Wikipedia swwiki https://sw.wikipedia.org/wiki/Mwanzo MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Media Maalum Majadiliano Mtumiaji Majadiliano ya mtumiaji Wikipedia Majadiliano ya Wikipedia Faili Majadiliano ya faili MediaWiki Majadiliano ya MediaWiki Kigezo Majadiliano ya kigezo Msaada Majadiliano ya msaada Jamii Majadiliano ya jamii Lango Majadiliano ya lango Wikichanzo Majadiliano ya Wikichanzo TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1759 1577666 1514687 2026-06-30T12:07:48Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577666 wikitext text/x-wiki [[Picha:Internet map 1024.jpg|thumb|300px|Picha ya njia mbalimbali katika sehemu ya intaneti.]] '''Intaneti''' (kutoka [[Kiingereza]] '''Internet''') ni mfumo wa kushirikiana kwa [[tarakilishi]] nyingi unaowezesha watu mbalimbali [[duniani]] kuwasiliana baina yao. Kupitia [[mtandao]] huo, [[watu]] huweza kutembelea [[tovuti]] mbalimbali, kupiga gumzo, na kuandikiana [[barua pepe]]. Intaneti ni mfumo wa kimataifa wa [[mitandao ya tarakilishi]] inayotumia [[itifaki]] inayokubalika ya intarnet Suite (TCP/IP). Intaneti hubeba safu kubwa ya huduma na [[rasilimali]] za [[habari]] hasa hati za [[HyperText]] zilizoshikanishwa za [[wavuti wa ulimwengu mzima]] (www) na miundombinu ya kusaidia [[barua pepe]]. [[Mbinu]] nyingi za jadi za mawasiliano ya habari, kama vile [[huduma]] za [[rununu]] na [[runinga]], zimeundwa upya kutumia teknolojia za tovuti, na kusababisha huduma kama vile itifaki ya [[kupitisha sauti kwa kutumia tovuti]] (VoIP) na [[IPTV]]. [[Uchapishaji]] [[magazeti]] umeundwa upya katika [[tovuti]], [[ubadilishanaji maoni]], na kupatikana habari zinapotokea tu. Intaneti imewezesha au kuharakisha [[uundaji]] wa aina mpya za mafungamano za [[kibinadamu]] kupitia [[ujumbe mbashara]], [[majukwaa ya tovuti]] na [[mitandao ya kijamii]]. Kuna [[mawasiliano]] ya tarakilishi pamoja na [[habari]] zinazotunzwa kwenye [[mashine]] na kupatikana kwa [[programu]] za kutafuta wavuti (kama [[google]]) au kwa [[kamusi elezo]] kama [[wikipedia]]. Asili ya intaneti ina mizizi katika [[miaka ya 1960]] wakati [[Marekani]] ilifadhili miradi ya [[utafiti]] wa makala zake za kijeshi na kujenga mitandao iliyosambaa ya tarakilishi ambazo zina uwezo wa kustahimili mabadiliko na ni vumilivu kwa makosa. Kipindi hiki cha utafiti na [[ufadhili]] wa [[raia]] wa Marekani wa [[uti mpya wa mgongo]] uliofanywa kwa msingi wa kitaifa wa sayansi, ulisababisha [[dunia]] yote kushiriki katika [[maendeleo]] ya teknolojia mpya. Pia ulisababisha [[ufanyajibiashara]] wa tovuti za kimataifa katikati ya [[miaka ya 1990]], na kusababisha kujulikana kwa [[zana]] nyingi karibu kila uwanja wa [[maisha]] ya kisasa ya binadamu. Kufikia mwaka wa [[2009]], [[wastani]] wa [[robo]] ya [[idadi]] ya watu duniani hutumia huduma ya tovuti. == Istilahi == Maneno ''intaneti''<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.yiqiweb.com/ |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2021-04-23 |archivedate=2021-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210116110920/http://yiqiweb.com/ }}</ref> na ''mtandao wa ulimwengu mzima'' mara nyingi hutumika bila tofauti kubwa. Hata hivyo, intaneti na mtandao wa ulimwengu mzima si kitu kimoja, wala hazina maana sawa. Intaneti ni mfumo wa kimataifa wa mawasiliano ya [[data]]. Ni miundombinu ya vifaa na programu ambayo huwezesha mawasiliano kati ya [[kompyuta]]. Kwa kulinganisha, mtandao ni mojawapo ya huduma inayowasilishwa na intaneti. Ni mkusanyiko wa nyaraka zilizounganishwa na [[rasilimali]] nyingine, zilizoshikanishwa na [[viungo]] na [[URL]]. <ref>{{cite web |url= http://www.w3.org/TR/html401/struct/links.html#h-12.1|title= Links |accessdate=2008-08-13 |work=HTML 4.01 Specification |publisher=World Wide Web Consortium |date=HTML 4.01 Specification | quote = [T]he link (or hyperlink, or Web link) [is] the basic hypertext construct. A link is a connection from one Web resource to another. Although a simple concept, the link has been one of the primary forces driving the success of the Web. }}</ref> == Historia == {{Main|Historia ya Intaneti}} Uzinduzi wa [[Sputnik]] na [[USSR]] ulichochea Marekani kuanzisha shirika la utafiti wa juu wa miradi, iliyojulikana kama ARPA, katika mwezi Februari [[1958]] ili kuongoza kiteknolojia.<ref>{{cite web | url=http://www.darpa.mil/body/arpa_darpa.html | title=ARPA/DARPA | accessdate=2007-05-21 | publisher=Defense Advanced Research Projects Agency | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070407064829/http://www.darpa.mil/body/arpa_darpa.html | archivedate=2007-04-07 }}</ref> <ref>{{cite web | url=http://www.darpa.mil/body/overtheyears.html | title=DARPA Over the Years | accessdate=2007-05-21 | publisher=Defense Advanced Research Projects Agency | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070407182222/http://www.darpa.mil/body/overtheyears.html | archivedate=2007-04-07 }}</ref> ARPA ilitengeneza ofisi ya teknolojia za kuchambua habari (IPTO) ili kuendeleza utafiti wa programu inayojitekeleza ya mazingira ya chini (Sage), ambayo iliunganisha mifumo ya [[rada]] za nchi nzima kwa mara ya kwanza. [[J. C. R Licklider]] alichaguliwa kuwa kiongozi wa IPTO. Licklider alihama kutoka [[maabara]] ya masomo yanayochunguza jinsi [[ubongo]] wa binadamu unavyofasiri [[sauti]] katika [[Chuo Kikuu cha Harvard MIT]] mwaka [[1950]], baada ya kuvutiwa na [[teknolojia ya habari]]. Akiwa MIT, alikuwa kwenye [[kamati]] iliyoanzisha [[Maabara ya Lincoln]] na kufanya kazi ya mradi wa Sage. Mwaka wa [[1957]] akawa Makamu wa Rais katika [[BBN]], ambapo alinunua kompyuta ya kwanza ya [[PDP-1]] na kuongoza maonyesho ya kwanza ya [[ugawanaji muda]]. Akiwa IPTO, Licklider alimleta [[Lawrence Roberts]] ili aanzishe mradi wa kutengeneza mtandao, na Roberts alikita msingi wa teknolojia katika kazi ya [[Paulo Baran]], <ref>{{cite book|last=Baran|first=Paul|title=On Distributed Communications|date=1964|url=http://www.rand.org/pubs/research_memoranda/RM3767}}</ref> ambaye alikuwa ameandika masomo kamili kwa [[Wanajeshi wa waangani wa Marekani]] akipendekeza [[ubadilishaji pakiti]] (badala ya [[ubadilishaji mzunguko)]] ili kupata mtandao bora unaobadilika na unaoweza KUstahimili janga. [[Profesa]] wa UCLA [[Leonard Kleinrock]] alikuwa ametoa msingi wa [[nadharia]] ya [[pakiti]] za mitandao mwaka 1962, na baadaye, katika mwaka 1970, wa [[upitishaji wa kiviwango]], dhana ambazo zimekuwa msingi wa maendeleo ya intaneti ya leo. Baada ya kazi nyingi, sehemu mbili za kwanza ambazo zingekuwa [[ARPANET]] ziliunganishwa kati ya [[Shule ya Uhandisi na Sayansi Tumikizi]] ya UCLA na [[Taasisi ya Kimataifa ya Utafiti ya Stanford]] (SRI) katika [[bustani ya Menlo]], [[California]], tarehe [[29 Oktoba]] [[1969]]. ARPANET ilikuwa moja ya mitandao tangulizi ya mtandao wa intaneti ya leo. Kufuatia maonyesho kuwa ubadilishaji pakiti ulifanya kazi kwa ARPANET, kituo cha posta cha [[Uingereza]], [[Telenet]], TRANSPAC na [[DATAPAC]] zilishirikiana kuunda mtandao wa kwanza wa huduma ya ubadilishaji pakiti. Nchini Uingereza, hii ilikuwa inajulikana kama [[huduma ya kimataifa ya ubadilishaji pakiti]] (IPSS), mwaka [[1978]]. Mkusanyiko wa mitandao yenye msingi wa [[X.25]] ilikua kutoka [[Ulaya]] na Marekani na kutanda [[Kanada]], [[Hong Kong]] na [[Australia]] kufikia mwaka [[1981]]. Sheria ya ubadilishaji pakiti ya X.25 ilitengenezwa katika CCITT (sasa inaitwa [[ITU-T)]] mwaka [[1976]]. X.25 ilikuwa huru kutoka itifaki ya TCP/IP ambayo iliinuka kutokana na kuwa kazi ya majaribio ya [[DARPA]] kwenye ARPANET, mtandao wa Pakiti za Redio na Mtandao wa Pakiti ya Setilaiti wakati mmoja. [[Vinton Cerf]] na [[Robert Kahn]] walitengeneza maelezo ya kwanza ya itifaki ya TCP mwaka 1973 na kuchapisha karatasi kuhusu mada hii katika mwezi Mei 1974. Matumizi ya neno "Internet" kuelezea mtandao mmoja wa kiulimwengu wa TCP/IP yalianza katika mwezi Desemba 1974 na uchapishaji wa RFC 675, yakiwa maelezo kamili ya kwanza ya TCP iliyoandikwa na Vinton Cerf, Yogen Dalal na Carl Sunshine, waliokuwa katika [[Chuo Kikuu cha Stanford]]. Katika miaka tisa iliyofuata, kazi iliendelea kurekebisha itifaki hizo na kuzitekeleza katika mifumo ya oparesheni ya aina mbalimbali. Mtandao wa Kwanza wenye upana mkubwa wa msingi wa [[TCP / IP]] ulikuwa ukifanya kazi kufikia tarehe 1 Januari 1983 wakati ambapo viwekaji vyote vya ARPANET vilibadilishwa kutoka itifaki za hapo awali za NCP. Mwaka 1985, [[Wakfu wa Sayansi wa kitaifa Marekani]] (NSF) uliamuru ujenzi wa [[NSFNET]], [[uti wa mgongo]] wa mtandao wa [[chuo kikuu]] wenye [[kasi]] ya [[kilobaiti]] 56 kwa [[sekunde]] kwa kutumia kompyuta zilizoitwa "[[fuzzballs]]" na [[mvumbuzi]] wake, [[David L. Mills]]. Mwaka uliofuata, NSF ilifadhili ubadilishaji hadi mtandao wenye kasi ya juu zaidi ya [[megabaiti]] 1.5 kwa sekunde. Maamuzi muhimu kutumia itifaki za [[DARPA TCP/IP]] ulifanywa na [[Dennis Jennings]], aliyekuwa msimamizi wa programu ya kompyuta zenye nguvu huko NSF. Ufunguzi wa mtandao huo kwa maslahi ya kibiashara ulianza mwaka wa 1988. Baraza ya Mitandao ya Kimajimbo Marekani ilikubali ushikanishaji wa NSFNET na mfumo wa [[barua wa MCI]] katika mwaka huo, kiungo kilifanywa katika msimu wa joto wa mwaka wa 1989. Huduma zingine za kielektroniki za kibiashara zilishikanishwa zikiwemo: OnTyme, Telemail na Compuserve. Katika mwaka huo, watoaji wa huduma ya Intanet watatu waliundwa: [[UUNET, PSINet]] na CERFNET. Muhimu, mitandao tofauti iliyotoa viingilio, na baadaye kuungana na Intanet ilikuwa [[BITNET na Usenet]]. Mitandao mingine ya kibiashara na elimu kama [[Telenet]], [[Tymnet]], [[Compuserve]] na [[JANET]] iliunganishwa na Intanet iliyokuwa ikikua. [[Telenet]] (iliyoitwa Sprintnet baadaye ) ulikuwa mtandao mkubwa wa kompyuta wa kitaifa uliofadhiliwa kibinafsi, wenye [[upigaji simu ya intaneti bure]]katika miji, kote Marekani na uliyokuwa ukifanya kazi tangu mwongo wa 1970. Hatimaye, mtandao huu uliunganishwa na mingine katika mwongo wa 1980 wakati ambapo itifaki ya TCP / IP iliendelea kuwa maarufu zaidi. Uwezo wa TCP/IP kufanya kazi kwa karibu mtandao wowote wa mawasiliano uliruhusu ukuaji rahisi, ingawa ukuaji wa haraka wa Intanet ulikuwa juu ya upatikanaji rahisi wa safu ya vielekezi vya kibiashara kutoka makampuni mengi, upatikanaji wa vifaa vya kibiashara vya [[Ethanet]] ya mitandao ya mitaa, na kuenea kwa utekelezaji na uwekaji sheria mkali wa TCP / IP katika [[UNIX]] na karibu kila mfumo mwingine wa oparesheni. Ingawa vifaa msingi na miongozo vinavyofanya uwezekanaji wa intanet vimekuwepo kwa karibu miongo miwili, mtandao huo haukupata kuona nyuso za umma mpaka mwongo wa 1990. Tarehe 6 Agosti 1991, [[CERN]], shirika ya Ulaya ya utafiti wa chembe, ulieleza umma kuhusu mradi mpya wa [[matandao wa dunia nzima]]. Mtandao ulizuliwa na mwanasayansi wa[[Kiingereza Tim Berners-Lee]] mwaka wa 1989. [[Kivinjari cha mtandao]] kilichokuwa cha kwanza na chenye umaarufu sana kilikuwa [[ViolaWWW]], iliyofuata mtindo wa [[HyperCard]] na kujengwa kwa kutumia [[mfumo wa X Window]]. Hatimaye ilichujwa na umaarufu wa [[tovuti ya Mosaic]]. Mwaka wa 1993, [[Kikao kikuu cha zana za kompyuta zenye nguvu]] katika [[Chuo Kikuu cha Illinois]] ilitoa aina ya kwanza 1.0 ya Mosaic, na mwisho wa mwaka wa 1994 hamu ya umma iliongezeka Intanet ambayo hapo awali ilikua ya taaluma na ufundi. Kufikia mwaka 1996 matumizi ya neno ''Intaneti'' yalikuwa kawaida, na kwa hiyo, hata matumizi yake kama [[kisawe]] cha mtandao wa ulimwengu mzima. Muongo huo ulipoendelea, intaneti ilifanikiwa kushughulikia mitandao mingi binafsi wa awali (ingawa baadhi ya mitandao, kama [[FidoNet]], vimebaki tofauti). Katika [[miaka ya 1990]], ilikuwa inakadiriwa kwamba intaneti ilikua kwa [[asilimia]] 100 kila mwaka, na kipindi kifupi cha mwaka wa 1996 na 1997 ukuaji wake ulilipuka. <ref>{{cite paper | url=http://www.dtc.umn.edu/~odlyzko/doc/internet.size.pdf |format=PDF| title=The size and growth rate of the Internet | accessdate=2007-05-21 | author=Coffman, K. G; [[Odlyzko]], A. M. | publisher=AT&T Labs | date=1998-10-02}}</ref> Ukuaji huo ulitokana na ukosefu wa utawala mkuu, ambao unaruhusu ukuaji wa kikaboni wa mtandao, na pia ukosaji ubinafsi na huru katika itifaki za intaneti, ambao unahamasisha ubadilishaji wauzaji na kuzuia [[kampuni]] yoyote kuwa na udhibiti mkubwa wa mtandao. <ref>{{cite book | last = Comer | first = Douglas | title = The Internet book | publisher = Prentice Hall | page = 64 | isbn = 0132335530 | year = 2006}}</ref> Makadirio ya idadi ya [[watumiaji wa internet]] ni bilioni 1.67 kufikai 30 Juni 2009. <ref name="stats1">{{cite web |url=http://www.internetworldstats.com/stats.htm |title=World Internet Users and Population Stats |work=Internet World Stats |publisher=Miniwatts Marketing Group |date=2009-06-30 |accessdate=2009-11-06 |archive-date=2011-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623200007/http://www.internetworldstats.com/stats.htm |url-status=dead }}</ref> == Teknolojia == === Itifaki === Ugumu wa miundombinu ya mawasiliano ya Intanet unahusisha vipengele vya vifaa vyake na sehemu za mfumo wa progamu inayodhibiti tabaka mbalimbali za usanifu. Ingawa vifaa vinaweza kutumika kusaidia mifumo mingine ya programu, ni urasimu na mifumo ya sheria za usanifu wa programu zinazoainisha Intanet na hutoa msingi wa ukubwa wake na mafanikio yake. Wajibu wa urasimu wa usanifu wa mifumo ya programu za Intanet umepewa [[tume ya uhandis wa Intanet]] (IETF). <ref>{{cite web |url=http://www.ietf.org/ |title=IETF Home Page |publisher=Ietf.org |date= |accessdate=2009-06-20}} </ref> IETF huongoza makundi ya kuweka sheria, wazi kwa mtu yeyote, kuhusu masuala mbalimbali ya usanifu wa Intanet. Majadiliano yanayotokea na amri za mwisho huchapishwa katika mfululizo wa machapisho, iitwayo [[Kuomba kwa Maoni]] (RFC),ipatikanayo bure kwenye tovuti ya IETF. Mbinu muhimu za utengenezaji wa mitandao zinazowezesha Intanet ziko katika RFC teule yenye [[sheria za Intanet]]. Sheria hizi hueleza msingi unaojulikana kama [[Itifaki ya Intanet]]. Hii ni kielelezo cha usanifu unaogawanya huduma kuwa visehemu katika itifaki ya mfumo(RFC 1122, RFC 1123). Visehemu hivi vina uhusiano na mazingira au upeo ambao huduma zao hufanya kazi. Sehemu ya juu ni [[Sehemu ya zana]], nafasi iliyotengwa kwasababu ya mbinu za utenegnezaji mitandao zinazotumika katika zana za programu, mfano, kivinjari. Chini ya sehemu hii ya juu, kuna sehemu ya [[Usafiri]] iunganishayo zana katika ''kompyuta tofauti'' kupitia mtandao (mfano, [[client-server]]) na mbinu sahihi za kubadilishana takwimu. Chini ya sehemu hizi ndipo kulipo na msingi wa teknolojia ya mitandao, linalojumuisha sehemu mbili. [[Sehemu ya Intanet]] inayowezesha kompyuta kutambuana kupitia [[anwani za Itifaki ya internet(IP)]], na huziwezesha kuungana pamoja kwa kutumia mitandao zilizo karibu. Mwisho, chini ya usanifu huu, ni sehemu ya programu , na [[sehemu ya uunganishaji]], ambayo huwezesha kuungana kwa kompyuta zilizo katika kiunganishi sawa wa mtandao ya mtaa , kama vile mtandao wa eneo([[LAN]]) au [[uunganishi wa kupiga]]. Mfano huu, ujulikanao pia kama [[TCP / IP]], ni iliyoundwa isitegemee vifaa inavyotumia, kwa hivyo mfano huu hauna haja ya kujishughulisha na maelezo yoyote. Mifano mingine vimeundwa, kama vile [[mfano wa mifumo ya kiunganishi kilichofunguka]] (OSI) , lakini si sawa katika maelezo ya ufafanuzi, wala utekelezaji, lakini kufanana kupo n itifaki ya TCP / IP hujumuishwa katika majadiliano ya mitandao ya OSI . Sehemu maarufu zaidi ya picha simamizi ya Intanet ni [[Itifaki ya Intanet]] (IP) ambayo hushughulikia upeanaji wa [[(anwani za IP]]) kwa kompyuta zilizo katika Intanet. IP inawezesha [[ushikanishaji wa mitandao]] na kimsingi hujenga Intanet yenyewe. Toleo ya 4 ya IP ([[IPv4]]) ni toleo lililotumiwa katika kizazi cha kwanza cha Intanet ya leo na bado yatumika vikubwa. Iliundwa kushughulikia hadi watumiaji billioni~ 4,3 (10 ⁹) wa intanet. Hata hivyo, kulipuka kwa ukuaji wa Intanet umesababisha [[kuisha kwa anwani za IPv4]] ambayo inakadiriwa kuingia hatua yake ya mwisho katika takriban mwaka wa 2011. <ref>{{cite web | last=Huston | first=Geoff | title=IPv4 Address Report, daily generated | url=http://www.potaroo.net/tools/ipv4/index.html | accessdate=2009-05-20 | archive-date=2011-08-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110806020416/http://www.potaroo.net/tools/ipv4/index.html | url-status=dead }}</ref> Toleo ya itifaki mpya, [[IPv6]], iliundwa katikati ya mwongo wa 1990. Toleo hili linauwezo mkubwa wa kupeana anwani na mbinu bora zaidi ya uelekezaji wa trafiki ya Intanet. [[IPv6]] kwa sasa ipo katika awamu ya kuachiliwa kibiashara duniani mashirika ya kuweka anwani za intanet[[(RIR)]] yameanza kuwahimiza mameneja wote wa rasilimali kupanga uchukuzi na uongofu wa haraka. <ref>{{cite web |url=https://www.arin.net/knowledge/about_resources/ceo_letter.pdf |title=Notice of Internet Protocol version 4 (IPv4) Address Depletion |format=PDF |date= |accessdate=2009-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100107095025/https://www.arin.net/knowledge/about_resources/ceo_letter.pdf |archivedate=2010-01-07 }}</ref> IPv6 haishirikiani kikazi na IPv4. Kimsingi toleo la IPv6 hutengeneza toleo "sambamba" la Intanet ambalo halipatikani moja kwa moja na IPv4. Hii ina maanisha uboreshaji wa Programu au vifaa vya ukalimani ni muhimu kwa kila kifaa cha mtandao ambacho linahitaji kuwasiliana kupitia Intanet ya IPv6. Mifumo ya kuendesha kompyuta ya kompyta za kisasa tayari vimebadilishwa ili vifanye kazi na toleo zote za itifaki ya Intanet. Miundombinu ya mtandao , hata hivyo, bado yamebaki nyuma katika maendeleo hayo. Mbali na tata za viungo vinavyotengeneza miundombinu yake, Intanet imewezeshwa na mikataba ya kibiashara (mfano, [[mkataba wa kujitakia]]), na kwa ufundi maalum au [[itifaki]] zinazoeleza jinsi ya kubadilishana [[data]] kwa kupitia mtandao. Hakika Intanet ina ainishwa na viungo vyake na sheria za uelekezaji. === Muundo === Muundo wa Intanet na sifa za matumizi yake vimekuwa vikisomwa kwa undani. Imedhamiria kuwa muundo wa uelekezaji katika Intanet ya IP na viungo vya hypertext vya mtandao wa dunia nzima ni mifano ya [[mitandao isiyo na kipimo]]. Sambamba na jinsi watoa huduma, wa kibiashara za Intanet huwasiliana kwa kupitia [[sehemu za ubadilishanaji habari, ]]mitandao ya utafiti kwa kawaida huunganishwa kupitia mitandao mikubwa kama [[GEANT, GLORIAD, Internet2]] (halifa wa [[Mtandao wa Abilene )]], na [[mtandao wa utafiti na kitaifa na elimu wa Uingereza, JANET]]. Mitandao hii imeundwa kutoka kwa mitandao mingine midogo (pia tazama orodha ya mashirika ya kiakademia ya mitandao ya kompyuta). Wanasayansi wengi wa Kompyuta huelezea Intanet kama "mfano halisi wa mfumo uliyo mkubwa, wenye uhandisi wa hali ya juu lakini changamano zaidi.". <ref> Walter Willinger, Ramesh Govindan, Sugih Yamini, Vern Paxson, na Scott Shenker (2002). [http://www.pnas.org/cgi/content/full/99/suppl_1/2573 Scaling phenomena in the Internet,] katika ''Proceedings of the National Academy of Sciences, uk.99,'' suppl. 1, 2573-2580</ref> Intanet ina tofauti nyingi mno, kwa mfano, [[kiwango cha kuhamisha data]] na sifa za kiumbo za uunganishaji vinatofautiana sana. Intanet inaonyesha "[[tukio ibuka]]" linalotegemea muundo wake mkubwa. Kwa mfano, takwimu za viwango vya kuhamisha data [[vinaonyesha]] kufanana[[kwa muda]]. Kanuni za mbinu za uelekezaji na utoaji anwani kwa trafiki katika Intanet zinarejelea asili yake katika mwongo wa 1960 wakati ukubwa na umaarufu wa mtandao haukuweza kutarajiwa. Kwa hivyo, uwezekano wa kujenga miundo mbadalia unachunguzwa. <ref> [http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003667811_btrebuildnet16.html "internet Makeover?][http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003667811_btrebuildnet16.html Some Urge its time ".] Gazetti la Seattle Times, tarehe 16 Aprili 2007.</ref> == Utawala == [[Picha:Icannheadquarters.jpg|thumb|right|225px|Makao makuu ya ICANN huko Marina Del Rey, California, Marekani]] Internet ni [[mtandao uliyosambaa duniani]] ulioundwa na mitandao mingi tofauti iliyoshikanishwa. Hufanya kazi bila kitengo cha serikali kuu. Hata hivyo, ili kudumisha uwezo wa mifumo tofauti kufanya kazi pamoja, nyanja zote za kifundi na sera ya msingi wa miundombinu na [[nafasi za jina]] kuu husimamiwa na [[Shirika la Intanet linalotoa majina na nambari]] (ICANN), lililo na makao makuu huko [[Marina del Rey, California]]. ICANN ndiyo yenye mamlaka ya kusitiri utaratibu wa utoaji wa vitambulisho vya kipekee kwa matumizi ya Intanet, pamoja na [[majina ya vikundi]], anwani za Itifaki ya Intanet (IP), nambari ya vipenyezo katika itifaki ya usafiri, na takwimu zingine nyingi. Nafasi ya iliyounganishwa ya majina ya ulimwengu, ambapo majina na nambari za kipekee hutolewa, ni muhimu kwa mataifa katika kupata huduma za Intanet. ICANN huongozwa na halmashauri ya wakurugenzi wa kimataifa wanaotolewa kutoka jamii za, ufundi wa Intanet, biashara, elimu, na mengine yasiyo ya kibiashara. Serikali ya Marekani inaendelea kuwa na jukumu la msingi katika kuidhinisha mabadiliko katika shina la [[DNs]]lililoko katika kitovu cha mfumo wa eneo la majina. Jukumu la ICANN katika kuratibu zoezi la utoaji vitambulisho vya kipekee hulitofautisha kama shirika la kipekee lenye madaraka ya kuratibu Intanet ya kimataifa. Tarehe 16 Novemba 2005, [[Mkutano wa Dunia juu ya Jamii ya Habari]], uliofanyika [[Tunis]], uliunda [[Fora ya Utawala wa Intanet]] (IGF) kujadili masuala yanayohusiana na Intanet. == Matumizi ya kisasa == Intaneti inaruhusu mabadiliko makubwa katika masaa na maeneo ya kufanyia kazi, hasa kwa kuenea kwa viunganishi vya kasi visivyopimwa na [[zana za mtandao]]. Intaneti kwa sasa yaweza kupatikana karibu popote kwa njia mbalimbali, hasa kupitita [[vifaa vinavyobebwa mkononi]]. [[Simu za mkononi]], [[kadi za data]], [[michezo ya video]] na [[vielekezaji vya mkononi]] vinaruhusu watumiaji kujiunganisha na intanet kutoka popote pale walipo na mtandao usiotumia waya unaoruhusu teknolojia ya kifaa hiki. Ndani ya mipaka inayowekwa na skrini ndogo vifaa vingine pungufu kama vifaa vya mfukoni, huduma za Intanet, pamoja na barua pepe na mtandao, huweza kupatikana. Watoa huduma za Intanet huweza kuzuia huduma zinazotolewa na malipo ya usafirishaji wa data bila kutumia nyaya yaweza kuwa ya juu zaidi kuliko mbinu zingine za kupata intanet. Intaneti pia imekuwa soko kubwa kwa makampuni; baadhi ya makampuni makubwa leo yamekua kwa kuchukua faida ya gharama nafuu ya [[matangazo na biashara]]kwa kupitia Intanet, pia inajulikana kama [[biashara kupitia intaneti]] (e-commerce). Ni njia ya haraka sana katika kueneza habari kwa idadi kubwa ya watu kwa ujumla. Intaneti pia imebadilisha [[ununuzi]] - kwa mfano, mtu anaweza kuagiza [[CD]] kupitia intaneti na kuipokea katika [[barua]] baada ya siku kadhaa, au kuitoa kwa mtandao moja kwa moja katika baadhi ya kesi. Intaneti pia imewezesha [[uuzaji wa kibinafsi]] ambao unaruhusu kampuni kuuza bidhaa kwa mtu fulani au kundi maalum la watu, zaidi ya njia zingine za matangazo. Mifano ya uuzaji binafsi hujumuisha jamii zilizo katika Intanet kama vile [[MySpace]], [[Friendster]], [[Orkut]], [[Facebook]], na nyingine yznye maelfu ya watumizi wa Intanet ambao hujiunga kujitangaza wenyewe na kufanya urafiki kupitia Intanet. Wengi wa watumiaji hawa ni vijana na waliobaleghe wenye kati ya miaka 13-25. Kwa upande mwingine, wakati wanapojitangaza wao wenyewe hao pia hutangaza maslahi na mazoea yao, ambayo makampuni ya uuzaji katika Intanet yanaweza kutumia kama habari ili kujua kile ambacho watumiaji hawa watanunua kupitia Intanet, na kutangaza bidhaa za makampuni kwa watumiaji hao. Gharama ya chini na ubadilishanaji wa haraka wa mawazo, maarifa, na ujuzi vimefanya kazi [[shirikishi]] kuwa rahisi sana, kwa msaada wa [[programu shirikishi]]. Makundi hayawezi tu kuwasiliana kwa bei ya chini, bali upana wa Intanet unaruhusu makundi kama hayo kujiunda kwa urahisi. Mfano wa makundi hayo ni [[harakati ya programu za bure]], ambazo zimetengeneza, miongoni mwa programu nyingine, [[Linux]], [[Mozilla Firefox]], na [[OpenOffice.org]]. "Kuongea" kupitia intaneti, iwe katika fomu ya vyumba vya kuongea vya [[IRC]], au kupitia [[mfumo wa ujumbe wa moja kwa moja]] , kunaruhusu mfanyikazi na wenzake kuwasiliana kwa njia rahisi sana wakati wanapofanya kazi katika kompyuta zao wakati wa mchana. Ujumbe unaweza kubadilishwa kwa njia ya haraka na inayofaa zaidi kuliko barua pepe. Maongezo katika mifumo hii huweza kuruhusu ubadilishanaji wa faili, michoro ya "ubao mweupe" au mawasiliano ya sauti na video kati ya wanachama wa timu moja. [[Mifumo ya kudhibiti toleo]] unaruhusu timu zinazoshirikiana kufanya kazi kwa seti za hati zenye umiliki mmoja, bila ajali ya kufuta kazi za timu nyingine au wanachama kusubiri hadi kupata hati "zilizotumwa" ili kuweza kutoa michango yao. Biashara na timu za miradi zinaweza kushirikiana katika kalenda vilevile nyaraka na taarifa nyingine. Ushirika kama huo hutokea katika maeneo mbalimbali ikiwa ni pamoja na utafiti wa kisayansi, maendeleo ya programu, kupanga mikutano , wanaharakati wa kisiasa na uandishi wa bunifu. Ushirikiano wa kijamii na kisiasa pia unaenea wakati upatikanaji wa Intanet na [[idadi ya watu waliosoma kompyuta]] inapoongezeka. Kutoka 'matukio' [[ya makundi yanayoundwa haraka na watu]] mwanzo wa miaka ya 2000 na [[matumizi ya mitandao ya kijamii katika maandamano ya uchaguzi wa 2009 huko Iran]], Intanet inaruhusu watu kufanya kazi pamoja kwa ufanisi zaidi na kwa njia nyingi zaidi kuliko iwezekanavyo bila Intanet. Intanet inaruhusu watumiaji wa kompyuta kufikia kompyuta zingine, na habari huhifadhiwa kwa urahisi, popote walipo duniani. Wanaweza kufanya hivi pamoja na, au, bila matumizi ya [[usalama]], kujitambulisha na teknolojia za kuficha, kutegemea na mahitaji yao. Hii inahimiza njia mpya ya kufanya kazi kutoka nyumbani, kushirikiana na kubadilishana habari katika viwanda vingi. [[Mhasibu]] aliyeketi nyumbani anaweza kukagua vitabu vya kampuni iliyo katika nchi nyingine, kupitia [[kitumishi]] kilicho katika nchi nyingine ya tatu, ambayo inahifadhiwa na wataalamu wa IT katika nchi ya nne. Akaunti hizi zinaweza kuwa ziliundwa na waweka vitabu wafanyao kazi nyumbani, katika maeneo mengine, kwa kuzingatia habari-e waliyopata kupitia barua pepe waliyotumiwa kutoka ofisi za duniani kote. Baadhi ya mambo haya yalikuwa yanawezekana kabla ya kuenea kwa matumizi ya Intanet, lakini gharama ya [[laini binafsi ya kukodisha]] ingefanya mamboo hayo yasiweze kufanyika. Mfanyakazi wa ofisi akiwa mbali na dawati lake, labda upande mwingine wa ulimwengu katika safari ya kibiahsara au likizo, anaweza kufungua kikao katika kompyuta yake binafsi iliyoko ofisini mwake kwa kupitia [[mtandao binafsi wenye usalama]] (VPN) kwa kupitia Intanet. Hii inampa mfanyakazi upatikanaji kamili wa faili zake zote za kawaida na data, pamoja na barua pepe na zana nyingine za matumizi , wakati akiwa mbali na ofisi. Dhana hii pia inajulikana na baadhi ya watu wa usalama wa mitandao kama mtandao binafsi wa kidhahania wenye ndoto za kutisha, kwa sababu inapeleka mzunguko salama wa mtandao wa shirika ndani ya nyumba za wafanyakazi wa shirika hilo. == Huduma == === Habari === Watu wengi hutumia maneno ''Intaneti'' na ''mtandao wa ulimwengu mzima'' (au ''Web'' tu ) kama visawe, lakini, kama tulivyojadiliana awali, maneno haya mawili yana maana tofauti. Mtandao wa Dunia Nzima ni seti ya [[nyaraka]], [[picha]] na rasilimali nyingine, zinazotazamwa na kushikanishwa na [[kitafuta rasilimali sawa]] (URL) na [[viungo]]. URL hizi huruhusu watumiaji kuvipatia anwani [[vijakazi vya mtandao]] na vifaa vingine vinavyohifadhi rasilimali hizi na kuvipata vinapohitajika kwa kutumia [[HyperText Transfer itifaki ya kupelekea hati]] (HTTP). HTTP ni itifaki ya kipekee ya mawasiliano inayotumika katika mtandao wa Intanet. [[Huduma za mtandao]] huweza pia kutumia HTTP kuruhusu mifumo ya programu kuwasiliana ili kuweza kushiriki na kubadilishana mantiki ya biashara na data. Bidhaa za programu zinazoweza kupata rasilimali za Mtandao mara nyingi huitwa ''[[ajenti wa matumizi]].'' Katika matumizi ya kawaida, tovuti za mtandao, kama [[Internet Explorer, Firefox, Opera, Apple Safari]], na [[Google Chrome]], huwaruhusu watumiaji kuvuka kutoka kurasa ya mtandao mmoja hadi nyingine kupitia viungo vya hyper. Hati kwenye mtandao huweza kuwa na mchanganyiko wowote wa [[data ya kompyuta]], zikiwemo, picha, sauti, [[maandishi, video, mchanganyiko wa picha na sauti]] na mambo yanayomhusisha mtumiaji wa Intanet kama [[michezo, zana ofisi]] na maonyesho ya kisayansi. Kupitia utafiti wa Intanet unaoendeshwa na [[maneno maalum]] kwa kutumia [[mitambo ya utafutaji]] kama [[Yahoo!]] na [[Google]], watumiaji duniani kote huweza kupata habari nyingi, kwa urahisi na moja kwa moja kutoka kwa Intanet. Ikilinganishwa na [[kamusi elezi]] zilizochapishwa na[[maktaba za kawaida]], Mtandao wa Dunia Nzima umewezesha kusambaa ghafla kwa habari na data. Kwa kutumia mtandao, pia ni rahisi kuliko awali kwa watu binafsi na mashirika [[kuchapisha]] mawazo na habari kwa [[watazamaji]] wengi wanaotarajiwa. Kuchapisha kurasa ya mtandao, [[kibadilishanaji maoni - blogu]], au kujenga tovuti inahusisha [[gharama]] ndogo za awali na huleta kupatikana kwa huduma nyingi zisizo na gharama. Kuchapisha na kudumisha idadi kubwa ya, mitandao ya kitaalamu yenye kuvutia, habari tofauti na ya moja kwa moja bado ni swala gumu na ghali, hata hivyo. Watu wengi na baadhi ya makampuni na vikundi-vitumizi hutumia ''mitandao ya ubadilishanaji maoni '' au [[blogu]] ambayo hutumika kama jarida zenye urahisi wakati wa kuongeza habari. Baadhi ya mashirika ya kibiashara huwahimiza [[wafanyakazi]] kuwasilisha ushauri katika maeneo yao maalum katika matumaini ya kuwa wageni watafurahishwa na maarifa ya mtaalam na habari za bure, na kuvutiwa kwa shirika hilo kama matokeo. Mfano mmoja wa zoezi hili ni [[Microsoft]], ambayo [[watengenezaji bidhaa zake]] huchapisha mitandao ya ubadilishanaji binafsi katika blogu ili kuvutia umma kwa kazi zao. Mikusanyo ya kurasa binafsi za mtandao zilizochapishwa na watoa huduma wakubwa hubakia maarufu, na imeendelea kuwa ya kipekee. Ingawa oparesheni kama vile [[Angelfire]] na [[GeoCities]] zimekuwepo tangu siku za mwanzo wa Tovuti, oparesheni mpya, kwa mfano, Tovuti Facebook na [[MySpace]] kwa sasa vina wafuasi wengi. Oparesheni hizi mara nyingi hujionyesha kama [[mtandao ya huduma za kijamii]] kuliko viwekaji vya kurasa za mtandao. Kuweka [[matangazo]] katika kurasa za tovuti pendwa huwa na faida, biashara-e (biashara ya mtandao)([[e-commerce]]) au uuzaji wa bidhaa na huduma moja kwa moja kupitia tovuti inaendelea kukua. Katika siku za mwanzo, kurasa za mtandao kwa kawaida zilitengenezwa kama seti za faili za nakala kamilifu na zilizo peke za [[HTML]] zikihifadhiwa kwenye tovuti ya huduma. Hivi karibuni, tovuti hutengenezwa kwa kutumia [[kisimamizi cha yaliyomo]] au [[kifaa ororo cha wiki]], ambacho huwa na maudhui machache sana