Wikipedia stqwiki https://stq.wikipedia.org/wiki/Haudsiede MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Media Spezial Diskussion Benutser Benutser Diskussion Wikipedia Wikipedia Diskussion Bielde Bielde Diskussion MediaWiki MediaWiki Diskussion Foarloage Foarloage Diskussion Hälpe Hälpe Diskussion Kategorie Kategorie Diskussion TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 343 124796 124490 2026-07-06T00:49:16Z InternetArchiveBot 11577 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124796 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Nehalennia.jpg|thumb|right|300px|Bielde fon ju roomske Goddin Nehalennia mäd latienske Ienskrift. Fuunen 1845 in ju [[Schelde]] in [[Seelound.]]]] '''Latiensk''' (dt. ''Lateinisch'') waas ju Sproake fon do [[Roomske]]. Fääre kanne wie ju as ju Sproake fon de Säärke un fröier fon de geleerde Waareld. Deeruum sunt Noomen fon Plonten un Medizine noch in n Soarte fon Latien (''Köäkenlatien''). As do Roomske Europa ärooberden, broachten jo alleweegense hiere Sproake mee. So beraue däälich do [[Romanisk]]e Sproaken aal ap dät Latienske. Man uk in dät Düütske, dät Fräiske un foarallen dät Ängelske sunt fuul latienske Woude apnuumen un nu oafte uunkoantelk annerd. Wäl skuul toanke dät uus gans gewöönelke Woude as ''Muure, Finster, Skoule'' un sogoar ''Määlne'' uut dät Latienske stamme? Sukke Woude naamt me ''Leenwoude''. == Geskichte == Ju Äntwikkelenge fon dät Latienske begon foar moor as twoduusend Jiere as ne lokale Sproake in ju Region Latium in Middel-Italien. As Deel fon ju indo-europäiske Sproakfamilie waas Latiensk uurspruungelk bloot een fon do ´italienske´ Dialekte (ju modärne Region Italien), do toueerst läip fon ju Noaburkultuur fon do Etrusker beienflouded wuuden is. Truch dän Kontakt mäd do griechikse Kolonien in Suud-Italien uurnuumen do Etrusker uk dät griechiske Alfabet, dät ju Basis wuude foar dät latienske Alfabet. Mäd dän Apstiech fon Room tou ne Waareldmacht ferannerde sik uk ju Rulle fon ju Sproake. In ju tied fon ju Roomske Republik un dät Kaiserriek wuude Latiensk ju dominante Sproake foar ju Ferwaltenge, ju Politik un dät Militär. In ju sounamde „Gouldene Tied“ (ungefeer 75 f. Kr. bit 14 n. Kr.) hääbe Skrieuwere as Cicero, Caesar un Vergilius ju Sproake tou n hoochliterarisk Nivo broacht. Dit klassiske Latiensk is ju Foarm, ju däälich noch an do Universitäte un Gymnasien leert wädt. Wilst do Geleerde un Politikere n formel Latiensk bruukten, äntwikkelde dät gemeene Foulk ne oaine Fariante, dät Fulgärlatiensk. Dit waas ju lieuwendige Sproake, ju fon do Soldoaten un Kunstlere in do Provinze ferspreed wuude. As dät Roomske Riek in dät fieuwde Jierhunnerte uuteenuur fuul un ju säntrale Macht ferljoos, begon ju Eenhaid fon ju Sproake tou breeken. In do ferskeedene Regione fon Europa fersmolt dät Fulgärlatiensk mäd do lokale Dialekte, wieruut loangsom do moderne romaniske Sproaken as Frantsöösk, Spanisk, Italiensk un Portugiesisk äntstuunden. Man so gau as dät Latienske as Muursproake uutstoorf, kuude et as Bildengssproake fääre lieuwje. In dät Middeloaler waas et ju universelle Meenskupssproake (Lingua Franca) in Europa, ju dät muugelk moakede, dät n Studänt uut Polen mäd n Professor uut Italien