaid fon dän näien Tämpel. 3. Rääde: Ferheetenge fon Goddes Säägen ätter ju loange Gjuchts-Tied, wan dät Foulk wier in Hillegaid lieuwet. 4. Rääde: Prophetie fon dät kuumende Gjucht foar ju uurige Waareld un fon ju Eerenge fon Serubbabel. === Sacharja === Dät Bouk Sacharja behonnelt deelwiese uk Themen, do foar dät Tweelich-Propheten-Bouk un foar ju Tied uum dät Exil tou typisk sunt: Gjucht un Heel, Tempel-Näibau, aal sowät. === Maleachi === Bie Maleachi gungt dät uum ju Ljoofte Goddes tou Israel, man uk uum do Ferfailengen un Sänden in dät Foulk, do häd bekloaged wäide. Besunners gungt dät uum kultiske Ferfailengen, wan biespilswiese do Priestere behinnerde Dierte offerje insteede fon do goude. Uk Ächteskeedere wäide bekloaged Dät gungt also uk uum't Gjucht un uum Stroafe un pienelke Luuterenge. Toulääst skäl dät oaber uk wier Heel foar dät Foulk reeke. [[Kategorie:Biebel]] [[Kategorie:Juudendum]] [[Kategorie:Kristendum]] [[Kategorie:Oold Tästamänt]] 1ug02bvfdmsz1dibs5daee4qsooaypc 0 12070 124682 124672 2026-05-14T12:02:29Z Heinz 88 124682 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Jacopo filippo argenta e martino da modena, graduale XIII, 1480-1500 ca, 02 isaia.jpg|thumb|right|200px|Die Profeet Jesaja ap een Boukmoaleräi (Miniatuur) fon [[Jacopo Filippo d'Argenta]] uut dät [[15. Jierhunnert|15. Jh.]].]] '''Jesaja''' ([[Hebräiske Sproake|Hebräisk]]: יְשַׁעְיָהוּ (Jəšaʿjā́hû) of יְשַׁעְיָה (Jəšaʿjā́); [[Ooldgriechiske Sproake|ooldgriechisk]]: Ἠσαΐας Ēsaḯas, [[Latienske Sproake|Latiensk]]: Isaias), die wäil in't 8. Jierhunnerd f.Kr. doatierd wäd, is aan fon do groote Skrift-[[Profeet]]en in dät [[Oold Testament|OoldeTestament / dän Tanach]] == Ienhoold un Äntstoundenge fon dät Bouk Jesaja == Uurlääwerd wäd ju Profeetie fon Jesaja in dät glieknoomige bibliske Bouk Jesaja. Man nit dät heele Bouk, fermoudet die grootste Deel fon ju Wietenskup, stommet uut ju Pänne fon him sälwen. Fuulmoor wäd argumentierd, dät dät een Touhoopeföigenge fon unnerskeedelke Täkste is, do tou ferskeedene Tieden skrieuwen wuuden sunt. Wäkke fon düsse Täkste änthoolde Prophetie fon dän histoorisken Profeet Jesaja, ju deeroun wierroat of sitierd wäd. Een Hypothese is, dät sik dät Bouk Jesaja uut träin Deele touhoopesät, do uurspröängelk oainstoundige Bouke foar sik wieren un as "Protojesaja", "Deuterojesaja" un "Tritojesaja" beteekend wäide, ätter do griechiske Woude foar dät eerste, twäide, trääde. Ätter düsse Fermoudenge wäide bloot do eerste 39 Kapitele deelwiese mäd dän histoorisken Jesaja in Ferbiendenge broacht, jo heete "Protojesaja" (dät betjudt: Eersten Jesaja). Twäin uur Deele, "Deuterojesaja" (do Kapitele 40-55) un "Tritojesaja" (do Kapitele 56-66), skällen uurspröängelk Bouke foar sik weesen hääbe, do eerste leeter dät Bouk Jesaja bietouföiged wuuden sunt Uurswäkke hoolde ju Äntstoundengs-Geskichte fon dät Bouk foar noch komplexer. === Do Kapitele 1 - 39: "Protojesaja" === Bloot düssen Deel, do eerste njuugenuntrüütich Kapitele, änthoolde toumäts dän Noome "Jesaja"<ref> (Jes 1, 1; Jes 2, 1; Jes 7, 3; Jes 7, 13; Jes 13, 1; Jes 20, 2; Jes 20, 3; Jes 37, 2; Jes 37, 5; Jes 37, 6; Jes 37, 21; Jes 38, 1, Jes 38, 4; Jes 38, 21; Jes 39, 3; Jes 39, 5; Jes 39, 8)</ref>. Maasttieds in aan Touhoopehong, die sowät kwäd as: Jesaja häd düt un dät kweeden, of: Jesaja häd düt un dät in sien Visioonen blouked. Deeruum is