mwanzoni. Wachangiaji wa mifumo hii, ambao wanaweza kuwa wafanyakazi wanaolipwa, wanachama wa klabu au shirika zingine au wanachama wa umma, hujaza vihifadhi-data na maudhui kutumia kurasa zilizoundwa kwa kusudi hilo, ilhali wageni huangalia na kusoma yaliyomo katika ombo lake la mwisho la HTML. Kuna uwezekano wa kuwa au kutokuwa na mifumo ya uhariri, kibali na mifumo ya usalama iliyojengwa katika mchakato wa kuchukua maudhui mpya iliyoingizwa na kuifanya ipatikane na wageni wanaolengwa. === Mawasiliano === [[Barua pepe]] ni huduma muhimu ya mawasiliano inayopatikana kwenye Intanet. Dhana ya kutuma ujumbe wa kielektroniki wa maandishi kati ya wahusika kwa njia iliyosawa na kutuma barua au memo ilitangulia utengenezaji wa Intanet. Leo inaweza kuwa muhimu kutofautisha kati ya Intanet na mifumo ya kindani ya barua pepe. Barua pepe ya Intanet inaweza kusafiri na kuhifadhiwa kimaandishi katika mitandao mingine mingi na mashine zilizo nje ya udhibiti wa mtumaji na mpokeaji. Kwa wakati huu kunauwezekano wa yaliyomo kusomwa na kubadilishwa na mhusika wa tatu, ikiwa kuna mtu yeyote anayefikiri kuwa una umuhimu wa kutosha. Mifumo ya barua za kindani, ambapo habari haipaswi kamwe kutoka nje ya mtandao wa kampuni au shirika , ni salama zaidi, ingawa katika shirika lolote kutakuwa na wafanyikazi wa [[IT]] na wafanyakazi wengine ambao kazi yao inahusu ufuatiliaji, na mara chache kufikia, barua pepe za wafanyikazi wengine ambazo hawajatumiwa hao. Picha, nyaraka na faili nyingine zinaweza kutumwa kama [[viungo vya barua pepe]]. Barua pepe zinaweza [[kutumwa]] kwa [[anwani nyingi za barua pepe]]. [[Telefoni ya intaneti]] ni huduma nyingine la mawasiliano ya kawaida iliyowezekana kwa uundaji wa a Intanet. [[VoIP]] husimamia [[itifaki ya kupitisha sauti kupitia Intanet]], ikirejelea itifaki msingi ya mawasiliano ya Intanet. Wazo hili lilianza mwanzo wa mwongo wa 1990 na [[zana zilizofanana na simu za polisi]] za kompyuta binafsi. Katika miaka ya hivi karibuni mifumo mingi ya VoIP imekuwa rahisi kutumia na kuwa na manufaa kama simu ya kawaida. Faida ni kwamba, Intanet inapobeba trafiki ya sauti, VoIP inaweza kuwa bure au kuwa na gharama ndogo sana kuliko upigaji simu wa jadi, hasa juu ya umbali mrefu na hasa kwa wale wenye viunganishi vinanvyowaka wakati wowote kama vile [[Cable]] au [[ADSL]]. VoIP inapevuka na kujitokeza kama mshindani mbadalia wa huduma za simu za jadi. Uwezo wa kubadilishana ujumbe kati ya watoa huduma mbalimbali imeboreshwa na uwezo wa kupiga au kupokea simu kutoka kwa simu ya jadi unapatikana. Vibadilisha mtandao vya VoIP ambavyo ni rahisi na vya bei nafuu vinapatikana na vinaondoa haja ya kuwa na kompyuta binafsi. Ubora wa sauti unatofautiana kutoka wito moja hadi mwingine lakini mara nyingi ni sawa, na huweza hata kuzidi ule wa simu za jadi. Matatizo yaliyobakia kwa VoIP hujumuisha [[upigaji simu kwa nambari ya dharura]] na utumainikaji. Hivi sasa, watoa VoIP wachache hutoa huduma ya dharura, lakini haipatikani na wote. Simu za jadi huwezeshwa na nguvu za laini na hufanya kazi wakati stima zinapopotea; VoIP haifanyi hivyo bila [[chanzo kingine cha nguvu]] kwa vifaa vya simu na vifaa vya upatikanaji wa Intanet. VoIP pia imekuwa maarufu kwa zana za michezo , kama njia ya mawasiliano kati ya wachezaji. Wateja wa VoIP wanaojulikana katika michezo ni kama vile [[Ventrilo]] na [[Teamspeak]]. [[Wii]], [[PlayStation 3]], na [[Xbox 360]] pia hutoa sifa za VoIP za kuongea kupitia mtandao . === Kuhamisha data === [[Kugawana faili]]ni mfano wa uhamishaji wa kiasi kikubwa cha data kupitia Intanet. Faili ya [[kompyuta]] inaweza [[kutumwa kwa kutumia barua pepe]] kwa wateja, waenzi na marafiki kama [[kiungo]]. Inaweza kuwekwa kwenye [[tovuti]] au tumishi ya [[FTP]] kwa upakuaji rahisi na watu wengine. Inaweza kuweka ndani ya "eneo lenye wamiliki wengi" au ndani ya [[tumishi ya faili]]kwa ajili ya matumizi ya haraka na washikadau. Mzigo wa upakuaji mzito kwa watumiaji wengi unaweza kupunguzwa na matumizi ya "[[vioo]]" vya huduma au mitandao [[ya viwango aina moja]]. Katika hali hizi zote, upatikanaji wa faili unaweza kudhibitiwa na [[kujitambulisha kwa watumiaji]], usafiri wa faili katika ya Intanet unaweza kuborongwa kwa [[kupewa maana fiche]], na hongo ya pesa yaweza kutumiwa ili kuzipata faili. Bei inaweza kulipwa kutoka eneo tofauti kwa njia isiyokuwa wazi, kwa mfano, kutoka kwa kadi ya deni(krediti) ambayo maelezo yake hupitishwa pia - kwa kawaida hupewa maana fiche kabisa- kupitia Intanet. Asili na dhibitisho la faili iliyopokewa inaweza kuangaliwa kupitia [[saini za dijitali]] au kwa [[MD5]] au aina nyingine ya ujumbe. Sifa hizi rahisi za intanet, juu ya msingi wa dunia nzima, zinabadilisha uzalishaji, mauzo, na usambazaji wa kitu chochote ambacho kinaweza kupunguzwa na kuwa faili ya kompyuta kwa usafirishaji. Hii ni pamoja na kila namna ya machapisho ya magazeti , bidhaa za programu, habari, muziki , filamu, video, picha, grafiki na sanaa zingine. Hili kwa upande mwingine limesababisha mabadiliko katika kila moja ya viwanda ambavyo awali vilidhibiti uzalishaji na usambazaji wa bidhaa hizi. [[Utabakishaji wa vyombo vya habari]] unahusu kitendo ambacho watangazaji wengi wa redio na televisheni wanatumia kukuza lishe ya Intanet ya habari za moja kwa moja kutumia sauti, na tabaka za video (kwa mfano, [[BBC]]). Wanaweza pia kuruhusu maonyesho na usikilizaji kulingana na mabadiliko ya wakati kama kuangalia mbele, picha klasiki na sifa za kusikiliza tena. Watoaji huduma hawa wameungwa na anuwai ya "watangazaji" halisi wa Intanet ambao kamwe hawakuwa na leseni za kutoa habari moja kwa moja. Hii ina maanaisha kuwa kifaa kilichounganishwa na intanet, kama vile kompyuta au kitu kingine maalum, kinaweza kutumika kupata vyombo vya habari vilivyounganishwa na Intanet kwa njia ile ile kama ilivyowezekana tu na mpokezi wa [[televisheni]] au [[redio]]. Aina ya matini ni pana sana, kutoka kwa [[ponografia hadi tovuti za ufundi na utaaluma wa juu]]. Podcasting ni aina fulani katika mada hii, ambapo - kwa kawaida ni sauti- matini zinapakuliwa na kuchezwa tena kwenye kompyuta au kubadilishwa kwenye chombo cha habari kinachobebeka ili kisikilizwe matu anapotembea. Hizi mbinu za kutumia vifaa rahisi vinaruhusu mtu yeyote, aliye na udhibiti ufichaji au udhibiti wa leseni, kutangaza picha , muziki na video kote ulimwenguni. [[Kamera za mtandao]] zinaweza kuonekana kama ongezeko ya chini ya bajeti ya jambo hili. Ingawa baadhi ya kamera za mtandao zinaweza kutoa video za kiima kizima, picha huwa ndogo au hujiongeza pole pole. Watumiaji wa intanet wanaweza kuangalia wanyama waliyozunguka kidimbwi cha maji huku Afrika, meli katika [[kipisho cha Panama]], trafiki katika mzunguko wa barabara za mtaa au kufuatilia wanapoishi katika muda halisi. [[Vyumba vya kuongea vya video]] na [[mikutano ya video]] pia ni maarufu, matumizi mengi yakipatikana ya kamera kibinafsi za mtandao, zilizo na, au zisizo na sauti inayotamba pande zote mbili. [[YouTube]] ilianzishwa tarehe 15 Februari 2005 na sasa ni tovuti inayoongoza kwa maonyesho ya video za bure pamoja na idadi kubwa ya watumiaji. Inatumia mtandao wenye msingi wa [[kichezaji cha flashi]] kuonyesha faili za video. Watumiaji waliojiandikisha huweza kuongeza idadi isiyo na kipimo ya video na kutengeneza vitambulishi vyao binafsi. YouTube inadai kuwa watumiaji wake hutazama mamia ya mamilioni, na huongeza mamia ya maelfu, ya video kila siku. <ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/t/fact_sheet|title=YouTube Fact Sheet|publisher=YouTube, LLC |accessdate=2009-01-20}}</ref> == Upatikanaji == Lugha ya iliyoenea katika mawasiliano ya Intanet ni [[Kiingereza]]. Hii inayotumika zaidi katika intaneti ni Kiingereza. Hili latokana na kuwa ndiyo lugha asilia ya intanet na pia nafasi yake kama lingu-franca = lugha sambazi. Pia inaweza kuhusiana na upungufu wa utendaji wa kompyuta za awali, kiasi kikubwa zikitoka Marekani, kushughulikia maandishi mengine kuliko yale ya lahaja ya Kiingereza ya [[alfabeti ya Kilatin]]. Baada ya Kiingereza (asilimia 29 ya wageni wa Tovuti) lugha zilizohitajika zaidi katika [[Tovuti ya Dunia Nzima]] ni [[Kichina]] (asilimia 22), [[Kihispania]] (asilimia 8), [[Kijapani]] (asilimia 6), [[Kifaransa]] (asilimia 5), [[Kireno]] na [[Kijerumani]] (kila moja asilimia 4 ), [[Kiarabu]] (asilimia 3) na [[Kirusi]] na [[Kikorea]] (kila moja asilimia 2 ). <ref>[http://www.internetworldstats.com/stats7.htm internet World Stats,] {{Wayback|url=http://www.internetworldstats.com/stats7.htm |date=20120426122721 }} zilizichapishwa upya tarehe 30 Juni 2009</ref> Katika kanda, asilimia 42 ya [[watumiaji wa intaneti]] duniani wana makao [[Barahindi]], asilimia 24 [[Ulaya]], asilimia 15 [[Amerika ya Kaskazini]], asilimia 11 [[Amerika Kusini]] na [[Caribbean]] zikichukuliwa kwa pamoja, asilimia 4 [[Afrika]], asilimia 3 [[Mashariki]] ya [[Kati]] na asilimia 1 [[Australia]] / [[Oceania]]. <ref name="inetstats">[http://www.internetworldstats.com/stats.htm World Internet Usage Statistics News and Population Stats] {{Wayback|url=http://www.internetworldstats.com/stats.htm |date=20110623200007 }} zilizoandikwa upya 30 Juni 2009</ref> Teknolojia za Intanet zimeendelea ya kutosha katika miaka ya hivi karibuni, hasa katika matumizi ya [[Unicode]], kwamba vifaa vizuri vinapatikana kwa maendeleo na mawasiliano katika lugha zinazotumiwa kwa wingi. Hata hivyo, baadhi ya matatizo kama ''[[mojibake]]'' (uonyeshaji usiosahihi wa maandishi ya lugha za kigeni , pia inajulikana kama ''kryakozyabry)'' bado hubakia. Njia za kawaida za [[kupata Intaneti]] nyumbani ni [[kwa kupiga]], laini za [[broadband]] (kupitia waya za koax, [[nyuzinyuzi za optiki]] au waya za shaba), [[Wi-Fi, setilaiti]] na teknolojia ya rununu ya 3G. Maeneo ya umma kwa matumizi ya Intaneti ni maktaba na [[mikahawa ya Intaneti]], ambamo kompyuta zilizounganishwa na Intaneti hupatikana. Pia kuna [[sehemu za kupata Intaneti]] katika maeneo mengi ya umma kama vile kumbi za uwanja wa ndege na maduka ya kahawa, katika baadhi ya sehemu hizi kwa matumizi mafupi wakati umesimama. Maneno mbalimbali hutumiwa kama vile "kiosk za umma za interneti", "pahala pa upatikanaji intaneti pa umma", na "simu za kulipia za Mtandao". Hoteli nyingi sasa pia huwa na pahala pa umma, ingawa hizi hulipiwa kulingana na matumizi. Sehemu hizi hutumika kwa matumizi mbalimbali kama ununuzi tiketi , amana za benki, malipo kupitia mtandao nk. Wi-Fi hutoa upatikanaji usiotumia waya wa mitandao ya kompyuta, na kwa hiyo yaweza kufanya hivyo kwa Intanet yenyewe. [[Sehemu moto]] zinazotoa upatikanaji kama huo hujumuisha [[mikahawa ya Wi-Fi]], ambapo watumiaji hupaswa kuleta vifaa vyao visivyotumia waya kufikia Intaneti kama vile [[Kompyuta za pajani]] au [[PDA]]. Huduma hizi huweza kuwa bure kwa wote, bure kwa wateja tu, au waliolipishwa. Eneo moto halina haja ya kuwa finyu katika eneo ndogo. Kampasi nzima au bustani, au hata mji mzima unaweza kuwezeshwa. Juhudi za [[mashinani]] zimesababisha[[mitandao ya kijamii]] [[isiyotumia waya]]. Huduma za Wi-Fi za kibiahsara zinazofunika maeneo ya miji mikubwa zinapatikana [[London]], [[Vienna]], [[Toronto]], [[San Francisco]], [[Philadelphia]], [[Chicago]] na [[Pittsburgh]]. Intanet huweza kupatikana kutoka sehemu hizo kama kiti cha bustani.<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000082&amp;sid=aQ0ZfhMa4XGQ&amp;refer=canada "Toronto Hydro to Install Wireless Network in Downtown Toronto".] Bloomberg.com. Ilichukuliwa tarehe 19-Mar-2006.</ref> Mbali na Wi-Fi, kumekuwa na majaribio na mitandao ya simu ya kibiashara isiyotumia waya kama [[Ricochet]], huduma mbalimbali za kasi za data kupitia mitandao ya simu za mkononi na, huduma zisizotumia waya zisizobadilika. Simu za mkononi za hali ya juu kama vile [[smartphone]] kwa ujumla huja na upatikanaji wa Intaneti kwa kupitia mtandao wa simu. Vivinjari cha mitandao kama vile [[Opera]] hupatikana katika simu hizi za mkononi zilizoendelea, ambazo pia huweza kutekeleza aina nyingie tofauti ya programu za Intaneti. Simu nyingi za mkononi huweza kupata Intanet kuliko PC ingawa hii haitumiki kwa upana. Kinachotoa huduma za upatikanaji wa Intaneti na muundo wa mfanyiko wa itifaki hutofautisha mbinu zinazotumika kupata Intaneti. == Taathira za kijamii == Intaneti imefanya kuwe na uwezekano mkubwa kabisa wa aina mpya za mahusiano ya kijamii, shughuli na upangaji, kutokana na sifa zake msingi kama vile kuenea katika matumizi na upatikanaji. [[Tovuti za kijamii]] kama vile [[Facebook na MySpace]] vimetengeneza aina mpya ya ufahamianaji na mwingiliano. Watumiaji wa tovuti hizi huweza kuongeza vitu mbalimbali kwa kurasa zao binafsi, kuonyesha maslahi yao ya kawaida, na kuungana na watu wengine. Inawezekana kupata mzunguko mkubwa wa marafiki, hasa kama tovuti inaruhusu watumiaji kutumia majina yao halisi, na kuruhusu mawasiliano kati ya makundi makubwa ya watu waliomo. Tovuti kama [[meetup.com]] zipo ili kuruhusu matangazo mapana ya makundi ambayo yanaweza kuwepo hasa kwa mikutano ya ana-kwa-ana, lakini ambayo inaweza kuwa na mahusiano mbalimbali madogo katika tovuti ya kundi lao katika meetup.org, au tovuti zingine zenye kufanana. Kizazi cha kwanza kwa sasa kinakuzwa na upatikanaji ulioenea wa kujiunga na Intaneti, unaosababisha utovu wa faragha, utambulisho, na wasiwasi wa kimiliki. "[[Wenyeji wa dijitali]]" hukumbwa na wasiwasi tofauti ambao haukuwa na vizazi vya mwanzoni. Katika jamii za kidemokrasia, mtandao umepata uhusiano mpya kama chombo cha kisiasa, kupelekea [[udhibiti wa Intaneti]] na baadhi ya nchi. Kampeni ya urais wa [[Howard Dean]] mwaka 2004 huko Marekani ulikuwa mashuhuri kwa uwezo wake wa kutoa michango kupitia Intaneti. Makundi mengi ya kisiasa hutumia interneti ili kufanikisha utaratibu mpya wa kujiandaa , ili kutimiza [[wanaharakati wa Intaneti]]. Baadhi ya serikali, kama zile za [[Iran]], [[Korea ya Kaskazini]], [[Myanmar]], [[Jamhuri]] ya [[Watu wa China]], na [[Saudi Arabia]], zinaudhibiti wa juu wa yale watu katika nchi zao wanayoweza kupata kwenye Intanet, hasa maudhui ya kisiasa na kidini. Hii inakamilishwa kwa kupitia programu inayoficha makundi na maudhui ili yasipatikane kwa urahisi bila mbinu ya kitaaluma zaidi. Nchini [[Norway]], [[Denmark]], [[Finland]] <ref name="The Register">{{cite web | title=Finland censors anti-censorship site | work=[[The Register]] | url=http://www.theregister.co.uk/2008/02/18/finnish_policy_censor_activist/ | date=2008-02-18 | accessdate=2008-02-19}}</ref> na [[Uswidi]], watoa huduma za Intaneti kwa hiari yao(pengine kuepuka mpangilio kama huo kuwa sheria) walikubali kudhibiti upatikanaji wa tovuti zilizotajwa na polisi. Ingawa orodha hii ya URL haramu inapaswa kuwa na anwani za tovuti zinazojulikana zenye kuonyesha ponografia ya watoto, yaliyomo katika orodha hii ni siri. Nchi nyingi, ikiwemo Marekani, zimepitisha sheria zinazofanya umiliki au usambazaji wa nyenzo fulani, kama vile [[ponografia ya watoto]], iliyoharamu, lakini hazitumii programu ya kuficha. Kuna programu nyingi za bure na zinazouzwa ziitwayo, [[programu za udhibiti wa maudhui]], na ambazo mtumiaji anaweza kuchagua kuzuia tovuti zinazokera katika kompyuta binafsi au mitandao, kama kuzuia uwezekano wa mtoto kupata habari za kimapenzi au vurugu. Intaneti imekuwa chanzo kikuu cha burudani tangu kabla ya mtandao wa dunia nzima, kukiwa na majaribio ya kijamii yanayofurahisha kama vile [[MUD]] na [[MOO]]yaliyofanywa katika vitoa nhuduma vya vyuo vikuu, ambapo makundi ya [[Usenet]]ya vichekesho yalipokea kiasi kikubwa cha trafiki kuu. Leo, [[majukwaa mengi ya Intaneti]] yana sehemu ya michezo na video za kuchekesha; katuni(vibonzo) fupi katika mfano wa [[sinema za flashi]] pia ni maarufu. Zaidi ya watu milioni 6 hutumia vibadilishanaji maoni (blogu) au mbao za ujumbe kama njia ya mawasiliano na kwa ajili ya kubadilishana mawazo. Viwanda vya [[sinema za watu wazima]] na [[kamari]] vimechukua faida kamili ya mtandao wa dunia nzima, na mara nyingi hutoa chanzo muhimu ya mapato ya matangazo kwa tovuti zingine. Ingawa serikali nyingi zimejaribu kuweka vikwazo katika matumizi ya Intaneti katika viwanda hivi, zilishindwa kupunguza kuenea umaarufu wa viwanda hivi. Eneo moja kuu la burudani kwenye interneti ni [[Michezo yenye wahusika wengi]]. Aina hii ya burudani inajenga jamii, kuwaleta watu wa umri fofauti na asili zote kufurahia mwendo wa kasi wa ulimwengu wa michezo ya wahusika wengi. Hii inaanza kutoka [[MMORPG hadi mfyatua risasi wa kwanza]] , kutoka [[michezo ya kusawiri mhusika]] hadi [[kamari ya Intaneti]]. Hii imebadilisha njia ambayo watu wengi huweza kuingiliana na jinsi wao wanvyoweza kutumia muda wao wa bure katika Interneti. Wakati michezo ya Intaneti imekuwapo tangu mwongo wa 1970, aina ya kisasa ya michezo ya Intaneti ilianza na huduma kama [[GameSpy]] na [[MPlayer]], ambayo wachezaji wa michezo kwa kawaida walijiunga nayo. Wasiyojiunga walikubaliwa kucheza baadhi ya aina za mchezo iliyochezwa au baadhi ya michezo. Wengi hutumia Intaneti kwa kupata na kuchukua muziki, sinema na vitu vingine kwa starehe zao na utulivu. Kama ilivyojadiliwa hapo awali, kuna vyanzo za kulipia na vya bure kwa haya yote, kwa kutumia vitoa huduma vikuu na teknolojia za viwango vinavyolingana. Baadhi ya vyanzo hivi hujali zaidi haki za wasanii wa awali na juu ya sheria za kimiliki kuliko wengine. Wengi hutumia mtandao wa dunia nzima kupata habari, taarifa za michezo na hali ya hewa na, kupanga likizo na kujua zaidi kuhusu mawazo na maslahi yao. Watu hutumia [[maongezi kupitia mtandao, utumaji wa ujumbe]] na barua pepe kuwasiliana na marafiki duniani kote, wakati mwingine kwa njia sawa na jinsi baadhi ya watu awali walivyokuwa na [[marafiki ambao walifahamiana kwa barua tu]]. [[Mitandao ya kijamii]] kama [[MySpace, Facebook]] na mingineo, pia huwasaidia watu kuwasiliana kwa starehe zao. Intaneti imeshuhudia kuongezeka kwa idadi ya [[kopyuta binafsi za mtandao]], ambapo watumiaji wanaweza kupata faili zao, folda, na masharti kupitia Intaneti. [[Matumizi ya Intaneti yamesababisha]] upungufu mkubwa kwenye rasilimali ya kampuni; mfanyikazi wastani wa Uingereza hutumia dakika 57 kwa siku akipitia mtandao wa dunia nzima wakati akifanyakazi, kulingana na utafiti wa mwaka wa 2003 uliofanywa na Huduma za Kibiashara za Peninsula. <ref>{{cite web|url=http://news.scotsman.com/topics.cfm?tid=914&id=1001802003 |title=Scotsman.com News - Net abuse hits small city firms |publisher=News.scotsman.com |date= |accessdate=2009-08-07}}</ref> == Hatari za Intaneti == Wavuti wa Webmd umesema kuwa mtu aliyepatwa na ashiki ya kuwa kwa mitandao kila wakati (addicted) huenda akawa na maswala mengine ya kiafya kwa [[ubongo]] (mental health issues). Wavuti pia umefanya watu wawe na uchu wa kuangalia filamu za ponografia kwa sababu hili hufanyika kwa urahisi. Vijana wengi pia wamejipata kwa hatari baada ya jumbe katika vyombo vya habari vya kijamii (social media) baada ya kutapeliwa au hata kutekwa nyara na watu waliojifanya marafiki. Kumekuwa pia na michezo mibaya iliyowafanya vijana kujiua kama vile [https://www.forbes.com/sites/andrewrossow/2018/02/28/cyberbullying-taken-to-a-whole-new-level-enter-the-blue-whale-challenge/ Blue Whale challenge] ambapo wachezaji walikuwa wakishawishiwa wajitoe uhai baada ya kushiriki katika mchezo. Kumekuwa pia na michezo ya kamari (online betting) ambapo watu wapoteza pesa na hata kugeukia kuwa wezi ili waweze kuendelea kucheza michezo ile. == Jinsi ya kudhibiti intaneti kama mzazi == Wazazi wana jukumu la kuhakikisha kuwa wanao hawaingii katika wavuti baya za [[ponografia]], [[ugaidi]], zinazofunza [[itikadi kali]] au zinazohimiza au kuwashawishi [[watoto]] kushiriki katika [[tabia]] mbovu. Wanaweza kufanya hivi kwa kuweka "rotating proxies" ambazo hudhibiti kinachoonwa kwa wavuti ile. Pia wanafaa waongee na watoto na kuwaambia madhara ya mitandao. Kama una [[uraibu]] wa Intaneti, inafaa uchukue likizo usitumie mitandao ili uweze kuongea na watu moja kwa moja. == Tazama pia == * [[Blogu]] * [[Wiki]] * [[Tovuti]] * [[Uhuru wa habari]] == Tanbihi== {{Marejeo|2}} ==Marejeo== * Rehmeyer, Julie J. 2007. Mapping a medusa: Intaneti inasambaza mizizi yake Science News 171 (23 Juni) :387-388. Inapatikana http://www.sciencenews.org/articles/20070623/fob2.asp {{Wayback|url=http://www.sciencenews.org/articles/20070623/fob2.asp |date=20080419102915 }}. * Castells, M. 1996. Rise of the Network Society. 3 vols. Vol. 1. Cambridge, MA: Wachapishaji wa Blackwell . * Castells, M. (2001), “Lessons from the History of Internet”, in “The Internet Galaxy”, Ch. 1, ukurasa 9-35. Uchapishaji wa Chuo Kikuu cha Oxford. * RFC 1122, Requirements for Internet Hosts—Communication Layers, IETF, R. Braden (Ed.), Oktoba 1989 * RFC 1123, Requirements for Internet Hosts—Application and Support, IETF, R. Braden (Ed.), Oktoba 1989 == Viungo vya nje == * [http://www.kilinux.udsm.ac.tz/kiblog/sw_TZ_glossary_klnX_1.html Orodha ya maneno ya tarakishi ya mradi wa Kilinux kwenye Chuo Kikuu cha Dar es Salaam] {{Wayback|url=http://www.kilinux.udsm.ac.tz/kiblog/sw_TZ_glossary_klnX_1.html |date=20070315122634 }} ===Kwa Kiingereza=== * [http://www.nsf.gov/about/history/nsf0050/internet/internet.htm Intanet] {{Wayback|url=http://www.nsf.gov/about/history/nsf0050/internet/internet.htm |date=20080907002515 }} (Wakfu wa sayansi wa Kitaifa) * [http://www.wired.com/wired/archive/13.08/intro.html "Miaka 10 iliyobadilisha dunia" - Wired anaangalia nyuma mageuzi katika Intanet kwa miaka 10 iliyopita] * [http://cyber.law.harvard.edu/home/ Makao ya Intanet na jamii ya Berkman yaliyo Harvard] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-75-1738/science_technology/internet/ Hifadhi za Dijital za CDC-Uzushi wa umri wa Intanet] * [http://www.internetvalley.com/archives/mirrors/cerf-how-inet.txt Jinsi Intanet ilikuja kuwa jinsi ilivyo.] {{Wayback|url=http://www.internetvalley.com/archives/mirrors/cerf-how-inet.txt |date=20060701050011 }} * [http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml Kurasa ya nyumbani ya tovuti la Shirika la Intanet. ] {{Wayback|url=http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml |date=20070604153304 }} * [http://www.ietf.org/rfc/rfc801.txt RFC 801, Upangaji wa ubadilishanaji katika TCP/IP] * [http://ec.europa.eu/information_society/eeurope/i2010/mid_term_review_2008/index_en.htm Kutayarisha masuala ya dijitali ya usoni ya Ulaya - i2010 Upitiaji tena wa kati ya muhula] * Manjoo, Farhad - [http://www.slate.com/id/2212108/pagenum/all/ The Unrecognizable internet of 1996] - ''[[Slate]]'' * [http://www.heinosoft.nl/nl/46_no_cure_no_pay.htm No cure no pay zoekmachine optimalisatie] {{Wayback|url=http://www.heinosoft.nl/nl/46_no_cure_no_pay.htm |date=20120323223237 }} * [http://www.osce.org/item/13570.html Media Freedom Internet Cookbook] {{Wayback|url=http://www.osce.org/item/13570.html |date=20220305200404 }} ulioandikwa na [[Mwakilishi wa OSCE kuhusu uhuru wa vyombo vya habari]] huko Vienna mwaka wa 2004 * [http://www.firstmonday.org/ First Monday] Jarida lililochunguzwa na wasomi wa kiwango kimoja katika Intaneti. * [http://discovermagazine.com/2007/jun/how-much-does-the-internet-weigh How Much Does The Internet WEIGH?] ulioandikwa na Stephen CASS, [[Discover]] 2007 * [https://gadgetmeetsguy.com/dns-probe-finished-no-internet Fixing ‘DNS Probe Finished No Internet’ Error] {{Wayback|url=https://gadgetmeetsguy.com/dns-probe-finished-no-internet |date=20200804233833 }} [[Jamii:Intaneti]] [[Jamii:Habari]] [[Jamii:Mawasiliano]] [[Jamii:Teknolojia]] b55iir8u4am9phdklvopcnmjjhr916s 0 3129 1577711 1431537 2026-06-30T19:46:22Z Josefu chipiti 90533 /* */ Alama za uandishi 1577711 wikitext text/x-wiki {{Ziwa | jina = Ziwa Chad | picha = ShrinkingLakeChad-1973-1997-EO.jpg | maelezo_ya_picha = Picha za angani zinaonyesha kupungua kwa Ziwa Chad | mahali = Afrika ya Kati | nchi = [[Chad]], [[Kamerun]], [[Nigeria]], [[Niger]] | eneo = 1500 km² | kina = hadi 7 m | mito inayoingia = [[Chari]], [[Komadugu]], [[Logone]] | mito inayotoka = --- | kimo = m 240 | miji = -- }} '''Ziwa Chad''' ni [[ziwa]] kubwa lisilo na njia ya kutoka lenye [[kina]] kidogo katika kanda la [[Sahel]], kando ya [[Jangwa]] kubwa la [[Sahara]], kule ambako nchi za [[Chad]], [[Kamerun]], [[Niger]] na [[Nigeria]] zinapopakana, hivi kwamba eneo lake limegawanywa kati ya nchi hizo. Ziwa Chad lina umuhimu mkubwa kwa [[Uchumi]] wa watu [[milioni]] 68 katika nchi hizo nne. [[Beseni]] lake ni beseni kubwa le [[bara]] la [[Afrika]]. Hata hivyo, eneo la uso wake limebadilika katika mwendo wa [[karne]] zilizopita kutegemeana na kiasi cha [[maji]] lilichopokea na kiwango cha [[uvukizaji]] na matumizi ya maji yake. Ziwa Chad lilipungua kwa [[asilimia]] 98 baina ya miaka [[1963]] na [[1998]] lakini picha za [[satelaiti]] za [[ESA]] zimeonyesha ya kwamba baada ya hapo limepanuka tena kiasi. <ref>[http://www.esa.int/var/esa/storage/images/esa_multimedia/images/2013/10/lake_chad_water_extent_increase/13371177-1-eng-GB/Lake_Chad_water_extent_increase.gif Lake Chad water increase - ESA</ref> == Marejeo == {{reflist}} ==Viungo vya nje== {{Commons category|Lake Chad}} *[http://www.ppl.nl/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=82 Bibliography on Water Resources and International Law] Peace Palace Library *[http://www.eoearth.org/article/Lake_Chad_flooded_savanna The Encyclopedia of Earth: Lake Chad flooded savanna] *[https://web.archive.org/web/20040629170830/http://www.earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=294&theme=2 Information on, and a map of, Chad's watershed]. *[https://web.archive.org/web/20120813015647/http://www.waterandnature.org/en/resources/publications/thematic-collection/facts-figures/watersheds-world Map of the Lake Chad basin] at Water Resources eAtlas. *[https://www.theguardian.com/international/story/0,,1695804,00.html Article on the disappearing lake] in ''The Guardian''. *{{Rejea jarida| title = Reconstruction of Megalake Chad using Shuttle Radar Topographic Mission data|journal= Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology|volume= 239|issue= 1–2|pages= 16–27|doi= 10.1016/j.palaeo.2006.01.003|year= 2006|last1= Leblanc|first1= Marc|last2= Favreau|first2= Guillaume|last3= Maley|first3= Jean|last4= Nazoumou|first4= Yahaya|last5= Leduc|first5= Christian|last6= Stagnitti|first6= Frank|last7= Van Oevelen|first7= Peter J.|last8= Delclaux|first8= François|last9= Lemoalle|first9= Jacques|bibcode= 2006PPP...239...16L}} *[https://www.patriotdirect.org/lakes-become-deserts-the-story-of-lake-chad/ Lakes become deserts: The story of Lake Chad – patriotdirect.org] {{Wayback|url=https://www.patriotdirect.org/lakes-become-deserts-the-story-of-lake-chad/ |date=20200802231221 }} {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Chad]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] [[Jamii:Maziwa ya Chad]] [[Jamii:Maziwa ya Kamerun]] [[Jamii:Maziwa ya Niger]] [[Jamii:Maziwa ya Nigeria]] 3skk7lk29b4v199xckriyv0qganezp3 1577780 1577711 2026-07-01T10:45:41Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Josefu chipiti|Josefu chipiti]] ([[User talk:Josefu chipiti|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] 1431537 wikitext text/x-wiki {{Ziwa | jina = Ziwa Chad | picha = ShrinkingLakeChad-1973-1997-EO.jpg | maelezo_ya_picha = Picha za angani zinaonyesha kupungua kwa Ziwa Chad | mahali = Afrika ya Kati | nchi = [[Chad]], [[Kamerun]], [[Nigeria]], [[Niger]] | eneo = 1500 km² | kina = hadi 7 m | mito inayoingia = [[Chari]], [[Komadugu]], [[Logone]] | mito inayotoka = --- | kimo = m 240 | miji = -- }} '''Ziwa Chad''' ni [[ziwa]] kubwa lisilo na njia ya kutoka lenye [[kina]] kidogo katika kanda la [[Sahel]], kando ya [[jangwa]] kubwa la [[Sahara]], kule ambako nchi za [[Chad]], [[Kamerun]], [[Niger]] na [[Nigeria]] zinapopakana, hivi kwamba eneo lake limegawanywa kati ya nchi hizo. Ziwa Chad lina umuhimu mkubwa kwa [[uchumi]] wa watu [[milioni]] 68 katika nchi hizo nne. [[Beseni]] lake ni beseni kubwa le [[bara]] la [[Afrika]]. Hata hivyo, eneo la uso wake limebadilika katika mwendo wa [[karne]] zilizopita kutegemeana na kiasi cha [[maji]] lilichopokea na kiwango cha [[uvukizaji]] na matumizi ya maji yake. Ziwa Chad lilipungua kwa [[asilimia]] 98 baina ya miaka [[1963]] na [[1998]] lakini picha za [[satelaiti]] za [[ESA]] zimeonyesha ya kwamba baada ya hapo limepanuka tena kiasi. <ref>[http://www.esa.int/var/esa/storage/images/esa_multimedia/images/2013/10/lake_chad_water_extent_increase/13371177-1-eng-GB/Lake_Chad_water_extent_increase.gif Lake Chad water increase - ESA</ref> == Marejeo == {{reflist}} ==Viungo vya nje== {{Commons category|Lake Chad}} *[http://www.ppl.nl/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=82 Bibliography on Water Resources and International Law] Peace Palace Library *[http://www.eoearth.org/article/Lake_Chad_flooded_savanna The Encyclopedia of Earth: Lake Chad flooded savanna] *[https://web.archive.org/web/20040629170830/http://www.earthtrends.wri.org/maps_spatial/maps_detail_static.cfm?map_select=294&theme=2 Information on, and a map of, Chad's watershed]. *[https://web.archive.org/web/20120813015647/http://www.waterandnature.org/en/resources/publications/thematic-collection/facts-figures/watersheds-world Map of the Lake Chad basin] at Water Resources eAtlas. *[https://www.theguardian.com/international/story/0,,1695804,00.html Article on the disappearing lake] in ''The Guardian''. *{{Rejea jarida| title = Reconstruction of Megalake Chad using Shuttle Radar Topographic Mission data|journal= Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology|volume= 239|issue= 1–2|pages= 16–27|doi= 10.1016/j.palaeo.2006.01.003|year= 2006|last1= Leblanc|first1= Marc|last2= Favreau|first2= Guillaume|last3= Maley|first3= Jean|last4= Nazoumou|first4= Yahaya|last5= Leduc|first5= Christian|last6= Stagnitti|first6= Frank|last7= Van Oevelen|first7= Peter J.|last8= Delclaux|first8= François|last9= Lemoalle|first9= Jacques|bibcode= 2006PPP...239...16L}} *[https://www.patriotdirect.org/lakes-become-deserts-the-story-of-lake-chad/ Lakes become deserts: The story of Lake Chad – patriotdirect.org] {{Wayback|url=https://www.patriotdirect.org/lakes-become-deserts-the-story-of-lake-chad/ |date=20200802231221 }} {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Ziwa Chad]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] [[Jamii:Maziwa ya Chad]] [[Jamii:Maziwa ya Kamerun]] [[Jamii:Maziwa ya Niger]] [[Jamii:Maziwa ya Nigeria]] dw7puf9knjbxysw1whxlu3ygnn0l4v1 0 9734 1577704 1425583 2026-06-30T19:06:58Z Family 001 70423 Nimeongeza taarifa na picha kwenye makala hii 1577704 wikitext text/x-wiki [[Faili:lake tanganyika.jpg|thumb|250px|[[Ziwa Tanganyika]] ni kati ya maziwa makubwa ya dunia (picha kutoka angani ya 1985]] [[Faili:Bariloche-_Argentina2.jpg|thumb|250px|Ziwa katika Bariloche ([[Argentina]])]] [[Faili:Lac d'arvoin.JPG|thumb|250px|Ziwa dogo milimani ya [[Ufaransa]]]] [[Faili:Seututie 325 Pelisalmi 2.jpg|thumb|250px|[[Ufini]] inajulikana kama "Nchi ya Maziwa Maelfu".