bale kuude. Ju roomsk-katoolske Säärke häd dät Latienske bit däälich as offizielle Amtssproake in Gebruuk. In ju Renaissanse fersoachten do Humaniste, ju Sproake wier an ju klassiske Skeenhaid fon ju Antike antoupaasjen, wät deertou fierde, dät Latiensk bit in dät 19. Jierhunnerte ju Standoard-Sproake foar wietenskuppelike Publikatione bleeuw. Däälich fint me dät Äärwe fon dät Latienske in bolde alle Beroupsfeeke: In ju Biologie wäide däälich noch näie Dierte-Noomen ap Latiensk bilded, Juriste bruuke latienske Begrippe foar Gjuchtsgruundsatse, un uk ju seelterske Sproake häd fuul Woude uurnuumen, do insen fon roomske Hondelsljuudee ätter Fräislound broacht wuuden sunt. == Biespiele == Dät Latienske däd foarallen apfaalen truch dät Failjen fon dät persöönlike Foarwoud (''iek, du'' usw.), wät bloot bruukt wäd, wan me dät gans stärk betoond. :''sum'' - 'iek bän' :''es'' - 'du bäst' :''est'' - 'hie/ju/dät is' :''bonum est'' - ‘dät is goud’ :''hic fenestra est'' - ‘dät is n Finster’ / ‘Hier is n/dät Finster’ == Sjuch uk == * [[Roomske Riek]] == Ferbiendengen ätter buuten == * [http://www.univie.ac.at/latein/gr/grammatik.htm Grammatik] * [https://web.archive.org/web/20071026014915/http://www.e-latein.de/index.php?au=caesar&me=1 Bekoande latienske Texte mäd Uursättengen un Woudebouk] * [https://web.archive.org/web/20130513061751/http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm Froamdwoude un Leenwoude]. [[Kategorie:Romaniske Sproaken]] [[Kategorie:Uutstuurwen Sproaken]] tldhws1ip92zrnh37w73tg8ykndih9p 0 3156 124801 124121 2026-07-06T01:26:20Z InternetArchiveBot 11577 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124801 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Cat in the hat day2.JPG|thumb|Al fon gans litjet an kon n Bäiden two Sproaken leere.]] Mäd '''Twosproakegaid''' of ''Bilinguismus'' (dt. uk ''Zweisprachigkeit'') wäd maasttied meend, dät wäl in ferskeedene Situatione slonk two Sproaken bruuke kon. Dät Studium fon Twosproakegaid is binne ju [[anwoande Sproakkunde]] n Foarskengsgebiet fon ju [[Psycholinguistik]]. ==Foarkuumen== Wan dät uk groote Gruppen fon Moanskene rakt, do der bloot eene Sproake baale, as fuul Amerikoaner un Chinesen, so is daach Twoosproakegaid aal moor Räägel as Uutnoame. In bolde aal Äntwiklengslounde is ju Huussproake ne Lokoalsproake, ju sik unnerskat fon ju eepentelke Ferwaltengssproake, as toun Biespil Ängelsk, Frantsöösk of Spoanisk. In uur Falle is ju Huussproake n Dialekt, dät sik ounsjoonelk fon ju Standoardsproake unnerskeede kon. Uk in Sproakeskeed-Gebiete is Twosproakegaid bolde sälwenferständelk un truch ferhaagerde Mobilität loundje aal moor Ljuude in n twosproakich Gestrich, toun Biespil truch Miskhilke. Foarallen in dät Studium fon dän Sproakärwäärb is Twosproakegaid n wichtich Unnersäikengsgebiet. Me unnerskat twiske: * gliektiedige Twosproakegaid, wierbie Bäidene in ne twosproakige Uumgeebenge apwoakse. Dät kricht me toun Biespil wan tou do Bäidene in n Huus Seeltersk boald wäd un do Noabersbäidene wäide ap Hoochdüütsk apleeken. Do seelter Bäidene hääbe dan al bolde fon n Ounfang two Sproaken. * apnunnerfoulgjende Twosproakegaid, wierbie do Bäidene bäätnunner in ferskeedene eensproakige Uumgeebengen apwoakse. Dät hied me fröier in Seelterlound, wan do Bäidene eerste in de Skoule Hoochdüütsk heerden. ==Twosproakige Apluukenge== Dät rakt bie Wietenskuppere, Ferwaltere un Oolden neen Eenmöidegaid uur ju Froage, of dät goud is, ädder mäd ne twosproakige Apluukenge ountoufangen. Dät lät sik toun Deel ferstounde uut ju Ferskeedenhaid fon Situatione in do (äddere) twosproakige Apluukenge foarkuumen däd. Anhongere fon Twosproakegaid moaten do two Sproaken muugelkst ädder ounbjoode. Dät rakt nämmelk stäärke Anwiesengen, dät dät ne “geföilige” Periode rakt (bit sowät säks Jier) in ju ju Määmesproake bolde spontoan leerd wäide kon. Jo fertreede dan ju Meenenge, dät dät uk foar ne twäide Sproake jält. Leeter wäd wäil ju Kittegaid minner truch [[Pruning]]. Uur hoolde deeran fääst, dät do Bäidene eerste hiere oaine [[Määmesproake]] goud behärskje mouten, eer jo ne froamde Sproake leere. Jo gunge deerfon uut, dät ju Kunde fon ne twäide Sproake sieläärge nit haager lääse kon as ju Basiskunde fon ju Määmesproake. Mäd disse Wiese fon Anpakjen kon me dan fermiede, dät Bäidene do Räägele fon ju Grammatik un ju Woudeskat fertuusje ([[Interferenz]]) un truchnunner bruuke. In Hollound sunt Sproakwietenskuppere deerfon uurtjuugd, dät äddere twosproakige Apluukenge gelinge kon, wan me sik bloot an wäkke Bedingengen haalt: * Dät dubbelde Sproakenanbod skäl konsequent weese. In n sproakelken Miskhilk boalt älk fon do Oolden immer ju oaine Sproake mäd dät Bäiden. * Der skäl genöigend Tied foar dät dubbelde Sproakanbod weese, toun Biespil truch Foarleesen foar dät Släipen. Der skäl also mindestens gliekefuul, un ljauer moor, mündelke Kommunikation in do two Sproaken weese as bie ne eensproakige Apluukenge. * Dät Anbod skäl in do bee Sproaken fon goude Qualität weese, ap bääste also fon Määmesproakebaalere fon bee Sproaken. * Bee Sproaken skällen as gliekwäidich behonneld wäide. Foaruurdeele uur do Sproaken of do Baalere skällen unnerlät wäide. Ne positive Anärkannenge ferhaagert ju Motivation foar bee Sproaken. * Et skäl neen [[intellektuel]]le of uur Beskränkengen bie dät Bäiden reeke, as toun Biespil neurologiske Stöörengen, [[Dyslexie]] of [[Aphasie]]. Ne äddere twosproakige Apluukenge kon bie normoal begoawede Bäidene ne gjucht goude Twosproakegaid reeke, oafte beeter un foarallen spontoaner ([[akzentloos]]) as Woaksene truch Studie leere konnen, man bie minner begoawede Bäidene bestoant de Gefoar, dät jo neen fon do bee Sproaken goud Mäster wäide. ==Moorsproakich Bäiden kon sik beeter ounlieuwje== Jan lait n Scholoadesköätel in dät gjuchte Unnerskap un gungt ätter buuten tou spieljen. As hie wääge is, ferlait sien Määme dän Sköätel in dät gjuchte Unnerskap. Wier säkt Jan sien Schokoloade as hie wier in Huus kumt? Bäiden do der twosproakich apleeken sunt, konnen sukke Räätsele besunners goud lööse, so wiest n ne italieniske Unnersäikenge. Fange do maaste ‘gewöönelke’ Bäidene eerste mäd fjauer Jier oun tou ferstounden, dät Jan säkt ap ju Steede wier ju Schokoloade nit moor lait, bie twosproakige Bäidene is dät al mäd tjo Jier. Twosproakige Bäidene sunt üübed in Situatione, wier die eene wät ferstoant, un die uur nit, so ärkläärt ju Unnersäikerske. Jo sunt also deeran woand, Situatione uut ferskeedene Perspektive tou betrachtjen. <ref>[http://www3.interscience.wiley.com/journal/121581703/issue Ágnes Melinda Kovács,] Early bilingualism enhances mechanisms of false-belief reasoning (p 48-54) </ref> <ref>[http://www.fansels.nl/fy/weblog/2009/08/14/meartalichheid/ Moorsproakich Bäiden kon sik beeter ounlieuwje] (wäästfräisk)</ref> ==Oaine Unnerfiendenge== In Huus hääbe wie uus Bäidene gans in ju oaine Sproake apleeken, man muugelkst ädder (in n Oaler fon two Jier of eer) hääbe wie do mäd uur Bäidene spielje lät. In n poor Wieke wieren jo wonneljende Woudebouke un bee Sproaken hääbe jo akzentloos leerd. Wichtich is deerbie fonsälwen, dät dät Noaberbäidene in jusälge Oalersklasse rakt. Uurs skäl me dät ap n uur Wiese räägelje. Uk skällen do Themen fon de Buutewaareld in Huus beboald wäide, sodät do Bäidene wät hääbe uum uurtousätten. Foarallen in wäkke Uutlounder-Huushollengen kon dät failje. <br> Foar n Bäiden heert ne bestimde Sproake tou ne bestimde Person of ne bestimde Situation. Wan me sunner Gruund two Sproaken ieuwenskenunner boalt, kon dät Bäiden do nit as apaate Sproaken unnerskeede. ==Ferbiendengen== * [https://web.archive.org/web/20100828175348/http://www.arte.tv/de/hippokrates/ARTE-Gesundheitsmagazin/HIPPOKRATES/1005270,CmC=1005322.html Zweisprachigkeit - Chance oder Risiko?] * [https://web.archive.org/web/20110909044337/http://www.rund-ums-baby.de/mehrsprachig/index.htm?step=4 Mehrsprachig aufwachsen] * http://bilingual-erziehen.de/ * [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/325/5940/611 Litje Bäidene leere two Sproaken glieke gau as een Sproake]. * [https://web.archive.org/web/20160623231202/http://www.alzheimers.net/12-11-14-bilingualism-delays-alzheimers Alzheimer leeter bie Twosproakegaid] * [http://www.neuronation.de/science/studie-zweisprachigkeit-z%C3%B6gert-die-symptome-einer-demenz-heraus Do Symptome fon Demenz kuume leeter] * [https://web.archive.org/web/20160728212517/http://archive.ecml.at/documents/relresearch/hammer.pdf Diplomoarbaid uur twosproakige Aplukenge] * [https://de.wikipedia.org/wiki/Bilingualismus#Zweisprachigkeit_und_Intelligenz Twosproakegaid un Intelligenz] * [https://benjamins.com/catalog/sibil.53 Growing Old with Two Languages] [[Kategorie:Sproaken]] [[Kategorie:Unnergjucht]] {{Wälle|Angoawe= <references/> }} kc04hvlc7zxjioe9hoy6coubmy28xcn 0 6055 124794 111948 2026-07-06T00:36:41Z InternetArchiveBot 11577 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124794 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Schmidt.JPG|thumb|right|160px|Helmut Schmidt (1977)]] '''Helmut Heinrich Waldemar Schmidt''' (* [[23. Dezember]] [[1918]] in [[Hambuurich]], † [[10. November]] [[2015]] juust deer) waas fon [[1974]] bit [[1982]] die füüfde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik [[Düütsklound]]. == Ferbiendengen ätter buuten == * {{Deutsche Biographie|sfz128534|Name=Helmut Schmidt}} * [https://web.archive.org/web/20121125063927/http://www.perlentaucher.de/autor/helmut-schmidt.html Helmut Schmidt] (Perlentaucher) {{Normdaten|TYP=p|GND=118608819|NTA=068401264|LCNAF=n50006770|VIAF=12314986}} {{SORTIERUNG:Schmidt, Helmut}} [[Kategorie:Politiker]] [[Kategorie:Düütske Persoon]] dyw9uecdnx4rc0ja281c8ni7c8183r0 0 6064 124798 111457 2026-07-06T01:10:10Z InternetArchiveBot 11577 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124798 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Bundesarchiv Bild 146-1991-039-11, Richard v. Weizsäcker.jpg|thumb|right|160px|Weizsäcker, 1984]] '''Richard Karl Freiherr von Weizsäcker''' (* [[15. April]] [[1920]] in [[Stuttgart]], † [[31. Januoar]] [[2015]] in [[Berlin]]) waas fon [[1984]] bit [[1994]] die sääksde Buundespräsident fon ju Buundesrepublik [[Düütsklound]]. == Ferbiendengen ätter buuten == * {{Deutsche Biographie|pnd118766570|Name=Richard von Weizsäcker}} * [https://web.archive.org/web/20150926175424/https://www.perlentaucher.de/autor/richard-von-weizsaecker.html Richard von Weizsäcker] (Perlentaucher) {{Normdaten|TYP=p|GND=118766570|LCNAF=n82210649|NTA=070969434|VIAF=7405153}} {{SORTIERUNG:Weizsacker, Richard Von}} [[Kategorie:Politiker]] [[Kategorie:Düütske Persoon]] s2k704t1sobyh5lj0weapw67a7squmb 0 6479 124792 110758 2026-07-06T00:24:36Z InternetArchiveBot 11577 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124792 wikitext text/x-wiki '''Gabriele Goettle''' (bädden 1946 in [[Aschaffenburg]]) is n düütsken Journalist un Skrieuwer. == Wierke == * ''Deutsche Sitten. Erkundungen in Ost und West.'' Frankfurt: Eichborn, 1991. ISBN 3-8218-4078-1 (''Die Andere Bibliothek''; 78) * ''Deutsche Bräuche. Ermittlungen in Ost und West.'' Frankfurt: Eichborn, 1994. ISBN 3-8218-4996-7 (''Die Andere Bibliothek''; 111) == Ferbiendengen ätter buuten == * {{Deutsche Biographie|pnd115616608|Name=Gabriele Goettle}} * [https://web.archive.org/web/20150925045029/https://www.perlentaucher.de/autor/gabriele-goettle.html Gabriele Goettle] (Perlentaucher) {{DEFAULTSORT:Goettle, Gabriele}} [[Kategorie:Journalist]] [[Kategorie:Düütske Persoon]] qx43e6fvmx1d58sxsjzo3apaf1zjvsc 0 7374 124791 122714 2026-07-06T00:15:37Z InternetArchiveBot 11577 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124791 wikitext text/x-wiki [[Bielde:Edgar Allan Poe 2.jpg|thumb|right|200px|Poe uut 1904]] '''Edgar Allan Poe''' ''(bädden ap dän [[19. Januoar]] [[1809]] in [[Boston]], [[Massachusetts]], [[Fereende Stoaten fon Amerikoa|USA]]; stuurwen ap dän [[7. Oktober]] [[1849]] in [[Baltimore]], [[Maryland]])'' waas aan amerikoansken Skrieuwer, die foarallen foar sien gruusige Tälstere bekoand is. Man hie häd sik uk mäd ju [[Dichtenge]] fon [[Riemsel]]e befoated. == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://web.archive.org/web/20150915103401/https://www.perlentaucher.de/autor/edgar-allan-poe.html Edgar Allan Poe] (Perlentaucher) {{Literatuurstump-links}} {{DEFAULTSORT:Poe, Edgar Allan}} [[Kategorie:Skrieuwer]] [[Kategorie:US-Amerikoaner]] s23vzn1yaipwqpozj0tpynop1f95knk 0 7660 124797 124768 2026-07-06T01:04:32Z InternetArchiveBot 11577 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124797 wikitext text/x-wiki '''Patrick Conley''' (bädden 1965)<ref>{{Deutsche Biographie|pnd120766701|Name=Patrick Conley|Zugriff=2015-05-16}}</ref> is n düütsk-amerikoansken Journalist un Medienhistoriker. Hie studierde [[Philosophie]] un [[Literatuur]] in [[Frankfurt an n Main]] un [[Valencia]] (Spanien), un promovierde in [[Tübingen]].<ref>Udo Zindel un Wolfgang Rein (Hrsg.): ''Das Radio-Feature.'' 2. Aufl. Konstanz: UVK, 2007. ISBN 978-3-89669-499-7, S. 388.</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Ralf Gründer |hrsg=berliner-mauer.de |url=https://www.berliner-mauer.de/patrick-conley |titel=Biografische Notizen zu Patrick Conley |datum=2013 |zugriff=2018-12-14}}</ref> Hie is Meeglid fon ''PEN America''.<ref>{{Internetquelle |autor= |hrsg=PEN America |url=https://pen.org/current-members-c/ |titel=Current Members: C |datum=2021 |zugriff=2021-09-11}}</ref> == Wierke == * [https://web.archive.org/web/20140326172508/http://www.radio-feature.de/cassirer.html ''Die vergessene Tradition]. Eine Erinnerung an den Philosophen [[Ernst Cassirer]].'' Radio-Feature. Hessischer Rundfunk (''Abendstudio''), 9. April 1995. * ''Features und Reportagen im Rundfunk der DDR. Tonträgerverzeichnis 1964-1991''. 2. Aufl. Berlin: Askylt, 1999. ISBN 3-9807372-0-9 (doi:[http://dx.doi.org/10.15496/publikation-4416 10.15496/publikation-4416]) * ''[https://web.archive.org/web/20200804074741/https://www.mauerfall-berlin.de/start/b%C3%BCcher-zur-ddr/der-parteiliche-journalist/ Der parteiliche Journalist]. Die Geschichte des Radio-Features in der DDR''. Berlin: Metropol, 2012. ISBN 978-3-86331-050-9 == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://web.archive.org/web/20120827035250/http://blogs.taz.de/spurensuche/2012/06/09/radionewz-von-widerstand-und-anpassung/ Detlef Berentzen: Von “Widerstand und Anpassung”] (''taz-Blog'', 9. Juni 2012) * [http://kalliope.staatsbibliothek-berlin.de/de/eac?eac.id=120766701 Patrick Conley] (Kalliope) * [https://web.archive.org/web/20131024052211/http://www.perlentaucher.de/autor/patrick-conley.html Patrick Conley] (Perlentaucher) {{Wälle|Angoawe= <references/> }} {{Normdaten|GND=120766701|NTA=353177164|LCNAF=n00033992|VIAF=51907492}} {{DEFAULTSORT:Conley, Patrick}} [[Kategorie:Journalist]] [[Kategorie:Historiker]] [[Kategorie:Düütske Persoon]] [[Kategorie:US-Amerikoaner]] ltbd76hg4j2jebltjfisbzrjzftgma0 0 8563 124793 110757 2026-07-06T00:33:15Z InternetArchiveBot 11577 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124793 wikitext text/x-wiki '''Günter Kunert''' (* [[6. Meerte]] [[1929]] in [[Berlin]]) is n düütsken Dichter un Skriftstaaler. == Wierke == * ''Wegschilder und Mauerinschriften.'' Gedichte. [Ost-]Berlin: Aufbau-Verlag, 1950. * ''Erinnerung an einen Planeten. Gedichte aus fünfzehn Jahren.'' München: Carl Hanser Verlag.1963. * ''Tagträume in Berlin und andernorts.'' Kleine Prosa, Erzählungen, Aufsätze. München: Carl Hanser Verlag. 1972. * ''Der andere Planet. Ansichten von Amerika.'' Prosa. Berlin und Weimar: Aufbau-Verlag. 1974. * ''Warum schreiben. Notizen zur Literatur.'' Essays. Berlin und Weimar: Aufbau-Verlag und München: Carl Hanser Verlag. 1976. * ''Ein anderer K.'' Hörspiele. Berlin und Weimar: Aufbau-Verlag. 1977. * ''Stilleben.'' Gedichte. München: Carl Hanser Verlag. 1983. * ''Berlin beizeiten.'' Gedichte. München: Carl Hanser Verlag. 1987. * ''Fremd daheim.'' Gedichte. München: Carl Hanser Verlag. 1990. * ''Erwachsenenspiele.'' Autobiographie (umfasst den Zeitraum bis zur Ausreise 1979). Carl Hanser Verlag, München 1997. * ''Der alte Mann spricht mit seiner Seele.'' Gedichte und Zeichnungen. Göttingen: Wallstein Verlag. 2006. ISBN 978-3-8353-0043-9 * ''Tröstliche Katastrophen. Aufzeichnungen 1999-2011.'' München: Carl Hanser Verlag. 2013. ISBN 978-3-446-24129-9 == Ferbiendengen ätter buuten == * {{Deutsche Biographie|sfz129026|Name=Günter Kunert}} * [https://web.archive.org/web/20141118212717/http://www.perlentaucher.de/autor/guenter-kunert.html Günter Kunert] (Perlentaucher) {{Normdaten|TYP=p|GND=118568051|NTA=068202784|LCNAF=n50045781|VIAF=160767017}} {{SORTIERUNG:Kunert, Gunter}} [[Kategorie:Dichter]] [[Kategorie:Düütske Persoon]] bkxqnhrcirop42130oqowz32c11nxf6 0 8685 124795 120024 2026-07-06T00:43:05Z InternetArchiveBot 11577 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124795 wikitext text/x-wiki '''Jürgen Fuchs''' (* 19. Dezember [[1950]] in [[Reichenbach im Vogtland]]; † 9. Moai [[1999]] in [[Berlin]]) waas n düütsken Skrieuwer. == Wierke == * ''Gedächtnisprotokolle'', 1977, ISBN 3-499-14122-1 * ''Vernehmungsprotokolle'', 1978, ISBN 3-499-14271-6 * ''Einmischung in eigene Angelegenheiten'', 1984, ISBN 3-499-15357-2 * ''Magdalena. [[Ministerium für Staatssicherheit|MfS]], Memfisblues, Stasi, die Firma, VEB Horch & Gauck. Ein Roman'', 1999, ISBN 3-499-22618-9 ([https://web.archive.org/web/20170207045050/http://www.horch-und-guck.info/hug/archiv/2004-2007/heft-49/04913/ Auszug aus ''Magdalena''], in: ''Horch und Guck'', Heft 49, 2004, S. 51-52.) == Ferbiendengen ätter buuten == * {{Deutsche Biographie|sfz050_00013_1|Name=Jürgen Fuchs}} * [https://web.archive.org/web/20150926133830/https://www.perlentaucher.de/autor/juergen-fuchs.html Jürgen Fuchs] (Perlentaucher) {{Normdaten|TYP=p|GND=118536613|NTA=068426925|LCNAF=n84189876|VIAF=49225755}} {{SORTIERUNG:Fuchs, Jurgen}} [[Kategorie:Skrieuwer]] [[Kategorie:Düütske Persoon]] 486bsrrfjwfamc6a4cyxoovk2kl75zf 0 9139 124800 108981 2026-07-06T01:20:30Z InternetArchiveBot 11577 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124800 wikitext text/x-wiki [[File:Stefan Wolle.jpg|thumb|Stefan Wolle]] '''Stefan Wolle''' (bädden 1950 in [[Halle (Saale)|Halle/Saale]]) is n düütsken [[Historiker]]. == Wierke == * ''Die heile Welt der Diktatur. Herrschaft und Alltag in der DDR 1971-1989.'' 3. Auflage. Berlin: Links, 2009. ISBN 978-3-86153-554-6 == Ferbiendengen ätter buuten == * [https://web.archive.org/web/20150925235916/https://www.perlentaucher.de/autor/stefan-wolle.html Stefan Wolle] (Perlentaucher) * [http://www.zeit.de/2010/39/Wiedervereinigung ''Damals war’s so viel besser!''], [[Die Zeit]], Nr. 39, 23. September 2010. {{DEFAULTSORT:Wolle, Stefan}} [[Kategorie:Historiker]] [[Kategorie:Düütske Persoon]] nhuc0dj1n38xz9w2c7c346nxa9ia3t0 0 11279 124799 124644 2026-07-06T01:12:23Z InternetArchiveBot 11577 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124799 wikitext text/x-wiki Dät '''Runenskrift''', of do '''Runen''', sunt dät ooldst bekoande Skrift fon do [[Germoanen|germoanske Foulke]] fon Noud-[[Europa]]. Do Runen wuuden fon’t twäide Jierhunnert bit dät soogentiende Jierhunnert bruukt. Ju Runologie is Deel fon de germoanske Sproakwietenskup un deerbie wäiden Runen wietenskuppelk unnersoacht un beskreeuwen. == Do Runenriegen == === Dät Futhark: Do ooldste Runen === Do eerste Runen uut dät twäide Jierhunnert wuuden fuunen in Jütlound, Släswiek-Holsteen un Sweden. Ja kuume aal uut’t twäide Deel fon’t twäide Jierhunnert. Et rakt uk Skriftteekene uut Noud-Europa, do gratter sunt, man weerfon me nit seeker kweede kon of dät Runen sunt. Dät ‘Oolde Futhark’ hiede 24 Runenteekene. Ap’t Kylversteen uut [[Gotlound]] ([[Sweden]]) sunt foar dät eerste Moal aal do 24 Runenteekene fuunen. Dit Oolde Futhark wuude bit tou dät oachte Jierhunnert bruukt. === Dät Futhork: Do Anglofräiske Runen === Dät Anglo-Fräiske Futhorc (oafte uk Anglo-Saksisk naamd) bestuude in’t Begin uut 29 Teekene, leeter uut 33. Uum dät Jier 500 tou wuude et Runenalfabet äntwikkeld. Et rakt moor Theorien uur dit Runenalphabet. Muugelk is et in [[Fräislound]] äntwikkeld un do ätter [[Änglound]] wai broacht. Een uur Muugelkaid is dät do Runen fon [[Skandinavien]] uutwonnerd wieren ätter Ängelound, wier dät Futhorc annerd wuude, un deerwai ätter Fräislound wai broacht wuude. === Dät juungere Futhark === Uk in Skandinavien annere sik dät Futhark. Fon’t 7. bit tou et [[8. Jierhunnert]] wuude et ap 16 Runenteekene redutsiert. Deerbie wuuden een poor Runen foar ferskeedene Luude bruukt: So wuude ju u-Rune foar do Luude ''u, y, o, ö'' und ''w''. Uum daach do Luude in do Runen leese tou konnen, wuude dät punktierte Runenalfabet moaked. So äntstuude in’t hooge [[Middeloaler]] een punktierte Runenriege, weerbie älke [[Latiensk Alphabet|latienske Boukstäf]] uk een Runeteeken häd. In do uur germoanske Gebiete wieren do Runen aal in’t [[7. Jierhunnert]], deels in dät 11. Jierhunnert ferdreeuwen. In [[Skandinavien]] wuuden se noch loanger bruukt, muugelk uumdät do Moanskene ju foarkristelke [[Mythologie]] un Uurlaawerenge (so as ju [[Edda]]) as Deel fon hiere Traditsjoon behoolde wüülden. Disse Runen bleeuwen bit in’t 15. Jierhunnert in Skandinavien in Gebruuk. === Dalarna Runen === In ju sweedske Region [[Dalarna]] wuude in dät 16. Jierhunnert een Runenskrift moaked, wäkke een Moangelse waas fon latienske Bouksteeuwe un Runen. Disse Runen wuuden bit tou dä Begin fon’t [[20. Jierhunnert]] bruukt. Do Dalarna Runen wuuden foarallen bruukt foar ju [[elfdoalske Toal]]. == Runen in Fräislound == Et rakt 21 Runen uut de fräiske Lounde. Do eerste sunt uut dät 5. Jierhunnert en do lääste fon’t 9. Jierhunnert, uut’t 6. un 7. Jierhunnert wuuden 12 Runen uurlaawerd. Bie do Anglofräiske Runen kon me nit licht kweede, dät do [[Fräisk]] of [[Ängelsk]] sunt. Daach rakt et moor Ienfloude fon’t latienske Skrift ap do ängelske as ap do fräiske Runen<ref>Nijdam, J.A. ''Een raadselachtige Friese rune. Nieuw licht op de totstandkoming van het Anglo-Friese Futhork'' in 'Tijdschrift voor Scandinavistiek 17.2' (1996). Sieden 21-34. </ref>. Ap ju Rune fon Westeremden B sunt besunnere Runen tou sjo, do silläärge nit ap uur Objekten fuunen sunt<ref>Johannes Beers: {{Webarchiv|url=http://www.johannesbeers.nl/the-corpus-of-frisian-runic-inscriptions.html |wayback=20190821014939 |text=The corpus of Frisian runic inscriptions |archiv-bot=2026-07-06 01:12:23 InternetArchiveBot }}</ref> {{Wälle|Angoawe= <references/> }} [[Kategorie:Alphabet]] [[Kategorie:Runen| ]] 2j7rel7xrngv3uxr586o9fil8jd56ue