dät uk wäil düssen Deel, die as die uurspröängelke Deel fon dät Bouk blouked wäd, un die (moor as do uur Deele) in dän Touhoopehong mäd aan histoorisken Profeet Jesaja blouked wäd. Un uut düssen Deel fon dät Bouk wäd dan uk rekonstruierd, tou wäkke Tied die Profeet Jesaja wierked häd: * In Jesaja 6, 1 wäd een Visioon uut dät Jier wierroat, as Köänich [[Usija]] stuurwen is. Dät is naue Jier is striedich, man waas sowät uum 740 f. Chr. * In do Kapitele 7 un 8 gungt dät uum ju Tied fon dän [[Syrisk-ephraimitisken Kriech]] (734-732 f.Chr.) * In do Kapitele 18 un 20 gungt dät uum do Apstounde juun do Assyrere (721-711 f. Chr.) * In do Kapitele 28 bit 31 gungt dät uum do Apstounde unner Köänich [[Hiskija]] bit tou ju Beleegerenge fon [[Jerusalem]] (705-701 f. Chr.) Dät lät sik goud sjo, man dät rakt uur Ousniede in düssen Deel fon dät Bouk, do sik nit so seküür histoorisk touoardenje läite. Steeden as Jes 6,9-11, wier fertäld wäd, dät ju Gjuchtsprofeetie fon Jesaja fon Begin oun truch dät Foulk nit heerd un nit blouked wäide skuul, wäide toumäts so uutlaid, dät dät Profeetenbouk fon Begin oun nit pädagoogisk toacht waas, man deertou, dän Loop fon ju Geskichte tou ferkloorjen - Besunners fon dät Uunheel deer oane. Dät skient, dät die Profeet Jesaja uut Priester-Kringe stommede. Deeruum is foar him uk die Bierich Zion so wichtich, un dät Jerusalem ju Beleegerenge truch dän Assyrer-Köänich [[Sanherib]] in dät Jier 701 f. Chr. goud uurstuude, wäd as Bewies uutlaid, dät God foar Zion Heel wol. God wäd as Köänich beteekend, uk dät is een Kääden-Stuk fon ju Zions-Theologie. [[Bielde:Da-gaeta-giovanni-act-1448-147-profeta-isaia.jpg|thumb|right|200px|Die Profeet Jesaja ap een Skilleroatsje fon [[Giovanni da Gaeta (Moaler)|Giovanni da Gaeta]] ([[15. Jierhunnert|15. Jh.]]), ap dät Spröäkbeend aan Ferwies ap Jes 7,14 in Latienske Sproake.]] Foar dät Kristendum fon groote Betjuudenge sunt do messioanske Profeetäiengen: * 1. Jes. 7,14 * 2. Jes 8,23 - 9,6 * 3. Jes 11, 1-5 Düsse Profeetäiengen ferwiese ätter kristelken Gloowe nit bloot ap do histooriske Ferhooldnisse fon hiere Tied, man uk, un dät is fuul wichtiger, ap [[Jesus Christus]]. === Do Kapitele 40 - 55 "Deuterojesaja" === Do Kapitele fjautich bit fieuwunfüüftich sätte foaruut, dät dät Uunheel al ientreeden is. Nu is ju Tied riep, dät dät wier beeter wäide skäl. Dät wäd in ju Tied fon dät [[Babyloonsk|babyloonske Exil]] ienoardend. Ju Exilstied begon in 597 f. Chr. mäd ju Iennoame fon dät Köänichriek Juda un sien Haudstääd Jerusalem truch dän babyloonsken Köänich Nebukadnezar II., die dän Tämpel plunnerde un wichtige Deele fon ju Befoulkenge ätter Babyloonien deportierde. Dät Eende fon ju Exilstied is dän Perserköänich Kyrus II. tou fertonkjen, die Babylon iennoom un do exilierde Buutloundere Ferlof roate, ätter Huus wai tou gungen. Kyrus II. wäd in düssen Deel fon dät Bouk mäd Noome apfierd, wät ju Doatierenge eenfacher moaket. Besunners tjuudelk wäd dät in Jesaja 44,28, wier God Köänich Kyrus as Uutfierder fon sin Wille beteekent, beleeken ap dän Wierapbau fon Jerusalem un sin Tämpel. Kyrus sälwen, dät bewiese histooriske Dokumente as die [[Kyrus-Zylinder]], saach sik wuddelk in goddelken Apdraach, wan uk ätter düsse Deerstaalenge in dän Apdraach fon dän heedensken God [[Marduk]]. Marduk wuude as Stääd-Godhaid fon [[Babylon]] fer'eerd, un die Perserköänich