<ref>{{cite web|last=Li|first=Leslie|date=1989-04-16|title=A Land of a Thousand Lakes|url=https://www.nytimes.com/1989/04/16/travel/a-land-of-a-thousand-lakes.html|access-date=2021-12-29|work=[[The New York Times]]|language=en}}</ref>]] '''Ziwa''' ni gimba kubwa la maji linalozungukwa na nchi kavu pande zote. Tofauti na [[bahari]] ni ukubwa na kutobadilishana maji na bahari kuu. Lakini maziwa kadhaa yamepewa pia jina la "bahari" hasa kama yana maji ya chumvi au kama watu wa eneo lake hawajui magimba makubwa zaidi ya maji. Mfano wake ni [[Bahari Kaspi]] katika [[Asia]] ambayo ni kubwa sana lakini hali halisi ni ziwa lenye maji ya chumvi. Pia Ziwa mara nyingi ni mkusanyiko wa maji wa asili, mkubwa kiasi, na uliotulia juu au karibu na uso wa Dunia. Huwa limekaa kwenye bonde au mfululizo wa mabonde yaliyoungana na kuzungukwa na nchi kavu.<ref>{{Citation|title=Lake {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/science/lake|work=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2026-06-30}}</ref> Maziwa yanapatikana kikamilifu barani na yametengana na bahari, ingawa yanaweza kuunganishwa na bahari kupitia mito. Maziwa, kama yalivyo makusanyiko mengine ya maji, ni sehemu ya mzunguko wa maji, yaani michakato ambayo maji huhama nayo duniani kote. Maziwa mengi yana maji baridi na yanajumuisha takriban maji baridi yote ya juu ya ardhi duniani, lakini baadhi yake ni maziwa ya chumvi yenye viwango vya chumvi vilivyo juu hata kuliko vile vya maji ya bahari. Maziwa yanatofautiana kwa kiasi kikubwa katika eneo la uso na ujazo wa maji, lakini kwa ujumla yanachukua takriban kilomita za mraba n 2.5 X 106 (chini ya 2%) ya uso wa Dunia. Maziwa kwa kawaida ni makubwa na yenye kina kirefu zaidi kuliko vidimbwi au mabwawa, ambayo nayo ni mabonde yaliyojaa maji ardhini, ingawa hakuna ufafanuzi rasmi au vigezo vya kisayansi vinavyotofautisha viwili hivyo. Maziwa pia ni tofauti na rasi, ambazo kwa ujumla ni madimbwi ya maji ya kupwa na kujaa yaliyozibwa na kingo za mchanga au nyenzo nyingine katika maeneo ya pwani ya bahari au maziwa makubwa. Maziwa mengi hupata maji kutoka kwenye chemchemi, na huishiwa pamoja na kutolewa maji na vijito pamoja na mito, lakini baadhi ya maziwa hayana njia ya kutolea maji, wakati maziwa ya volkano hujazwa moja kwa moja na maji ya mtiririko wa mvua na hayana mito yoyote inayomwaga maji ndani yake.<ref>https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2021GL093366</ref> Maziwa ya asili kwa ujumla hupatikana katika maeneo ya milimani (yaani maziwa ya milima mirefu), kreta za volkano zilizozizima, maeneo ya mabonde ya ufa, na maeneo yenye barafu inayotiririka. Maziwa mengine hupatikana katika maeneo yaliyobonyea au kando ya mikondo ya mito iliyokomaa, ambapo njia ya mto imepanuka juu ya bonde lililoundwa na kingo za mito zilizomomonyoka na maeneo oevu. Maziwa mengine hupatikana katika mapango ya chini ya ardhi. Baadhi ya sehemu za dunia zina maziwa mengi yaliyoundwa na mifumo ya mifereji ya maji iliyoharibika iliyobaki kutoka enzi iliyopita ya barafu. Maziwa yote ni ya muda mfupi tu kwa vipindi virefu vya muda, kwani yatajaa polepole na mchanga au yatafurika na kutoka nje ya bonde lililoyahifadhi. Maziwa yanayodhibitiwa na binadamu yanajulikana kama hifadhi za maji au mabwawa, na kwa kawaida hujengwa kwa ajili ya matumizi ya viwandani au kilimo, uzalishaji wa nishati ya umeme wa maji, usambazaji wa maji ya kunywa ya majumbani, kwa malengo ya kiekolojia au burudani, au kwa ajili ya shughuli nyingine za kibinadamu. == Entimolojia (Asili ya neno "lake") == Neno ''lake'' linatokana na Kiingereza cha Kati ('ziwa, bwawa, njia ya maji'), likitokea kwenye Kiingereza cha Kale ''lacu'' ('bwawa, dimbwi, kijito'), ambalo nalo lilitokana na Kijerumani cha Kale kabisa ''*lakō'' ('kidimbwi, mtaro, kijito kinachotiririka polepole'). Hili linatoka kwenye mzizi wa lugha ya Kihindi-Kiulaya cha Kale''*leǵ-'' ('kuvuja, kuchuruzika/kutoka maji'). Maneno yenye asili moja ni pamoja na Kiholanzi ''laak'' ('ziwa, kidimbwi, mtaro'), Kijerumani cha Chini cha Kati ''lāke'' ('maji yaliyotuama kwenye mkondo wa mto, dimbwi la maji') kama linavyopatikana kwenye majina ya maeneo: ''Wolfslake'', ''Butterlake'', Kijerumani cha Chini cha Sasa ''Laak'' ('dimbwi, kidimbwi'), Kijerumani cha sasa ''Lache'' ('dimbwi, kidimbwi'), na Kiandilandi (Icelandic) ''lækur'' ('kijito kinachotiririka polepole'). Pia, maneno ya Kiingereza ''leak'' (kuvuja) na ''leach'' (kuchuja/kuchuruzika) yana uhusiano na neno hili. Kuna hali kubwa ya kutokuwa na uhakika kuhusu uwekaji wa mipaka ya tofauti kati ya maziwa na vidimbwi/mabwawa, na hakuna neno hata moja kati ya hayo mawili lenye ufafanuzi unaokubalika kimataifa katika taaluma mbalimbali za kisayansi au mipaka ya kisiasa.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.tz/books?id=USGtfTkgSfwC&pg=PA4&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Hydrological and Limnological Aspects of Lake Monitoring|last=Heinonen|first=Pertti|last2=Ziglio|first2=Giuliano|last3=Beken|first3=André Van der|date=2008-04-30|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-51113-8|language=en}}</ref> Kwa mfano, wataalamu wa viumbe na mifumo ya maji baridi wamefafanua maziwa kama makusanyiko ya maji ambayo kimsingi ni toleo kubwa zaidi la kidimbwi, ambalo linaweza kuwa na mtikisiko wa mawimbi kwenye ukingo wake au ambapo msukosuko unaosababishwa na upepo una mchango mkubwa katika kuchanganya safu ya maji. Hakuna ufafanuzi wowote kati ya hii unaotenga vidimbwi kikamilifu na yote ni magumu kupimika. Kwa sababu hii, ufafanuzi rahisi unaozingatia ukubwa unazidi kutumika kutofautisha vidimbwi na maziwa. Ufafanuzi wa ziwa unatofautiana katika kigezo cha ukubwa wa chini kabisa wa eneo la maji, kuanzia hekta 2 (ekari 5):331 hadi hekta 8 (ekari 20). <ref>{{Cite web|title=Information Sheet on Ramsar Wetlands (RIS)|url=http://www.ramsar.org/ris/key_ris_e.htm|work=www.ramsar.org|accessdate=2026-06-30|author=Dwight Peck}}</ref>Mwanaekolojia wa wanyama wa mwanzo kabisa, Charles Elton, alichukulia maziwa kama makusanyiko ya maji yenye hekta 40 (ekari 99) au zaidi. Neno ziwa pia hutumika kuelezea eneo kama vile Ziwa Eyre, ambalo ni bonde kavu kwa wakati mwingi lakini linaweza kujaa chini ya hali ya msimu wa mvua kubwa. Katika matumizi ya kawaida, maziwa mengi yana majina yanayoishia na neno 'pond', na idadi ndogo ya majina yanayoishia na neno ''<nowiki/>'lake''<nowiki/>' (ziwa) kiuhalisia na kitaalamu ni vidimbwi tu. Kitabu kimoja cha kiada kinalisawijika jambo hili kama ifuatavyo: 'Huko Newfoundland, kwa mfano, karibu kila ziwa linaitwa kidimbwi, ambapo kule Wisconsin, karibu kila kidimbwi linaitwa ziwa.'<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.tz/books?id=A2nJCPPixGQC&pg=PA83&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Principles of Water Resources: History, Development, Management, and Policy|last=Cech|first=Thomas V.|date=2009-08-24|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-13631-7|language=en}}</ref> Kitabu kimoja cha hidrolojia (sayansi ya maji) kinapendekeza kufafanua neno 'ziwa' kama mkusanyiko wa maji wenye sifa tano zifuatazo: # Linajaza kwa kiasi au kikamilifu bonde moja au mabonde kadhaa yaliyounganishwa na mifereji ya bahari/mizigo ya maji; # Kimsingi lina kiwango kile kile cha usawa wa maji katika maeneo yote (ukiondoa mabadiliko ya muda mfupi yanayosababishwa na upepo, mabadiliko ya utando wa barafu, maji mengi yanayoingia, n.k.); # Halina uingiaji wa mara kwa mara wa maji ya bahari; # Kiasi kikubwa cha mashapo yaliyoambaa kwenye maji hukamatwa na mabonde (ili hili litokee yanahitaji kuwa na uwiano mdogo kiasi wa maji yanayoingia ukilinganisha na ujazo wa ziwa); # Eneo linalopimwa katika wastani wa usawa wa maji linazidi kiwango cha chini kilichochaguliwa kiholela (kwa mfano, hekta moja). Ukiondoa kigezo cha tatu, vile vingine vimekubaliwa au kufafanuliwa kwa kina zaidi na machapisho mengine ya hidrolojia (sayansi ya maji).<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.tz/books?id=ZmdYFTlcSgEC&pg=PA427&redir_esc=y|title=Hydrology and Water Resources of Africa|last=Shahin|first=M.|date=2002-11-30|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-0866-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.tz/books?id=cY6IN_Suku0C&pg=PA381&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Ecohydrology & Hydrobiology|last=Copernicus|first=Index|date=2004|publisher=Index Copernicus|language=en}}</ref> == Usambazaji == [[Faili:Eyre lake map of the shape and depth (bathymetry) 2020.jpg|thumb|Umbo na kina cha Ziwa Eyre katika mfumo wa ramani ya mabadiliko ya viwango]] Idadi kubwa ya maziwa duniani ni ya maji baridi, na mengi yanapatikana katika Kizio cha Kaskazini kwenye latitudo za juu. [[Kanada]], ikiwa na mfumo wa mtiririko wa maji usio na mpangilio maalum, inakadiriwa kuwa na maziwa 31,752 yenye ukubwa wa zaidi ya kilomita za mraba 3(maili za mraba 1.2) katika eneo la uso wake.<ref>https://web.archive.org/web/20120415102959/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html</ref> Jumla ya idadi ya maziwa nchini Kanada haijulikani lakini inakadiriwa kuwa angalau milioni 2.<ref>{{Cite web|title=The Atlas of Canada - Physical Components of Watersheds|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/auth/english/maps/environment/hydrology/watershed1/1|work=atlas.nrcan.gc.ca|accessdate=2026-06-30|language=en|author=Government of Canada, Natural Resources Canada, Earth Sciences Sector, Geomatics Canada - Canada Centre for Remote Sensing, GeoAccess Division, Atlas Infrastructure Section.}}</ref> [[Ufini]] ina maziwa 168,000 yenye ukubwa wa mita za mraba 500 (futi za mraba 5,400) au zaidi, ambapo maziwa 57,000 kati ya hayo ni makubwa (mita za mraba 10,000 (futi za mraba 110,000) au zaidi).<ref>{{Cite web|title=Suomi, 57 000 – 168 000 järven maa {{!}} Maanmittauslaitos|url=https://www.maanmittauslaitos.fi/ajankohtaista/suomi-57-000-168-000-jarven-maa|work=www.maanmittauslaitos.fi|accessdate=2026-06-30|language=fi}}</ref> Maziwa mengi yana angalau mtiririko mmoja wa asili katika mfumo wa mto au kijito, ambao hudumisha wastani wa usawa wa maji wa ziwa hilo kwa kuruhusu utiririkaji wa maji ya ziada.<ref>{{Cite journal |last=Mark |first=David M. |date=1983 |title=On the Composition of Drainage Networks Containing Lakes: Statistical Distribution of Lake In-Degrees |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1538-4632.1983.tb00772.x |journal=Geographical Analysis |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=97–106 |doi=10.1111/j.1538-4632.1983.tb00772.x |issn=1538-4632}}</ref> Baadhi ya maziwa hayana njia ya asili ya kutolea maji na hupoteza maji kupitia uvukizaji au uvukizi wa chini ya ardhi, au vyote viwili. Maziwa haya yanajulikana kama maziwa yasiyo na mtiririko wa kwenda nje (''endorheic''). Maziwa mengi ni ya kutengenezwa na binadamu na hujengwa kwa ajili ya uzalishaji wa nishati ya umeme wa maji, malengo ya urembo na mandhari, shughuli za burudani, matumizi ya viwandani, matumizi ya kilimo, au usambazaji wa maji ya majumbani. Idadi ya maziwa duniani bado haijulikani kikamilifu kwa sababu maziwa na vidimbwi vingi ni vidogo sana na havionekani kwenye ramani au picha za satelaiti.<ref>{{Cite journal |last=Downing |first=J. A. |last2=Prairie |first2=Y. T. |last3=Cole |first3=J. J. |last4=Duarte |first4=C. M. |last5=Tranvik |first5=L. J. |last6=Striegl |first6=R. G. |last7=McDowell |first7=W. H. |last8=Kortelainen |first8=P. |last9=Caraco |first9=N. F. |last10=Melack |first10=J. M. |last11=Middelburg |first11=J. J. |date=2006 |title=The global abundance and size distribution of lakes, ponds, and impoundments |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.4319/lo.2006.51.5.2388 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=51 |issue=5 |pages=2388–2397 |doi=10.4319/lo.2006.51.5.2388 |issn=1939-5590}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Seekell |first=David A. |last2=Pace |first2=Michael L. |date=2011-01 |title=Does the Pareto distribution adequately describe the size‐distribution of lakes? |url=https://aslopubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.4319/lo.2011.56.1.0350 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=56 |issue=1 |pages=350–356 |doi=10.4319/lo.2011.56.1.0350 |issn=0024-3590}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cael |first=B. B. |last2=Seekell |first2=D. A. |date=2016-07-08 |title=The size-distribution of Earth's lakes |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4937396/ |journal=Scientific Reports |volume=6 |pages=29633 |doi=10.1038/srep29633 |issn=2045-2322 |pmc=4937396 |pmid=27388607}}</ref><ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=Cory P. |last2=Rover |first2=Jennifer A. |last3=Stets |first3=Edward G. |last4=Striegl |first4=Robert G. |date=2012 |title=The regional abundance and size distribution of lakes and reservoirs in the United States and implications for estimates of global lake extent |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.4319/lo.2012.57.2.0597 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=57 |issue=2 |pages=597–606 |doi=10.4319/lo.2012.57.2.0597 |issn=1939-5590}}</ref> Licha ya kutokuwepo kwa uhakika huu, tafiti nyingi zinakubaliana kwamba vidimbwi vidogo ni vingi zaidi kuliko maziwa makubwa. Kwa mfano, utafiti mmoja unaotajwa sana ulikadiria kuwa Dunia ina maziwa na vidimbwi milioni 304, na kwamba asilimia 91 (91%) ya hivi vina ukubwa wa hekta 1 (ekari 2.5) au pungufu. Licha ya uwepo mkubwa wa vidimbwi hivyo, karibu maji yote ya maziwa duniani yanapatikana katika maziwa makubwa yasiyozidi 100; hii ni kwa sababu ujazo wa ziwa huongezeka kwa kasi kubwa isiyo ya mnyoosho kulingana na eneo la uso wake. Maziwa ya nje ya dunia yanapatikana kwenye mwezi unaoitwa [[Titani (mwezi)|Titan]], unaozunguka sayari ya [[Zohali]]. Umbo la maziwa kwenye mwezi wa Titan linafanana sana na yale yaliyopo Duniani.Hapo awali, maziwa yalikuwepo pia kwenye uso wa sayari ya [[Mirihi|Mihiri]], lakini kwa sasa yamebaki kuwa sakafu au mabonde makavu ya maziwa yaliyokauka. == Aina == [[Faili:Castiglione del Lago, Lago Trasimeno.jpg|thumb|Ziwa Trasimeno nchini [[Italia]] lina asili ya kivolkano]] Mnamo mwaka 1957, G. Evelyn Hutchinson alichapisha tasnifu iliyopewa jina la ''A Treatise on Limnology'',ambayo inachukuliwa kama chapisho la kihistoria linalojadili na kuainisha aina zote kuu za maziwa, asili yake, sifa za kimofometria (vipimo vya umbo), na mtawanyiko wake. Katika chapisho lake, Hutchinson aliwasilisha uchambuzi wa kina wa asili ya maziwa na kupendekeza uainishaji unaokubalika sana wa maziwa kulingana na asili yake. Uainishaji huu unatambua aina 11 kuu za maziwa ambazo zimegawanywa katika vijiaina 76. Aina hizo 11 kuu za maziwa ni: * Maziwa ya kisonjo/tektoniki * Maziwa ya Kivolkano * Maziwa ya barafu * Maziwa ya mto * Maziwa ya miamba inayoyeyuka * Maziwa ya maporomoko ya ardhi * Maziwa ya fukwe * Maziwa ya viumbe hai * Maziwa ya kutengenezwa na binadamu === Maziwa ya kisonjo/tektoniki === Maziwa ya kisonjo ni maziwa yanayoundwa na mabadiliko na mienendo ya pembeni na wima ya ganda la Dunia. Misongeo hii inajumuisha mipasuko, kuinama, kujikunja, na kupinda kwa matabaka ya ardhi. Baadhi ya maziwa makubwa zaidi duniani ni maziwa ya bonde la ufa yanayochukua mabosho ya mabonde ya ufa, kwa mfano, maziwa ya Bonde la Ufa la Afrika Mashariki na Kati na Ziwa Baikal. Maziwa mengine maarufu ya kisonjo, kama vile Bahari ya Kaspi, Bahari ya Aral, na maziwa mengine kutoka ukanda wa Pontocaspian, yanachukua mabonde ambayo yametenganishwa na bahari kutokana na kunyanyuka kwa kisonjo kwa sakafu ya bahari juu ya usawa wa bahari kuu. Mara nyingi, harakati za kisonjo za kutanuka kwa ganda la dunia zimebuni mfululizo unaopokezana wa mabonde yaliyoshuka na safu za ardhi zilizonyanyuk ambazo hutengeneza mabonde marefu yanayopokezana na safu za milima. Hali hii haiishii tu kuchochea utengenezwaji wa maziwa kwa kuvuruga mifumo ya mtiririko wa maji iliyokuwepo awali, bali pia inatengeneza mabonde yasiyo na mtiririko wa kwenda nje ndani ya maeneo kame, ambayo huwa na maziwa ya chumvi . Maziwa haya hutokea pale ambapo hakuna njia ya asili ya kutolea maji, kukiwa na kiwango kikubwa cha uvukizaji, na eneo ambalo maji ya ardhini yanatiririka likiwa na kiwango cha chumvi kilicho juu kuliko kawaida. Mifano ya maziwa haya ya chumvi ni pamoja na Ziwa Kuu la Chumvi na Bahari Chumvi. Aina nyingine ya ziwa la kisonjo linalosababishwa na mipasuko ya ardhi ni vidimbwi vya mbonyeo. === Maziwa ya Kivolkano === [[Faili:Gunung rinjani.jpg|thumb|Ziwa la kasoko la Mlima Rinjani, [[Indonesia]]]] Maziwa ya kivolkano ni maziwa yanayochukua ama mibonyeo ya eneo husika, kwa mfano kasoko na maars (mashimo ya milipuko ya gesi), au mabonde makubwa zaidi, kama vile kaldera, yaliyoundwa na shughuli za volkano. Maziwa ya kasoko hutengenezwa ndani ya kasoko za volkano na kaldera, ambazo hujaa maji ya mvua na theluji kwa kasi kubwa zaidi kuliko yanavyopungua kupitia uvukizaji, utiririkaji wa maji ya chini ya ardhi, au mchanganyiko wa vyote viwili. Wakati mwingine aina hizi za mwisho huitwa maziwa ya kaldera, ingawa mara nyingi hakuna tofauti inayowekwa kati yake. Mfano mmoja ni Ziwa la Kasoko huko Oregon, lililopo ndani ya kaldera ya Mlima Mazama. Kaldera hiyo ilitengenezwa kutokana na mlipuko mkubwa wa volkano uliosababisha kushuka chini kwa Mlima Mazama karibu miaka 4860 KK. Maziwa mengine ya kivolkano hutengenezwa pale ambapo mito au vijito vinapozibwa na maporomoko ya lava au matope ya kivolkano (lahars). Bonde ambalo sasa ni Ziwa Malheur huko Oregon lilitengenezwa pale maporomoko ya lava yalipoziba Mto Malheur. Kati ya aina zote za maziwa, maziwa ya kasoko za volkano ndiyo yanayokaribia zaidi kuwa na umbo la duara. === Maziwa ya Mto === Maziwa ya mto (ama ya mifumo ya mito) ni maziwa yanayotengenezwa na maji yanayotiririka. Maziwa haya yanajumuisha maziwa ya shoroba ya maporomoko, mabwawa ya asili ya mito, na maziwa ya makorongo. ==== '''Maziwa ya ng'ombe/hilali''' ==== [[Faili:Nowitna river.jpg|thumb|Mto Nowitna huko Alaska. Maziwa mawili ya ng'ombe – fupi moja chini kabisa ya picha na refu zaidi, lililopinda zaidi upande wa kulia-katikati.]] Aina ya kawaida zaidi ya ziwa la mto ni ziwa lenye umbo la mwezi linaloitwa ziwa la ng'ombe kutokana na umbo lake la kipekee lililopinda. Yanaweza kutengenezwa katika mabonde ya mito kama matokeo ya kupinda-pinda kwa mto. Mto unaotiririka taratibu hutengeneza umbo la upinde ambapo upande wa nje wa mapindo unamomonyolewa kwa kasi zaidi kuliko upande wa ndani. Hatimaye, pindo lenye umbo la kiatu cha farasi hutengenezwa na mto unakata katika shingo hiyo nyembamba. Njia hii mpya kisha inakuwa njia kuu ya mto na ncha za lile pindo la zamani zinazibwa na matope, na hivyo kutengeneza ziwa lenye umbo la upinde. Umbo lao la mwezi linayapa maziwa ya ng'ombe uwiano mkubwa zaidi wa mzunguko wa kingo zake kwa eneo la uso kuliko aina nyingine za maziwa. ==== Mabwawa ya Asili ya Mito ==== Haya hutengenezwa pale ambapo mashapo kutoka kwenye tawimto yanapoziba mto mkuu. ==== Maziwa ya kando ==== Haya hutengenezwa pale ambapo mashapo kutoka kwenye mto mkuu yanapoziba tawimto, kawaida katika mfumo wa ukingo wa asili. ==== Maziwa ya uwanda wa Mafuriko ==== Maziwa yanayotengenezwa na michakato mingine inayohusika na uundaji wa mabonde ya nyanda za mafuriko. Wakati wa mafuriko makubwa, maziwa haya husafishwa na kufurishwa na maji ya mto. Kuna aina nne: 1. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalokutana na mto mkuu, 2. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalopingana na kukutana na mto mkuu, 3. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalopingana na mto mkuu, 4. Ziwa la uwanda wa mafuriko la kina kirefu. === Maziwa ya miamba inayoyeyuka === Ziwa la myeyuko ni ziwa linalochukua bonde lililotengenezwa na mmomonyoko wa kuyeyuka kwa miamba ya msingi kwenye uso wa ardhi. Katika maeneo ambayo chini yake kuna miamba inayoyeyuka kwa urahisi, myeyuko wake unaosababishwa na maji ya mvua na maji yanayopenya ardhini mara nyingi hutengeneza mapango. Mapango haya mara kwa mara huanguka na kutengeneza mashimo ya mbonyeo ambayo ni sehemu ya topografia ya kakarst ya eneo hilo. Mahali ambapo maji ya ardhini yapo karibu na uso wa ardhi, shimo la mbonyeo hujaa maji na kuwa ziwa la mnyonyeo. Ikiwa ziwa kama hilo lina eneo kubwa la maji yaliyotuama ambalo linachukua mbonyeo mpana uliojifunga katika mwamba wa chokaa, pia huitwa ziwa la kakarst. Maziwa madogo zaidi ya myeyuko ambayo yana maji yaliyotuama ndani ya mbonyeo uliojifunga katika eneo la kakarst yanajulikana kama vidimbwi vya kakarst. Mapango ya miamba ya chokaa mara nyingi huwa na madimbwi ya maji yaliyotuama, ambayo yanajulikana kama maziwa ya chini ya ardhi. Mifano ya kitabia ya maziwa ya mnyonyeo inapatikana kwa wingi katika maeneo ya kakarst kwenye pwani ya Dalmatia nchini [[Kroatia]] na katika sehemu kubwa za [[Florida]]. == Mbinu nyingine za Uanishaji == [[Faili:Lakesalaskarange.JPG|thumb|Maziwa haya ya aushi huko Alaska yalitengenezwa na barafuto inayorudi nyuma]] Mbali na njia yao ya asili ya utengenezaji, maziwa yamepewa majina na kuainishwa kulingana na mambo mengine mbalimbali muhimu kama vile matabaka ya joto, kujaa kwa hewa ya oksijeni, mabadiliko ya msimu katika ujazo wa ziwa na kina cha maji, chumvi katika maji yenyewe, uimara wa msimu unaoendana na mabadiliko, kiwango cha utiririkaji wa maji kwenda nje, na kadhalika. Majina yanayotumiwa na umma wa kawaida na katika jamii ya kisayansi kwa aina tofauti za maziwa mara nyingi yanatokana isivyo rasmi na mofolojia ya sifa za kimaumbile za maziwa hayo au mambo mengine. Pia, tamaduni na maeneo tofauti duniani yana mifumo yao wenyewe ya majina inayopendwa na watu wengi. === Kulingana na Matabaka ya Joto === [[Faili:Ice Melting on Lake Balaton.jpg|thumb|Barafu inayoyeyuka kwenye Ziwa Balaton nchini [[Hungaria]]]] Mbinu moja muhimu ya uainishaji wa maziwa ni kwa msingi wa matabaka ya joto, ambayo yana ushawishi mkubwa kwa maisha ya wanyama na mimea wanaoishi katika ziwa, pamoja na hatmiliki na usambazaji wa vitu vilivyoyeyuka na vilivyovundikana ziwani. Kwa mfano, matabaka ya joto, pamoja na kiwango na mzunguko wa mchanganyiko wa maji, vina udhibiti mkubwa juu ya usambazaji wa oksijeni ndani ya ziwa. [[Faili:Bellagio dal traghetto - panoramio.jpg|thumb|Bellagio, kwenye kingo za Ziwa Como, nchini Italia]] Profesa F.-A. Forel, ambaye pia anajulikana kama "Baba wa limnolojia" (sayansi ya maziwa), alikuwa mwanasayansi wa kwanza kuainisha maziwa kulingana na matabaka yake. Mfumo wake wa uainishaji baadaye ulifanyiwa marekebisho na kuboreshwa na Hutchinson pamoja na Löffler. Kwa kuwa uzito wa maji unabadilika kulingana na joto, huku ukiwa wa kiwango cha juu kabisa nyuzi joto +4 Selsiasi, matabaka ya joto ni sifa muhimu ya kimaumbile ya ziwa inayodhibiti viumbe hai, urundikaji wa mashapo, kemia, na mambo mengine ya maziwa husika. Kwanza, maji ya baridi zaidi na yenye uzito mkubwa kwa kawaida hutengeneza tabaka karibu na chini kabisa ya ziwa, ambalo linaitwa epilimnioni ya chini. Pili, kawaida juu ya tabaka hilo la chini kuna ukanda wa mpandisho unaojulikana kama metalimnioni. Mwishowe, juu ya metalimnioni kuna tabaka la juu la maji ya joto zaidi yenye uzito mdogo, linaloitwa epilimnioni ya juu. Mfuatano huu wa kawaida wa matabaka unaweza kutofautiana kwa kiasi kikubwa, kulingana na ziwa husika au wakati wa mwaka, au mchanganyiko wa mambo yote mawili. Uainishaji wa maziwa kwa matabaka ya joto unazingatia maziwa yenye kina cha kutosha kutengeneza tabaka la hypolimnion; kwa sababu hiyo, maziwa ya duni au yenye kina kifupi sana hayatayashwi katika mfumo huu wa uainishaji. Kulingana na matabaka yao ya joto, maziwa yanaainishwa kama holomiktiki, yenye kiwango cha joto na uzito sawa kutoka juu hadi chini katika wakati fulani wa mwaka, au meromiktiki, yenye matabaka ya maji ya joto na uzito tofauti ambayo hayachanganyiki. Tabaka la chini kabisa la maji katika ziwa la meromiktiki halina oksijeni yoyote iliyoyeyuka, kwa hivyo hakuna viumbe hai vinavyohitaji hewa. Kutokana na hali hiyo, matabaka ya mashapo yaliyo chini kabisa ya ziwa la meromiktiki yanabaki bila kuvurugwa, jambo linaloruhusu kuundwa kwa urundikaji wa mashapo ya ziwani. Katika ziwa la holomiktiki, usawa wa joto na uzito unaruhusu maji ya ziwa kujichanganya kikamilifu. Kulingana na matabaka ya joto na mzunguko wa kugeuka kwa maji, maziwa ya holomiktiki yamegawanywa katika maziwa ya amiktiki, maziwa ya monomiktiki ya baridi, maziwa ya dimiktiki, maziwa ya monomiktiki ya moto, maziwa ya polimiktiki, na maziwa ya oligomiktiki. Matabaka ya ziwa hayatokei kila mara kutokana na mabadiliko ya uzito wa maji yanayosababishwa na nyuzi joto. Matabaka yanaweza pia kutokea kutokana na mabadiliko ya uzito wa maji yanayosababishwa na viwango vya chumvi. Katika hali hii, tabaka la chini la baridi na tabaka la juu la joto hayatenganishwi na tabaka la mpandisho wa joto, bali yanatenganishwa na tabaka la mpandisho wa chumvi, ambalo wakati mwingine hujulikana kama tabaka la mpandisho wa kikemikali. === Kulingana na Mabadiliko ya Kina na Ujazo wa Maji === Maziwa yanaainishwa na kupewa majina isivyo rasmi kulingana na mabadiliko ya msimu katika kina cha ziwa na ujazo wake. Baadhi ya majina hayo ni pamoja na: * Ziwa la msimu mfupi ni ziwa au kidimbwi cha muda mfupi sana. Likijaa maji na kukauka (kutoweka) kulingana na msimu, linajulikana kama ziwa la vipindi. Mara nyingi maziwa haya hujaza mabonde ya kakarst.<ref>{{Citation|title=Lakes - Aquatic Havens|url=http://www.vlada.si/en/about_slovenia/geography/waters_in_slovenia/lakes_aquatic_havens/|language=en|access-date=2026-06-30}}</ref> * Ziwa kavu ni jina linalopendwa na wengi kwa ajili ya ziwa la msimu mfupi ambalo huwa na maji kwa vipindi tu, katika majira yasiyotabirika na yasiyo ya mara kwa mara. * Ziwa la kudumu ni ziwa ambalo lina maji katika bonde lake mwaka mzima na halikumbwi na mabadiliko makubwa ya ghafula katika kina chake. * Ziwa la playa kwa kawaida ni ziwa la vipindi lenye kina kifupi ambalo hufunika au kujaza eneo la playa katika majira ya mvua au katika miaka yenye mvua nyingi isivyo kawaida, lakini baadaye hukauka kabisa katika maeneo yenye ukame au ukame wa kiasi. * Vlei ni jina linalotumiwa nchini [[Afrika Kusini]] kurejelea ziwa lenye kina kifupi ambalo kina chake hubadilika kwa kiasi kikubwa kulingana na misimu. === Kulingana na Kemia ya Maji === Maziwa yanaweza kuainishwa na kupewa majina isivyo rasmi kulingana na kemia ya jumla ya maji yake. Kwa kutumia mbinu hii ya uainishaji, aina za maziwa ni pamoja na: * Ziwa lenye asidi huwa na maji yenye kiwango cha pH kilicho chini ya uasili, ambacho ni chini ya 6.5. Ziwa huchukuliwa kuwa na asidi kali ikiwa kiwango chake cha pH kitashuka chini ya 5.5, jambo linaloleta madhara ya kibiolojia. Maziwa ya namna hiyo ni pamoja na: maziwa ya mashimo ya asidi yanayojaza migodi iliyotelekezwa na maeneo ya uchimbaji; maziwa yenye asidi ya asili yanayopatikana kwenye maeneo ya miamba ya moto na miamba iliyogeuka; mabwawa ya peat katika mikoa ya kaskazini; maziwa ya kreta ya volkano hai na zile zilizolala; pamoja na maziwa yaliyowekwa asidi kutokana na mvua ya asidi. * Ziwa la chumvi, ambalo pia linajulikana kama ziwa la kisalini au ziwa la maji ya chumvi kali, ni mkusanyiko wa maji wa barani unaopatikana katika eneo lenye ukame au ukame wa kiasi, ambalo halina njia ya kutokea kuelekea baharini, na lina kiasi kikubwa cha chumvi asili zilizoyeyuka. Mifano ni pamoja na Ziwa Kuu la Chumvi huko Utah, na Bahari ya Chumvi upande wa kusini-magharibi mwa Asia. * Mbonyeo wa alkali, ambao pia unajulikana kama uwanda wa alkali au uwanda wa chumvi, ni eneo lenye kina kifupi la kisalini linaloweza kupatikana katika maeneo ya mabondeni ya mikoa yenye ukame na katika maeneo ya utokaji wa maji ya chini ya ardhi. Maeneo haya kwa kawaida yanaainishwa kama maziwa makavu, au playa, kwa sababu hufurika mara kwa mara kutokana na mvua au matukio ya mafuriko na kisha kukauka wakati wa vipindi vya ukame, huku yakiacha mrundikano wa maji yenye chumvi kali na madini yatokanayo na uvukizaji. * Unyevu wa chumvi ni kishimo kidogo na chenye kina kifupi cha asili ambacho maji hujikusanya humo na kuvukiza, huku kikiacha mrundikano wa chumvi, au ziwa lenye kina kifupi la maji ya magadi linalojaza kishimo hicho. (Istilahi "''salt pan''" inatokana na uchenuaji wa chumvi kwa majembe/nyungu wazi, mbinu ya kuchimba au kutoa chumvi kutoka kwenye maji ya chumvi kali kwa kutumia vyombo vikubwa vyenye nafasi wazi.) * Unyevu wa kisalini ni jina jingine la ziwa la msimu mfupi la asidi na chumv ambalo hutengeneza ukoko wa chumvi chini kabisa, ambao baadaye unabadilika unapogusana au kuachwa wazi hewani. === Linaloundwa na Vimiminika vingine === * Ziwa la lava ni ujazo mkubwa wa lava iliyoyeyuka, ambayo kwa kawaida huwa ya kibasalti, iliyohifadhiwa ndani ya tundu la volkano, kreta, au mbonyeo mpana wa ardhi.<ref>{{Cite journal |last=Witham |first=F. |last2=Llewellin |first2=E. W. |date=2006-11-30 |title=Stability of Lava Lakes |url=https://durham-repository.worktribe.com/output/1544583 |journal=Journal of Volcanology and Geothermal Research |language=en |volume=158 |issue=3-4 |doi=10.1016/j.jvolgeores.2006.07.004 |issn=0377-0273}}</ref> * Maziwa ya haidrokaboni ni mikusanyiko ya ethane na methane ya kimiminika inayojaza mabonyeo yaliyo kwenye uso wa Titan. Maziwa haya yaligunduliwa na chombo cha anga za juu cha Cassini–Huygens. == Sifa == [[Faili:China Hangzhou Westlake-8.jpg|thumb|Maziwa yanaweza kuwa na umuhimu mkubwa wa kitamaduni. Ziwa la Magharibi la Hangzhou limewasisimua washairi wa kimapenzi katika vizazi vyote, na limekuwa na ushawishi mkubwa katika usanifu wa bustani nchini [[Jamhuri ya Watu wa China|China]], [[Japani|Japan]] na [[Korea Kusini|Korea]].]] Maziwa yana sifa nyingi mbali na aina ya ziwa, kama vile bonde la mifereji ya maji (ambalo pia linajulikana kama eneo la vyanzo vya maji ), uingiaji na utokaji wa maji, kiasi cha virutubisho, oksijeni iliyoyeyuka, vichafuzi, pH, na mrundikano wa mashapo. Mabadiliko katika kiwango cha maji ya ziwa yanadhibitiwa na tofauti iliyopo kati ya maji yanayoingia na yanayotoka yakilinganishwa na ujazo mzima wa ziwa hilo. Vyanzo vikuu vya maji yanayoingia ni pamoja na usimbaji (mvua) unaoanguka moja kwa moja juu ya ziwa, maji ya mtiririko yanayobebwa na mito na mifereji kutoka kwenye eneo la vyanzo vya maji la ziwa, njia za maji ya chini ya ardhi na matabaka ya miamba yanayohifadhi maji, pamoja na vyanzo vya bandia kutoka nje ya eneo la vyanzo vya maji. Njia za maji yanayotoka ni pamoja na uvukizaji kutoka kwenye ziwa, mtiririko wa maji ya juu ya ardhi na chini ya ardhi, pamoja na uvunaji au utumiaji wowote wa maji ya ziwa unaofanywa na binadamu. Kadiri hali ya hewa na mahitaji ya maji ya binadamu yanavyobadilika, mambo haya husababisha mabadiliko ya kupanda na kushuka kwa kiwango cha ziwa. [[Faili:Lake mapourika NZ.jpeg|thumb|Ziwa Mapourika, [[Nyuzilandi]]]] Maziwa pia yanaweza kuainishwa kwa msingi wa utajiri wake wa virutubisho, ambavyo kwa kawaida huathiri ukuaji wa mimea. Maziwa yenye virutubisho haba yanajulikana kama maziwa oligotrofiki na kwa ujumla huwa safi na yenye maji meupe, huku yakiwa na kiwango kidogo cha viumbe vya mimea. Maziwa mesotrofiki yana usafi mzuri wa maji na kiwango cha wastani cha virutubisho. Maziwa eutrofiki yamejazwa virutubisho vingi, jambo linalosababisha ukuaji mzuri wa mimea na uwezekano wa mlipuko wa magugu-maji au mwani. Maziwa haipatrofiki ni makusanyiko ya maji ambayo yamerundikwa virutubisho kupita kiasi. Maziwa haya kwa kawaida yana maji machafu yasiyoonekana kwa mbali na yanakabiliwa na milipuko mibaya ya mwani inayoharibu mazingira. Maziwa kwa kawaida hufikia hali hii kutokana na shughuli za binadamu, kama vile matumizi makubwa ya mbolea katika eneo la vyanzo vya maji la ziwa. Maziwa ya namna hiyo yana faida kidogo sana kwa binadamu na yana mfumo wa ikolojia duni kutokana na kupungua kwa oksijeni iliyoyeyuka. [[Faili:九寨溝-五花海 Jiuzhaigou Five Flower Lake.jpg|thumb|Ziwa la Maua Matano huko Jiuzhaigou, Sichuan]] Kutokana na uhusiano usio wa kawaida kati ya halijoto ya maji na uzito wake, maziwa hutengeneza matabaka yanayoitwa themoklaini, ambayo ni matabaka yenye halijoto inayotofautiana kwa kiasi kikubwa sana kulingana na kina. Maji baridi yasiyo na chumvi huwa na uzito mkubwa zaidi yanapofikia halijoto ya takriban nyuzi joto 4 za Selsiasi (39.2 °F) katika usawa wa bahari. Wakati halijoto ya maji yaliyo juu ya uso wa ziwa inapofikia kiwango sawa na halijoto ya maji ya chini kabisa, kama inavyotokea wakati wa miezi ya baridi katika maeneo yenye hali ya hewa ya wastani, maji katika ziwa yanaweza kuchanganyika; hatua hii hupandisha juu maji yaliyokosa oksijeni kutoka vilindini na kushusha oksijeni chini kwenye mashapo yanayooza. Maziwa marefu ya maeneo yenye hali ya hewa ya wastani yana uwezo wa kuhifadhi hazina ya maji ya baridi mwaka mzima, jambo linalofanya baadhi ya miji kutumia hazina hiyo kwa ajili ya mifumo ya kupozea majengo kwa kutumia maji ya vilindi vya maziwa. [[Faili:Yaylyu.JPG|thumb|Ziwa Teletskoye, [[Siberia]]]] Kwa kuwa maji ya juu ya maziwa marefu ya maeneo ya kitropiki hayafikii kamwe kiwango cha halijoto yenye uzito mkubwa zaidi, hakuna mchakato unaosababisha maji hayo kuchanganyika. Tabaka la chini kabisa hukosa oksijeni na linaweza kujaa gesi ya ukaa, au gesi nyingine kama vile kiberiti ikiwa kuna hata chembe ndogo ya shughuli za kivolkano. Matukio yasiyo ya kawaida, kama vile tetemeko la ardhi au maporomoko ya ardhi, yanaweza kusababisha mchanganyiko unaopandisha kwa kasi matabaka ya chini kuelekea juu na kuachia wingu kubwa la gesi ambalo lilikuwa limenaswa ndani ya maji ya baridi chini kabisa ya ziwa. Jambo hili linaitwa mlipuko wa limniki. Mfano mzuri ni janga lilitokea katika Ziwa Nyos huko [[Kamerun]]. Kiasi cha gesi kinachoweza kuyeyuka katika maji kinahusiana moja kwa moja na mgandamizo. Maji ya vilindini yanapopanda juu, mgandamizo hushuka na kiasi kikubwa cha gesi hutoka kwenye maji. Katika mazingira haya, gesi ya ukaa ni hatari kwa sababu ina uzito mkubwa kuliko hewa ya kawaida na huchukua nafasi yake, hivyo inaweza kutiririka kufuata bonde la mto kuelekea kwenye makazi ya watu na kusababisha vifo vya watu wengi kwa kukosa hewa. Mada au nyenzo iliyopo chini kabisa ya ziwa, yaani sakafu ya ziwa, inaweza kuwa imeundwa na aina mbalimbali za vitu visivyo hai, kama vile tabataba au mchanga, na vitu vya kikaboni, kama vile mabaki ya mimea au wanyama wanaooza. Muundo wa sakafu ya ziwa una athari kubwa kwa uoto wa asili (flora) na wanyama (fauna) wanaopatikana katika mazingira ya ziwa hilo kwa kuchangia katika kiasi na aina za virutubisho vinavyopatikana. Tabaka pacha (jeusi na jeupe) la mashapo ya ziwa ya varvi huwakilisha mwaka mmoja. Wakati wa majira ya baridi, viumbe hai wanapokufa, kaboni hutua chini na kutengeneza tabaka jeusi. Katika mwaka huo huo, wakati wa majira ya joto, ni vifaa vichache sana vya kikaboni vinavyotua chini, jambo linalosababisha kutengenezwa kwa tabaka jeupe kwenye sakafu ya ziwa. Tabaka hizi hutumiwa kwa kawaida kufuatilia matukio ya kale ya kipaliontolojia. Maziwa ya asili yanatoa mfano mdogo wa ulimwengu unaojumuisha viumbe hai na vitu visivyo hai ambavyo kwa kiasi fulani vinajitegemea vyenyewe bila kutegemea mazingira yanayoyazunguka. Kwa sababu hiyo, viumbe wa ziwani mara nyingi wanaweza kufanyiwa utafiti kwa kujitenga na mazingira ya nje ya ziwa hilo. == Maziwa mashuhuri Duniani == * [[Faili:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|Bahari ya Kaspi inahesabiwa kuwa ama ziwa kubwa zaidi duniani au bahari halisi ya ndani ya nchi.]]Ziwa kubwa zaidi kwa eneo la uso ni Bahari ya Kaspi, ambayo licha ya jina lake, inachukuliwa kuwa ni ziwa kulingana na mtazamo wa kijiografia.<ref>{{Cite web|title=Caspian Sea|url=https://www.worldatlas.com/lakes/caspian-sea.html|work=WorldAtlas|date=2021-01-28|accessdate=2026-06-30|language=en-US|author=John Misachi January 28 2021 in Bodies of Water}}</ref> Eneo la uso wake lina ukubwa wa maili mraba 143,000 au kilomita mraba 371,000 sq. mi./371,000 km2. iwa la pili kwa ukubwa kwa eneo la uso, na ziwa kubwa zaidi la maji baridi (yasiyo na chumvi) kwa eneo la uso, ni Ziwa Michigan-Huron, ambalo kihidrolojia (hydrologically) ni ziwa moja. Eneo la uso wake lina ukubwa wa maili mraba 45,300 au kilomita mraba 117,400. Kwa wale wanaochukulia Ziwa Michigan na Ziwa Huron kama maziwa mawili tofauti, na kuichukulia Bahari ya Kaspi kama bahari ya kawaida, basi Ziwa Superior ndilo lingekuwa ziwa kubwa zaidi likiwa na ukubwa wa kilomita mraba 82,100 (maili mraba 31,700). * Ziwa Baikal ndilo ziwa refu zaidi kwenda chini duniani, likipatikana huko Siberia, likiwa na sakafu yenye kina cha mita 1,637 (futi 5,371). Kina chake cha wastani pia ndicho kikubwa zaidi duniani (mita 749 au futi 2,457). Pia, ndilo ziwa kubwa zaidi duniani la maji baridi kwa ujazo (kilomita za ujazo 23,600 au maili za ujazo 5,700), ingawa ni dogo sana likilinganishwa na Bahari ya Kaspi yenye ujazo wa kilomita za ujazo 78,200 (maili za ujazo 18,800), na ni ziwa la pili kwa urefu wa kunyooka duniani (takriban kilomita 630 au maili 390 kutoka ncha hadi ncha). * [[Faili:Roundtanglelake.JPG|thumb|Ziwa la Round Tangle, mojawapo ya Maziwa ya Tangle, lililopo futi 2,864 (mita 873) juu ya usawa wa bahari katika maeneo ya ndani ya Alaska.]]Ziwa la kale zaidi duniani ni Ziwa Baikal, likifuatiwa na [[Tanganyika (ziwa)|Ziwa Tanganyik]]<nowiki/>a lililopo nchini [[Tanzania]]. Ziwa Maracaibo linachukuliwa na baadhi ya watu kama ziwa la pili kwa ukale zaidi Duniani, lakini kwa kuwa lipo katika usawa wa bahari na kwa sasa ni mkusanyiko wa maji unaoungana moja kwa moja na bahari, wengine wanaona kwamba limegeuka kuwa hori ndogo. * Ziwa refu zaidi kwa urefu wa kunyooka ni Ziwa Tanganyika, likiwa na urefu wa takriban kilomita 660 (maili 410) (ukipimwa kufuata mstari wa katikati wa ziwa hilo). Pia, ndilo ziwa la tatu kwa ukubwa kwa ujazo, la pili kwa ukale, na la pili kwa kwenda chini duniani, likiwa na kina cha mita 1,470 (futi 4,820), likifuata baada ya Ziwa Baikal. * Ziwa la juu zaidi duniani (kwa urefu wa kwenda juu), ikiwa ukubwa si kigezo, linaweza kuwa lile ziwa la kreta la Ojos del Salado, lililopo katika urefu wa mita 6,390 (futi 20,965).<ref>{{Cite web|title=Andes Website - Information about Ojos del Salado volcano, a high mountain in South America and the World's highest volcano|url=https://www.andes.org.uk/peak-info-6000/ojos-del-salado-info.asp|work=www.andes.org.uk|accessdate=2026-06-30}}</ref> * Ziwa la chini kabisa duniani (kwa urefu wa kwenda chini kutoka usawa wa bahari) ni Bahari ya Chumvi, inayopakana na Jordan upande wa mashariki na [[Israeli|Israel]] na [[Palestina]] upande wa magharibi, likiwa katika urefu wa mita 418 (futi 1,371) chini ya usawa wa bahari. Pia, ni moja ya maziwa yenye kiwango kikubwa zaidi cha mkusanyiko wa chumvi. * Ziwa Michigan–Huron lina ukanda mrefu zaidi wa pwani ya ziwa duniani: takriban kilomita 5,250 (maili 3,260), bila kujumuisha pwani za visiwa vyake vingi vya ndani. Hata kama yakichukuliwa kama maziwa mawili tofauti, Ziwa Huron pekee bado lingekuwa na ukanda mrefu zaidi wa pwani duniani wenye urefu wa kilomita 2,980 (maili 1,850). * Kisiwa kikubwa zaidi kilichopo ndani ya ziwa ni Kisiwa cha Manitoulin kilichopo ndani ya Ziwa Michigan-Huron, kikiwa na eneo la uso lenye ukubwa wa kilomita mraba 2,766 (maili mraba 1,068). Ziwa Manitou, lililopo kwenye Kisiwa cha Manitoulin, ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lililopo kwenye kisiwa ambacho kiko ndani ya ziwa. * Ziwa kubwa zaidi duniani linalotiririsha maji yake kiasili kuelekea pande mbili tofauti ni Ziwa Wollaston. * Ziwa Toba lililopo kwenye kisiwa cha Sumatra linapatikana katika eneo ambalo pengine ndilo kreta-mbonyeo inayofufuka kubwa zaidi Duniani. * Ziwa kubwa zaidi duniani linalopatikana kikamilifu ndani ya mipaka ya mji mmoja ni Ziwa Wanapitei lililopo katika mji wa Sudbury, [[Ontario]], [[Kanada]]. Kabla ya mipaka ya sasa ya mji huo kuanza kutumika mnamo mwaka 2001, hadhi hiyo ilikuwa ikishikiliwa na Ziwa Ramsey, ambalo pia linapatikana Sudbury. * Ziwa Enriquillo lililopo katika [[Jamhuri ya Dominika]] ndilo ziwa pekee la maji ya chumvi duniani ambalo linakaliwa na mamba. * Ziwa Bernard, lililopo Ontario, Kanada, linadaiwa kuwa ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lisilo na kisiwa hata kimoja. * Ziwa Saimaa lililopo katika mikoa ya Savo Kusini na Karelia Kusini, nchini [[Ufini|Finland]], linatengeneza bonde kubwa zaidi la Saimaa, ambalo lina kingo nyingi zaidi za pwani kwa kila kizio cha eneo kuliko mahali pengine popote duniani, huku urefu wake wa jumla ukiwa ni karibu kilomita 15,000 (maili 9,300).<ref>{{Cite web|title=SAIMAA – Finland's largest lake — Virtual Finland|url=http://virtual.finland.fi/netcomm/news/showarticle.asp?intNWSAID=25710&LAN=ENG|work=virtual.finland.fi|accessdate=2026-06-30}}</ref> * Ziwa kubwa zaidi linalopatikana ndani ya nchi moja tu ni Ziwa Michigan, nchini [[Marekani]]. Hata hivyo, wakati mwingine huchukuliwa kama sehemu ya Ziwa Michigan-Huron, hatua inayofanya rekodi hiyo kuhamia kwenye Ziwa ''Great Bear'' lililopo katika Maeneo ya Kaskazini-Magharibi nchini Kanada, ambalo ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lililopo chini ya mamlaka moja ya kisheria. * Ziwa kubwa zaidi duniani lililopo kwenye kisiwa ambacho kiko ndani ya ziwa ambalo nalo liko kwenye kisiwa ni Ziwa la Kreta lililopo kwenye Kisiwa cha Volkano ndani ya Ziwa Taal lililopo kwenye Kisiwa cha Luzon, nchini [[Ufilipino]]. * Ziwa lenye jina lililopo kaskazini zaidi duniani ni Ziwa Upper Dumbell lililopo katika Mkoa wa Qikiqtaaluk huko Nunavut, nchini Kanada, katika latitudo ya 82°28' Kaskazini. Linapatikana umbali wa kilomita 5.2 (maili 3.2) kusini-magharibi mwa Alert, makazi ya watu yaliyopo kaskazini kabisa duniani. Pia, kuna maziwa kadhaa madogo upande wa kaskazini mwa Ziwa Upper Dumbell, lakini yote hayana majina na yanaonekana tu kwenye ramani zenye maelezo ya kina sana. * Kuna maziwa ya kale 20 tu duniani – yaani yale yenye umri wa zaidi ya miaka milioni moja. === Kubwa zaidi kwa kila Bara === Maziwa makubwa zaidi (kwa eneo la uso) kwa kila bara ni: * [[Australia]] – Ziwa Eyre (ziwa la maji ya chumvi) * [[Afrika]] – [[Ziwa Viktoria|Ziwa Victoria]], ambalo pia ni ziwa la tatu kwa ukubwa duniani kati ya maziwa ya maji baridi. Ni moja ya Maziwa Makuu ya Afrika. * [[Bara la Antaktiki|Antaktika]] – Ziwa Vostok (linalopatikana chini ya barafu) * [[Asia]] – Ziwa Baikal (ikiwa Bahari ya Kaspi itachukuliwa kama ziwa, basi ndilo kubwa zaidi katika Eurasia, lakini limegawanyika kati ya mabara mawili ya kijiografia) * Oceania – Ziwa Eyre likiwa limejaa; ziwa kubwa zaidi la kudumu (na la maji baridi) katika Oceania ni Ziwa Taupō. * [[Ulaya]] – Ziwa Ladoga, likifuatiwa na Ziwa Onega, yote mawili yakipatikana kaskazini-magharibi mwa [[Urusi]]. * [[Amerika ya Kaskazini]] – Ziwa Michigan–Huron, ambalo kihidrolojia (kimfumo wa maji) ni ziwa moja. Hata hivyo, maziwa ya Huron na Michigan kwa kawaida huchukuliwa kama maziwa mawili tofauti, na katika hali hiyo, Ziwa Superior ndilo linalokuwa kubwa zaidi. * [[Amerika ya Kusini]] – Ziwa Titicaca, ambalo pia ni eneo la maji linalopitika kwa meli lililopo juu zaidi duniani likiwa katika mita 3,812 (futi 12,507) juu ya usawa wa bahari. (Ziwa Maracaibo ambalo ni kubwa zaidi – na la kale zaidi – huchukuliwa na baadhi ya watu kuwa si ziwa halisi tena, bali ni rasi ya bahari/wangwa). == Marejeo == ==Tanbihi== {{marejeo}} {{mbegu-sayansi}} [[Jamii:Maziwa| ]] [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] [[Jamii:Maziwa ya Amerika ya Kaskazini]] [[Jamii:Maziwa nchi kwa nchi]] b9m15u3c7zbgnx2int7b4ox3fzoe7nd 1577710 1577704 2026-06-30T19:43:57Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 16 template(s) replaced. 1577710 wikitext text/x-wiki [[Faili:lake tanganyika.jpg|thumb|250px|[[Ziwa Tanganyika]] ni kati ya maziwa makubwa ya dunia (picha kutoka angani ya 1985]] [[Faili:Bariloche-_Argentina2.jpg|thumb|250px|Ziwa katika Bariloche ([[Argentina]])]] [[Faili:Lac d'arvoin.JPG|thumb|250px|Ziwa dogo milimani ya [[Ufaransa]]]] [[Faili:Seututie 325 Pelisalmi 2.jpg|thumb|250px|[[Ufini]] inajulikana kama "Nchi ya Maziwa Maelfu".<ref>{{cite web|last=Li|first=Leslie|date=1989-04-16|title=A Land of a Thousand Lakes|url=https://www.nytimes.com/1989/04/16/travel/a-land-of-a-thousand-lakes.html|access-date=2021-12-29|work=[[The New York Times]]|language=en}}</ref>]] '''Ziwa''' ni gimba kubwa la maji linalozungukwa na nchi kavu pande zote. Tofauti na [[bahari]] ni ukubwa na kutobadilishana maji na bahari kuu. Lakini maziwa kadhaa yamepewa pia jina la "bahari" hasa kama yana maji ya chumvi au kama watu wa eneo lake hawajui magimba makubwa zaidi ya maji. Mfano wake ni [[Bahari Kaspi]] katika [[Asia]] ambayo ni kubwa sana lakini hali halisi ni ziwa lenye maji ya chumvi. Pia Ziwa mara nyingi ni mkusanyiko wa maji wa asili, mkubwa kiasi, na uliotulia juu au karibu na uso wa Dunia. Huwa limekaa kwenye bonde au mfululizo wa mabonde yaliyoungana na kuzungukwa na nchi kavu.<ref>{{Citation|title=Lake {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/science/lake|work=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2026-06-30}}</ref> Maziwa yanapatikana kikamilifu barani na yametengana na bahari, ingawa yanaweza kuunganishwa na bahari kupitia mito. Maziwa, kama yalivyo makusanyiko mengine ya maji, ni sehemu ya mzunguko wa maji, yaani michakato ambayo maji huhama nayo duniani kote. Maziwa mengi yana maji baridi na yanajumuisha takriban maji baridi yote ya juu ya ardhi duniani, lakini baadhi yake ni maziwa ya chumvi yenye viwango vya chumvi vilivyo juu hata kuliko vile vya maji ya bahari. Maziwa yanatofautiana kwa kiasi kikubwa katika eneo la uso na ujazo wa maji, lakini kwa ujumla yanachukua takriban kilomita za mraba n 2.5 X 106 (chini ya 2%) ya uso wa Dunia. Maziwa kwa kawaida ni makubwa na yenye kina kirefu zaidi kuliko vidimbwi au mabwawa, ambayo nayo ni mabonde yaliyojaa maji ardhini, ingawa hakuna ufafanuzi rasmi au vigezo vya kisayansi vinavyotofautisha viwili hivyo. Maziwa pia ni tofauti na rasi, ambazo kwa ujumla ni madimbwi ya maji ya kupwa na kujaa yaliyozibwa na kingo za mchanga au nyenzo nyingine katika maeneo ya pwani ya bahari au maziwa makubwa. Maziwa mengi hupata maji kutoka kwenye chemchemi, na huishiwa pamoja na kutolewa maji na vijito pamoja na mito, lakini baadhi ya maziwa hayana njia ya kutolea maji, wakati maziwa ya volkano hujazwa moja kwa moja na maji ya mtiririko wa mvua na hayana mito yoyote inayomwaga maji ndani yake.<ref>https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2021GL093366</ref> Maziwa ya asili kwa ujumla hupatikana katika maeneo ya milimani (yaani maziwa ya milima mirefu), kreta za volkano zilizozizima, maeneo ya mabonde ya ufa, na maeneo yenye barafu inayotiririka. Maziwa mengine hupatikana katika maeneo yaliyobonyea au kando ya mikondo ya mito iliyokomaa, ambapo njia ya mto imepanuka juu ya bonde lililoundwa na kingo za mito zilizomomonyoka na maeneo oevu. Maziwa mengine hupatikana katika mapango ya chini ya ardhi. Baadhi ya sehemu za dunia zina maziwa mengi yaliyoundwa na mifumo ya mifereji ya maji iliyoharibika iliyobaki kutoka enzi iliyopita ya barafu. Maziwa yote ni ya muda mfupi tu kwa vipindi virefu vya muda, kwani yatajaa polepole na mchanga au yatafurika na kutoka nje ya bonde lililoyahifadhi. Maziwa yanayodhibitiwa na binadamu yanajulikana kama hifadhi za maji au mabwawa, na kwa kawaida hujengwa kwa ajili ya matumizi ya viwandani au kilimo, uzalishaji wa nishati ya umeme wa maji, usambazaji wa maji ya kunywa ya majumbani, kwa malengo ya kiekolojia au burudani, au kwa ajili ya shughuli nyingine za kibinadamu. == Entimolojia (Asili ya neno "lake") == Neno ''lake'' linatokana na Kiingereza cha Kati ('ziwa, bwawa, njia ya maji'), likitokea kwenye Kiingereza cha Kale ''lacu'' ('bwawa, dimbwi, kijito'), ambalo nalo lilitokana na Kijerumani cha Kale kabisa ''*lakō'' ('kidimbwi, mtaro, kijito kinachotiririka polepole'). Hili linatoka kwenye mzizi wa lugha ya Kihindi-Kiulaya cha Kale''*leǵ-'' ('kuvuja, kuchuruzika/kutoka maji'). Maneno yenye asili moja ni pamoja na Kiholanzi ''laak'' ('ziwa, kidimbwi, mtaro'), Kijerumani cha Chini cha Kati ''lāke'' ('maji yaliyotuama kwenye mkondo wa mto, dimbwi la maji') kama linavyopatikana kwenye majina ya maeneo: ''Wolfslake'', ''Butterlake'', Kijerumani cha Chini cha Sasa ''Laak'' ('dimbwi, kidimbwi'), Kijerumani cha sasa ''Lache'' ('dimbwi, kidimbwi'), na Kiandilandi (Icelandic) ''lækur'' ('kijito kinachotiririka polepole'). Pia, maneno ya Kiingereza ''leak'' (kuvuja) na ''leach'' (kuchuja/kuchuruzika) yana uhusiano na neno hili. Kuna hali kubwa ya kutokuwa na uhakika kuhusu uwekaji wa mipaka ya tofauti kati ya maziwa na vidimbwi/mabwawa, na hakuna neno hata moja kati ya hayo mawili lenye ufafanuzi unaokubalika kimataifa katika taaluma mbalimbali za kisayansi au mipaka ya kisiasa.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=USGtfTkgSfwC&pg=PA4&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Hydrological and Limnological Aspects of Lake Monitoring|last=Heinonen|first=Pertti|last2=Ziglio|first2=Giuliano|last3=Beken|first3=André Van der|date=2008-04-30|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-51113-8|language=en}}</ref> Kwa mfano, wataalamu wa viumbe na mifumo ya maji baridi wamefafanua maziwa kama makusanyiko ya maji ambayo kimsingi ni toleo kubwa zaidi la kidimbwi, ambalo linaweza kuwa na mtikisiko wa mawimbi kwenye ukingo wake au ambapo msukosuko unaosababishwa na upepo una mchango mkubwa katika kuchanganya safu ya maji. Hakuna ufafanuzi wowote kati ya hii unaotenga vidimbwi kikamilifu na yote ni magumu kupimika. Kwa sababu hii, ufafanuzi rahisi unaozingatia ukubwa unazidi kutumika kutofautisha vidimbwi na maziwa. Ufafanuzi wa ziwa unatofautiana katika kigezo cha ukubwa wa chini kabisa wa eneo la maji, kuanzia hekta 2 (ekari 5):331 hadi hekta 8 (ekari 20). <ref>{{Rejea tovuti|title=Information Sheet on Ramsar Wetlands (RIS)|url=http://www.ramsar.org/ris/key_ris_e.htm|work=www.ramsar.org|accessdate=2026-06-30|author=Dwight Peck}}</ref>Mwanaekolojia wa wanyama wa mwanzo kabisa, Charles Elton, alichukulia maziwa kama makusanyiko ya maji yenye hekta 40 (ekari 99) au zaidi. Neno ziwa pia hutumika kuelezea eneo kama vile Ziwa Eyre, ambalo ni bonde kavu kwa wakati mwingi lakini linaweza kujaa chini ya hali ya msimu wa mvua kubwa. Katika matumizi ya kawaida, maziwa mengi yana majina yanayoishia na neno 'pond', na idadi ndogo ya majina yanayoishia na neno ''<nowiki/>'lake''<nowiki/>' (ziwa) kiuhalisia na kitaalamu ni vidimbwi tu. Kitabu kimoja cha kiada kinalisawijika jambo hili kama ifuatavyo: 'Huko Newfoundland, kwa mfano, karibu kila ziwa linaitwa kidimbwi, ambapo kule Wisconsin, karibu kila kidimbwi linaitwa ziwa.'<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=A2nJCPPixGQC&pg=PA83&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Principles of Water Resources: History, Development, Management, and Policy|last=Cech|first=Thomas V.|date=2009-08-24|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-13631-7|language=en}}</ref> Kitabu kimoja cha hidrolojia (sayansi ya maji) kinapendekeza kufafanua neno 'ziwa' kama mkusanyiko wa maji wenye sifa tano zifuatazo: # Linajaza kwa kiasi au kikamilifu bonde moja au mabonde kadhaa yaliyounganishwa na mifereji ya bahari/mizigo ya maji; # Kimsingi lina kiwango kile kile cha usawa wa maji katika maeneo yote (ukiondoa mabadiliko ya muda mfupi yanayosababishwa na upepo, mabadiliko ya utando wa barafu, maji mengi yanayoingia, n.k.); # Halina uingiaji wa mara kwa mara wa maji ya bahari; # Kiasi kikubwa cha mashapo yaliyoambaa kwenye maji hukamatwa na mabonde (ili hili litokee yanahitaji kuwa na uwiano mdogo kiasi wa maji yanayoingia ukilinganisha na ujazo wa ziwa); # Eneo linalopimwa katika wastani wa usawa wa maji linazidi kiwango cha chini kilichochaguliwa kiholela (kwa mfano, hekta moja). Ukiondoa kigezo cha tatu, vile vingine vimekubaliwa au kufafanuliwa kwa kina zaidi na machapisho mengine ya hidrolojia (sayansi ya maji).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=ZmdYFTlcSgEC&pg=PA427&redir_esc=y|title=Hydrology and Water Resources of Africa|last=Shahin|first=M.|date=2002-11-30|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-0866-5|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=cY6IN_Suku0C&pg=PA381&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Ecohydrology & Hydrobiology|last=Copernicus|first=Index|date=2004|publisher=Index Copernicus|language=en}}</ref> == Usambazaji == [[Faili:Eyre lake map of the shape and depth (bathymetry) 2020.jpg|thumb|Umbo na kina cha Ziwa Eyre katika mfumo wa ramani ya mabadiliko ya viwango]] Idadi kubwa ya maziwa duniani ni ya maji baridi, na mengi yanapatikana katika Kizio cha Kaskazini kwenye latitudo za juu. [[Kanada]], ikiwa na mfumo wa mtiririko wa maji usio na mpangilio maalum, inakadiriwa kuwa na maziwa 31,752 yenye ukubwa wa zaidi ya kilomita za mraba 3(maili za mraba 1.2) katika eneo la uso wake.<ref>https://web.archive.org/web/20120415102959/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html</ref> Jumla ya idadi ya maziwa nchini Kanada haijulikani lakini inakadiriwa kuwa angalau milioni 2.<ref>{{Rejea tovuti|title=The Atlas of Canada - Physical Components of Watersheds|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/auth/english/maps/environment/hydrology/watershed1/1|work=atlas.nrcan.gc.ca|accessdate=2026-06-30|language=en|author=Government of Canada, Natural Resources Canada, Earth Sciences Sector, Geomatics Canada - Canada Centre for Remote Sensing, GeoAccess Division, Atlas Infrastructure Section.}}</ref> [[Ufini]] ina maziwa 168,000 yenye ukubwa wa mita za mraba 500 (futi za mraba 5,400) au zaidi, ambapo maziwa 57,000 kati ya hayo ni makubwa (mita za mraba 10,000 (futi za mraba 110,000) au zaidi).<ref>{{Rejea tovuti|title=Suomi, 57 000 – 168 000 järven maa {{!}} Maanmittauslaitos|url=https://www.maanmittauslaitos.fi/ajankohtaista/suomi-57-000-168-000-jarven-maa|work=www.maanmittauslaitos.fi|accessdate=2026-06-30|language=fi}}</ref> Maziwa mengi yana angalau mtiririko mmoja wa asili katika mfumo wa mto au kijito, ambao hudumisha wastani wa usawa wa maji wa ziwa hilo kwa kuruhusu utiririkaji wa maji ya ziada.<ref>{{Rejea jarida |last=Mark |first=David M. |date=1983 |title=On the Composition of Drainage Networks Containing Lakes: Statistical Distribution of Lake In-Degrees |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1538-4632.1983.tb00772.x |journal=Geographical Analysis |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=97–106 |doi=10.1111/j.1538-4632.1983.tb00772.x |issn=1538-4632}}</ref> Baadhi ya maziwa hayana njia ya asili ya kutolea maji na hupoteza maji kupitia uvukizaji au uvukizi wa chini ya ardhi, au vyote viwili. Maziwa haya yanajulikana kama maziwa yasiyo na mtiririko wa kwenda nje (''endorheic''). Maziwa mengi ni ya kutengenezwa na binadamu na hujengwa kwa ajili ya uzalishaji wa nishati ya umeme wa maji, malengo ya urembo na mandhari, shughuli za burudani, matumizi ya viwandani, matumizi ya kilimo, au usambazaji wa maji ya majumbani. Idadi ya maziwa duniani bado haijulikani kikamilifu kwa sababu maziwa na vidimbwi vingi ni vidogo sana na havionekani kwenye ramani au picha za satelaiti.<ref>{{Rejea jarida |last=Downing |first=J. A. |last2=Prairie |first2=Y. T. |last3=Cole |first3=J. J. |last4=Duarte |first4=C. M. |last5=Tranvik |first5=L. J. |last6=Striegl |first6=R. G. |last7=McDowell |first7=W. H. |last8=Kortelainen |first8=P. |last9=Caraco |first9=N. F. |last10=Melack |first10=J. M. |last11=Middelburg |first11=J. J. |date=2006 |title=The global abundance and size distribution of lakes, ponds, and impoundments |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.4319/lo.2006.51.5.2388 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=51 |issue=5 |pages=2388–2397 |doi=10.4319/lo.2006.51.5.2388 |issn=1939-5590}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Seekell |first=David A. |last2=Pace |first2=Michael L. |date=2011-01 |title=Does the Pareto distribution adequately describe the size‐distribution of lakes? |url=https://aslopubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.4319/lo.2011.56.1.0350 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=56 |issue=1 |pages=350–356 |doi=10.4319/lo.2011.56.1.0350 |issn=0024-3590}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Cael |first=B. B. |last2=Seekell |first2=D. A. |date=2016-07-08 |title=The size-distribution of Earth's lakes |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4937396/ |journal=Scientific Reports |volume=6 |pages=29633 |doi=10.1038/srep29633 |issn=2045-2322 |pmc=4937396 |pmid=27388607}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=McDonald |first=Cory P. |last2=Rover |first2=Jennifer A. |last3=Stets |first3=Edward G. |last4=Striegl |first4=Robert G. |date=2012 |title=The regional abundance and size distribution of lakes and reservoirs in the United States and implications for estimates of global lake extent |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.4319/lo.2012.57.2.0597 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=57 |issue=2 |pages=597–606 |doi=10.4319/lo.2012.57.2.0597 |issn=1939-5590}}</ref> Licha ya kutokuwepo kwa uhakika huu, tafiti nyingi zinakubaliana kwamba vidimbwi vidogo ni vingi zaidi kuliko maziwa makubwa. Kwa mfano, utafiti mmoja unaotajwa sana ulikadiria kuwa Dunia ina maziwa na vidimbwi milioni 304, na kwamba asilimia 91 (91%) ya hivi vina ukubwa wa hekta 1 (ekari 2.5) au pungufu. Licha ya uwepo mkubwa wa vidimbwi hivyo, karibu maji yote ya maziwa duniani yanapatikana katika maziwa makubwa yasiyozidi 100; hii ni kwa sababu ujazo wa ziwa huongezeka kwa kasi kubwa isiyo ya mnyoosho kulingana na eneo la uso wake. Maziwa ya nje ya dunia yanapatikana kwenye mwezi unaoitwa [[Titani (mwezi)|Titan]], unaozunguka sayari ya [[Zohali]]. Umbo la maziwa kwenye mwezi wa Titan linafanana sana na yale yaliyopo Duniani.Hapo awali, maziwa yalikuwepo pia kwenye uso wa sayari ya [[Mirihi|Mihiri]], lakini kwa sasa yamebaki kuwa sakafu au mabonde makavu ya maziwa yaliyokauka. == Aina == [[Faili:Castiglione del Lago, Lago Trasimeno.jpg|thumb|Ziwa Trasimeno nchini [[Italia]] lina asili ya kivolkano]] Mnamo mwaka 1957, G. Evelyn Hutchinson alichapisha tasnifu iliyopewa jina la ''A Treatise on Limnology'',ambayo inachukuliwa kama chapisho la kihistoria linalojadili na kuainisha aina zote kuu za maziwa, asili yake, sifa za kimofometria (vipimo vya umbo), na mtawanyiko wake. Katika chapisho lake, Hutchinson aliwasilisha uchambuzi wa kina wa asili ya maziwa na kupendekeza uainishaji unaokubalika sana wa maziwa kulingana na asili yake. Uainishaji huu unatambua aina 11 kuu za maziwa ambazo zimegawanywa katika vijiaina 76. Aina hizo 11 kuu za maziwa ni: * Maziwa ya kisonjo/tektoniki * Maziwa ya Kivolkano * Maziwa ya barafu * Maziwa ya mto * Maziwa ya miamba inayoyeyuka * Maziwa ya maporomoko ya ardhi * Maziwa ya fukwe * Maziwa ya viumbe hai * Maziwa ya kutengenezwa na binadamu === Maziwa ya kisonjo/tektoniki === Maziwa ya kisonjo ni maziwa yanayoundwa na mabadiliko na mienendo ya pembeni na wima ya ganda la Dunia. Misongeo hii inajumuisha mipasuko, kuinama, kujikunja, na kupinda kwa matabaka ya ardhi. Baadhi ya maziwa makubwa zaidi duniani ni maziwa ya bonde la ufa yanayochukua mabosho ya mabonde ya ufa, kwa mfano, maziwa ya Bonde la Ufa la Afrika Mashariki na Kati na Ziwa Baikal. Maziwa mengine maarufu ya kisonjo, kama vile Bahari ya Kaspi, Bahari ya Aral, na maziwa mengine kutoka ukanda wa Pontocaspian, yanachukua mabonde ambayo yametenganishwa na bahari kutokana na kunyanyuka kwa kisonjo kwa sakafu ya bahari juu ya usawa wa bahari kuu. Mara nyingi, harakati za kisonjo za kutanuka kwa ganda la dunia zimebuni mfululizo unaopokezana wa mabonde yaliyoshuka na safu za ardhi zilizonyanyuk ambazo hutengeneza mabonde marefu yanayopokezana na safu za milima. Hali hii haiishii tu kuchochea utengenezwaji wa maziwa kwa kuvuruga mifumo ya mtiririko wa maji iliyokuwepo awali, bali pia inatengeneza mabonde yasiyo na mtiririko wa kwenda nje ndani ya maeneo kame, ambayo huwa na maziwa ya chumvi . Maziwa haya hutokea pale ambapo hakuna njia ya asili ya kutolea maji, kukiwa na kiwango kikubwa cha uvukizaji, na eneo ambalo maji ya ardhini yanatiririka likiwa na kiwango cha chumvi kilicho juu kuliko kawaida. Mifano ya maziwa haya ya chumvi ni pamoja na Ziwa Kuu la Chumvi na Bahari Chumvi. Aina nyingine ya ziwa la kisonjo linalosababishwa na mipasuko ya ardhi ni vidimbwi vya mbonyeo. === Maziwa ya Kivolkano === [[Faili:Gunung rinjani.jpg|thumb|Ziwa la kasoko la Mlima Rinjani, [[Indonesia]]]] Maziwa ya kivolkano ni maziwa yanayochukua ama mibonyeo ya eneo husika, kwa mfano kasoko na maars (mashimo ya milipuko ya gesi), au mabonde makubwa zaidi, kama vile kaldera, yaliyoundwa na shughuli za volkano. Maziwa ya kasoko hutengenezwa ndani ya kasoko za volkano na kaldera, ambazo hujaa maji ya mvua na theluji kwa kasi kubwa zaidi kuliko yanavyopungua kupitia uvukizaji, utiririkaji wa maji ya chini ya ardhi, au mchanganyiko wa vyote viwili. Wakati mwingine aina hizi za mwisho huitwa maziwa ya kaldera, ingawa mara nyingi hakuna tofauti inayowekwa kati yake. Mfano mmoja ni Ziwa la Kasoko huko Oregon, lililopo ndani ya kaldera ya Mlima Mazama. Kaldera hiyo ilitengenezwa kutokana na mlipuko mkubwa wa volkano uliosababisha kushuka chini kwa Mlima Mazama karibu miaka 4860 KK. Maziwa mengine ya kivolkano hutengenezwa pale ambapo mito au vijito vinapozibwa na maporomoko ya lava au matope ya kivolkano (lahars). Bonde ambalo sasa ni Ziwa Malheur huko Oregon lilitengenezwa pale maporomoko ya lava yalipoziba Mto Malheur. Kati ya aina zote za maziwa, maziwa ya kasoko za volkano ndiyo yanayokaribia zaidi kuwa na umbo la duara. === Maziwa ya Mto === Maziwa ya mto (ama ya mifumo ya mito) ni maziwa yanayotengenezwa na maji yanayotiririka. Maziwa haya yanajumuisha maziwa ya shoroba ya maporomoko, mabwawa ya asili ya mito, na maziwa ya makorongo. ==== '''Maziwa ya ng'ombe/hilali''' ==== [[Faili:Nowitna river.jpg|thumb|Mto Nowitna huko Alaska. Maziwa mawili ya ng'ombe – fupi moja chini kabisa ya picha na refu zaidi, lililopinda zaidi upande wa kulia-katikati.]] Aina ya kawaida zaidi ya ziwa la mto ni ziwa lenye umbo la mwezi linaloitwa ziwa la ng'ombe kutokana na umbo lake la kipekee lililopinda. Yanaweza kutengenezwa katika mabonde ya mito kama matokeo ya kupinda-pinda kwa mto. Mto unaotiririka taratibu hutengeneza umbo la upinde ambapo upande wa nje wa mapindo unamomonyolewa kwa kasi zaidi kuliko upande wa ndani. Hatimaye, pindo lenye umbo la kiatu cha farasi hutengenezwa na mto unakata katika shingo hiyo nyembamba. Njia hii mpya kisha inakuwa njia kuu ya mto na ncha za lile pindo la zamani zinazibwa na matope, na hivyo kutengeneza ziwa lenye umbo la upinde. Umbo lao la mwezi linayapa maziwa ya ng'ombe uwiano mkubwa zaidi wa mzunguko wa kingo zake kwa eneo la uso kuliko aina nyingine za maziwa. ==== Mabwawa ya Asili ya Mito ==== Haya hutengenezwa pale ambapo mashapo kutoka kwenye tawimto yanapoziba mto mkuu. ==== Maziwa ya kando ==== Haya hutengenezwa pale ambapo mashapo kutoka kwenye mto mkuu yanapoziba tawimto, kawaida katika mfumo wa ukingo wa asili. ==== Maziwa ya uwanda wa Mafuriko ==== Maziwa yanayotengenezwa na michakato mingine inayohusika na uundaji wa mabonde ya nyanda za mafuriko. Wakati wa mafuriko makubwa, maziwa haya husafishwa na kufurishwa na maji ya mto. Kuna aina nne: 1. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalokutana na mto mkuu, 2. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalopingana na kukutana na mto mkuu, 3. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalopingana na mto mkuu, 4. Ziwa la uwanda wa mafuriko la kina kirefu. === Maziwa ya miamba inayoyeyuka === Ziwa la myeyuko ni ziwa linalochukua bonde lililotengenezwa na mmomonyoko wa kuyeyuka kwa miamba ya msingi kwenye uso wa ardhi. Katika maeneo ambayo chini yake kuna miamba inayoyeyuka kwa urahisi, myeyuko wake unaosababishwa na maji ya mvua na maji yanayopenya ardhini mara nyingi hutengeneza mapango. Mapango haya mara kwa mara huanguka na kutengeneza mashimo ya mbonyeo ambayo ni sehemu ya topografia ya kakarst ya eneo hilo. Mahali ambapo maji ya ardhini yapo karibu na uso wa ardhi, shimo la mbonyeo hujaa maji na kuwa ziwa la mnyonyeo. Ikiwa ziwa kama hilo lina eneo kubwa la maji yaliyotuama ambalo linachukua mbonyeo mpana uliojifunga katika mwamba wa chokaa, pia huitwa ziwa la kakarst. Maziwa madogo zaidi ya myeyuko ambayo yana maji yaliyotuama ndani ya mbonyeo uliojifunga katika eneo la kakarst yanajulikana kama vidimbwi vya kakarst. Mapango ya miamba ya chokaa mara nyingi huwa na madimbwi ya maji yaliyotuama, ambayo yanajulikana kama maziwa ya chini ya ardhi. Mifano ya kitabia ya maziwa ya mnyonyeo inapatikana kwa wingi katika maeneo ya kakarst kwenye pwani ya Dalmatia nchini [[Kroatia]] na katika sehemu kubwa za [[Florida]]. == Mbinu nyingine za Uanishaji == [[Faili:Lakesalaskarange.JPG|thumb|Maziwa haya ya aushi huko Alaska yalitengenezwa na barafuto inayorudi nyuma]] Mbali na njia yao ya asili ya utengenezaji, maziwa yamepewa majina na kuainishwa kulingana na mambo mengine mbalimbali muhimu kama vile matabaka ya joto, kujaa kwa hewa ya oksijeni, mabadiliko ya msimu katika ujazo wa ziwa na kina cha maji, chumvi katika maji yenyewe, uimara wa msimu unaoendana na mabadiliko, kiwango cha utiririkaji wa maji kwenda nje, na kadhalika. Majina yanayotumiwa na umma wa kawaida na katika jamii ya kisayansi kwa aina tofauti za maziwa mara nyingi yanatokana isivyo rasmi na mofolojia ya sifa za kimaumbile za maziwa hayo au mambo mengine. Pia, tamaduni na maeneo tofauti duniani yana mifumo yao wenyewe ya majina inayopendwa na watu wengi. === Kulingana na Matabaka ya Joto === [[Faili:Ice Melting on Lake Balaton.jpg|thumb|Barafu inayoyeyuka kwenye Ziwa Balaton nchini [[Hungaria]]]] Mbinu moja muhimu ya uainishaji wa maziwa ni kwa msingi wa matabaka ya joto, ambayo yana ushawishi mkubwa kwa maisha ya wanyama na mimea wanaoishi katika ziwa, pamoja na hatmiliki na usambazaji wa vitu vilivyoyeyuka na vilivyovundikana ziwani. Kwa mfano, matabaka ya joto, pamoja na kiwango na mzunguko wa mchanganyiko wa maji, vina udhibiti mkubwa juu ya usambazaji wa oksijeni ndani ya ziwa. [[Faili:Bellagio dal traghetto - panoramio.jpg|thumb|Bellagio, kwenye kingo za Ziwa Como, nchini Italia]] Profesa F.-A. Forel, ambaye pia anajulikana kama "Baba wa limnolojia" (sayansi ya maziwa), alikuwa mwanasayansi wa kwanza kuainisha maziwa kulingana na matabaka yake. Mfumo wake wa uainishaji baadaye ulifanyiwa marekebisho na kuboreshwa na Hutchinson pamoja na Löffler. Kwa kuwa uzito wa maji unabadilika kulingana na joto, huku ukiwa wa kiwango cha juu kabisa nyuzi joto +4 Selsiasi, matabaka ya joto ni sifa muhimu ya kimaumbile ya ziwa inayodhibiti viumbe hai, urundikaji wa mashapo, kemia, na mambo mengine ya maziwa husika. Kwanza, maji ya baridi zaidi na yenye uzito mkubwa kwa kawaida hutengeneza tabaka karibu na chini kabisa ya ziwa, ambalo linaitwa epilimnioni ya chini. Pili, kawaida juu ya tabaka hilo la chini kuna ukanda wa mpandisho unaojulikana kama metalimnioni. Mwishowe, juu ya metalimnioni kuna tabaka la juu la maji ya joto zaidi yenye uzito mdogo, linaloitwa epilimnioni ya juu. Mfuatano huu wa kawaida wa matabaka unaweza kutofautiana kwa kiasi kikubwa, kulingana na ziwa husika au wakati wa mwaka, au mchanganyiko wa mambo yote mawili. Uainishaji wa maziwa kwa matabaka ya joto unazingatia maziwa yenye kina cha kutosha kutengeneza tabaka la hypolimnion; kwa sababu hiyo, maziwa ya duni au yenye kina kifupi sana hayatayashwi katika mfumo huu wa uainishaji. Kulingana na matabaka yao ya joto, maziwa yanaainishwa kama holomiktiki, yenye kiwango cha joto na uzito sawa kutoka juu hadi chini katika wakati fulani wa mwaka, au meromiktiki, yenye matabaka ya maji ya joto na uzito tofauti ambayo hayachanganyiki. Tabaka la chini kabisa la maji katika ziwa la meromiktiki halina oksijeni yoyote iliyoyeyuka, kwa hivyo hakuna viumbe hai vinavyohitaji hewa. Kutokana na hali hiyo, matabaka ya mashapo yaliyo chini kabisa ya ziwa la meromiktiki yanabaki bila kuvurugwa, jambo linaloruhusu kuundwa kwa urundikaji wa mashapo ya ziwani. Katika ziwa la holomiktiki, usawa wa joto na uzito unaruhusu maji ya ziwa kujichanganya kikamilifu. Kulingana na matabaka ya joto na mzunguko wa kugeuka kwa maji, maziwa ya holomiktiki yamegawanywa katika maziwa ya amiktiki, maziwa ya monomiktiki ya baridi, maziwa ya dimiktiki, maziwa ya monomiktiki ya moto, maziwa ya polimiktiki, na maziwa ya oligomiktiki. Matabaka ya ziwa hayatokei kila mara kutokana na mabadiliko ya uzito wa maji yanayosababishwa na nyuzi joto. Matabaka yanaweza pia kutokea kutokana na mabadiliko ya uzito wa maji yanayosababishwa na viwango vya chumvi. Katika hali hii, tabaka la chini la baridi na tabaka la juu la joto hayatenganishwi na tabaka la mpandisho wa joto, bali yanatenganishwa na tabaka la mpandisho wa chumvi, ambalo wakati mwingine hujulikana kama tabaka la mpandisho wa kikemikali. === Kulingana na Mabadiliko ya Kina na Ujazo wa Maji === Maziwa yanaainishwa na kupewa majina isivyo rasmi kulingana na mabadiliko ya msimu katika kina cha ziwa na ujazo wake. Baadhi ya majina hayo ni pamoja na: * Ziwa la msimu mfupi ni ziwa au kidimbwi cha muda mfupi sana. Likijaa maji na kukauka (kutoweka) kulingana na msimu, linajulikana kama ziwa la vipindi. Mara nyingi maziwa haya hujaza mabonde ya kakarst.<ref>{{Citation|title=Lakes - Aquatic Havens|url=http://www.vlada.si/en/about_slovenia/geography/waters_in_slovenia/lakes_aquatic_havens/|language=en|access-date=2026-06-30}}</ref> * Ziwa kavu ni jina linalopendwa na wengi kwa ajili ya ziwa la msimu mfupi ambalo huwa na maji kwa vipindi tu, katika majira yasiyotabirika na yasiyo ya mara kwa mara. * Ziwa la kudumu ni ziwa ambalo lina maji katika bonde lake mwaka mzima na halikumbwi na mabadiliko makubwa ya ghafula katika kina chake. * Ziwa la playa kwa kawaida ni ziwa la vipindi lenye kina kifupi ambalo hufunika au kujaza eneo la playa katika majira ya mvua au katika miaka yenye mvua nyingi isivyo kawaida, lakini baadaye hukauka kabisa katika maeneo yenye ukame au ukame wa kiasi. * Vlei ni jina linalotumiwa nchini [[Afrika Kusini]] kurejelea ziwa lenye kina kifupi ambalo kina chake hubadilika kwa kiasi kikubwa kulingana na misimu. === Kulingana na Kemia ya Maji === Maziwa yanaweza kuainishwa na kupewa majina isivyo rasmi kulingana na kemia ya jumla ya maji yake. Kwa kutumia mbinu hii ya uainishaji, aina za maziwa ni pamoja na: * Ziwa lenye asidi huwa na maji yenye kiwango cha pH kilicho chini ya uasili, ambacho ni chini ya 6.5. Ziwa huchukuliwa kuwa na asidi kali ikiwa kiwango chake cha pH kitashuka chini ya 5.5, jambo linaloleta madhara ya kibiolojia. Maziwa ya namna hiyo ni pamoja na: maziwa ya mashimo ya asidi yanayojaza migodi iliyotelekezwa na maeneo ya uchimbaji; maziwa yenye asidi ya asili yanayopatikana kwenye maeneo ya miamba ya moto na miamba iliyogeuka; mabwawa ya peat katika mikoa ya kaskazini; maziwa ya kreta ya volkano hai na zile zilizolala; pamoja na maziwa yaliyowekwa asidi kutokana na mvua ya asidi. * Ziwa la chumvi, ambalo pia linajulikana kama ziwa la kisalini au ziwa la maji ya chumvi kali, ni mkusanyiko wa maji wa barani unaopatikana katika eneo lenye ukame au ukame wa kiasi, ambalo halina njia ya kutokea kuelekea baharini, na lina kiasi kikubwa cha chumvi asili zilizoyeyuka. Mifano ni pamoja na Ziwa Kuu la Chumvi huko Utah, na Bahari ya Chumvi upande wa kusini-magharibi mwa Asia. * Mbonyeo wa alkali, ambao pia unajulikana kama uwanda wa alkali au uwanda wa chumvi, ni eneo lenye kina kifupi la kisalini linaloweza kupatikana katika maeneo ya mabondeni ya mikoa yenye ukame na katika maeneo ya utokaji wa maji ya chini ya ardhi. Maeneo haya kwa kawaida yanaainishwa kama maziwa makavu, au playa, kwa sababu hufurika mara kwa mara kutokana na mvua au matukio ya mafuriko na kisha kukauka wakati wa vipindi vya ukame, huku yakiacha mrundikano wa maji yenye chumvi kali na madini yatokanayo na uvukizaji. * Unyevu wa chumvi ni kishimo kidogo na chenye kina kifupi cha asili ambacho maji hujikusanya humo na kuvukiza, huku kikiacha mrundikano wa chumvi, au ziwa lenye kina kifupi la maji ya magadi linalojaza kishimo hicho. (Istilahi "''salt pan''" inatokana na uchenuaji wa chumvi kwa majembe/nyungu wazi, mbinu ya kuchimba au kutoa chumvi kutoka kwenye maji ya chumvi kali kwa kutumia vyombo vikubwa vyenye nafasi wazi.) * Unyevu wa kisalini ni jina jingine la ziwa la msimu mfupi la asidi na chumv ambalo hutengeneza ukoko wa chumvi chini kabisa, ambao baadaye unabadilika unapogusana au kuachwa wazi hewani. === Linaloundwa na Vimiminika vingine === * Ziwa la lava ni ujazo mkubwa wa lava iliyoyeyuka, ambayo kwa kawaida huwa ya kibasalti, iliyohifadhiwa ndani ya tundu la volkano, kreta, au mbonyeo mpana wa ardhi.<ref>{{Rejea jarida |last=Witham |first=F. |last2=Llewellin |first2=E. W. |date=2006-11-30 |title=Stability of Lava Lakes |url=https://durham-repository.worktribe.com/output/1544583 |journal=Journal of Volcanology and Geothermal Research |language=en |volume=158 |issue=3-4 |doi=10.1016/j.jvolgeores.2006.07.004 |issn=0377-0273}}</ref> * Maziwa ya haidrokaboni ni mikusanyiko ya ethane na methane ya kimiminika inayojaza mabonyeo yaliyo kwenye uso wa Titan. Maziwa haya yaligunduliwa na chombo cha anga za juu cha Cassini–Huygens. == Sifa == [[Faili:China Hangzhou Westlake-8.jpg|thumb|Maziwa yanaweza kuwa na umuhimu mkubwa wa kitamaduni. Ziwa la Magharibi la Hangzhou limewasisimua washairi wa kimapenzi katika vizazi vyote, na limekuwa na ushawishi mkubwa katika usanifu wa bustani nchini [[Jamhuri ya Watu wa China|China]], [[Japani|Japan]] na [[Korea Kusini|Korea]].]] Maziwa yana sifa nyingi mbali na aina ya ziwa, kama vile bonde la mifereji ya maji (ambalo pia linajulikana kama eneo la vyanzo vya maji ), uingiaji na utokaji wa maji, kiasi cha virutubisho, oksijeni iliyoyeyuka, vichafuzi, pH, na mrundikano wa mashapo. Mabadiliko katika kiwango cha maji ya ziwa yanadhibitiwa na tofauti iliyopo kati ya maji yanayoingia na yanayotoka yakilinganishwa na ujazo mzima wa ziwa hilo. Vyanzo vikuu vya maji yanayoingia ni pamoja na usimbaji (mvua) unaoanguka moja kwa moja juu ya ziwa, maji ya mtiririko yanayobebwa na mito na mifereji kutoka kwenye eneo la vyanzo vya maji la ziwa, njia za maji ya chini ya ardhi na matabaka ya miamba yanayohifadhi maji, pamoja na vyanzo vya bandia kutoka nje ya eneo la vyanzo vya maji. Njia za maji yanayotoka ni pamoja na uvukizaji kutoka kwenye ziwa, mtiririko wa maji ya juu ya ardhi na chini ya ardhi, pamoja na uvunaji au utumiaji wowote wa maji ya ziwa unaofanywa na binadamu. Kadiri hali ya hewa na mahitaji ya maji ya binadamu yanavyobadilika, mambo haya husababisha mabadiliko ya kupanda na kushuka kwa kiwango cha ziwa. [[Faili:Lake mapourika NZ.jpeg|thumb|Ziwa Mapourika, [[Nyuzilandi]]]] Maziwa pia yanaweza kuainishwa kwa msingi wa utajiri wake wa virutubisho, ambavyo kwa kawaida huathiri ukuaji wa mimea. Maziwa yenye virutubisho haba yanajulikana kama maziwa oligotrofiki na kwa ujumla huwa safi na yenye maji meupe, huku yakiwa na kiwango kidogo cha viumbe vya mimea. Maziwa mesotrofiki yana usafi mzuri wa maji na kiwango cha wastani cha virutubisho. Maziwa eutrofiki yamejazwa virutubisho vingi, jambo linalosababisha ukuaji mzuri wa mimea na uwezekano wa mlipuko wa magugu-maji au mwani. Maziwa haipatrofiki ni makusanyiko ya maji ambayo yamerundikwa virutubisho kupita kiasi. Maziwa haya kwa kawaida yana maji machafu yasiyoonekana kwa mbali na yanakabiliwa na milipuko mibaya ya mwani inayoharibu mazingira. Maziwa kwa kawaida hufikia hali hii kutokana na shughuli za binadamu, kama vile matumizi makubwa ya mbolea katika eneo la vyanzo vya maji la ziwa. Maziwa ya namna hiyo yana faida kidogo sana kwa binadamu na yana mfumo wa ikolojia duni kutokana na kupungua kwa oksijeni iliyoyeyuka. [[Faili:九寨溝-五花海 Jiuzhaigou Five Flower Lake.jpg|thumb|Ziwa la Maua Matano huko Jiuzhaigou, Sichuan]] Kutokana na uhusiano usio wa kawaida kati ya halijoto ya maji na uzito wake, maziwa hutengeneza matabaka yanayoitwa themoklaini, ambayo ni matabaka yenye halijoto inayotofautiana kwa kiasi kikubwa sana kulingana na kina. Maji baridi yasiyo na chumvi huwa na uzito mkubwa zaidi yanapofikia halijoto ya takriban nyuzi joto 4 za Selsiasi (39.2 °F) katika usawa wa bahari. Wakati halijoto ya maji yaliyo juu ya uso wa ziwa inapofikia kiwango sawa na halijoto ya maji ya chini kabisa, kama inavyotokea wakati wa miezi ya baridi katika maeneo yenye hali ya hewa ya wastani, maji katika ziwa yanaweza kuchanganyika; hatua hii hupandisha juu maji yaliyokosa oksijeni kutoka vilindini na kushusha oksijeni chini kwenye mashapo yanayooza. Maziwa marefu ya maeneo yenye hali ya hewa ya wastani yana uwezo wa kuhifadhi hazina ya maji ya baridi mwaka mzima, jambo linalofanya baadhi ya miji kutumia hazina hiyo kwa ajili ya mifumo ya kupozea majengo kwa kutumia maji ya vilindi vya maziwa. [[Faili:Yaylyu.JPG|thumb|Ziwa Teletskoye, [[Siberia]]]] Kwa kuwa maji ya juu ya maziwa marefu ya maeneo ya kitropiki hayafikii kamwe kiwango cha halijoto yenye uzito mkubwa zaidi, hakuna mchakato unaosababisha maji hayo kuchanganyika. Tabaka la chini kabisa hukosa oksijeni na linaweza kujaa gesi ya ukaa, au gesi nyingine kama vile kiberiti ikiwa kuna hata chembe ndogo ya shughuli za kivolkano. Matukio yasiyo ya kawaida, kama vile tetemeko la ardhi au maporomoko ya ardhi, yanaweza kusababisha mchanganyiko unaopandisha kwa kasi matabaka ya chini kuelekea juu na kuachia wingu kubwa la gesi ambalo lilikuwa limenaswa ndani ya maji ya baridi chini kabisa ya ziwa. Jambo hili linaitwa mlipuko wa limniki. Mfano mzuri ni janga lilitokea katika Ziwa Nyos huko [[Kamerun]]. Kiasi cha gesi kinachoweza kuyeyuka katika maji kinahusiana moja kwa moja na mgandamizo. Maji ya vilindini yanapopanda juu, mgandamizo hushuka na kiasi kikubwa cha gesi hutoka kwenye maji. Katika mazingira haya, gesi ya ukaa ni hatari kwa sababu ina uzito mkubwa kuliko hewa ya kawaida na huchukua nafasi yake, hivyo inaweza kutiririka kufuata bonde la mto kuelekea kwenye makazi ya watu na kusababisha vifo vya watu wengi kwa kukosa hewa. Mada au nyenzo iliyopo chini kabisa ya ziwa, yaani sakafu ya ziwa, inaweza kuwa imeundwa na aina mbalimbali za vitu visivyo hai, kama vile tabataba au mchanga, na vitu vya kikaboni, kama vile mabaki ya mimea au wanyama wanaooza. Muundo wa sakafu ya ziwa una athari kubwa kwa uoto wa asili (flora) na wanyama (fauna) wanaopatikana katika mazingira ya ziwa hilo kwa kuchangia katika kiasi na aina za virutubisho vinavyopatikana. Tabaka pacha (jeusi na jeupe) la mashapo ya ziwa ya varvi huwakilisha mwaka mmoja. Wakati wa majira ya baridi, viumbe hai wanapokufa, kaboni hutua chini na kutengeneza tabaka jeusi. Katika mwaka huo huo, wakati wa majira ya joto, ni vifaa vichache sana vya kikaboni vinavyotua chini, jambo linalosababisha kutengenezwa kwa tabaka jeupe kwenye sakafu ya ziwa. Tabaka hizi hutumiwa kwa kawaida kufuatilia matukio ya kale ya kipaliontolojia. Maziwa ya asili yanatoa mfano mdogo wa ulimwengu unaojumuisha viumbe hai na vitu visivyo hai ambavyo kwa kiasi fulani vinajitegemea vyenyewe bila kutegemea mazingira yanayoyazunguka. Kwa sababu hiyo, viumbe wa ziwani mara nyingi wanaweza kufanyiwa utafiti kwa kujitenga na mazingira ya nje ya ziwa hilo. == Maziwa mashuhuri Duniani == * [[Faili:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|Bahari ya Kaspi inahesabiwa kuwa ama ziwa kubwa zaidi duniani au bahari halisi ya ndani ya nchi.]]Ziwa kubwa zaidi kwa eneo la uso ni Bahari ya Kaspi, ambayo licha ya jina lake, inachukuliwa kuwa ni ziwa kulingana na mtazamo wa kijiografia.<ref>{{Rejea tovuti|title=Caspian Sea|url=https://www.worldatlas.com/lakes/caspian-sea.html|work=WorldAtlas|date=2021-01-28|accessdate=2026-06-30|language=en-US|author=John Misachi January 28 2021 in Bodies of Water}}</ref> Eneo la uso wake lina ukubwa wa maili mraba 143,000 au kilomita mraba 371,000 sq. mi./371,000 km2. iwa la pili kwa ukubwa kwa eneo la uso, na ziwa kubwa zaidi la maji baridi (yasiyo na chumvi) kwa eneo la uso, ni Ziwa Michigan-Huron, ambalo kihidrolojia (hydrologically) ni ziwa moja. Eneo la uso wake lina ukubwa wa maili mraba 45,300 au kilomita mraba 117,400. Kwa wale wanaochukulia Ziwa Michigan na Ziwa Huron kama maziwa mawili tofauti, na kuichukulia Bahari ya Kaspi kama bahari ya kawaida, basi Ziwa Superior ndilo lingekuwa ziwa kubwa zaidi likiwa na ukubwa wa kilomita mraba 82,100 (maili mraba 31,700). * Ziwa Baikal ndilo ziwa refu zaidi kwenda chini duniani, likipatikana huko Siberia, likiwa na sakafu yenye kina cha mita 1,637 (futi 5,371). Kina chake cha wastani pia ndicho kikubwa zaidi duniani (mita 749 au futi 2,457). Pia, ndilo ziwa kubwa zaidi duniani la maji baridi kwa ujazo (kilomita za ujazo 23,600 au maili za ujazo 5,700), ingawa ni dogo sana likilinganishwa na Bahari ya Kaspi yenye ujazo wa kilomita za ujazo 78,200 (maili za ujazo 18,800), na ni ziwa la pili kwa urefu wa kunyooka duniani (takriban kilomita 630 au maili 390 kutoka ncha hadi ncha). * [[Faili:Roundtanglelake.JPG|thumb|Ziwa la Round Tangle, mojawapo ya Maziwa ya Tangle, lililopo futi 2,864 (mita 873) juu ya usawa wa bahari katika maeneo ya ndani ya Alaska.]]Ziwa la kale zaidi duniani ni Ziwa Baikal, likifuatiwa na [[Tanganyika (ziwa)|Ziwa Tanganyik]]<nowiki/>a lililopo nchini [[Tanzania]]. Ziwa Maracaibo linachukuliwa na baadhi ya watu kama ziwa la pili kwa ukale zaidi Duniani, lakini kwa kuwa lipo katika usawa wa bahari na kwa sasa ni mkusanyiko wa maji unaoungana moja kwa moja na bahari, wengine wanaona kwamba limegeuka kuwa hori ndogo. * Ziwa refu zaidi kwa urefu wa kunyooka ni Ziwa Tanganyika, likiwa na urefu wa takriban kilomita 660 (maili 410) (ukipimwa kufuata mstari wa katikati wa ziwa hilo). Pia, ndilo ziwa la tatu kwa ukubwa kwa ujazo, la pili kwa ukale, na la pili kwa kwenda chini duniani, likiwa na kina cha mita 1,470 (futi 4,820), likifuata baada ya Ziwa Baikal. * Ziwa la juu zaidi duniani (kwa urefu wa kwenda juu), ikiwa ukubwa si kigezo, linaweza kuwa lile ziwa la kreta la Ojos del Salado, lililopo katika urefu wa mita 6,390 (futi 20,965).<ref>{{Rejea tovuti|title=Andes Website - Information about Ojos del Salado volcano, a high mountain in South America and the World's highest volcano|url=https://www.andes.org.uk/peak-info-6000/ojos-del-salado-info.asp|work=www.andes.org.uk|accessdate=2026-06-30}}</ref> * Ziwa la chini kabisa duniani (kwa urefu wa kwenda chini kutoka usawa wa bahari) ni Bahari ya Chumvi, inayopakana na Jordan upande wa mashariki na [[Israeli|Israel]] na [[Palestina]] upande wa magharibi, likiwa katika urefu wa mita 418 (futi 1,371) chini ya usawa wa bahari. Pia, ni moja ya maziwa yenye kiwango kikubwa zaidi cha mkusanyiko wa chumvi. * Ziwa Michigan–Huron lina ukanda mrefu zaidi wa pwani ya ziwa duniani: takriban kilomita 5,250 (maili 3,260), bila kujumuisha pwani za visiwa vyake vingi vya ndani. Hata kama yakichukuliwa kama maziwa mawili tofauti, Ziwa Huron pekee bado lingekuwa na ukanda mrefu zaidi wa pwani duniani wenye urefu wa kilomita 2,980 (maili 1,850). * Kisiwa kikubwa zaidi kilichopo ndani ya ziwa ni Kisiwa cha Manitoulin kilichopo ndani ya Ziwa Michigan-Huron, kikiwa na eneo la uso lenye ukubwa wa kilomita mraba 2,766 (maili mraba 1,068). Ziwa Manitou, lililopo kwenye Kisiwa cha Manitoulin, ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lililopo kwenye kisiwa ambacho kiko ndani ya ziwa. * Ziwa kubwa zaidi duniani linalotiririsha maji yake kiasili kuelekea pande mbili tofauti ni Ziwa Wollaston. * Ziwa Toba lililopo kwenye kisiwa cha Sumatra linapatikana katika eneo ambalo pengine ndilo kreta-mbonyeo inayofufuka kubwa zaidi Duniani. * Ziwa kubwa zaidi duniani linalopatikana kikamilifu ndani ya mipaka ya mji mmoja ni Ziwa Wanapitei lililopo katika mji wa Sudbury, [[Ontario]], [[Kanada]]. Kabla ya mipaka ya sasa ya mji huo kuanza kutumika mnamo mwaka 2001, hadhi hiyo ilikuwa ikishikiliwa na Ziwa Ramsey, ambalo pia linapatikana Sudbury. * Ziwa Enriquillo lililopo katika [[Jamhuri ya Dominika]] ndilo ziwa pekee la maji ya chumvi duniani ambalo linakaliwa na mamba. * Ziwa Bernard, lililopo Ontario, Kanada, linadaiwa kuwa ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lisilo na kisiwa hata kimoja. * Ziwa Saimaa lililopo katika mikoa ya Savo Kusini na Karelia Kusini, nchini [[Ufini|Finland]], linatengeneza bonde kubwa zaidi la Saimaa, ambalo lina kingo nyingi zaidi za pwani kwa kila kizio cha eneo kuliko mahali pengine popote duniani, huku urefu wake wa jumla ukiwa ni karibu kilomita 15,000 (maili 9,300).<ref>{{Rejea tovuti|title=SAIMAA – Finland's largest lake — Virtual Finland|url=http://virtual.finland.fi/netcomm/news/showarticle.asp?intNWSAID=25710&LAN=ENG|work=virtual.finland.fi|accessdate=2026-06-30}}</ref> * Ziwa kubwa zaidi linalopatikana ndani ya nchi moja tu ni Ziwa Michigan, nchini [[Marekani]]. Hata hivyo, wakati mwingine huchukuliwa kama sehemu ya Ziwa Michigan-Huron, hatua inayofanya rekodi hiyo kuhamia kwenye Ziwa ''Great Bear'' lililopo katika Maeneo ya Kaskazini-Magharibi nchini Kanada, ambalo ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lililopo chini ya mamlaka moja ya kisheria. * Ziwa kubwa zaidi duniani lililopo kwenye kisiwa ambacho kiko ndani ya ziwa ambalo nalo liko kwenye kisiwa ni Ziwa la Kreta lililopo kwenye Kisiwa cha Volkano ndani ya Ziwa Taal lililopo kwenye Kisiwa cha Luzon, nchini [[Ufilipino]]. * Ziwa lenye jina lililopo kaskazini zaidi duniani ni Ziwa Upper Dumbell lililopo katika Mkoa wa Qikiqtaaluk huko Nunavut, nchini Kanada, katika latitudo ya 82°28' Kaskazini. Linapatikana umbali wa kilomita 5.2 (maili 3.2) kusini-magharibi mwa Alert, makazi ya watu yaliyopo kaskazini kabisa duniani. Pia, kuna maziwa kadhaa madogo upande wa kaskazini mwa Ziwa Upper Dumbell, lakini yote hayana majina na yanaonekana tu kwenye ramani zenye maelezo ya kina sana. * Kuna maziwa ya kale 20 tu duniani – yaani yale yenye umri wa zaidi ya miaka milioni moja. === Kubwa zaidi kwa kila Bara === Maziwa makubwa zaidi (kwa eneo la uso) kwa kila bara ni: * [[Australia]] – Ziwa Eyre (ziwa la maji ya chumvi) * [[Afrika]] – [[Ziwa Viktoria|Ziwa Victoria]], ambalo pia ni ziwa la tatu kwa ukubwa duniani kati ya maziwa ya maji baridi. Ni moja ya Maziwa Makuu ya Afrika. * [[Bara la Antaktiki|Antaktika]] – Ziwa Vostok (linalopatikana chini ya barafu) * [[Asia]] – Ziwa Baikal (ikiwa Bahari ya Kaspi itachukuliwa kama ziwa, basi ndilo kubwa zaidi katika Eurasia, lakini limegawanyika kati ya mabara mawili ya kijiografia) * Oceania – Ziwa Eyre likiwa limejaa; ziwa kubwa zaidi la kudumu (na la maji baridi) katika Oceania ni Ziwa Taupō. * [[Ulaya]] – Ziwa Ladoga, likifuatiwa na Ziwa Onega, yote mawili yakipatikana kaskazini-magharibi mwa [[Urusi]]. * [[Amerika ya Kaskazini]] – Ziwa Michigan–Huron, ambalo kihidrolojia (kimfumo wa maji) ni ziwa moja. Hata hivyo, maziwa ya Huron na Michigan kwa kawaida huchukuliwa kama maziwa mawili tofauti, na katika hali hiyo, Ziwa Superior ndilo linalokuwa kubwa zaidi. * [[Amerika ya Kusini]] – Ziwa Titicaca, ambalo pia ni eneo la maji linalopitika kwa meli lililopo juu zaidi duniani likiwa katika mita 3,812 (futi 12,507) juu ya usawa wa bahari. (Ziwa Maracaibo ambalo ni kubwa zaidi – na la kale zaidi – huchukuliwa na baadhi ya watu kuwa si ziwa halisi tena, bali ni rasi ya bahari/wangwa). == Marejeo == ==Tanbihi== {{marejeo}} {{mbegu-sayansi}} [[Jamii:Maziwa| ]] [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] [[Jamii:Maziwa ya Amerika ya Kaskazini]] [[Jamii:Maziwa nchi kwa nchi]] 9costauuur0h73w6ekg098w03wffd53 1577774 1577710 2026-07-01T10:43:57Z Riccardo Riccioni 452 1577774 wikitext text/x-wiki [[Faili:lake tanganyika.jpg|thumb|250px|[[Ziwa Tanganyika]] ni kati ya maziwa makubwa ya dunia (picha kutoka angani ya 1985]] [[Faili:Bariloche-_Argentina2.jpg|thumb|250px|Ziwa katika Bariloche ([[Argentina]])]] [[Faili:Lac d'arvoin.JPG|thumb|250px|Ziwa dogo milimani ya [[Ufaransa]]]] [[Faili:Seututie 325 Pelisalmi 2.jpg|thumb|250px|[[Ufini]] inajulikana kama "Nchi ya Maziwa Maelfu".<ref>{{cite web|last=Li|first=Leslie|date=1989-04-16|title=A Land of a Thousand Lakes|url=https://www.nytimes.com/1989/04/16/travel/a-land-of-a-thousand-lakes.html|access-date=2021-12-29|work=[[The New York Times]]|language=en}}</ref>]] '''Ziwa''' ni [[gimba]] kubwa la [[maji]] linalozungukwa na nchi kavu pande zote. Tofauti na [[bahari]] ni mbili: ukubwa na kutobadilishana maji na [[bahari kuu]]. Lakini maziwa kadhaa yamepewa pia jina la "bahari" hasa kama yana maji ya chumvi au kama watu wa eneo lake hawajui magimba makubwa zaidi ya maji. Mfano wake ni [[Bahari Kaspi]] katika [[Asia]] ambayo ni kubwa sana lakini hali halisi ni ziwa lenye [[maji ya chumvi]]. Mara nyingi ziwa ni mkusanyiko wa maji wa asili, mkubwa kiasi, na uliotulia juu au karibu na uso wa Dunia. Huwa limekaa kwenye bonde au mfululizo wa mabonde yaliyoungana na kuzungukwa na nchi kavu.<ref>{{Citation|title=Lake {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/science/lake|work=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2026-06-30}}</ref> Maziwa yanapatikana kikamilifu barani na yametengana na bahari, ingawa yanaweza kuunganishwa na bahari kupitia mito. Maziwa, kama yalivyo makusanyiko mengine ya maji, ni sehemu ya mzunguko wa maji, yaani michakato ambayo maji huhama nayo duniani kote. Maziwa mengi yana maji baridi na yanajumuisha takriban maji baridi yote ya juu ya ardhi duniani, lakini baadhi yake ni maziwa ya chumvi yenye viwango vya chumvi vilivyo juu hata kuliko vile vya maji ya bahari. Maziwa yanatofautiana kwa kiasi kikubwa katika eneo la uso na ujazo wa maji, lakini kwa ujumla yanachukua takriban kilomita za mraba n 2.5 X 106 (chini ya 2%) ya uso wa Dunia. Maziwa kwa kawaida ni makubwa na yenye kina kirefu zaidi kuliko vidimbwi au mabwawa, ambayo nayo ni mabonde yaliyojaa maji ardhini, ingawa hakuna ufafanuzi rasmi au vigezo vya kisayansi vinavyotofautisha viwili hivyo. Maziwa pia ni tofauti na rasi, ambazo kwa ujumla ni madimbwi ya maji ya kupwa na kujaa yaliyozibwa na kingo za mchanga au nyenzo nyingine katika maeneo ya pwani ya bahari au maziwa makubwa. Maziwa mengi hupata maji kutoka kwenye chemchemi, na huishiwa pamoja na kutolewa maji na vijito pamoja na mito, lakini baadhi ya maziwa hayana njia ya kutolea maji, wakati maziwa ya volkano hujazwa moja kwa moja na maji ya mtiririko wa mvua na hayana mito yoyote inayomwaga maji ndani yake.<ref>https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2021GL093366</ref> Maziwa ya asili kwa ujumla hupatikana katika maeneo ya milimani (yaani maziwa ya milima mirefu), kreta za volkano zilizozizima, maeneo ya mabonde ya ufa, na maeneo yenye barafu inayotiririka. Maziwa mengine hupatikana katika maeneo yaliyobonyea au kando ya mikondo ya mito iliyokomaa, ambapo njia ya mto imepanuka juu ya bonde lililoundwa na kingo za mito zilizomomonyoka na maeneo oevu. Maziwa mengine hupatikana katika mapango ya chini ya ardhi. Baadhi ya sehemu za dunia zina maziwa mengi yaliyoundwa na mifumo ya mifereji ya maji iliyoharibika iliyobaki kutoka enzi iliyopita ya barafu. Maziwa yote ni ya muda mfupi tu kwa vipindi virefu vya muda, kwani yatajaa polepole na mchanga au yatafurika na kutoka nje ya bonde lililoyahifadhi. Maziwa yanayodhibitiwa na binadamu yanajulikana kama hifadhi za maji au mabwawa, na kwa kawaida hujengwa kwa ajili ya matumizi ya viwandani au kilimo, uzalishaji wa nishati ya umeme wa maji, usambazaji wa maji ya kunywa ya majumbani, kwa malengo ya kiekolojia au burudani, au kwa ajili ya shughuli nyingine za kibinadamu. Hakuna hakika kuhusu uwekaji wa mipaka ya tofauti kati ya maziwa na mabwawa, na hakuna neno hata moja kati ya hayo mawili lenye ufafanuzi unaokubalika kimataifa katika taaluma mbalimbali za kisayansi au mipaka ya kisiasa.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=USGtfTkgSfwC&pg=PA4&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Hydrological and Limnological Aspects of Lake Monitoring|last=Heinonen|first=Pertti|last2=Ziglio|first2=Giuliano|last3=Beken|first3=André Van der|date=2008-04-30|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-51113-8|language=en}}</ref> Kwa mfano, wataalamu wa viumbe na mifumo ya maji baridi wamefafanua maziwa kama makusanyiko ya maji ambayo kimsingi ni toleo kubwa zaidi la kidimbwi, ambalo linaweza kuwa na mtikisiko wa mawimbi kwenye ukingo wake au ambapo msukosuko unaosababishwa na upepo una mchango mkubwa katika kuchanganya safu ya maji. Hakuna ufafanuzi wowote kati ya hii unaotenga vidimbwi kikamilifu na yote ni magumu kupimika. Kwa sababu hii, ufafanuzi rahisi unaozingatia ukubwa unazidi kutumika kutofautisha vidimbwi na maziwa. Ufafanuzi wa ziwa unatofautiana katika kigezo cha ukubwa wa chini kabisa wa eneo la maji, kuanzia hekta 2 (ekari 5):331 hadi hekta 8 (ekari 20). <ref>{{Rejea tovuti|title=Information Sheet on Ramsar Wetlands (RIS)|url=http://www.ramsar.org/ris/key_ris_e.htm|work=www.ramsar.org|accessdate=2026-06-30|author=Dwight Peck}}</ref>Mwanaekolojia wa wanyama wa mwanzo kabisa, Charles Elton, alichukulia maziwa kama makusanyiko ya maji yenye hekta 40 (ekari 99) au zaidi. Neno ziwa pia hutumika kuelezea eneo kama vile Ziwa Eyre, ambalo ni bonde kavu kwa wakati mwingi lakini linaweza kujaa chini ya hali ya msimu wa mvua kubwa. Katika matumizi ya kawaida, maziwa mengi yana majina yanayoishia na neno 'pond', na idadi ndogo ya majina yanayoishia na neno ''<nowiki/>'lake''<nowiki/>' (ziwa) kiuhalisia na kitaalamu ni vidimbwi tu. Kitabu kimoja cha kiada kinalisawijika jambo hili kama ifuatavyo: 'Huko Newfoundland, kwa mfano, karibu kila ziwa linaitwa kidimbwi, ambapo kule Wisconsin, karibu kila kidimbwi linaitwa ziwa.'<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=A2nJCPPixGQC&pg=PA83&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Principles of Water Resources: History, Development, Management, and Policy|last=Cech|first=Thomas V.|date=2009-08-24|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-13631-7|language=en}}</ref> Kitabu kimoja cha hidrolojia (sayansi ya maji) kinapendekeza kufafanua neno 'ziwa' kama mkusanyiko wa maji wenye sifa tano zifuatazo: # Linajaza kwa kiasi au kikamilifu bonde moja au mabonde kadhaa yaliyounganishwa na mifereji ya bahari/mizigo ya maji; # Kimsingi lina kiwango kile kile cha usawa wa maji katika maeneo yote (ukiondoa mabadiliko ya muda mfupi yanayosababishwa na upepo, mabadiliko ya utando wa barafu, maji mengi yanayoingia, n.k.); # Halina uingiaji wa mara kwa mara wa maji ya bahari; # Kiasi kikubwa cha mashapo yaliyoambaa kwenye maji hukamatwa na mabonde (ili hili litokee yanahitaji kuwa na uwiano mdogo kiasi wa maji yanayoingia ukilinganisha na ujazo wa ziwa); # Eneo linalopimwa katika wastani wa usawa wa maji linazidi kiwango cha chini kilichochaguliwa kiholela (kwa mfano, hekta moja). Ukiondoa kigezo cha tatu, vile vingine vimekubaliwa au kufafanuliwa kwa kina zaidi na machapisho mengine ya hidrolojia (sayansi ya maji).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=ZmdYFTlcSgEC&pg=PA427&redir_esc=y|title=Hydrology and Water Resources of Africa|last=Shahin|first=M.|date=2002-11-30|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-0866-5|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=cY6IN_Suku0C&pg=PA381&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Ecohydrology & Hydrobiology|last=Copernicus|first=Index|date=2004|publisher=Index Copernicus|language=en}}</ref> == Usambazaji == [[Faili:Eyre lake map of the shape and depth (bathymetry) 2020.jpg|thumb|Umbo na kina cha Ziwa Eyre katika mfumo wa ramani ya mabadiliko ya viwango]] Idadi kubwa ya maziwa duniani ni ya maji baridi, na mengi yanapatikana katika Kizio cha Kaskazini kwenye latitudo za juu. [[Kanada]], ikiwa na mfumo wa mtiririko wa maji usio na mpangilio maalum, inakadiriwa kuwa na maziwa 31,752 yenye ukubwa wa zaidi ya kilomita za mraba 3(maili za mraba 1.2) katika eneo la uso wake.<ref>https://web.archive.org/web/20120415102959/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html</ref> Jumla ya idadi ya maziwa nchini Kanada haijulikani lakini inakadiriwa kuwa angalau milioni 2.<ref>{{Rejea tovuti|title=The Atlas of Canada - Physical Components of Watersheds|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/auth/english/maps/environment/hydrology/watershed1/1|work=atlas.nrcan.gc.ca|accessdate=2026-06-30|language=en|author=Government of Canada, Natural Resources Canada, Earth Sciences Sector, Geomatics Canada - Canada Centre for Remote Sensing, GeoAccess Division, Atlas Infrastructure Section.}}</ref> [[Ufini]] ina maziwa 168,000 yenye ukubwa wa mita za mraba 500 (futi za mraba 5,400) au zaidi, ambapo maziwa 57,000 kati ya hayo ni makubwa (mita za mraba 10,000 (futi za mraba 110,000) au zaidi).<ref>{{Rejea tovuti|title=Suomi, 57 000 – 168 000 järven maa {{!}} Maanmittauslaitos|url=https://www.maanmittauslaitos.fi/ajankohtaista/suomi-57-000-168-000-jarven-maa|work=www.maanmittauslaitos.fi|accessdate=2026-06-30|language=fi}}</ref> Maziwa mengi yana angalau mtiririko mmoja wa asili katika mfumo wa mto au kijito, ambao hudumisha wastani wa usawa wa maji wa ziwa hilo kwa kuruhusu utiririkaji wa maji ya ziada.<ref>{{Rejea jarida |last=Mark |first=David M. |date=1983 |title=On the Composition of Drainage Networks Containing Lakes: Statistical Distribution of Lake In-Degrees |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1538-4632.1983.tb00772.x |journal=Geographical Analysis |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=97–106 |doi=10.1111/j.1538-4632.1983.tb00772.x |issn=1538-4632}}</ref> Baadhi ya maziwa hayana njia ya asili ya kutolea maji na hupoteza maji kupitia uvukizaji au uvukizi wa chini ya ardhi, au vyote viwili. Maziwa haya yanajulikana kama maziwa yasiyo na mtiririko wa kwenda nje (''endorheic''). Maziwa mengi ni ya kutengenezwa na binadamu na hujengwa kwa ajili ya uzalishaji wa nishati ya umeme wa maji, malengo ya urembo na mandhari, shughuli za burudani, matumizi ya viwandani, matumizi ya kilimo, au usambazaji wa maji ya majumbani. Idadi ya maziwa duniani bado haijulikani kikamilifu kwa sababu maziwa na vidimbwi vingi ni vidogo sana na havionekani kwenye ramani au picha za satelaiti.<ref>{{Rejea jarida |last=Downing |first=J. A. |last2=Prairie |first2=Y. T. |last3=Cole |first3=J. J. |last4=Duarte |first4=C. M. |last5=Tranvik |first5=L. J. |last6=Striegl |first6=R. G. |last7=McDowell |first7=W. H. |last8=Kortelainen |first8=P. |last9=Caraco |first9=N. F. |last10=Melack |first10=J. M. |last11=Middelburg |first11=J. J. |date=2006 |title=The global abundance and size distribution of lakes, ponds, and impoundments |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.4319/lo.2006.51.5.2388 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=51 |issue=5 |pages=2388–2397 |doi=10.4319/lo.2006.51.5.2388 |issn=1939-5590}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Seekell |first=David A. |last2=Pace |first2=Michael L. |date=2011-01 |title=Does the Pareto distribution adequately describe the size‐distribution of lakes? |url=https://aslopubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.4319/lo.2011.56.1.0350 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=56 |issue=1 |pages=350–356 |doi=10.4319/lo.2011.56.1.0350 |issn=0024-3590}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Cael |first=B. B. |last2=Seekell |first2=D. A. |date=2016-07-08 |title=The size-distribution of Earth's lakes |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4937396/ |journal=Scientific Reports |volume=6 |pages=29633 |doi=10.1038/srep29633 |issn=2045-2322 |pmc=4937396 |pmid=27388607}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=McDonald |first=Cory P. |last2=Rover |first2=Jennifer A. |last3=Stets |first3=Edward G. |last4=Striegl |first4=Robert G. |date=2012 |title=The regional abundance and size distribution of lakes and reservoirs in the United States and implications for estimates of global lake extent |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.4319/lo.2012.57.2.0597 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=57 |issue=2 |pages=597–606 |doi=10.4319/lo.2012.57.2.0597 |issn=1939-5590}}</ref> Licha ya kutokuwepo kwa uhakika huu, tafiti nyingi zinakubaliana kwamba vidimbwi vidogo ni vingi zaidi kuliko maziwa makubwa. Kwa mfano, utafiti mmoja unaotajwa sana ulikadiria kuwa Dunia ina maziwa na vidimbwi milioni 304, na kwamba asilimia 91 (91%) ya hivi vina ukubwa wa hekta 1 (ekari 2.5) au pungufu. Licha ya uwepo mkubwa wa vidimbwi hivyo, karibu maji yote ya maziwa duniani yanapatikana katika maziwa makubwa yasiyozidi 100; hii ni kwa sababu ujazo wa ziwa huongezeka kwa kasi kubwa isiyo ya mnyoosho kulingana na eneo la uso wake. Maziwa ya nje ya dunia yanapatikana kwenye mwezi unaoitwa [[Titani (mwezi)|Titan]], unaozunguka sayari ya [[Zohali]]. Umbo la maziwa kwenye mwezi wa Titan linafanana sana na yale yaliyopo Duniani.Hapo awali, maziwa yalikuwepo pia kwenye uso wa sayari ya [[Mirihi|Mihiri]], lakini kwa sasa yamebaki kuwa sakafu au mabonde makavu ya maziwa yaliyokauka. == Aina == [[Faili:Castiglione del Lago, Lago Trasimeno.jpg|thumb|[[Ziwa Trasimeno]] nchini [[Italia]] lina asili ya kivolkano.]] Mnamo mwaka 1957, G. Evelyn Hutchinson alichapisha tasnifu iliyopewa jina la ''A Treatise on Limnology'',ambayo inachukuliwa kama chapisho la kihistoria linalojadili na kuainisha aina zote kuu za maziwa, asili yake, sifa za kimofometria (vipimo vya umbo), na mtawanyiko wake. Katika chapisho lake, Hutchinson aliwasilisha uchambuzi wa kina wa asili ya maziwa na kupendekeza uainishaji unaokubalika sana wa maziwa kulingana na asili yake. Uainishaji huu unatambua aina 11 kuu za maziwa ambazo zimegawanywa katika vijiaina 76. Aina hizo 11 kuu za maziwa ni: * Maziwa ya kisonjo/tektoniki * Maziwa ya kivolkano * Maziwa ya barafu * Maziwa ya mto * Maziwa ya miamba inayoyeyuka * Maziwa ya maporomoko ya ardhi * Maziwa ya fukwe * Maziwa ya viumbehai * Maziwa ya kutengenezwa na binadamu === Maziwa ya kisonjo/tektoniki === Maziwa ya kisonjo ni maziwa yanayoundwa na mabadiliko na mienendo ya pembeni na wima ya ganda la Dunia. Misongeo hii inajumuisha mipasuko, kuinama, kujikunja, na kupinda kwa matabaka ya ardhi. Baadhi ya maziwa makubwa zaidi duniani ni maziwa ya bonde la ufa yanayochukua mabosho ya mabonde ya ufa, kwa mfano, maziwa ya Bonde la Ufa la Afrika Mashariki na Kati na Ziwa Baikal. Maziwa mengine maarufu ya kisonjo, kama vile Bahari ya Kaspi, Bahari ya Aral, na maziwa mengine kutoka ukanda wa Pontocaspian, yanachukua mabonde ambayo yametenganishwa na bahari kutokana na kunyanyuka kwa kisonjo kwa sakafu ya bahari juu ya usawa wa bahari kuu. Mara nyingi, harakati za kisonjo za kutanuka kwa ganda la dunia zimebuni mfululizo unaopokezana wa mabonde yaliyoshuka na safu za ardhi zilizonyanyuk ambazo hutengeneza mabonde marefu yanayopokezana na safu za milima. Hali hii haiishii tu kuchochea utengenezwaji wa maziwa kwa kuvuruga mifumo ya mtiririko wa maji iliyokuwepo awali, bali pia inatengeneza mabonde yasiyo na mtiririko wa kwenda nje ndani ya maeneo kame, ambayo huwa na maziwa ya chumvi . Maziwa haya hutokea pale ambapo hakuna njia ya asili ya kutolea maji, kukiwa na kiwango kikubwa cha uvukizaji, na eneo ambalo maji ya ardhini yanatiririka likiwa na kiwango cha chumvi kilicho juu kuliko kawaida. Mifano ya maziwa haya ya chumvi ni pamoja na Ziwa Kuu la Chumvi na Bahari Chumvi. Aina nyingine ya ziwa la kisonjo linalosababishwa na mipasuko ya ardhi ni vidimbwi vya mbonyeo. === Maziwa ya kivolkano === [[Faili:Gunung rinjani.jpg|thumb|Ziwa la kasoko la Mlima Rinjani, [[Indonesia]]]] Maziwa ya kivolkano ni maziwa yanayochukua ama mibonyeo ya eneo husika, kwa mfano kasoko na maars (mashimo ya milipuko ya gesi), au mabonde makubwa zaidi, kama vile kaldera, yaliyoundwa na shughuli za volkano. Maziwa ya kasoko hutengenezwa ndani ya kasoko za volkano na kaldera, ambazo hujaa maji ya mvua na theluji kwa kasi kubwa zaidi kuliko yanavyopungua kupitia uvukizaji, utiririkaji wa maji ya chini ya ardhi, au mchanganyiko wa vyote viwili. Wakati mwingine aina hizi za mwisho huitwa maziwa ya kaldera, ingawa mara nyingi hakuna tofauti inayowekwa kati yake. Mfano mmoja ni Ziwa la Kasoko huko Oregon, lililopo ndani ya kaldera ya Mlima Mazama. Kaldera hiyo ilitengenezwa kutokana na mlipuko mkubwa wa volkano uliosababisha kushuka chini kwa Mlima Mazama karibu miaka 4860 KK. Maziwa mengine ya kivolkano hutengenezwa pale ambapo mito au vijito vinapozibwa na maporomoko ya lava au matope ya kivolkano (lahars). Bonde ambalo sasa ni Ziwa Malheur huko Oregon lilitengenezwa pale maporomoko ya lava yalipoziba Mto Malheur. Kati ya aina zote za maziwa, maziwa ya kasoko za volkano ndiyo yanayokaribia zaidi kuwa na umbo la duara. === Maziwa ya Mto === Maziwa ya mto (ama ya mifumo ya mito) ni maziwa yanayotengenezwa na maji yanayotiririka. Maziwa haya yanajumuisha maziwa ya shoroba ya maporomoko, mabwawa ya asili ya mito, na maziwa ya makorongo. ==== '''Maziwa ya hilali''' ==== [[Faili:Nowitna river.jpg|thumb|Mto Nowitna huko Alaska. Maziwa mawili ya hilali – fupi moja chini kabisa ya picha na refu zaidi, lililopinda zaidi upande wa kulia-katikati.]] Aina ya kawaida zaidi ya ziwa la mto ni ziwa lenye umbo la mwezi linaloitwa hilali kutokana na umbo lake la kipekee lililopinda. Yanaweza kutengenezwa katika mabonde ya mito kama matokeo ya kupinda-pinda kwa mto. Mto unaotiririka taratibu hutengeneza umbo la upinde ambapo upande wa nje wa mapindo unamomonyolewa kwa kasi zaidi kuliko upande wa ndani. Hatimaye, pindo lenye umbo la kiatu cha farasi hutengenezwa na mto unakata katika shingo hiyo nyembamba. Njia hii mpya kisha inakuwa njia kuu ya mto na ncha za lile pindo la zamani zinazibwa na matope, na hivyo kutengeneza ziwa lenye umbo la upinde. Umbo lao la mwezi linayapa maziwa ya ng'ombe uwiano mkubwa zaidi wa mzunguko wa kingo zake kwa eneo la uso kuliko aina nyingine za maziwa. ==== Mabwawa ya asili ya mito ==== Haya hutengenezwa pale ambapo mashapo kutoka kwenye tawimto yanapoziba mto mkuu. ==== Maziwa ya kando ==== Haya hutengenezwa pale ambapo mashapo kutoka kwenye mto mkuu yanapoziba tawimto, kawaida katika mfumo wa ukingo wa asili. ==== Maziwa ya uwanda wa mafuriko ==== Maziwa yanayotengenezwa na michakato mingine inayohusika na uundaji wa mabonde ya nyanda za mafuriko. Wakati wa mafuriko makubwa, maziwa haya husafishwa na kufurishwa na maji ya mto. Kuna aina nne: 1. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalokutana na mto mkuu, 2. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalopingana na kukutana na mto mkuu, 3. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalopingana na mto mkuu, 4. Ziwa la uwanda wa mafuriko la kina kirefu. === Maziwa ya miamba inayoyeyuka === Ziwa la myeyuko ni ziwa linalochukua bonde lililotengenezwa na mmomonyoko wa kuyeyuka kwa miamba ya msingi kwenye uso wa ardhi. Katika maeneo ambayo chini yake kuna miamba inayoyeyuka kwa urahisi, myeyuko wake unaosababishwa na maji ya mvua na maji yanayopenya ardhini mara nyingi hutengeneza mapango. Mapango haya mara kwa mara huanguka na kutengeneza mashimo ya mbonyeo ambayo ni sehemu ya topografia ya kakarst ya eneo hilo. Mahali ambapo maji ya ardhini yapo karibu na uso wa ardhi, shimo la mbonyeo hujaa maji na kuwa ziwa la mnyonyeo. Ikiwa ziwa kama hilo lina eneo kubwa la maji yaliyotuama ambalo linachukua mbonyeo mpana uliojifunga katika mwamba wa chokaa, pia huitwa ziwa la kakarst. Maziwa madogo zaidi ya myeyuko ambayo yana maji yaliyotuama ndani ya mbonyeo uliojifunga katika eneo la kakarst yanajulikana kama vidimbwi vya kakarst. Mapango ya miamba ya chokaa mara nyingi huwa na madimbwi ya maji yaliyotuama, ambayo yanajulikana kama maziwa ya chini ya ardhi. Mifano ya kitabia ya maziwa ya mnyonyeo inapatikana kwa wingi katika maeneo ya kakarst kwenye pwani ya Dalmatia nchini [[Kroatia]] na katika sehemu kubwa za [[Florida]]. == Mbinu nyingine za uanishaji == [[Faili:Lakesalaskarange.JPG|thumb|Maziwa haya ya aushi huko Alaska yalitengenezwa na barafuto inayorudi nyuma]] Mbali na njia yao ya asili ya utengenezaji, maziwa yamepewa majina na kuainishwa kulingana na mambo mengine mbalimbali muhimu kama vile matabaka ya joto, kujaa kwa hewa ya oksijeni, mabadiliko ya msimu katika ujazo wa ziwa na kina cha maji, chumvi katika maji yenyewe, uimara wa msimu unaoendana na mabadiliko, kiwango cha utiririkaji wa maji kwenda nje, na kadhalika. Majina yanayotumiwa na umma wa kawaida na katika jamii ya kisayansi kwa aina tofauti za maziwa mara nyingi yanatokana isivyo rasmi na mofolojia ya sifa za kimaumbile za maziwa hayo au mambo mengine. Pia, tamaduni na maeneo tofauti duniani yana mifumo yao wenyewe ya majina inayopendwa na watu wengi. === Kulingana na matabaka ya joto === [[Faili:Ice Melting on Lake Balaton.jpg|thumb|Barafu inayoyeyuka kwenye Ziwa Balaton nchini [[Hungaria]]]] Mbinu moja muhimu ya uainishaji wa maziwa ni kwa msingi wa matabaka ya joto, ambayo yana ushawishi mkubwa kwa maisha ya wanyama na mimea wanaoishi katika ziwa, pamoja na hatmiliki na usambazaji wa vitu vilivyoyeyuka na vilivyovundikana ziwani. Kwa mfano, matabaka ya joto, pamoja na kiwango na mzunguko wa mchanganyiko wa maji, vina udhibiti mkubwa juu ya usambazaji wa oksijeni ndani ya ziwa. [[Faili:Bellagio dal traghetto - panoramio.jpg|thumb|Bellagio, kwenye kingo za Ziwa Como, nchini Italia]] Profesa F.-A. Forel, ambaye pia anajulikana kama "Baba wa limnolojia" (sayansi ya maziwa), alikuwa mwanasayansi wa kwanza kuainisha maziwa kulingana na matabaka yake. Mfumo wake wa uainishaji baadaye ulifanyiwa marekebisho na kuboreshwa na Hutchinson pamoja na Löffler. Kwa kuwa uzito wa maji unabadilika kulingana na joto, huku ukiwa wa kiwango cha juu kabisa nyuzi joto +4 Selsiasi, matabaka ya joto ni sifa muhimu ya kimaumbile ya ziwa inayodhibiti viumbe hai, urundikaji wa mashapo, kemia, na mambo mengine ya maziwa husika. Kwanza, maji ya baridi zaidi na yenye uzito mkubwa kwa kawaida hutengeneza tabaka karibu na chini kabisa ya ziwa, ambalo linaitwa epilimnioni ya chini. Pili, kawaida juu ya tabaka hilo la chini kuna ukanda wa mpandisho unaojulikana kama metalimnioni. Mwishowe, juu ya metalimnioni kuna tabaka la juu la maji ya joto zaidi yenye uzito mdogo, linaloitwa epilimnioni ya juu. Mfuatano huu wa kawaida wa matabaka unaweza kutofautiana kwa kiasi kikubwa, kulingana na ziwa husika au wakati wa mwaka, au mchanganyiko wa mambo yote mawili. Uainishaji wa maziwa kwa matabaka ya joto unazingatia maziwa yenye kina cha kutosha kutengeneza tabaka la hypolimnion; kwa sababu hiyo, maziwa ya duni au yenye kina kifupi sana hayatayashwi katika mfumo huu wa uainishaji. Kulingana na matabaka yao ya joto, maziwa yanaainishwa kama holomiktiki, yenye kiwango cha joto na uzito sawa kutoka juu hadi chini katika wakati fulani wa mwaka, au meromiktiki, yenye matabaka ya maji ya joto na uzito tofauti ambayo hayachanganyiki. Tabaka la chini kabisa la maji katika ziwa la meromiktiki halina oksijeni yoyote iliyoyeyuka, kwa hivyo hakuna viumbe hai vinavyohitaji hewa. Kutokana na hali hiyo, matabaka ya mashapo yaliyo chini kabisa ya ziwa la meromiktiki yanabaki bila kuvurugwa, jambo linaloruhusu kuundwa kwa urundikaji wa mashapo ya ziwani. Katika ziwa la holomiktiki, usawa wa joto na uzito unaruhusu maji ya ziwa kujichanganya kikamilifu. Kulingana na matabaka ya joto na mzunguko wa kugeuka kwa maji, maziwa ya holomiktiki yamegawanywa katika maziwa ya amiktiki, maziwa ya monomiktiki ya baridi, maziwa ya dimiktiki, maziwa ya monomiktiki ya moto, maziwa ya polimiktiki, na maziwa ya oligomiktiki. Matabaka ya ziwa hayatokei kila mara kutokana na mabadiliko ya uzito wa maji yanayosababishwa na nyuzi joto. Matabaka yanaweza pia kutokea kutokana na mabadiliko ya uzito wa maji yanayosababishwa na viwango vya chumvi. Katika hali hii, tabaka la chini la baridi na tabaka la juu la joto hayatenganishwi na tabaka la mpandisho wa joto, bali yanatenganishwa na tabaka la mpandisho wa chumvi, ambalo wakati mwingine hujulikana kama tabaka la mpandisho wa kikemikali. === Kulingana na mabadiliko ya kina na ujazo wa maji === Maziwa yanaainishwa na kupewa majina isivyo rasmi kulingana na mabadiliko ya msimu katika kina cha ziwa na ujazo wake. Baadhi ya majina hayo ni pamoja na: * Ziwa la msimu mfupi ni ziwa au kidimbwi cha muda mfupi sana. Likijaa maji na kukauka (kutoweka) kulingana na msimu, linajulikana kama ziwa la vipindi. Mara nyingi maziwa haya hujaza mabonde ya kakarst.<ref>{{Citation|title=Lakes - Aquatic Havens|url=http://www.vlada.si/en/about_slovenia/geography/waters_in_slovenia/lakes_aquatic_havens/|language=en|access-date=2026-06-30}}</ref> * Ziwa kavu ni jina linalopendwa na wengi kwa ajili ya ziwa la msimu mfupi ambalo huwa na maji kwa vipindi tu, katika majira yasiyotabirika na yasiyo ya mara kwa mara. * Ziwa la kudumu ni ziwa ambalo lina maji katika bonde lake mwaka mzima na halikumbwi na mabadiliko makubwa ya ghafula katika kina chake. * Ziwa la playa kwa kawaida ni ziwa la vipindi lenye kina kifupi ambalo hufunika au kujaza eneo la playa katika majira ya mvua au katika miaka yenye mvua nyingi isivyo kawaida, lakini baadaye hukauka kabisa katika maeneo yenye ukame au ukame wa kiasi. * Vlei ni jina linalotumiwa nchini [[Afrika Kusini]] kurejelea ziwa lenye kina kifupi ambalo kina chake hubadilika kwa kiasi kikubwa kulingana na misimu. === Kulingana na kemia ya maji === Maziwa yanaweza kuainishwa na kupewa majina isivyo rasmi kulingana na kemia ya jumla ya maji yake. Kwa kutumia mbinu hii ya uainishaji, aina za maziwa ni pamoja na: * Ziwa lenye asidi huwa na maji yenye kiwango cha pH kilicho chini ya uasili, ambacho ni chini ya 6.5. Ziwa huchukuliwa kuwa na asidi kali ikiwa kiwango chake cha pH kitashuka chini ya 5.5, jambo linaloleta madhara ya kibiolojia. Maziwa ya namna hiyo ni pamoja na: maziwa ya mashimo ya asidi yanayojaza migodi iliyotelekezwa na maeneo ya uchimbaji; maziwa yenye asidi ya asili yanayopatikana kwenye maeneo ya miamba ya moto na miamba iliyogeuka; mabwawa ya peat katika mikoa ya kaskazini; maziwa ya kreta ya volkano hai na zile zilizolala; pamoja na maziwa yaliyowekwa asidi kutokana na mvua ya asidi. * Ziwa la chumvi, ambalo pia linajulikana kama ziwa la kisalini au ziwa la maji ya chumvi kali, ni mkusanyiko wa maji wa barani unaopatikana katika eneo lenye ukame au ukame wa kiasi, ambalo halina njia ya kutokea kuelekea baharini, na lina kiasi kikubwa cha chumvi asili zilizoyeyuka. Mifano ni pamoja na Ziwa Kuu la Chumvi huko Utah, na Bahari ya Chumvi upande wa kusini-magharibi mwa Asia. * Mbonyeo wa alkali, ambao pia unajulikana kama uwanda wa alkali au uwanda wa chumvi, ni eneo lenye kina kifupi la kisalini linaloweza kupatikana katika maeneo ya mabondeni ya mikoa yenye ukame na katika maeneo ya utokaji wa maji ya chini ya ardhi. Maeneo haya kwa kawaida yanaainishwa kama maziwa makavu, au playa, kwa sababu hufurika mara kwa mara kutokana na mvua au matukio ya mafuriko na kisha kukauka wakati wa vipindi vya ukame, huku yakiacha mrundikano wa maji yenye chumvi kali na madini yatokanayo na uvukizaji. * Unyevu wa chumvi ni kishimo kidogo na chenye kina kifupi cha asili ambacho maji hujikusanya humo na kuvukiza, huku kikiacha mrundikano wa chumvi, au ziwa lenye kina kifupi la maji ya magadi linalojaza kishimo hicho. (Istilahi "''salt pan''" inatokana na uchenuaji wa chumvi kwa majembe/nyungu wazi, mbinu ya kuchimba au kutoa chumvi kutoka kwenye maji ya chumvi kali kwa kutumia vyombo vikubwa vyenye nafasi wazi.) * Unyevu wa kisalini ni jina jingine la ziwa la msimu mfupi la asidi na chumv ambalo hutengeneza ukoko wa chumvi chini kabisa, ambao baadaye unabadilika unapogusana au kuachwa wazi hewani. === Linaloundwa na vimiminika vingine === * Ziwa la lava ni ujazo mkubwa wa lava iliyoyeyuka, ambayo kwa kawaida huwa ya kibasalti, iliyohifadhiwa ndani ya tundu la volkano, kreta, au mbonyeo mpana wa ardhi.<ref>{{Rejea jarida |last=Witham |first=F. |last2=Llewellin |first2=E. W. |date=2006-11-30 |title=Stability of Lava Lakes |url=https://durham-repository.worktribe.com/output/1544583 |journal=Journal of Volcanology and Geothermal Research |language=en |volume=158 |issue=3-4 |doi=10.1016/j.jvolgeores.2006.07.004 |issn=0377-0273}}</ref> * Maziwa ya haidrokaboni ni mikusanyiko ya ethane na methane ya kimiminika inayojaza mabonyeo yaliyo kwenye uso wa Titan. Maziwa haya yaligunduliwa na chombo cha anga za juu cha Cassini–Huygens. == Sifa == [[Faili:China Hangzhou Westlake-8.jpg|thumb|Maziwa yanaweza kuwa na umuhimu mkubwa wa kitamaduni. Ziwa la Magharibi la Hangzhou limewasisimua washairi wa kimapenzi katika vizazi vyote, na limekuwa na ushawishi mkubwa katika usanifu wa bustani nchini [[Jamhuri ya Watu wa China|China]], [[Japani|Japan]] na [[Korea Kusini|Korea]].]] Maziwa yana sifa nyingi mbali na aina ya ziwa, kama vile bonde la mifereji ya maji (ambalo pia linajulikana kama eneo la vyanzo vya maji ), uingiaji na utokaji wa maji, kiasi cha virutubisho, oksijeni iliyoyeyuka, vichafuzi, pH, na mrundikano wa mashapo. Mabadiliko katika kiwango cha maji ya ziwa yanadhibitiwa na tofauti iliyopo kati ya maji yanayoingia na yanayotoka yakilinganishwa na ujazo mzima wa ziwa hilo. Vyanzo vikuu vya maji yanayoingia ni pamoja na usimbaji (mvua) unaoanguka moja kwa moja juu ya ziwa, maji ya mtiririko yanayobebwa na mito na mifereji kutoka kwenye eneo la vyanzo vya maji la ziwa, njia za maji ya chini ya ardhi na matabaka ya miamba yanayohifadhi maji, pamoja na vyanzo vya bandia kutoka nje ya eneo la vyanzo vya maji. Njia za maji yanayotoka ni pamoja na uvukizaji kutoka kwenye ziwa, mtiririko wa maji ya juu ya ardhi na chini ya ardhi, pamoja na uvunaji au utumiaji wowote wa maji ya ziwa unaofanywa na binadamu. Kadiri hali ya hewa na mahitaji ya maji ya binadamu yanavyobadilika, mambo haya husababisha mabadiliko ya kupanda na kushuka kwa kiwango cha ziwa. [[Faili:Lake mapourika NZ.jpeg|thumb|Ziwa Mapourika, [[Nyuzilandi]].]] Maziwa pia yanaweza kuainishwa kwa msingi wa utajiri wake wa virutubisho, ambavyo kwa kawaida huathiri ukuaji wa mimea. Maziwa yenye virutubisho haba yanajulikana kama maziwa oligotrofiki na kwa ujumla huwa safi na yenye maji meupe, huku yakiwa na kiwango kidogo cha viumbe vya mimea. Maziwa mesotrofiki yana usafi mzuri wa maji na kiwango cha wastani cha virutubisho. Maziwa eutrofiki yamejazwa virutubisho vingi, jambo linalosababisha ukuaji mzuri wa mimea na uwezekano wa mlipuko wa magugu-maji au mwani. Maziwa haipatrofiki ni makusanyiko ya maji ambayo yamerundikwa virutubisho kupita kiasi. Maziwa haya kwa kawaida yana maji machafu yasiyoonekana kwa mbali na yanakabiliwa na milipuko mibaya ya mwani inayoharibu mazingira. Maziwa kwa kawaida hufikia hali hii kutokana na shughuli za binadamu, kama vile matumizi makubwa ya mbolea katika eneo la vyanzo vya maji la ziwa. Maziwa ya namna hiyo yana faida kidogo sana kwa binadamu na yana mfumo wa ikolojia duni kutokana na kupungua kwa oksijeni iliyoyeyuka. [[Faili:九寨溝-五花海 Jiuzhaigou Five Flower Lake.jpg|thumb|Ziwa la Maua Matano huko Jiuzhaigou, Sichuan]] Kutokana na uhusiano usio wa kawaida kati ya halijoto ya maji na uzito wake, maziwa hutengeneza matabaka yanayoitwa themoklaini, ambayo ni matabaka yenye halijoto inayotofautiana kwa kiasi kikubwa sana kulingana na kina. Maji baridi yasiyo na chumvi huwa na uzito mkubwa zaidi yanapofikia halijoto ya takriban nyuzi joto 4 za Selsiasi (39.2 °F) katika usawa wa bahari. Wakati halijoto ya maji yaliyo juu ya uso wa ziwa inapofikia kiwango sawa na halijoto ya maji ya chini kabisa, kama inavyotokea wakati wa miezi ya baridi katika maeneo yenye hali ya hewa ya wastani, maji katika ziwa yanaweza kuchanganyika; hatua hii hupandisha juu maji yaliyokosa oksijeni kutoka vilindini na kushusha oksijeni chini kwenye mashapo yanayooza. Maziwa marefu ya maeneo yenye hali ya hewa ya wastani yana uwezo wa kuhifadhi hazina ya maji ya baridi mwaka mzima, jambo linalofanya baadhi ya miji kutumia hazina hiyo kwa ajili ya mifumo ya kupozea majengo kwa kutumia maji ya vilindi vya maziwa. [[Faili:Yaylyu.JPG|thumb|Ziwa Teletskoye, [[Siberia]]]] Kwa kuwa maji ya juu ya maziwa marefu ya maeneo ya kitropiki hayafikii kamwe kiwango cha halijoto yenye uzito mkubwa zaidi, hakuna mchakato unaosababisha maji hayo kuchanganyika. Tabaka la chini kabisa hukosa oksijeni na linaweza kujaa gesi ya ukaa, au gesi nyingine kama vile kiberiti ikiwa kuna hata chembe ndogo ya shughuli za kivolkano. Matukio yasiyo ya kawaida, kama vile tetemeko la ardhi au maporomoko ya ardhi, yanaweza kusababisha mchanganyiko unaopandisha kwa kasi matabaka ya chini kuelekea juu na kuachia wingu kubwa la gesi ambalo lilikuwa limenaswa ndani ya maji ya baridi chini kabisa ya ziwa. Jambo hili linaitwa mlipuko wa limniki. Mfano mzuri ni janga lilitokea katika Ziwa Nyos huko [[Kamerun]]. Kiasi cha gesi kinachoweza kuyeyuka katika maji kinahusiana moja kwa moja na mgandamizo. Maji ya vilindini yanapopanda juu, mgandamizo hushuka na kiasi kikubwa cha gesi hutoka kwenye maji. Katika mazingira haya, gesi ya ukaa ni hatari kwa sababu ina uzito mkubwa kuliko hewa ya kawaida na huchukua nafasi yake, hivyo inaweza kutiririka kufuata bonde la mto kuelekea kwenye makazi ya watu na kusababisha vifo vya watu wengi kwa kukosa hewa. Mada au nyenzo iliyopo chini kabisa ya ziwa, yaani sakafu ya ziwa, inaweza kuwa imeundwa na aina mbalimbali za vitu visivyo hai, kama vile tabataba au mchanga, na vitu vya kikaboni, kama vile mabaki ya mimea au wanyama wanaooza. Muundo wa sakafu ya ziwa una athari kubwa kwa uoto wa asili (flora) na wanyama (fauna) wanaopatikana katika mazingira ya ziwa hilo kwa kuchangia katika kiasi na aina za virutubisho vinavyopatikana. Tabaka pacha (jeusi na jeupe) la mashapo ya ziwa ya varvi huwakilisha mwaka mmoja. Wakati wa majira ya baridi, viumbe hai wanapokufa, kaboni hutua chini na kutengeneza tabaka jeusi. Katika mwaka huo huo, wakati wa majira ya joto, ni vifaa vichache sana vya kikaboni vinavyotua chini, jambo linalosababisha kutengenezwa kwa tabaka jeupe kwenye sakafu ya ziwa. Tabaka hizi hutumiwa kwa kawaida kufuatilia matukio ya kale ya kipaliontolojia. Maziwa ya asili yanatoa mfano mdogo wa ulimwengu unaojumuisha viumbe hai na vitu visivyo hai ambavyo kwa kiasi fulani vinajitegemea vyenyewe bila kutegemea mazingira yanayoyazunguka. Kwa sababu hiyo, viumbe wa ziwani mara nyingi wanaweza kufanyiwa utafiti kwa kujitenga na mazingira ya nje ya ziwa hilo. == Maziwa mashuhuri Duniani == [[Faili:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|Bahari ya Kaspi inahesabiwa kuwa ama ziwa kubwa zaidi duniani au bahari halisi ya ndani ya nchi.]] *Ziwa kubwa zaidi kwa eneo la uso ni Bahari ya Kaspi, ambayo licha ya jina lake, inachukuliwa kuwa ni ziwa kulingana na mtazamo wa kijiografia.<ref>{{Rejea tovuti|title=Caspian Sea|url=https://www.worldatlas.com/lakes/caspian-sea.html|work=WorldAtlas|date=2021-01-28|accessdate=2026-06-30|language=en-US|author=John Misachi January 28 2021 in Bodies of Water}}</ref> Eneo la uso wake lina ukubwa wa maili mraba 143,000 au kilomita mraba 371,000 sq. mi./371,000 km2. *Ziwa la pili kwa ukubwa kwa eneo la uso, na ziwa kubwa zaidi la maji baridi (yasiyo na chumvi) kwa eneo la uso, ni Ziwa Michigan-Huron, ambalo kihidrolojia ni ziwa moja. Eneo la uso wake lina ukubwa wa maili mraba 45,300 au kilomita mraba 117,400. Kwa wale wanaochukulia Ziwa Michigan na Ziwa Huron kama maziwa mawili tofauti, na kuichukulia Bahari ya Kaspi kama bahari ya kawaida, basi Ziwa Superior ndilo lingekuwa ziwa kubwa zaidi likiwa na ukubwa wa kilomita mraba 82,100 (maili mraba 31,700). * Ziwa Baikal ndilo ziwa refu zaidi kwenda chini duniani, likipatikana huko Siberia, likiwa na sakafu yenye kina cha mita 1,637 (futi 5,371). Kina chake cha wastani pia ndicho kikubwa zaidi duniani (mita 749 au futi 2,457). Pia, ndilo ziwa kubwa zaidi duniani la maji baridi kwa ujazo (kilomita za ujazo 23,600 au maili za ujazo 5,700), ingawa ni dogo sana likilinganishwa na Bahari ya Kaspi yenye ujazo wa kilomita za ujazo 78,200 (maili za ujazo 18,800), na ni ziwa la pili kwa urefu wa kunyooka duniani (takriban kilomita 630 au maili 390 kutoka ncha hadi ncha). [[Faili:Roundtanglelake.JPG|thumb|Ziwa la Round Tangle, mojawapo ya Maziwa ya Tangle, lililopo futi 2,864 (mita 873) juu ya usawa wa bahari katika maeneo ya ndani ya Alaska.]] * Ziwa la kale zaidi duniani ni Ziwa Baikal, likifuatiwa na [[Tanganyika (ziwa)|Ziwa Tanganyik]]<nowiki/>a lililopo nchini [[Tanzania]]. Ziwa Maracaibo linachukuliwa na baadhi ya watu kama ziwa la pili kwa ukale zaidi Duniani, lakini kwa kuwa lipo katika usawa wa bahari na kwa sasa ni mkusanyiko wa maji unaoungana moja kwa moja na bahari, wengine wanaona kwamba limegeuka kuwa hori ndogo. * Ziwa refu zaidi kwa urefu wa kunyooka ni Ziwa Tanganyika, likiwa na urefu wa takriban kilomita 660 (maili 410) (ukipimwa kufuata mstari wa katikati wa ziwa hilo). Pia, ndilo ziwa la tatu kwa ukubwa kwa ujazo, la pili kwa ukale, na la pili kwa kwenda chini duniani, likiwa na kina cha mita 1,470 (futi 4,820), likifuata baada ya Ziwa Baikal. * Ziwa la juu zaidi duniani (kwa urefu wa kwenda juu), ikiwa ukubwa si kigezo, linaweza kuwa lile ziwa la kreta la Ojos del Salado, lililopo katika urefu wa mita 6,390 (futi 20,965).<ref>{{Rejea tovuti|title=Andes Website - Information about Ojos del Salado volcano, a high mountain in South America and the World's highest volcano|url=https://www.andes.org.uk/peak-info-6000/ojos-del-salado-info.asp|work=www.andes.org.uk|accessdate=2026-06-30}}</ref> * Ziwa la chini kabisa duniani (kwa urefu wa kwenda chini kutoka usawa wa bahari) ni Bahari ya Chumvi, inayopakana na Jordan upande wa mashariki na [[Israeli|Israel]] na [[Palestina]] upande wa magharibi, likiwa katika urefu wa mita 418 (futi 1,371) chini ya usawa wa bahari. Pia, ni moja ya maziwa yenye kiwango kikubwa zaidi cha mkusanyiko wa chumvi. * Ziwa Michigan–Huron lina ukanda mrefu zaidi wa pwani ya ziwa duniani: takriban kilomita 5,250 (maili 3,260), bila kujumuisha pwani za visiwa vyake vingi vya ndani. Hata kama yakichukuliwa kama maziwa mawili tofauti, Ziwa Huron pekee bado lingekuwa na ukanda mrefu zaidi wa pwani duniani wenye urefu wa kilomita 2,980 (maili 1,850). * Kisiwa kikubwa zaidi kilichopo ndani ya ziwa ni Kisiwa cha Manitoulin kilichopo ndani ya Ziwa Michigan-Huron, kikiwa na eneo la uso lenye ukubwa wa kilomita mraba 2,766 (maili mraba 1,068). Ziwa Manitou, lililopo kwenye Kisiwa cha Manitoulin, ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lililopo kwenye kisiwa ambacho kiko ndani ya ziwa. * Ziwa kubwa zaidi duniani linalotiririsha maji yake kiasili kuelekea pande mbili tofauti ni Ziwa Wollaston. * Ziwa Toba lililopo kwenye kisiwa cha Sumatra linapatikana katika eneo ambalo pengine ndilo kreta-mbonyeo inayofufuka kubwa zaidi Duniani. * Ziwa kubwa zaidi duniani linalopatikana kikamilifu ndani ya mipaka ya mji mmoja ni Ziwa Wanapitei lililopo katika mji wa Sudbury, [[Ontario]], [[Kanada]]. Kabla ya mipaka ya sasa ya mji huo kuanza kutumika mnamo mwaka 2001, hadhi hiyo ilikuwa ikishikiliwa na Ziwa Ramsey, ambalo pia linapatikana Sudbury. * Ziwa Enriquillo lililopo katika [[Jamhuri ya Dominika]] ndilo ziwa pekee la maji ya chumvi duniani ambalo linakaliwa na mamba. * Ziwa Bernard, lililopo Ontario, Kanada, linadaiwa kuwa ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lisilo na kisiwa hata kimoja. * Ziwa Saimaa lililopo katika mikoa ya Savo Kusini na Karelia Kusini, nchini [[Ufini|Finland]], linatengeneza bonde kubwa zaidi la Saimaa, ambalo lina kingo nyingi zaidi za pwani kwa kila kizio cha eneo kuliko mahali pengine popote duniani, huku urefu wake wa jumla ukiwa ni karibu kilomita 15,000 (maili 9,300).<ref>{{Rejea tovuti|title=SAIMAA – Finland's largest lake — Virtual Finland|url=http://virtual.finland.fi/netcomm/news/showarticle.asp?intNWSAID=25710&LAN=ENG|work=virtual.finland.fi|accessdate=2026-06-30}}</ref> * Ziwa kubwa zaidi linalopatikana ndani ya nchi moja tu ni Ziwa Michigan, nchini [[Marekani]]. Hata hivyo, wakati mwingine huchukuliwa kama sehemu ya Ziwa Michigan-Huron, hatua inayofanya rekodi hiyo kuhamia kwenye Ziwa ''Great Bear'' lililopo katika Maeneo ya Kaskazini-Magharibi nchini Kanada, ambalo ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lililopo chini ya mamlaka moja ya kisheria. * Ziwa kubwa zaidi duniani lililopo kwenye kisiwa ambacho kiko ndani ya ziwa ambalo nalo liko kwenye kisiwa ni Ziwa la Kreta lililopo kwenye Kisiwa cha Volkano ndani ya Ziwa Taal lililopo kwenye Kisiwa cha Luzon, nchini [[Ufilipino]]. * Ziwa lenye jina lililopo kaskazini zaidi duniani ni Ziwa Upper Dumbell lililopo katika Mkoa wa Qikiqtaaluk huko Nunavut, nchini Kanada, katika latitudo ya 82°28' Kaskazini. Linapatikana umbali wa kilomita 5.2 (maili 3.2) kusini-magharibi mwa Alert, makazi ya watu yaliyopo kaskazini kabisa duniani. Pia, kuna maziwa kadhaa madogo upande wa kaskazini mwa Ziwa Upper Dumbell, lakini yote hayana majina na yanaonekana tu kwenye ramani zenye maelezo ya kina sana. * Kuna maziwa ya kale 20 tu duniani – yaani yale yenye umri wa zaidi ya miaka milioni moja. === Kubwa zaidi kwa kila bara === Maziwa makubwa zaidi (kwa eneo la uso) kwa kila bara ni: * [[Australia]] – Ziwa Eyre (ziwa la maji ya chumvi) * [[Afrika]] – [[Ziwa Viktoria|Ziwa Victoria]], ambalo pia ni ziwa la tatu kwa ukubwa duniani kati ya maziwa ya maji baridi. Ni moja ya Maziwa Makuu ya Afrika. * [[Bara la Antaktiki|Antaktika]] – Ziwa Vostok (linalopatikana chini ya barafu) * [[Asia]] – Ziwa Baikal (ikiwa Bahari ya Kaspi itachukuliwa kama ziwa, basi ndilo kubwa zaidi katika Eurasia, lakini limegawanyika kati ya mabara mawili ya kijiografia) * Oceania – Ziwa Eyre likiwa limejaa; ziwa kubwa zaidi la kudumu (na la maji baridi) katika Oceania ni Ziwa Taupō. * [[Ulaya]] – Ziwa Ladoga, likifuatiwa na Ziwa Onega, yote mawili yakipatikana kaskazini-magharibi mwa [[Urusi]]. * [[Amerika ya Kaskazini]] – Ziwa Michigan–Huron, ambalo kihidrolojia (kimfumo wa maji) ni ziwa moja. Hata hivyo, maziwa ya Huron na Michigan kwa kawaida huchukuliwa kama maziwa mawili tofauti, na katika hali hiyo, Ziwa Superior ndilo linalokuwa kubwa zaidi. * [[Amerika ya Kusini]] – Ziwa Titicaca, ambalo pia ni eneo la maji linalopitika kwa meli lililopo juu zaidi duniani likiwa katika mita 3,812 (futi 12,507) juu ya usawa wa bahari. (Ziwa Maracaibo ambalo ni kubwa zaidi – na la kale zaidi – huchukuliwa na baadhi ya watu kuwa si ziwa halisi tena, bali ni rasi ya bahari/wangwa). ==Tanbihi== {{marejeo}} {{mbegu-sayansi}} [[Jamii:Maziwa| ]] [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:jiografia]] 3arpf6zdfl02ptntn1idnop1lt28rj0 1577775 1577774 2026-07-01T10:44:35Z Riccardo Riccioni 452 /* Tanbihi */ 1577775 wikitext text/x-wiki [[Faili:lake tanganyika.jpg|thumb|250px|[[Ziwa Tanganyika]] ni kati ya maziwa makubwa ya dunia (picha kutoka angani ya 1985]] [[Faili:Bariloche-_Argentina2.jpg|thumb|250px|Ziwa katika Bariloche ([[Argentina]])]] [[Faili:Lac d'arvoin.JPG|thumb|250px|Ziwa dogo milimani ya [[Ufaransa]]]] [[Faili:Seututie 325 Pelisalmi 2.jpg|thumb|250px|[[Ufini]] inajulikana kama "Nchi ya Maziwa Maelfu".<ref>{{cite web|last=Li|first=Leslie|date=1989-04-16|title=A Land of a Thousand Lakes|url=https://www.nytimes.com/1989/04/16/travel/a-land-of-a-thousand-lakes.html|access-date=2021-12-29|work=[[The New York Times]]|language=en}}</ref>]] '''Ziwa''' ni [[gimba]] kubwa la [[maji]] linalozungukwa na nchi kavu pande zote. Tofauti na [[bahari]] ni mbili: ukubwa na kutobadilishana maji na [[bahari kuu]]. Lakini maziwa kadhaa yamepewa pia jina la "bahari" hasa kama yana maji ya chumvi au kama watu wa eneo lake hawajui magimba makubwa zaidi ya maji. Mfano wake ni [[Bahari Kaspi]] katika [[Asia]] ambayo ni kubwa sana lakini hali halisi ni ziwa lenye [[maji ya chumvi]]. Mara nyingi ziwa ni mkusanyiko wa maji wa asili, mkubwa kiasi, na uliotulia juu au karibu na uso wa Dunia. Huwa limekaa kwenye bonde au mfululizo wa mabonde yaliyoungana na kuzungukwa na nchi kavu.<ref>{{Citation|title=Lake {{!}} Definition, Types, Examples, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/science/lake|work=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2026-06-30}}</ref> Maziwa yanapatikana kikamilifu barani na yametengana na bahari, ingawa yanaweza kuunganishwa na bahari kupitia mito. Maziwa, kama yalivyo makusanyiko mengine ya maji, ni sehemu ya mzunguko wa maji, yaani michakato ambayo maji huhama nayo duniani kote. Maziwa mengi yana maji baridi na yanajumuisha takriban maji baridi yote ya juu ya ardhi duniani, lakini baadhi yake ni maziwa ya chumvi yenye viwango vya chumvi vilivyo juu hata kuliko vile vya maji ya bahari. Maziwa yanatofautiana kwa kiasi kikubwa katika eneo la uso na ujazo wa maji, lakini kwa ujumla yanachukua takriban kilomita za mraba n 2.5 X 106 (chini ya 2%) ya uso wa Dunia. Maziwa kwa kawaida ni makubwa na yenye kina kirefu zaidi kuliko vidimbwi au mabwawa, ambayo nayo ni mabonde yaliyojaa maji ardhini, ingawa hakuna ufafanuzi rasmi au vigezo vya kisayansi vinavyotofautisha viwili hivyo. Maziwa pia ni tofauti na rasi, ambazo kwa ujumla ni madimbwi ya maji ya kupwa na kujaa yaliyozibwa na kingo za mchanga au nyenzo nyingine katika maeneo ya pwani ya bahari au maziwa makubwa. Maziwa mengi hupata maji kutoka kwenye chemchemi, na huishiwa pamoja na kutolewa maji na vijito pamoja na mito, lakini baadhi ya maziwa hayana njia ya kutolea maji, wakati maziwa ya volkano hujazwa moja kwa moja na maji ya mtiririko wa mvua na hayana mito yoyote inayomwaga maji ndani yake.<ref>https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2021GL093366</ref> Maziwa ya asili kwa ujumla hupatikana katika maeneo ya milimani (yaani maziwa ya milima mirefu), kreta za volkano zilizozizima, maeneo ya mabonde ya ufa, na maeneo yenye barafu inayotiririka. Maziwa mengine hupatikana katika maeneo yaliyobonyea au kando ya mikondo ya mito iliyokomaa, ambapo njia ya mto imepanuka juu ya bonde lililoundwa na kingo za mito zilizomomonyoka na maeneo oevu. Maziwa mengine hupatikana katika mapango ya chini ya ardhi. Baadhi ya sehemu za dunia zina maziwa mengi yaliyoundwa na mifumo ya mifereji ya maji iliyoharibika iliyobaki kutoka enzi iliyopita ya barafu. Maziwa yote ni ya muda mfupi tu kwa vipindi virefu vya muda, kwani yatajaa polepole na mchanga au yatafurika na kutoka nje ya bonde lililoyahifadhi. Maziwa yanayodhibitiwa na binadamu yanajulikana kama hifadhi za maji au mabwawa, na kwa kawaida hujengwa kwa ajili ya matumizi ya viwandani au kilimo, uzalishaji wa nishati ya umeme wa maji, usambazaji wa maji ya kunywa ya majumbani, kwa malengo ya kiekolojia au burudani, au kwa ajili ya shughuli nyingine za kibinadamu. Hakuna hakika kuhusu uwekaji wa mipaka ya tofauti kati ya maziwa na mabwawa, na hakuna neno hata moja kati ya hayo mawili lenye ufafanuzi unaokubalika kimataifa katika taaluma mbalimbali za kisayansi au mipaka ya kisiasa.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=USGtfTkgSfwC&pg=PA4&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Hydrological and Limnological Aspects of Lake Monitoring|last=Heinonen|first=Pertti|last2=Ziglio|first2=Giuliano|last3=Beken|first3=André Van der|date=2008-04-30|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-51113-8|language=en}}</ref> Kwa mfano, wataalamu wa viumbe na mifumo ya maji baridi wamefafanua maziwa kama makusanyiko ya maji ambayo kimsingi ni toleo kubwa zaidi la kidimbwi, ambalo linaweza kuwa na mtikisiko wa mawimbi kwenye ukingo wake au ambapo msukosuko unaosababishwa na upepo una mchango mkubwa katika kuchanganya safu ya maji. Hakuna ufafanuzi wowote kati ya hii unaotenga vidimbwi kikamilifu na yote ni magumu kupimika. Kwa sababu hii, ufafanuzi rahisi unaozingatia ukubwa unazidi kutumika kutofautisha vidimbwi na maziwa. Ufafanuzi wa ziwa unatofautiana katika kigezo cha ukubwa wa chini kabisa wa eneo la maji, kuanzia hekta 2 (ekari 5):331 hadi hekta 8 (ekari 20). <ref>{{Rejea tovuti|title=Information Sheet on Ramsar Wetlands (RIS)|url=http://www.ramsar.org/ris/key_ris_e.htm|work=www.ramsar.org|accessdate=2026-06-30|author=Dwight Peck}}</ref>Mwanaekolojia wa wanyama wa mwanzo kabisa, Charles Elton, alichukulia maziwa kama makusanyiko ya maji yenye hekta 40 (ekari 99) au zaidi. Neno ziwa pia hutumika kuelezea eneo kama vile Ziwa Eyre, ambalo ni bonde kavu kwa wakati mwingi lakini linaweza kujaa chini ya hali ya msimu wa mvua kubwa. Katika matumizi ya kawaida, maziwa mengi yana majina yanayoishia na neno 'pond', na idadi ndogo ya majina yanayoishia na neno ''<nowiki/>'lake''<nowiki/>' (ziwa) kiuhalisia na kitaalamu ni vidimbwi tu. Kitabu kimoja cha kiada kinalisawijika jambo hili kama ifuatavyo: 'Huko Newfoundland, kwa mfano, karibu kila ziwa linaitwa kidimbwi, ambapo kule Wisconsin, karibu kila kidimbwi linaitwa ziwa.'<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=A2nJCPPixGQC&pg=PA83&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Principles of Water Resources: History, Development, Management, and Policy|last=Cech|first=Thomas V.|date=2009-08-24|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-13631-7|language=en}}</ref> Kitabu kimoja cha hidrolojia (sayansi ya maji) kinapendekeza kufafanua neno 'ziwa' kama mkusanyiko wa maji wenye sifa tano zifuatazo: # Linajaza kwa kiasi au kikamilifu bonde moja au mabonde kadhaa yaliyounganishwa na mifereji ya bahari/mizigo ya maji; # Kimsingi lina kiwango kile kile cha usawa wa maji katika maeneo yote (ukiondoa mabadiliko ya muda mfupi yanayosababishwa na upepo, mabadiliko ya utando wa barafu, maji mengi yanayoingia, n.k.); # Halina uingiaji wa mara kwa mara wa maji ya bahari; # Kiasi kikubwa cha mashapo yaliyoambaa kwenye maji hukamatwa na mabonde (ili hili litokee yanahitaji kuwa na uwiano mdogo kiasi wa maji yanayoingia ukilinganisha na ujazo wa ziwa); # Eneo linalopimwa katika wastani wa usawa wa maji linazidi kiwango cha chini kilichochaguliwa kiholela (kwa mfano, hekta moja). Ukiondoa kigezo cha tatu, vile vingine vimekubaliwa au kufafanuliwa kwa kina zaidi na machapisho mengine ya hidrolojia (sayansi ya maji).<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=ZmdYFTlcSgEC&pg=PA427&redir_esc=y|title=Hydrology and Water Resources of Africa|last=Shahin|first=M.|date=2002-11-30|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-0866-5|language=en}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.co.tz/books?id=cY6IN_Suku0C&pg=PA381&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Ecohydrology & Hydrobiology|last=Copernicus|first=Index|date=2004|publisher=Index Copernicus|language=en}}</ref> == Usambazaji == [[Faili:Eyre lake map of the shape and depth (bathymetry) 2020.jpg|thumb|Umbo na kina cha Ziwa Eyre katika mfumo wa ramani ya mabadiliko ya viwango]] Idadi kubwa ya maziwa duniani ni ya maji baridi, na mengi yanapatikana katika Kizio cha Kaskazini kwenye latitudo za juu. [[Kanada]], ikiwa na mfumo wa mtiririko wa maji usio na mpangilio maalum, inakadiriwa kuwa na maziwa 31,752 yenye ukubwa wa zaidi ya kilomita za mraba 3(maili za mraba 1.2) katika eneo la uso wake.<ref>https://web.archive.org/web/20120415102959/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html</ref> Jumla ya idadi ya maziwa nchini Kanada haijulikani lakini inakadiriwa kuwa angalau milioni 2.<ref>{{Rejea tovuti|title=The Atlas of Canada - Physical Components of Watersheds|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/auth/english/maps/environment/hydrology/watershed1/1|work=atlas.nrcan.gc.ca|accessdate=2026-06-30|language=en|author=Government of Canada, Natural Resources Canada, Earth Sciences Sector, Geomatics Canada - Canada Centre for Remote Sensing, GeoAccess Division, Atlas Infrastructure Section.}}</ref> [[Ufini]] ina maziwa 168,000 yenye ukubwa wa mita za mraba 500 (futi za mraba 5,400) au zaidi, ambapo maziwa 57,000 kati ya hayo ni makubwa (mita za mraba 10,000 (futi za mraba 110,000) au zaidi).<ref>{{Rejea tovuti|title=Suomi, 57 000 – 168 000 järven maa {{!}} Maanmittauslaitos|url=https://www.maanmittauslaitos.fi/ajankohtaista/suomi-57-000-168-000-jarven-maa|work=www.maanmittauslaitos.fi|accessdate=2026-06-30|language=fi}}</ref> Maziwa mengi yana angalau mtiririko mmoja wa asili katika mfumo wa mto au kijito, ambao hudumisha wastani wa usawa wa maji wa ziwa hilo kwa kuruhusu utiririkaji wa maji ya ziada.<ref>{{Rejea jarida |last=Mark |first=David M. |date=1983 |title=On the Composition of Drainage Networks Containing Lakes: Statistical Distribution of Lake In-Degrees |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1538-4632.1983.tb00772.x |journal=Geographical Analysis |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=97–106 |doi=10.1111/j.1538-4632.1983.tb00772.x |issn=1538-4632}}</ref> Baadhi ya maziwa hayana njia ya asili ya kutolea maji na hupoteza maji kupitia uvukizaji au uvukizi wa chini ya ardhi, au vyote viwili. Maziwa haya yanajulikana kama maziwa yasiyo na mtiririko wa kwenda nje (''endorheic''). Maziwa mengi ni ya kutengenezwa na binadamu na hujengwa kwa ajili ya uzalishaji wa nishati ya umeme wa maji, malengo ya urembo na mandhari, shughuli za burudani, matumizi ya viwandani, matumizi ya kilimo, au usambazaji wa maji ya majumbani. Idadi ya maziwa duniani bado haijulikani kikamilifu kwa sababu maziwa na vidimbwi vingi ni vidogo sana na havionekani kwenye ramani au picha za satelaiti.<ref>{{Rejea jarida |last=Downing |first=J. A. |last2=Prairie |first2=Y. T. |last3=Cole |first3=J. J. |last4=Duarte |first4=C. M. |last5=Tranvik |first5=L. J. |last6=Striegl |first6=R. G. |last7=McDowell |first7=W. H. |last8=Kortelainen |first8=P. |last9=Caraco |first9=N. F. |last10=Melack |first10=J. M. |last11=Middelburg |first11=J. J. |date=2006 |title=The global abundance and size distribution of lakes, ponds, and impoundments |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.4319/lo.2006.51.5.2388 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=51 |issue=5 |pages=2388–2397 |doi=10.4319/lo.2006.51.5.2388 |issn=1939-5590}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Seekell |first=David A. |last2=Pace |first2=Michael L. |date=2011-01 |title=Does the Pareto distribution adequately describe the size‐distribution of lakes? |url=https://aslopubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.4319/lo.2011.56.1.0350 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=56 |issue=1 |pages=350–356 |doi=10.4319/lo.2011.56.1.0350 |issn=0024-3590}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Cael |first=B. B. |last2=Seekell |first2=D. A. |date=2016-07-08 |title=The size-distribution of Earth's lakes |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4937396/ |journal=Scientific Reports |volume=6 |pages=29633 |doi=10.1038/srep29633 |issn=2045-2322 |pmc=4937396 |pmid=27388607}}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=McDonald |first=Cory P. |last2=Rover |first2=Jennifer A. |last3=Stets |first3=Edward G. |last4=Striegl |first4=Robert G. |date=2012 |title=The regional abundance and size distribution of lakes and reservoirs in the United States and implications for estimates of global lake extent |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.4319/lo.2012.57.2.0597 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=57 |issue=2 |pages=597–606 |doi=10.4319/lo.2012.57.2.0597 |issn=1939-5590}}</ref> Licha ya kutokuwepo kwa uhakika huu, tafiti nyingi zinakubaliana kwamba vidimbwi vidogo ni vingi zaidi kuliko maziwa makubwa. Kwa mfano, utafiti mmoja unaotajwa sana ulikadiria kuwa Dunia ina maziwa na vidimbwi milioni 304, na kwamba asilimia 91 (91%) ya hivi vina ukubwa wa hekta 1 (ekari 2.5) au pungufu. Licha ya uwepo mkubwa wa vidimbwi hivyo, karibu maji yote ya maziwa duniani yanapatikana katika maziwa makubwa yasiyozidi 100; hii ni kwa sababu ujazo wa ziwa huongezeka kwa kasi kubwa isiyo ya mnyoosho kulingana na eneo la uso wake. Maziwa ya nje ya dunia yanapatikana kwenye mwezi unaoitwa [[Titani (mwezi)|Titan]], unaozunguka sayari ya [[Zohali]]. Umbo la maziwa kwenye mwezi wa Titan linafanana sana na yale yaliyopo Duniani.Hapo awali, maziwa yalikuwepo pia kwenye uso wa sayari ya [[Mirihi|Mihiri]], lakini kwa sasa yamebaki kuwa sakafu au mabonde makavu ya maziwa yaliyokauka. == Aina == [[Faili:Castiglione del Lago, Lago Trasimeno.jpg|thumb|[[Ziwa Trasimeno]] nchini [[Italia]] lina asili ya kivolkano.]] Mnamo mwaka 1957, G. Evelyn Hutchinson alichapisha tasnifu iliyopewa jina la ''A Treatise on Limnology'',ambayo inachukuliwa kama chapisho la kihistoria linalojadili na kuainisha aina zote kuu za maziwa, asili yake, sifa za kimofometria (vipimo vya umbo), na mtawanyiko wake. Katika chapisho lake, Hutchinson aliwasilisha uchambuzi wa kina wa asili ya maziwa na kupendekeza uainishaji unaokubalika sana wa maziwa kulingana na asili yake. Uainishaji huu unatambua aina 11 kuu za maziwa ambazo zimegawanywa katika vijiaina 76. Aina hizo 11 kuu za maziwa ni: * Maziwa ya kisonjo/tektoniki * Maziwa ya kivolkano * Maziwa ya barafu * Maziwa ya mto * Maziwa ya miamba inayoyeyuka * Maziwa ya maporomoko ya ardhi * Maziwa ya fukwe * Maziwa ya viumbehai * Maziwa ya kutengenezwa na binadamu === Maziwa ya kisonjo/tektoniki === Maziwa ya kisonjo ni maziwa yanayoundwa na mabadiliko na mienendo ya pembeni na wima ya ganda la Dunia. Misongeo hii inajumuisha mipasuko, kuinama, kujikunja, na kupinda kwa matabaka ya ardhi. Baadhi ya maziwa makubwa zaidi duniani ni maziwa ya bonde la ufa yanayochukua mabosho ya mabonde ya ufa, kwa mfano, maziwa ya Bonde la Ufa la Afrika Mashariki na Kati na Ziwa Baikal. Maziwa mengine maarufu ya kisonjo, kama vile Bahari ya Kaspi, Bahari ya Aral, na maziwa mengine kutoka ukanda wa Pontocaspian, yanachukua mabonde ambayo yametenganishwa na bahari kutokana na kunyanyuka kwa kisonjo kwa sakafu ya bahari juu ya usawa wa bahari kuu. Mara nyingi, harakati za kisonjo za kutanuka kwa ganda la dunia zimebuni mfululizo unaopokezana wa mabonde yaliyoshuka na safu za ardhi zilizonyanyuk ambazo hutengeneza mabonde marefu yanayopokezana na safu za milima. Hali hii haiishii tu kuchochea utengenezwaji wa maziwa kwa kuvuruga mifumo ya mtiririko wa maji iliyokuwepo awali, bali pia inatengeneza mabonde yasiyo na mtiririko wa kwenda nje ndani ya maeneo kame, ambayo huwa na maziwa ya chumvi . Maziwa haya hutokea pale ambapo hakuna njia ya asili ya kutolea maji, kukiwa na kiwango kikubwa cha uvukizaji, na eneo ambalo maji ya ardhini yanatiririka likiwa na kiwango cha chumvi kilicho juu kuliko kawaida. Mifano ya maziwa haya ya chumvi ni pamoja na Ziwa Kuu la Chumvi na Bahari Chumvi. Aina nyingine ya ziwa la kisonjo linalosababishwa na mipasuko ya ardhi ni vidimbwi vya mbonyeo. === Maziwa ya kivolkano === [[Faili:Gunung rinjani.jpg|thumb|Ziwa la kasoko la Mlima Rinjani, [[Indonesia]]]] Maziwa ya kivolkano ni maziwa yanayochukua ama mibonyeo ya eneo husika, kwa mfano kasoko na maars (mashimo ya milipuko ya gesi), au mabonde makubwa zaidi, kama vile kaldera, yaliyoundwa na shughuli za volkano. Maziwa ya kasoko hutengenezwa ndani ya kasoko za volkano na kaldera, ambazo hujaa maji ya mvua na theluji kwa kasi kubwa zaidi kuliko yanavyopungua kupitia uvukizaji, utiririkaji wa maji ya chini ya ardhi, au mchanganyiko wa vyote viwili. Wakati mwingine aina hizi za mwisho huitwa maziwa ya kaldera, ingawa mara nyingi hakuna tofauti inayowekwa kati yake. Mfano mmoja ni Ziwa la Kasoko huko Oregon, lililopo ndani ya kaldera ya Mlima Mazama. Kaldera hiyo ilitengenezwa kutokana na mlipuko mkubwa wa volkano uliosababisha kushuka chini kwa Mlima Mazama karibu miaka 4860 KK. Maziwa mengine ya kivolkano hutengenezwa pale ambapo mito au vijito vinapozibwa na maporomoko ya lava au matope ya kivolkano (lahars). Bonde ambalo sasa ni Ziwa Malheur huko Oregon lilitengenezwa pale maporomoko ya lava yalipoziba Mto Malheur. Kati ya aina zote za maziwa, maziwa ya kasoko za volkano ndiyo yanayokaribia zaidi kuwa na umbo la duara. === Maziwa ya Mto === Maziwa ya mto (ama ya mifumo ya mito) ni maziwa yanayotengenezwa na maji yanayotiririka. Maziwa haya yanajumuisha maziwa ya shoroba ya maporomoko, mabwawa ya asili ya mito, na maziwa ya makorongo. ==== '''Maziwa ya hilali''' ==== [[Faili:Nowitna river.jpg|thumb|Mto Nowitna huko Alaska. Maziwa mawili ya hilali – fupi moja chini kabisa ya picha na refu zaidi, lililopinda zaidi upande wa kulia-katikati.]] Aina ya kawaida zaidi ya ziwa la mto ni ziwa lenye umbo la mwezi linaloitwa hilali kutokana na umbo lake la kipekee lililopinda. Yanaweza kutengenezwa katika mabonde ya mito kama matokeo ya kupinda-pinda kwa mto. Mto unaotiririka taratibu hutengeneza umbo la upinde ambapo upande wa nje wa mapindo unamomonyolewa kwa kasi zaidi kuliko upande wa ndani. Hatimaye, pindo lenye umbo la kiatu cha farasi hutengenezwa na mto unakata katika shingo hiyo nyembamba. Njia hii mpya kisha inakuwa njia kuu ya mto na ncha za lile pindo la zamani zinazibwa na matope, na hivyo kutengeneza ziwa lenye umbo la upinde. Umbo lao la mwezi linayapa maziwa ya ng'ombe uwiano mkubwa zaidi wa mzunguko wa kingo zake kwa eneo la uso kuliko aina nyingine za maziwa. ==== Mabwawa ya asili ya mito ==== Haya hutengenezwa pale ambapo mashapo kutoka kwenye tawimto yanapoziba mto mkuu. ==== Maziwa ya kando ==== Haya hutengenezwa pale ambapo mashapo kutoka kwenye mto mkuu yanapoziba tawimto, kawaida katika mfumo wa ukingo wa asili. ==== Maziwa ya uwanda wa mafuriko ==== Maziwa yanayotengenezwa na michakato mingine inayohusika na uundaji wa mabonde ya nyanda za mafuriko. Wakati wa mafuriko makubwa, maziwa haya husafishwa na kufurishwa na maji ya mto. Kuna aina nne: 1. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalokutana na mto mkuu, 2. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalopingana na kukutana na mto mkuu, 3. Ziwa la uwanda wa mafuriko linalopingana na mto mkuu, 4. Ziwa la uwanda wa mafuriko la kina kirefu. === Maziwa ya miamba inayoyeyuka === Ziwa la myeyuko ni ziwa linalochukua bonde lililotengenezwa na mmomonyoko wa kuyeyuka kwa miamba ya msingi kwenye uso wa ardhi. Katika maeneo ambayo chini yake kuna miamba inayoyeyuka kwa urahisi, myeyuko wake unaosababishwa na maji ya mvua na maji yanayopenya ardhini mara nyingi hutengeneza mapango. Mapango haya mara kwa mara huanguka na kutengeneza mashimo ya mbonyeo ambayo ni sehemu ya topografia ya kakarst ya eneo hilo. Mahali ambapo maji ya ardhini yapo karibu na uso wa ardhi, shimo la mbonyeo hujaa maji na kuwa ziwa la mnyonyeo. Ikiwa ziwa kama hilo lina eneo kubwa la maji yaliyotuama ambalo linachukua mbonyeo mpana uliojifunga katika mwamba wa chokaa, pia huitwa ziwa la kakarst. Maziwa madogo zaidi ya myeyuko ambayo yana maji yaliyotuama ndani ya mbonyeo uliojifunga katika eneo la kakarst yanajulikana kama vidimbwi vya kakarst. Mapango ya miamba ya chokaa mara nyingi huwa na madimbwi ya maji yaliyotuama, ambayo yanajulikana kama maziwa ya chini ya ardhi. Mifano ya kitabia ya maziwa ya mnyonyeo inapatikana kwa wingi katika maeneo ya kakarst kwenye pwani ya Dalmatia nchini [[Kroatia]] na katika sehemu kubwa za [[Florida]]. == Mbinu nyingine za uanishaji == [[Faili:Lakesalaskarange.JPG|thumb|Maziwa haya ya aushi huko Alaska yalitengenezwa na barafuto inayorudi nyuma]] Mbali na njia yao ya asili ya utengenezaji, maziwa yamepewa majina na kuainishwa kulingana na mambo mengine mbalimbali muhimu kama vile matabaka ya joto, kujaa kwa hewa ya oksijeni, mabadiliko ya msimu katika ujazo wa ziwa na kina cha maji, chumvi katika maji yenyewe, uimara wa msimu unaoendana na mabadiliko, kiwango cha utiririkaji wa maji kwenda nje, na kadhalika. Majina yanayotumiwa na umma wa kawaida na katika jamii ya kisayansi kwa aina tofauti za maziwa mara nyingi yanatokana isivyo rasmi na mofolojia ya sifa za kimaumbile za maziwa hayo au mambo mengine. Pia, tamaduni na maeneo tofauti duniani yana mifumo yao wenyewe ya majina inayopendwa na watu wengi. === Kulingana na matabaka ya joto === [[Faili:Ice Melting on Lake Balaton.jpg|thumb|Barafu inayoyeyuka kwenye Ziwa Balaton nchini [[Hungaria]]]] Mbinu moja muhimu ya uainishaji wa maziwa ni kwa msingi wa matabaka ya joto, ambayo yana ushawishi mkubwa kwa maisha ya wanyama na mimea wanaoishi katika ziwa, pamoja na hatmiliki na usambazaji wa vitu vilivyoyeyuka na vilivyovundikana ziwani. Kwa mfano, matabaka ya joto, pamoja na kiwango na mzunguko wa mchanganyiko wa maji, vina udhibiti mkubwa juu ya usambazaji wa oksijeni ndani ya ziwa. [[Faili:Bellagio dal traghetto - panoramio.jpg|thumb|Bellagio, kwenye kingo za Ziwa Como, nchini Italia]] Profesa F.-A. Forel, ambaye pia anajulikana kama "Baba wa limnolojia" (sayansi ya maziwa), alikuwa mwanasayansi wa kwanza kuainisha maziwa kulingana na matabaka yake. Mfumo wake wa uainishaji baadaye ulifanyiwa marekebisho na kuboreshwa na Hutchinson pamoja na Löffler. Kwa kuwa uzito wa maji unabadilika kulingana na joto, huku ukiwa wa kiwango cha juu kabisa nyuzi joto +4 Selsiasi, matabaka ya joto ni sifa muhimu ya kimaumbile ya ziwa inayodhibiti viumbe hai, urundikaji wa mashapo, kemia, na mambo mengine ya maziwa husika. Kwanza, maji ya baridi zaidi na yenye uzito mkubwa kwa kawaida hutengeneza tabaka karibu na chini kabisa ya ziwa, ambalo linaitwa epilimnioni ya chini. Pili, kawaida juu ya tabaka hilo la chini kuna ukanda wa mpandisho unaojulikana kama metalimnioni. Mwishowe, juu ya metalimnioni kuna tabaka la juu la maji ya joto zaidi yenye uzito mdogo, linaloitwa epilimnioni ya juu. Mfuatano huu wa kawaida wa matabaka unaweza kutofautiana kwa kiasi kikubwa, kulingana na ziwa husika au wakati wa mwaka, au mchanganyiko wa mambo yote mawili. Uainishaji wa maziwa kwa matabaka ya joto unazingatia maziwa yenye kina cha kutosha kutengeneza tabaka la hypolimnion; kwa sababu hiyo, maziwa ya duni au yenye kina kifupi sana hayatayashwi katika mfumo huu wa uainishaji. Kulingana na matabaka yao ya joto, maziwa yanaainishwa kama holomiktiki, yenye kiwango cha joto na uzito sawa kutoka juu hadi chini katika wakati fulani wa mwaka, au meromiktiki, yenye matabaka ya maji ya joto na uzito tofauti ambayo hayachanganyiki. Tabaka la chini kabisa la maji katika ziwa la meromiktiki halina oksijeni yoyote iliyoyeyuka, kwa hivyo hakuna viumbe hai vinavyohitaji hewa. Kutokana na hali hiyo, matabaka ya mashapo yaliyo chini kabisa ya ziwa la meromiktiki yanabaki bila kuvurugwa, jambo linaloruhusu kuundwa kwa urundikaji wa mashapo ya ziwani. Katika ziwa la holomiktiki, usawa wa joto na uzito unaruhusu maji ya ziwa kujichanganya kikamilifu. Kulingana na matabaka ya joto na mzunguko wa kugeuka kwa maji, maziwa ya holomiktiki yamegawanywa katika maziwa ya amiktiki, maziwa ya monomiktiki ya baridi, maziwa ya dimiktiki, maziwa ya monomiktiki ya moto, maziwa ya polimiktiki, na maziwa ya oligomiktiki. Matabaka ya ziwa hayatokei kila mara kutokana na mabadiliko ya uzito wa maji yanayosababishwa na nyuzi joto. Matabaka yanaweza pia kutokea kutokana na mabadiliko ya uzito wa maji yanayosababishwa na viwango vya chumvi. Katika hali hii, tabaka la chini la baridi na tabaka la juu la joto hayatenganishwi na tabaka la mpandisho wa joto, bali yanatenganishwa na tabaka la mpandisho wa chumvi, ambalo wakati mwingine hujulikana kama tabaka la mpandisho wa kikemikali. === Kulingana na mabadiliko ya kina na ujazo wa maji === Maziwa yanaainishwa na kupewa majina isivyo rasmi kulingana na mabadiliko ya msimu katika kina cha ziwa na ujazo wake. Baadhi ya majina hayo ni pamoja na: * Ziwa la msimu mfupi ni ziwa au kidimbwi cha muda mfupi sana. Likijaa maji na kukauka (kutoweka) kulingana na msimu, linajulikana kama ziwa la vipindi. Mara nyingi maziwa haya hujaza mabonde ya kakarst.<ref>{{Citation|title=Lakes - Aquatic Havens|url=http://www.vlada.si/en/about_slovenia/geography/waters_in_slovenia/lakes_aquatic_havens/|language=en|access-date=2026-06-30}}</ref> * Ziwa kavu ni jina linalopendwa na wengi kwa ajili ya ziwa la msimu mfupi ambalo huwa na maji kwa vipindi tu, katika majira yasiyotabirika na yasiyo ya mara kwa mara. * Ziwa la kudumu ni ziwa ambalo lina maji katika bonde lake mwaka mzima na halikumbwi na mabadiliko makubwa ya ghafula katika kina chake. * Ziwa la playa kwa kawaida ni ziwa la vipindi lenye kina kifupi ambalo hufunika au kujaza eneo la playa katika majira ya mvua au katika miaka yenye mvua nyingi isivyo kawaida, lakini baadaye hukauka kabisa katika maeneo yenye ukame au ukame wa kiasi. * Vlei ni jina linalotumiwa nchini [[Afrika Kusini]] kurejelea ziwa lenye kina kifupi ambalo kina chake hubadilika kwa kiasi kikubwa kulingana na misimu. === Kulingana na kemia ya maji === Maziwa yanaweza kuainishwa na kupewa majina isivyo rasmi kulingana na kemia ya jumla ya maji yake. Kwa kutumia mbinu hii ya uainishaji, aina za maziwa ni pamoja na: * Ziwa lenye asidi huwa na maji yenye kiwango cha pH kilicho chini ya uasili, ambacho ni chini ya 6.5. Ziwa huchukuliwa kuwa na asidi kali ikiwa kiwango chake cha pH kitashuka chini ya 5.5, jambo linaloleta madhara ya kibiolojia. Maziwa ya namna hiyo ni pamoja na: maziwa ya mashimo ya asidi yanayojaza migodi iliyotelekezwa na maeneo ya uchimbaji; maziwa yenye asidi ya asili yanayopatikana kwenye maeneo ya miamba ya moto na miamba iliyogeuka; mabwawa ya peat katika mikoa ya kaskazini; maziwa ya kreta ya volkano hai na zile zilizolala; pamoja na maziwa yaliyowekwa asidi kutokana na mvua ya asidi. * Ziwa la chumvi, ambalo pia linajulikana kama ziwa la kisalini au ziwa la maji ya chumvi kali, ni mkusanyiko wa maji wa barani unaopatikana katika eneo lenye ukame au ukame wa kiasi, ambalo halina njia ya kutokea kuelekea baharini, na lina kiasi kikubwa cha chumvi asili zilizoyeyuka. Mifano ni pamoja na Ziwa Kuu la Chumvi huko Utah, na Bahari ya Chumvi upande wa kusini-magharibi mwa Asia. * Mbonyeo wa alkali, ambao pia unajulikana kama uwanda wa alkali au uwanda wa chumvi, ni eneo lenye kina kifupi la kisalini linaloweza kupatikana katika maeneo ya mabondeni ya mikoa yenye ukame na katika maeneo ya utokaji wa maji ya chini ya ardhi. Maeneo haya kwa kawaida yanaainishwa kama maziwa makavu, au playa, kwa sababu hufurika mara kwa mara kutokana na mvua au matukio ya mafuriko na kisha kukauka wakati wa vipindi vya ukame, huku yakiacha mrundikano wa maji yenye chumvi kali na madini yatokanayo na uvukizaji. * Unyevu wa chumvi ni kishimo kidogo na chenye kina kifupi cha asili ambacho maji hujikusanya humo na kuvukiza, huku kikiacha mrundikano wa chumvi, au ziwa lenye kina kifupi la maji ya magadi linalojaza kishimo hicho. (Istilahi "''salt pan''" inatokana na uchenuaji wa chumvi kwa majembe/nyungu wazi, mbinu ya kuchimba au kutoa chumvi kutoka kwenye maji ya chumvi kali kwa kutumia vyombo vikubwa vyenye nafasi wazi.) * Unyevu wa kisalini ni jina jingine la ziwa la msimu mfupi la asidi na chumv ambalo hutengeneza ukoko wa chumvi chini kabisa, ambao baadaye unabadilika unapogusana au kuachwa wazi hewani. === Linaloundwa na vimiminika vingine === * Ziwa la lava ni ujazo mkubwa wa lava iliyoyeyuka, ambayo kwa kawaida huwa ya kibasalti, iliyohifadhiwa ndani ya tundu la volkano, kreta, au mbonyeo mpana wa ardhi.<ref>{{Rejea jarida |last=Witham |first=F. |last2=Llewellin |first2=E. W. |date=2006-11-30 |title=Stability of Lava Lakes |url=https://durham-repository.worktribe.com/output/1544583 |journal=Journal of Volcanology and Geothermal Research |language=en |volume=158 |issue=3-4 |doi=10.1016/j.jvolgeores.2006.07.004 |issn=0377-0273}}</ref> * Maziwa ya haidrokaboni ni mikusanyiko ya ethane na methane ya kimiminika inayojaza mabonyeo yaliyo kwenye uso wa Titan. Maziwa haya yaligunduliwa na chombo cha anga za juu cha Cassini–Huygens. == Sifa == [[Faili:China Hangzhou Westlake-8.jpg|thumb|Maziwa yanaweza kuwa na umuhimu mkubwa wa kitamaduni. Ziwa la Magharibi la Hangzhou limewasisimua washairi wa kimapenzi katika vizazi vyote, na limekuwa na ushawishi mkubwa katika usanifu wa bustani nchini [[Jamhuri ya Watu wa China|China]], [[Japani|Japan]] na [[Korea Kusini|Korea]].]] Maziwa yana sifa nyingi mbali na aina ya ziwa, kama vile bonde la mifereji ya maji (ambalo pia linajulikana kama eneo la vyanzo vya maji ), uingiaji na utokaji wa maji, kiasi cha virutubisho, oksijeni iliyoyeyuka, vichafuzi, pH, na mrundikano wa mashapo. Mabadiliko katika kiwango cha maji ya ziwa yanadhibitiwa na tofauti iliyopo kati ya maji yanayoingia na yanayotoka yakilinganishwa na ujazo mzima wa ziwa hilo. Vyanzo vikuu vya maji yanayoingia ni pamoja na usimbaji (mvua) unaoanguka moja kwa moja juu ya ziwa, maji ya mtiririko yanayobebwa na mito na mifereji kutoka kwenye eneo la vyanzo vya maji la ziwa, njia za maji ya chini ya ardhi na matabaka ya miamba yanayohifadhi maji, pamoja na vyanzo vya bandia kutoka nje ya eneo la vyanzo vya maji. Njia za maji yanayotoka ni pamoja na uvukizaji kutoka kwenye ziwa, mtiririko wa maji ya juu ya ardhi na chini ya ardhi, pamoja na uvunaji au utumiaji wowote wa maji ya ziwa unaofanywa na binadamu. Kadiri hali ya hewa na mahitaji ya maji ya binadamu yanavyobadilika, mambo haya husababisha mabadiliko ya kupanda na kushuka kwa kiwango cha ziwa. [[Faili:Lake mapourika NZ.jpeg|thumb|Ziwa Mapourika, [[Nyuzilandi]].]] Maziwa pia yanaweza kuainishwa kwa msingi wa utajiri wake wa virutubisho, ambavyo kwa kawaida huathiri ukuaji wa mimea. Maziwa yenye virutubisho haba yanajulikana kama maziwa oligotrofiki na kwa ujumla huwa safi na yenye maji meupe, huku yakiwa na kiwango kidogo cha viumbe vya mimea. Maziwa mesotrofiki yana usafi mzuri wa maji na kiwango cha wastani cha virutubisho. Maziwa eutrofiki yamejazwa virutubisho vingi, jambo linalosababisha ukuaji mzuri wa mimea na uwezekano wa mlipuko wa magugu-maji au mwani. Maziwa haipatrofiki ni makusanyiko ya maji ambayo yamerundikwa virutubisho kupita kiasi. Maziwa haya kwa kawaida yana maji machafu yasiyoonekana kwa mbali na yanakabiliwa na milipuko mibaya ya mwani inayoharibu mazingira. Maziwa kwa kawaida hufikia hali hii kutokana na shughuli za binadamu, kama vile matumizi makubwa ya mbolea katika eneo la vyanzo vya maji la ziwa. Maziwa ya namna hiyo yana faida kidogo sana kwa binadamu na yana mfumo wa ikolojia duni kutokana na kupungua kwa oksijeni iliyoyeyuka. [[Faili:九寨溝-五花海 Jiuzhaigou Five Flower Lake.jpg|thumb|Ziwa la Maua Matano huko Jiuzhaigou, Sichuan]] Kutokana na uhusiano usio wa kawaida kati ya halijoto ya maji na uzito wake, maziwa hutengeneza matabaka yanayoitwa themoklaini, ambayo ni matabaka yenye halijoto inayotofautiana kwa kiasi kikubwa sana kulingana na kina. Maji baridi yasiyo na chumvi huwa na uzito mkubwa zaidi yanapofikia halijoto ya takriban nyuzi joto 4 za Selsiasi (39.2 °F) katika usawa wa bahari. Wakati halijoto ya maji yaliyo juu ya uso wa ziwa inapofikia kiwango sawa na halijoto ya maji ya chini kabisa, kama inavyotokea wakati wa miezi ya baridi katika maeneo yenye hali ya hewa ya wastani, maji katika ziwa yanaweza kuchanganyika; hatua hii hupandisha juu maji yaliyokosa oksijeni kutoka vilindini na kushusha oksijeni chini kwenye mashapo yanayooza. Maziwa marefu ya maeneo yenye hali ya hewa ya wastani yana uwezo wa kuhifadhi hazina ya maji ya baridi mwaka mzima, jambo linalofanya baadhi ya miji kutumia hazina hiyo kwa ajili ya mifumo ya kupozea majengo kwa kutumia maji ya vilindi vya maziwa. [[Faili:Yaylyu.JPG|thumb|Ziwa Teletskoye, [[Siberia]]]] Kwa kuwa maji ya juu ya maziwa marefu ya maeneo ya kitropiki hayafikii kamwe kiwango cha halijoto yenye uzito mkubwa zaidi, hakuna mchakato unaosababisha maji hayo kuchanganyika. Tabaka la chini kabisa hukosa oksijeni na linaweza kujaa gesi ya ukaa, au gesi nyingine kama vile kiberiti ikiwa kuna hata chembe ndogo ya shughuli za kivolkano. Matukio yasiyo ya kawaida, kama vile tetemeko la ardhi au maporomoko ya ardhi, yanaweza kusababisha mchanganyiko unaopandisha kwa kasi matabaka ya chini kuelekea juu na kuachia wingu kubwa la gesi ambalo lilikuwa limenaswa ndani ya maji ya baridi chini kabisa ya ziwa. Jambo hili linaitwa mlipuko wa limniki. Mfano mzuri ni janga lilitokea katika Ziwa Nyos huko [[Kamerun]]. Kiasi cha gesi kinachoweza kuyeyuka katika maji kinahusiana moja kwa moja na mgandamizo. Maji ya vilindini yanapopanda juu, mgandamizo hushuka na kiasi kikubwa cha gesi hutoka kwenye maji. Katika mazingira haya, gesi ya ukaa ni hatari kwa sababu ina uzito mkubwa kuliko hewa ya kawaida na huchukua nafasi yake, hivyo inaweza kutiririka kufuata bonde la mto kuelekea kwenye makazi ya watu na kusababisha vifo vya watu wengi kwa kukosa hewa. Mada au nyenzo iliyopo chini kabisa ya ziwa, yaani sakafu ya ziwa, inaweza kuwa imeundwa na aina mbalimbali za vitu visivyo hai, kama vile tabataba au mchanga, na vitu vya kikaboni, kama vile mabaki ya mimea au wanyama wanaooza. Muundo wa sakafu ya ziwa una athari kubwa kwa uoto wa asili (flora) na wanyama (fauna) wanaopatikana katika mazingira ya ziwa hilo kwa kuchangia katika kiasi na aina za virutubisho vinavyopatikana. Tabaka pacha (jeusi na jeupe) la mashapo ya ziwa ya varvi huwakilisha mwaka mmoja. Wakati wa majira ya baridi, viumbe hai wanapokufa, kaboni hutua chini na kutengeneza tabaka jeusi. Katika mwaka huo huo, wakati wa majira ya joto, ni vifaa vichache sana vya kikaboni vinavyotua chini, jambo linalosababisha kutengenezwa kwa tabaka jeupe kwenye sakafu ya ziwa. Tabaka hizi hutumiwa kwa kawaida kufuatilia matukio ya kale ya kipaliontolojia. Maziwa ya asili yanatoa mfano mdogo wa ulimwengu unaojumuisha viumbe hai na vitu visivyo hai ambavyo kwa kiasi fulani vinajitegemea vyenyewe bila kutegemea mazingira yanayoyazunguka. Kwa sababu hiyo, viumbe wa ziwani mara nyingi wanaweza kufanyiwa utafiti kwa kujitenga na mazingira ya nje ya ziwa hilo. == Maziwa mashuhuri Duniani == [[Faili:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|Bahari ya Kaspi inahesabiwa kuwa ama ziwa kubwa zaidi duniani au bahari halisi ya ndani ya nchi.]] *Ziwa kubwa zaidi kwa eneo la uso ni Bahari ya Kaspi, ambayo licha ya jina lake, inachukuliwa kuwa ni ziwa kulingana na mtazamo wa kijiografia.<ref>{{Rejea tovuti|title=Caspian Sea|url=https://www.worldatlas.com/lakes/caspian-sea.html|work=WorldAtlas|date=2021-01-28|accessdate=2026-06-30|language=en-US|author=John Misachi January 28 2021 in Bodies of Water}}</ref> Eneo la uso wake lina ukubwa wa maili mraba 143,000 au kilomita mraba 371,000 sq. mi./371,000 km2. *Ziwa la pili kwa ukubwa kwa eneo la uso, na ziwa kubwa zaidi la maji baridi (yasiyo na chumvi) kwa eneo la uso, ni Ziwa Michigan-Huron, ambalo kihidrolojia ni ziwa moja. Eneo la uso wake lina ukubwa wa maili mraba 45,300 au kilomita mraba 117,400. Kwa wale wanaochukulia Ziwa Michigan na Ziwa Huron kama maziwa mawili tofauti, na kuichukulia Bahari ya Kaspi kama bahari ya kawaida, basi Ziwa Superior ndilo lingekuwa ziwa kubwa zaidi likiwa na ukubwa wa kilomita mraba 82,100 (maili mraba 31,700). * Ziwa Baikal ndilo ziwa refu zaidi kwenda chini duniani, likipatikana huko Siberia, likiwa na sakafu yenye kina cha mita 1,637 (futi 5,371). Kina chake cha wastani pia ndicho kikubwa zaidi duniani (mita 749 au futi 2,457). Pia, ndilo ziwa kubwa zaidi duniani la maji baridi kwa ujazo (kilomita za ujazo 23,600 au maili za ujazo 5,700), ingawa ni dogo sana likilinganishwa na Bahari ya Kaspi yenye ujazo wa kilomita za ujazo 78,200 (maili za ujazo 18,800), na ni ziwa la pili kwa urefu wa kunyooka duniani (takriban kilomita 630 au maili 390 kutoka ncha hadi ncha). [[Faili:Roundtanglelake.JPG|thumb|Ziwa la Round Tangle, mojawapo ya Maziwa ya Tangle, lililopo futi 2,864 (mita 873) juu ya usawa wa bahari katika maeneo ya ndani ya Alaska.]] * Ziwa la kale zaidi duniani ni Ziwa Baikal, likifuatiwa na [[Tanganyika (ziwa)|Ziwa Tanganyik]]<nowiki/>a lililopo nchini [[Tanzania]]. Ziwa Maracaibo linachukuliwa na baadhi ya watu kama ziwa la pili kwa ukale zaidi Duniani, lakini kwa kuwa lipo katika usawa wa bahari na kwa sasa ni mkusanyiko wa maji unaoungana moja kwa moja na bahari, wengine wanaona kwamba limegeuka kuwa hori ndogo. * Ziwa refu zaidi kwa urefu wa kunyooka ni Ziwa Tanganyika, likiwa na urefu wa takriban kilomita 660 (maili 410) (ukipimwa kufuata mstari wa katikati wa ziwa hilo). Pia, ndilo ziwa la tatu kwa ukubwa kwa ujazo, la pili kwa ukale, na la pili kwa kwenda chini duniani, likiwa na kina cha mita 1,470 (futi 4,820), likifuata baada ya Ziwa Baikal. * Ziwa la juu zaidi duniani (kwa urefu wa kwenda juu), ikiwa ukubwa si kigezo, linaweza kuwa lile ziwa la kreta la Ojos del Salado, lililopo katika urefu wa mita 6,390 (futi 20,965).<ref>{{Rejea tovuti|title=Andes Website - Information about Ojos del Salado volcano, a high mountain in South America and the World's highest volcano|url=https://www.andes.org.uk/peak-info-6000/ojos-del-salado-info.asp|work=www.andes.org.uk|accessdate=2026-06-30}}</ref> * Ziwa la chini kabisa duniani (kwa urefu wa kwenda chini kutoka usawa wa bahari) ni Bahari ya Chumvi, inayopakana na Jordan upande wa mashariki na [[Israeli|Israel]] na [[Palestina]] upande wa magharibi, likiwa katika urefu wa mita 418 (futi 1,371) chini ya usawa wa bahari. Pia, ni moja ya maziwa yenye kiwango kikubwa zaidi cha mkusanyiko wa chumvi. * Ziwa Michigan–Huron lina ukanda mrefu zaidi wa pwani ya ziwa duniani: takriban kilomita 5,250 (maili 3,260), bila kujumuisha pwani za visiwa vyake vingi vya ndani. Hata kama yakichukuliwa kama maziwa mawili tofauti, Ziwa Huron pekee bado lingekuwa na ukanda mrefu zaidi wa pwani duniani wenye urefu wa kilomita 2,980 (maili 1,850). * Kisiwa kikubwa zaidi kilichopo ndani ya ziwa ni Kisiwa cha Manitoulin kilichopo ndani ya Ziwa Michigan-Huron, kikiwa na eneo la uso lenye ukubwa wa kilomita mraba 2,766 (maili mraba 1,068). Ziwa Manitou, lililopo kwenye Kisiwa cha Manitoulin, ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lililopo kwenye kisiwa ambacho kiko ndani ya ziwa. * Ziwa kubwa zaidi duniani linalotiririsha maji yake kiasili kuelekea pande mbili tofauti ni Ziwa Wollaston. * Ziwa Toba lililopo kwenye kisiwa cha Sumatra linapatikana katika eneo ambalo pengine ndilo kreta-mbonyeo inayofufuka kubwa zaidi Duniani. * Ziwa kubwa zaidi duniani linalopatikana kikamilifu ndani ya mipaka ya mji mmoja ni Ziwa Wanapitei lililopo katika mji wa Sudbury, [[Ontario]], [[Kanada]]. Kabla ya mipaka ya sasa ya mji huo kuanza kutumika mnamo mwaka 2001, hadhi hiyo ilikuwa ikishikiliwa na Ziwa Ramsey, ambalo pia linapatikana Sudbury. * Ziwa Enriquillo lililopo katika [[Jamhuri ya Dominika]] ndilo ziwa pekee la maji ya chumvi duniani ambalo linakaliwa na mamba. * Ziwa Bernard, lililopo Ontario, Kanada, linadaiwa kuwa ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lisilo na kisiwa hata kimoja. * Ziwa Saimaa lililopo katika mikoa ya Savo Kusini na Karelia Kusini, nchini [[Ufini|Finland]], linatengeneza bonde kubwa zaidi la Saimaa, ambalo lina kingo nyingi zaidi za pwani kwa kila kizio cha eneo kuliko mahali pengine popote duniani, huku urefu wake wa jumla ukiwa ni karibu kilomita 15,000 (maili 9,300).<ref>{{Rejea tovuti|title=SAIMAA – Finland's largest lake — Virtual Finland|url=http://virtual.finland.fi/netcomm/news/showarticle.asp?intNWSAID=25710&LAN=ENG|work=virtual.finland.fi|accessdate=2026-06-30}}</ref> * Ziwa kubwa zaidi linalopatikana ndani ya nchi moja tu ni Ziwa Michigan, nchini [[Marekani]]. Hata hivyo, wakati mwingine huchukuliwa kama sehemu ya Ziwa Michigan-Huron, hatua inayofanya rekodi hiyo kuhamia kwenye Ziwa ''Great Bear'' lililopo katika Maeneo ya Kaskazini-Magharibi nchini Kanada, ambalo ndilo ziwa kubwa zaidi duniani lililopo chini ya mamlaka moja ya kisheria. * Ziwa kubwa zaidi duniani lililopo kwenye kisiwa ambacho kiko ndani ya ziwa ambalo nalo liko kwenye kisiwa ni Ziwa la Kreta lililopo kwenye Kisiwa cha Volkano ndani ya Ziwa Taal lililopo kwenye Kisiwa cha Luzon, nchini [[Ufilipino]]. * Ziwa lenye jina lililopo kaskazini zaidi duniani ni Ziwa Upper Dumbell lililopo katika Mkoa wa Qikiqtaaluk huko Nunavut, nchini Kanada, katika latitudo ya 82°28' Kaskazini. Linapatikana umbali wa kilomita 5.2 (maili 3.2) kusini-magharibi mwa Alert, makazi ya watu yaliyopo kaskazini kabisa duniani. Pia, kuna maziwa kadhaa madogo upande wa kaskazini mwa Ziwa Upper Dumbell, lakini yote hayana majina na yanaonekana tu kwenye ramani zenye maelezo ya kina sana. * Kuna maziwa ya kale 20 tu duniani – yaani yale yenye umri wa zaidi ya miaka milioni moja. === Kubwa zaidi kwa kila bara === Maziwa makubwa zaidi (kwa eneo la uso) kwa kila bara ni: * [[Australia]] – Ziwa Eyre (ziwa la maji ya chumvi) * [[Afrika]] – [[Ziwa Viktoria|Ziwa Victoria]], ambalo pia ni ziwa la tatu kwa ukubwa duniani kati ya maziwa ya maji baridi. Ni moja ya Maziwa Makuu ya Afrika. * [[Bara la Antaktiki|Antaktika]] – Ziwa Vostok (linalopatikana chini ya barafu) * [[Asia]] – Ziwa Baikal (ikiwa Bahari ya Kaspi itachukuliwa kama ziwa, basi ndilo kubwa zaidi katika Eurasia, lakini limegawanyika kati ya mabara mawili ya kijiografia) * Oceania – Ziwa Eyre likiwa limejaa; ziwa kubwa zaidi la kudumu (na la maji baridi) katika Oceania ni Ziwa Taupō. * [[Ulaya]] – Ziwa Ladoga, likifuatiwa na Ziwa Onega, yote mawili yakipatikana kaskazini-magharibi mwa [[Urusi]]. * [[Amerika ya Kaskazini]] – Ziwa Michigan–Huron, ambalo kihidrolojia (kimfumo wa maji) ni ziwa moja. Hata hivyo, maziwa ya Huron na Michigan kwa kawaida huchukuliwa kama maziwa mawili tofauti, na katika hali hiyo, Ziwa Superior ndilo linalokuwa kubwa zaidi. * [[Amerika ya Kusini]] – Ziwa Titicaca, ambalo pia ni eneo la maji linalopitika kwa meli lililopo juu zaidi duniani likiwa katika mita 3,812 (futi 12,507) juu ya usawa wa bahari. (Ziwa Maracaibo ambalo ni kubwa zaidi – na la kale zaidi – huchukuliwa na baadhi ya watu kuwa si ziwa halisi tena, bali ni rasi ya bahari/wangwa). ==Tanbihi== {{marejeo}} [[Jamii:Maziwa| ]] [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:jiografia]] 6kq6pg1vwst6i31be53beiww0euhsjg 0 11578 1577685 1262141 2026-06-30T14:40:28Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577685 wikitext text/x-wiki [[Picha:ChannelIslands.png|right|thumb|Mahali pa Visiwa vya Mfereji wa Kiingereza]] [[Picha:Jersey sm02.png|thumb|Jersey]] '''Jersey''' ni [[kisiwa]] kikubwa kati ya [[Visiwa vya mfereji wa Kiingereza]] chenye wakazi 103,000 ([[2021]]). Kipo karibu na [[pwani]] ya [[Ufaransa]] lakini ni [[eneo chini ya taji la Uingereza]] isipokuwa si sehemu ya [[Uingereza]] wenyewe. [[Mji]] pekee ni [[Saint Helier]]. [[Lugha]] zinazotumiwa ni hasa [[Kiingereza]], [[Kifaransa]] na pia [[Kijersey]] (Jèrriais) lakini lugha hii ya kienyeji imebaki na wasemaji wachache (2,600). == Viungo vya Nje == * [http://www.aboutjersey.net About Jersey (Visitors' guide)] {{Wayback|url=http://www.aboutjersey.net/ |date=20081101155103 }} * [http://www.societe-jersiaise.org/geraint/jerriais/paraisse.html Les Pâraîsses d'Jèrri en Jèrriais] {{Wayback|url=http://www.societe-jersiaise.org/geraint/jerriais/paraisse.html |date=20080415024835 }} ''(map of parishes, coat-of-arms, and history)'' * [http://www.gov.je States of Jersey] * [http://www.bbc.co.uk/jersey BBC Jersey] * [http://jersey.typepad.com/ Jersey History] {{Wayback|url=http://jersey.typepad.com/ |date=20111113092323 }} * [http://www.thisisjersey.com This is Jersey (Local Portal)] {{Wayback|url=http://www.thisisjersey.com/ |date=20201209212108 }} * [http://www.jerseyinsight.com Jersey Insight (Local Portal)] {{Wayback|url=http://www.jerseyinsight.com/ |date=20120915115302 }} * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?formtype=address&searchtype=address&country=GB&addtohistory=&address=&city=jersey&zipcode= Map of Jersey] {{Ulaya}} {{mbegu-jio-Uingereza}} [[Jamii:Visiwa vya Mfereji wa Kiingereza]] [[Jamii:Uingereza]] otnc5pm1lhl45xgyymkjwamkevzca17 0 15332 1577736 1388810 2026-07-01T06:17:35Z Said Mfaume 68307 1577736 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Picha:Catherine_Zeta-Jones.jpg|thumb|right|180px|Catherine Zeta Jones (2006).]] '''Catherine Zeta-Jones''' (amezaliwa tar. [[25 Septemba]] [[1969]]) ni mshindi wa tuzo ya [[Academy Award|Academy]]-mwigizaji bora filamu wa [[Welisi|Kiwelisi]] anayevuma na kuishi nchini [[Marekani]]. Zeta alianza shughuli za uigiza tangu akiwa mdogo. Baada ya hapo, akawa anaigiza katika sehemu nyingi ndogo-ndogo za filamu na tamthilia za [[Uingereza|Kiingereza]] na [[Marekani|Kiamerika]]. Ameanza kuwa miongoni mwa waigizaji walio maarufu baada ya kujiingiza katika uchezaji wa filamu za [[Hollywood]], moja kati ya filamu alizocheza ni kama ifuatavyo: The Phantom, The Mask of Zorro, na Entrapment iliyocheezwa kunako miaka ya [[1990]]. Zeta pia aliwahi kushinda tuzo ya [[Academy Award|Academy]] kama mwigiza msaidizi-bora wa katika filamu ya Chicago iliyochezwa mwaka 2002 na humo aliigiza kama Velma Kelly. Ni mwanamama wa kwanza wa [[Welisi|Kiwelisi]]-pekee aliyewahi kushinda tuzo hiyo. Zeta-Jones ameolewa na bwana [[Michael Douglas]], ambaye wanafanana tarehe za kuzaliwa. Kwa pamoja wamezaa watoto wawili - Dylan na Carys. == Viungo vya nje == * {{IMDb name|0001876|Catherine Zeta-Jones}} * {{people.com}} * {{tvtome person|id=8644|name=Catherine Zeta-Jones}} [[Jamii:Waigizaji filamu wa Welisi]] [[Jamii:Waliozaliwa 1969]] [[Jamii:Watu walio hai]] 55wreyqh6je7szn9t51wgzr8ygda7t2 0 27948 1577671 1183220 2026-06-30T12:11:36Z Riccardo Riccioni 452 1577671 wikitext text/x-wiki [[Picha:Bankers_Life_Fieldhouse,_Indianápolis,_Estados_Unidos,_2012-10-22,_DD_02.jpg|thumb|200px|Nyumba ya Bankers mwaka [[2012]]]] '''Indiana Pacers''' ni timu ya kulipwa ya mpira wa kikapu kutoka mjini [[Indianapolis, Indiana]]. Wanachezea katika [[Chama cha Mpira wa Kikapu Marekani|Chama cha Mpira wa Kikapu]] nchini [[Marekani]]. Vinara wao waliopo kwa sasa ni pamoja na [[Victor Oladipo]]. == Viungo vya Nje == * [http://www.nba.com/pacers/ Official website of the Pacers] {{mbegu-michezo}} [[Jamii:Indianapolis, Indiana]] [[Jamii:Timu za NBA]] [[Jamii:Timu za mpira wa kikapu Marekani]] hteu9kmuwwyb8y6crb8cenv0vvururu 0 31892 1577739 1148628 2026-07-01T07:22:42Z Josefu chipiti 90533 /* */ Baadhi ya maneno na alama za uandishi 1577739 wikitext text/x-wiki {{Ziwa | jina = Ziwa Naivasha | picha = Birds at Lake Naivasha (300261994).jpg | maelezo_ya_picha = Ndege ziwani. | mahali = | nchi = [[Kenya]] | eneo = [[km²]] 139 | kina = [[m]] 6 | mito inayoingia = [[mto Gilgil]], [[mto Malewa]] | mito inayotoka = | kimo = m 1884 | miji = [[Naivasha]] }} '''Ziwa Naivasha''' ni moja ya [[Ziwa|maziwa]] makubwa nchini [[Kenya]] ([[Kaunti ya Nakuru]]). Ndani yake vinapatikana [[Visiwa]] vifuatavyo: * [[Kisiwa cha Hilali]] ([[kaunti ya Nakuru]]) * [[Kisiwa cha Mbuzi]] (kaunti ya Nakuru) * [[Kisiwa cha Lotus]] (kaunti ya Nakuru). ==Tazama pia== * [[Orodha ya maziwa ya Kenya]] ==Viungo vya nje== *[http://lakenaivasha.com Ziwa Naivasha] {{Wayback|url=http://lakenaivasha.com/ |date=20170913172713 }} {{Maziwa ya Kenya}} {{mbegu-jio-Kenya}} [[Jamii:Maziwa ya Kenya]] [[Jamii:Maziwa ya chumvi]] [[Jamii:Kaunti ya Nakuru]] ryvios2rfsobiutyt9xzip5n558s8x8 1577782 1577739 2026-07-01T10:46:59Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Josefu chipiti|Josefu chipiti]] ([[User talk:Josefu chipiti|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1148628 wikitext text/x-wiki {{Ziwa | jina = Ziwa Naivasha | picha = Birds at Lake Naivasha (300261994).jpg | maelezo_ya_picha = Ndege ziwani. | mahali = | nchi = [[Kenya]] | eneo = [[km²]] 139 | kina = [[m]] 6 | mito inayoingia = [[mto Gilgil]], [[mto Malewa]] | mito inayotoka = | kimo = m 1884 | miji = [[Naivasha]] }} '''Ziwa Naivasha''' ni moja ya [[Ziwa|maziwa]] makubwa nchini [[Kenya]] ([[Kaunti ya Nakuru]]). Ndani yake vinapatikana [[visiwa]] vifuatavyo: * [[Kisiwa cha Hilali]] ([[kaunti ya Nakuru]]) * [[Kisiwa cha Mbuzi]] (kaunti ya Nakuru) * [[Kisiwa cha Lotus]] (kaunti ya Nakuru) ==Tazama pia== * [[Orodha ya maziwa ya Kenya]] ==Viungo vya nje== *[http://lakenaivasha.com Ziwa Naivasha] {{Wayback|url=http://lakenaivasha.com/ |date=20170913172713 }} {{Maziwa ya Kenya}} {{mbegu-jio-Kenya}} [[Jamii:Maziwa ya Kenya]] [[Jamii:Maziwa ya chumvi]] [[Jamii:Kaunti ya Nakuru]] 4e5ogv6ya79t1qrji0pe5462jr80wnx 0 32398 1577742 1254205 2026-07-01T07:39:24Z Josefu chipiti 90533 /* */ Nomino zilianza kuandikwa kwa herufi ndogo 1577742 wikitext text/x-wiki {{Coord|02|25|S|36|00|E}} {{Ziwa | jina = Ziwa Natron | picha = NatronSouthSide.jpg | maelezo_ya_picha = | mahali = | nchi = [[Tanzania]] | eneo = | kina = | mito inayoingia = | mito inayotoka = | kimo = | miji = }} [[File:LakeNatron satellite labelled.jpg|thumb|250px|right|Nusu ya kusini ya Ziwa Natron (juu). Kosa scarps na Volcano Gelai pia inaweza kuonekana.]] '''Ziwa Natron''' ni [[Ziwa la Chumvi]] lililopo [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]], katika [[Mkoa wa Arusha]], karibu na mpaka wa [[Kenya]], katika [[Tawi]] la [[Afrika Mashariki]] la [[Bonde la Ufa]]. [[Ziwa]] hilo hulishwa na [[Mto Ewaso Ng'iro wa Kusini]] na pia [[Chemchemi]] zilizo tajiri kwa [[Madini]] ambazo ni kina kabisa. Ziwa hili lina [[kina]] cha chini ya [[mita]] tatu ([[Futi]] 10), na [[upana]] wake hutofautiana kwani hutegemea kiwango cha [[Maji]]. Tofauti ya viwango vya Maji hutokana na mabadiliko ya viwango vya [[uvukizi]], ambavyo huacha viwango vya juu vya [[Chumvi]] na Madini mengine. Sehemu hii imezungukwa na eneo kavu na viwango vya [[mvua]] huyumbayumba. Mafukuto katika ziwa hili yaweza kufikia [[digrii]] 50 (Celcius) au digrii 120 (Fahrenheit), na kutegemeana na Mvua, alkalinity yaweza kufikia [[pH]] ya 9-10.5 (karibu kama vile [[alkali]] ya [[amonia]]). ==Mimea== [[Rangi]] ya ziwa hili ni tabia ya maziwa ambayo hupata viwango vya juu sana vya [[uvukizi]]. Maji inapovukiza wakati wa [[kiangazi]], viwango vya chumvi huongezeka na kwa uhakika, vijidudu vipendao chumvi huanza kustawi. Baadhi ya vijinyama hivi ni [[cyanobacteria]], [[bakteria]] wadogo ambao hukua majini na hujitengenezea [[chakula]] kama [[mimea]] kupitia [[Usanisinuru]] (kwa [[Kiingereza]] photosynthesis). [[Pigmenti]] [[nyekundu]] ndani ya cyanobacteria hutoa kwa kirefu rangi nyekundu ya maji ya ziwa, na rangi ya [[chungwa]] kwa sehemu ya kina ya ziwa. Chumvi ya [[alkali]] ambayo hukusanyika juu ya usawa wa ziwa, mara nyingi huwa na rangi nyekundu au [[pinki]] ambayo husababishwa na vijidudu vinavyopenda chumvi na ambavyo vinaishi huko. Vinamishi vya chumvi na sehemu zenye maji bichi karibu na pembe za ziwa kufanya mkono aina tofauti ya mimea. ==Wanyama== [[Joto]] la juu (hadi digrii 41[[°C]]) na maudhui ya chumvi nyingi inayogeuka katika ziwa hili haifanyi mkono [[wanyamapori]] wengi. Hata hivyo ni makazi muhimu kwa aina ya [[Ndege (mnyama)|ndege]] ya [[flamingo]] na pia ni makazi ya [[mwani]], [[wanyama bila mifupa ya mgongo]] na hata [[samaki]] ambao wanaweza kuishi katika [[maji ya chumvi]]. Hili ndilo ziwa pekee katika eneo la Afrika Mashariki ambalo kwa kawaida flamingo [[milioni]] 2.5 ambao ni wadogo na ambao huhofiwa maisha yao hufugwa. Kiwango cha chumvi kiongezekapo, cyanobacteria pia huongekeka, na ziwa yaweza kusaidia viota zaidi. Flamingo hao, kundi kubwa zaidi katika Afrika Mashariki, hukusanyika pamoja katika maziwa ya chumvi, ambapo hujilisha [[Spirulina]] (mwani ya rangi ya [[buluu]] na [[kijani]] na pigmenti nyekundu). Ziwa Natron ni sehemu salama kufuga Flamingo wale wadogo kwa sababu mazingira yake ni kikwazo dhidi ya wanyama wanaokula wenzao wanaojaribu kufikia viota vyao. [[Flamingo wakuu]] pia hufuga katika sehemu zenye ardhi zilizonyooka. Hata la kushangaza zaidi kuliko uwezo wa flamingo kuishi katika mazingira hayo ni kwamba [[spishi]] ya samaki, [[Tilapia wa alkali]] (Oreochromis alcalicus), hunawiri katika maji ya mito chemichemi. ==Vitisho na Uhifadhi== [[File:Lengai from Natron.jpg|thumb|left|[[Ol Doinyo Lengai]] kutoka Ziwa Natron.]] Eneo linalozunguka ziwa hili la chumvi halijapangwa lakini kuna [[ufugaji]] na [[kilimo]] cha [[msimu]]. Vitisho kwa uwiano wa chumvi kutokana na ongezeko la maji mabichi vitasababishwa na makadirio zaidi ya kukata magogo katika Natron na mtambo wa nguvu za [[umeme wa maji]] (hydroelectric power) iliyopangwa kuanzishwa katika Ziwa hili la Ewaso Ng'iro mpakani mwa nchi ya [[Kenya]]. Ingawa mipango ya [[maendeleo]] ni pamoja na [[ujenzi]] wa [[lambo]] mwishoni mwa kaskazini mwa ziwa hili ili kushikilia maji safi, tishio la mchanganyiko katika ardhi hii bado ni kubwa. Hakuna ulinzi rasmi. Tishio mpya kwa Ziwa Natron ni mapendekezo ya ukuzaji wa mtambo wa [[magadi]] katika mipaka yake. Mtambo huu utapampu maji kutoka kwa ziwa hili na kuchomoa [[sodium carbonate]] ambayo itabadilishwa kuwa [[poda]] ya kuosha ambayo hatimaye itasafirishwa. Kitachofuata mtambo huu kitakuwa makazi kwa zaidi ya [[wafanyakazi]] 1000 na kituo cha nguvu cha makaa chenye uwezo wa kutoa [[nishati]] kwa mtambo huu. Aidha, kuna uwezekano wa watengenezaji kuanzisha suriama ya [[uduvi]] wa maji ya chumvi kuongeza ufanisi wa [[uchimbaji]]. Kulingana na Chris Magin, afisa wa kimataifa wa RSPB wa Afrika, nafasi ya flamingo wadogo kuendelea kufugwa katika uso wa uchinjanaji ni karibu [[sifuri]]. Maendeleo hayo huenda yakapelekea flamingo wadogo kupotea katika Afrika Mashariki. Hivi sasa kundi lenye taasisi 20 za [[hifadhi ya mazingira]] kutoka Afrika Mashariki linaendesha kampeni [[duniani]] kote. Lengo kuu ni kusitisha mipango ya ujenzi wa [[kiwanda]] cha [[majivu]] ya magadi ambayo inafaa kujengwa na kampuni za Tata Chemicals Ltd ya [[Mumbai]], [[India]] na National Development Corporation ya Tanzania. Kikundi hiki ambacho kinafanya kazi kutumia jina la Lake Natron Consultative Group linaratibiwa na Ken Mwathe, Mkuu wa [[Ikolojia]] wa African Conservation Centre. Kwa sababu ya [[viumbe hai]] wake wa pekee, