Wikipabukon
suwikisource
https://su.wikisource.org/wiki/Tepas
MediaWiki 1.47.0-wmf.1
first-letter
Média
Husus
Obrolan
Pamaké
Obrolan pamaké
Wikipabukon
Obrolan Wikipabukon
Gambar
Obrolan gambar
MédiaWiki
Obrolan MédiaWiki
Citakan
Obrolan citakan
Pitulung
Obrolan pitulung
Kategori
Obrolan kategori
Pangarang
Obrolan Pangarang
Kaca
Obrolan kaca
Indéks
Obrolan indéks
TimedText
TimedText talk
Modul
Pembicaraan Modul
Acara
Pembicaraan Acara
Gunung Galunggung
0
12809
47626
2026-05-11T05:27:45Z
HenriPurwanto
1090
Nyieun kaca anyar "Gunung Galunggung" - 8 rujukan: SIKN Jabarprov, UNPAD 2008, UNESCO 2025, Prasasti 1111 M
47626
wikitext
text/x-wiki
'''Gunung Galunggung''' nyaéta gunung seuneuan nu perenahna di Désa Linggajati, Kacamatan Sukaratu, Kabupatén Tasikmalaya, Jawa Kulon. Jangkungna 2.167 mdpl.
== Sajarah jeung Kabuyutan ==
Galunggung mibanda ajén sajarah nu gedé pikeun Tatar Sunda. Ti abad ka-15, ieu gunung jadi puseur kabuyutan atawa karesian panggedéna. Di dieu ditulis [[Sang Hyang Siksa Kandang Karesian]] dina taun 1518 Maséhi ku Rakean Darmasiksa. Naskah ieu eusina ajaran moral jeung pedoman hirup masarakat Sunda. Taun 2025, UNESCO netepkeun naskah ieu minangka ''Memory of the World''.
Numutkeun carita rahayat, karajaan di Galunggung dipingpin ku [[Batari Hyang]], hiji penguasa awéwé. [[Prasasti Geger Hanjuang]] nu kapanggih di Tasikmalaya nyebutkeun ayana "Batara di Galunggung" dina taun 1111 Maséhi. Ngaran "Galunggung" dipercaya asal tina kecap "galuh" jeung "agung" nu hartina "permata besar".
== Letusan 1982-1983 ==
Letusan badag Gunung Galunggung lumangsung ti 5 April 1982 nepi ka Januari 1983. Aktivitas érupsi dimimitian ku lontaran lebu vulkanik nu nepi ka luhurna leuwih ti 20 kilométer. Dampakna kacida gedé: rébuan imah ruksak, puluhan jalma tilar dunya, sarta leuwih ti 40.000 warga kudu diévakuasi. Lebu vulkanikna nepi ka Kota Bandung, Cirebon, nepi ka sabagian Jawa Tengah.
Pikeun masarakat Tasikmalaya, Galunggung jadi simbol daya tahan jeung kabangkitan. Saenggeus letusan, kawahna robah jadi situ héjo nu éndah.
== Kapercayaan ==
Masarakat nyaketan letusan Galunggung minangka peringatan ti Nu Maha Kawasa. Dina catetan letusan taun 1818, kacatet ayana "sora gumuruh ti handap taneuh" saméméh bitu. Dina carita rahayat, konon kadéngé sora kawas meriam gaib nu ngan bisa kadéngé ku nu beresih haténa.
== Wisata ==
Kiwari Gunung Galunggung jadi maskot pariwisata Kabupatén Tasikmalaya. Perhutani ngokolakeun wanawisata legana kurang leuwih 120 héktar. Ieu gunung kasohor ku jalur pendakian ikonik nu mibanda 620 anak tangga. Kawahna nu héjo matak pikabetaheun, sarta jadi lokasi paralayang nu nangtang.
== Ékologi Pasca Letusan ==
Numutkeun panalungtikan Universitas Padjadjaran taun 2008, érupsi taun 1982-1983 mimitina ngaruksak ékosistem leuweung lindung. Sanajan kitu, 25 taun sanggeus letusan, geus lumangsung suksesi végétasi nu alus. Material érupsi diperkirakeun ngandung unsur hara nu nyuburkeun taneuh, nepi ka leuweung bisa pulih sarta jadi leuwih subur.
== Rujukan ==
* SIKN Jabarprov. ''Letusan Gunung Galunggung di Tasikmalaya, Jawa Barat''. Item 146. Kantor Wilayah Departemen Penerangan Provinsi Jawa Barat.
* Setiawati, Tia, dkk. (2008). ''Kondisi Vegetasi Hutan Gunung Galunggung''. DRHPM Universitas Padjadjaran.
* Econique. (2025). ''Menapaki Jejak Letusan Gunung Galunggung''.
* Tribunnewswiki. (2019). ''Gunung Galunggung''.
* Indonesia Kaya. ''Menjelajahi Keindahan Kawah Gunung Galunggung''.
* Perhutani. (2016). ''Galunggung Maskot Wisata Kabupaten Tasikmalaya''.
* Eiger Adventure. (2025). ''Mengungkap Pesona Gunung Galunggung''.
* [[Sang Hyang Siksa Kandang Karesian]] - UNESCO Memory of the World 2025
* [[Prasasti Geger Hanjuang]]
lrzini6h1p3b989n22virtnsrrdmhgy
Sang Hyang Siksa Kandang Karesian
0
12810
47627
2026-05-11T05:52:12Z
HenriPurwanto
1090
Nyieun kaca SHSKK - UNESCO Memory of the World 2025, ANRI, Perpusnas RI, Archive.org Ilham Nurwansah 2020, Kropak 630, Holle, Atja, Danasasmita, Dasa Sila, 8 Pilar, Kabuyutan Galunggung
47627
wikitext
text/x-wiki
'''Sang Hyang Siksa Kandang Karesian''' (disingget '''SHSKK''') nyaéta naskah didaktik basa Sunda Buhun wangun prosa ti taun 1440 Saka atawa 1518 Maséhi. Ditulis ku Rakean Darmasiksa di [[Kabuyutan Galunggung]], naskah ieu eusina aturan, resep, jeung palajaran kaagamaan sarta moralistik pikeun jadi ''resi'' (urang bijak atawa suci).
== Status UNESCO ==
Dina taun 2025, UNESCO netepkeun ''Sang Hyang Siksa Kandang Karesian'' minangka '''Memory of the World'''. Saméméhna, taun 2022, naskah ieu geus jadi ''Ingatan Kolektif Nasional'' (IKON) numutkeun Arsip Nasional RI.
== Naskah ==
Naskah asli disimpen di Perpustakaan Nasional RI kalayan kode '''Kropak 630''', diwangun ku 30 lembar gebang jeung ditulis maké [[aksara Buda]]. Aya ogé manuskrip lontar '''L 624'''.
Numutkeun diskusi naskah di Perpusnas RI jeung alih bahasa ku Ilham Nurwansah (2020), SHSKK mangrupa "Teks Sunda Kuna dalam Dua Media Tulis" nu nuduhkeun pentingna kabuyutan minangka puseur karesian. Naskah Gebang mibanda kronogram ''nora catur sagara wulan'' (0-4-4-1) nu nuduhkeun taun Saka 1440 atawa 1518 Masehi.
Naskah ieu mimiti dirujuk ku K.F. Holle jeung Noorduyn. Édisi lengkep diterbitkeun ku Atja jeung Danasasmita (1981), tuluy dina buku Danasasmita dkk. (1987:73-118). Alih bahasa jeung tarjamahan modern dilakukeun ku Ilham Nurwansah (2020).
== Eusi Ajaran: Dasa Sila ==
Inti ajaran SHSKK disebut ''Dasa Sila'' atawa sapuluh parentah Sunda Buhun:
'''1. Dasa Kreta''': Sapuluh aturan pikeun ngajaga panto awak. Mata ulah nempo nu teu pantes, ceuli ulah ngadéngé nu teu hade, létah ulah salah ucap, leungeun ulah nyokot nu lain hak, jeung saterusna.
'''2. Dasa Prebek''': Sapuluh tatanan tunduk. Anak tunduk ka bapa, isteri ka salaki, murid ka guru, rakyat ka raja, raja ka déwata, déwata ka hyang.
'''3. Panca Aksara''': Lima aksara guru manusa: taneuh, cai, angin, seuneu, angkasa.
Ungkara kasohor: ''"Lamun teu hade nagara, lamun teu surti agama."''
== Patali jeung Galunggung ==
Naskah ieu lahir di [[Kabuyutan Galunggung]], puseur karesian Sunda abad ka-16. Ayana [[Prasasti Geger Hanjuang]] taun 1111 Maséhi nu nyebut "Batara di Galunggung" ngabuktikeun yén [[Gunung Galunggung]] geus jadi tempat suci ti abad ka-12. Diskusi di Perpusnas RI negeskeun pentingna kabuyutan jeung kaunggulan ajaran SHSKK.
== Rujukan ==
* UNESCO & Arsip Nasional RI. (2025). ''Naskah Sang Hyang Siksa Kandang Karesian - Warisan Dokumenter Nasional''. mow.anri.go.id.
* Perpustakaan Nasional RI. ''Diskusi Naskah: Kabuyutan dan Keutamaan Sanghyang Siksa Kandang Karesian''. perpusnas.go.id.
* Nurwansah, Ilham. (2020). ''Alih Bahasa Siksa Kandang Karesian: Teks dan Terjemahan''. archive.org/details/siksa-kandang-karesian-Ilham-Nurwansah.
* Perpustakaan Nasional RI. ''Naskah Kropak 630 dan L 624''.
* Atja & Danasasmita. (1981). ''Sanghyang Siksa Kanda ng Karesian''. Proyek Sundanologi.
* Danasasmita dkk. (1987). ''Sanghyang Siksa Kandang Karesian''. hlm. 73-118.
* K.F. Holle & Noorduyn. ''Publikasi awal naskah SHSKK''.
* Teks lengkep: [[:en:id:Sanghyang Siksakandang Karesian/bahasa Indonesia|Wikisumber Indonesia]]
ndim80w3p6499ri5e5iltni83lou5x4