moakede Babylon tou sien näie Haudstääd. In sien [[Polytheismus|polytheistiske]] Waareldbielde häd hie ieuwenske Marduk oaber uk Gloowe oun do Godhaide fon uur Foulke. Kyrus wüül sik profilierje as aan gjuchtfäidigen Köänich, die Moanskene un hiere Godhaide uut dät Exil in hiere Heemat tourächbrangt un Kulte foar do Godhaide wier iensät. Deerjuun moaket düssen Deel fon dät Bouk Jesaja fon dät Bouk Jesaja kloor, dät hie een [[Monotheismus|monotheistiske Waareldbielde]] ferträdt. Dät is in düsse Tied een Besunnerhaid, uumdät [[Monolatrie]] dät gewöönelkere Phänomen waas: In ju Fereerenge wieren do Ljuude aan God tjou, man dät moaste nit betjuude, dät jo ju Existenz fon uurswäkke löägenden. Un dät waas uk wäil ju Sjuchtwiese, wier Kyrus fon uutgeen: Dät älk Foulk sien oaine Godhaide hiede, un twiske düsse Godhaide noom hie een Hierarchie oun, juust so as twiske do Foulke säärm. Man Jes 45,5 is in düsse Seeke uunmisferstoundelk: :''Iek bän die HEERE<ref>"HEERE" is die traditsjoonelle Ploatshoolder foar dän hebräisken Goddesnoome יהוה, die nit uutspreeken wäd ([[Tetragramm]])''</ref> un uurs neemens, buute mie rakt dät naan God"'' Uut do Ferwiese ap Köänich Kyrus läite sik two wichtige Fräigestaalengen ouleede, wät düssen Deel fon dät Bouk Jesaja oungungt: * 1. Sunt do Täkste as Heels-Profeetäiengen tou een Tied ferfoated wuuden, as me noch ap ju Iennoame fon Babylon truch Kyrus hoopede, of sunt do touräächkiekjend ätter ju Iennoame skrieuwen? Of sunt deer wäkke Täkste foar, wäkke ätter äntsteen? Do Kapitele 46 un 47 wäide toumäts so fersteen, as wan Babylon fernäild wäide skuul. Dät is histoorisk nit ientreeden, ju Stääd eepende dän Ärooberer hiere Pouten un liet him sunner Kamp ienluuke. Jesaja 45,1 boald fon Dooren, do eepend wäide un Pouten, do nit fersleeten blieuwe, man die touken Vers lät sik wier as Ferwies ap aan twoangenen Truchbreek ferstounde. Man die Täkst skrift poetisk un allegoorisk, un so blieuwe deer fuul Muugelkhaiden, dät tou interpretierjen. * 2. Een Profeetäienge, ju sik ap ju Heemkier fon do Exilierde un dän Wierapbau fon dän Jerusalemer Tämpel belukt, juust so as ju Profeetäienge in Jes 44,28, wäd uurswain in ju Bibel den Profeet [[Jeremia]] touskrieuwen. Dät gungt uum do ienleedende Woude tou dät hebräisksproakige Sitoat fon dät [[Kyrus-Edikt]], aan Täkst, die sik bienaist identisk in [[Twäide Chronik|2 Chr]] 36,22 un in [[Esra]] 1,1 findt. Man do Täkste, do däälich tou dät Bouk Jeremia heere baale nit fon Kyrus. Deeruum toanke wäkke Foarskere, dät die "Deuterojesaja" uurspröängelk as Foutsättenge tou Jeremia toacht waas un ieuwen nit Jesaja. [[Bielde:Great Isaiah Scroll Ch53.jpg|thumb|right|200px|Aan Uutsnied fon Jesaja 53 in ju [[Groote Jesaja-Rulle]] uut [[Qumran]], een Hondskrift uut dät 2. Jierhunnerd f. Chr.]] Besunners bekoande Täkste uut düssen Deel fon dät Bouk Jesaja sunt do sonaamde [[Goddesknächts-Läidere]]. Foaraaln aan fon düsse Täkste, Jes 52,13 bit 53,12, die deerfon skrift, dät die Goddesknächt insteede fon uur mishonneld wäd un stäärft, uutdrukkelk uk do Sänden fon uur Ljuude drain häd, wäd in't Kristendum traditsjoonell [[Christologie|christologisk]] uutlaid, dät betjudt, as Profeetäienge fersteen, ju ap [[Jesus Christus]] tjudt. Wäl uurspröängelk deermäd meend waas, as die Täkst ferfoated wuude, blift uunkloor. Wildääge is, moor noch as ju Fräige, wät sik die moaskelke Ferfoater bie dät Skrieuwen toacht häd, ju theologisk betjuudende Fräigestaalenge, wät God truch him kweede wüül. Touminst, wan me dät Skrift-Ferstoundnis fon dät [[Nizäno-Konstantinopolitanum]] foulget, dät God truch do Profeeten boald häd. === Do Kapitele 56 - 66 "Tritojesaja" === Of düssen Deel fon dät Bouk wuddelk insen een Bouk foar sik waas, wäd intwiske oafter betwieuweld. In't meene wäd hie so uum 530 f. Kr. doatierd, man wäkke kweede, dät hie fon Begin oun as Tousät tou dät Foarstoundende ferfoated wuude. == Wällen, Literatuur un Foutnooten == * Ju Bibel * Jan Chr. Gertz (Uutreeker) un uurswäkke: Grundinformation Altes Testament, 6. Aplääse, Göttingen 2019 * Martin Rösel: Bibelkunde des Alten Testaments, 10. Aplääse, Göttingen 2018 <references/> [[Kategorie:Biebel]] [[Kategorie:Juudendum]] [[Kategorie:Kristendum]] [[Kategorie:Oold Tästamänt]] soxl4j3l9x1d69mlcdpeh5jgveffvxc 0 12167 124701 124577 2026-05-14T20:46:54Z Murma174 1663 124701 wikitext text/x-wiki '''Dornum''' is ne Meente in dän [[Loundkring Auerk]] in [[Aastfräislound]], in dät noudwäästelke [[Läichsaksen]] ([[Düütsklound]]). Ju Meente lait diräkt an ju noudelke Kuste fon ju [[Noudsee]]. == Geografie == Dornum läit in ju historiske Loundskup [[Harlingerlound]], wäästelk fon [[Esens]] un aastelk fon [[Norden]]. Tou ju Meente heere ferskeedene Täärpe, as toun Biespil Dornumersiel, Neßmersiel un Westerbur. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://www.gemeinde-dornum.de/ Websteede fon ju Meente] [[Kategorie:Loundkring Aurk]] [[Kategorie:Aastfräislound]] 242ovbb0m0lqnz7z94lrkix3xw8e7i2 14 12203 124681 2026-05-14T12:01:44Z Heinz 88 Ju Siede wuud näi anlaid: „[[Kategorie:Biebel]] [[Kategorie:Juudendum]] [[Kategorie:Kristendum]]“ 124681 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Biebel]] [[Kategorie:Juudendum]] [[Kategorie:Kristendum]] d0l2he7lkdb7ug6tq340pg1dh0m1kuo 0 12204 124685 2026-05-14T12:04:44Z Heinz 88 Ju Siede wuud näi anlaid: „Ju '''Hebräiske Sproake''' of (misferstoundelk) '''Hebräiske Toal''' is tichte fjuund mäd ju [[Phöniziske Sproake]]. Bee heere tou do [[Kanaanäiske Sproaken]] monken do [[Noudwääst-Semitiske Sproaken]], do wieruum n Deel fon ju [[Semitiske Sproaken|semitiske]] monken ju [[Afro-Asiatiske Sproaken|Afro-Asiatiske Sproakfamilie]] sunt. Dät rakt antike Ienskriften uut ju suudelke Levante (wät däälich tou [[Israel]] un [[Palästina]] heert), man besunne…“ 124685 wikitext text/x-wiki Ju '''Hebräiske Sproake''' of (misferstoundelk) '''Hebräiske Toal''' is tichte fjuund mäd ju [[Phöniziske Sproake]]. Bee heere tou do [[Kanaanäiske Sproaken]] monken do [[Noudwääst-Semitiske Sproaken]], do wieruum n Deel fon ju [[Semitiske Sproaken|semitiske]] monken ju [[Afro-Asiatiske Sproaken|Afro-Asiatiske Sproakfamilie]] sunt. Dät rakt antike Ienskriften uut ju suudelke Levante (wät däälich tou [[Israel]] un [[Palästina]] heert), man besunners fuul Hebräisk is uut dät [[Oold Tästamänt|Oolde Tästamänt]] uurlääwerd, dät uurspröängelk grootstendeels in düsse Sproake ferfoated is. Me unnerskadt deer twiske dät ''Ooldhebräiske'', dät in do ooldste Skriftstukke tou leesen is un dät ''Middelhebräiske'', dät (sunner skäärpen Uurgong) in dät fjoode foarkristelke Jierhunnerd äntstoant, mäd do leetste Wierke fon dät Oolde Tästamänt begint un sik buute ju Biebel uk as juudske Leerdensproake in toalrieke rabienske Wierke so as ju [[Mischna]] deelsloain häd. As [[Näihebräisk]], deels uk "Iwrit", wät niep nuumen bloot "Hebräisk" betjudt, beteekend me ju Foarm fon ju Sproake, ju in't uutgungende 19. Jierhunnerd wier tou Lieuwend broacht wuude un däälich alledeege in Israel boald un as Amtssproake bruukt wäd. == Literatuur == * Ernst Jenni: Lehrbuch der Hebräischen Sprache des Alten Testaments, Basel & Stuttgart 1978. [[Kategorie:Semitiske Sproaken]] [[Kategorie:Israel]] f78p1but22skdsiqc4s2oqiv5fbsba9 124693 124685 2026-05-14T12:14:53Z Heinz 88 124693 wikitext text/x-wiki Ju '''Hebräiske Sproake''' of (misferstoundelk) '''Hebräiske Toal''' is tichte fjuund mäd ju [[Phöniziske Sproake]]. Bee heere tou do [[Kanaanäiske Sproaken]] monken do [[Noudwääst-Semitiske Sproaken]], do wieruum n Deel fon ju [[Semitiske Sproaken|semitiske]] monken ju [[Afro-Asiatiske Sproaken|Afro-Asiatiske Sproakfamilie]] sunt. Dät rakt antike Ienskriften uut ju suudelke Levante (wät däälich tou [[Israel]] un [[Palästina]] heert), man besunners fuul Hebräisk is uut dät [[Oold Tästamänt|Oolde Tästamänt]] uurlääwerd, dät uurspröängelk grootstendeels in düsse Sproake ferfoated is. Me unnerskadt deer twiske dät ''Ooldhebräiske'', dät in do ooldste Skriftstukke tou leesen is un dät ''Middelhebräiske'', dät (sunner skäärpen Uurgong) in dät fjoode foarkristelke Jierhunnerd äntstoant, mäd do leetste Wierke fon dät Oolde Tästamänt begint un sik buute ju Biebel uk as juudske Leerdensproake in toalrieke rabienske Wierke so as ju [[Mischna]] deelsloain häd. As [[Näihebräisk]], deels uk "Iwrit", wät niep nuumen bloot "Hebräisk" betjudt, beteekend me ju Foarm fon ju Sproake, ju in't uutgungende 19. Jierhunnerd wier tou Lieuwend broacht wuude un däälich alledeege in Israel boald un as Amtssproake bruukt wäd. == Literatuur == * Ernst Jenni: Lehrbuch der Hebräischen Sprache des Alten Testaments, Basel & Stuttgart 1978. [[Kategorie:Semitiske Sproaken]] [[Kategorie:Israel]] [[Kategorie: Wier tou Lieuwend broachte Sproake]] 6slrkq0b425zhfvrkg7jcnqu96aswe4 0 12205 124686 2026-05-14T12:05:48Z Heinz 88 Fäärelaited ätter [[Hebräiske Sproake]] 124686 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Hebräiske Sproake]] 4qtmke0c63fit8o5yuespsop227kqyq 14 12206 124689 2026-05-14T12:10:07Z Heinz 88 Ju Siede wuud näi anlaid: „[[Kategorie:Sproakfamilien]]“ 124689 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Sproakfamilien]] mkzjtktwq9jsrqjw9ts0osivwie83yb 14 12207 124690 2026-05-14T12:10:27Z Heinz 88 Ju Siede wuud näi anlaid: „[[Kategorie:Afro-Asiatiske Sproaken]]“ 124690 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Afro-Asiatiske Sproaken]] 6o16mn736cj1im8jzyss63ih877csht 14 12208 124694 2026-05-14T12:15:18Z Heinz 88 Ju Siede wuud näi anlaid: „[[Kategorie:Sproaken]] [[Kategorie:Soziolinguistik]]“ 124694 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Sproaken]] [[Kategorie:Soziolinguistik]] mgzk8a1qwz1lc4qy8qz7icwds054hwt 14 12209 124695 2026-05-14T12:16:37Z Heinz 88 Ju Siede wuud näi anlaid: „[[Kategorie:Sproakkunde]]“ 124695 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Sproakkunde]] 9bouf5hk5k9u1f5x87670fodcm2tocy 14 12211 124702 2026-05-14T20:50:52Z Murma174 1663 Ju Siede wuud näi anlaid: „[[Kategorie:Belgien]]“ 124702 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Belgien]] sgcq96cad7qok9m81ts9a1nf55c8p3t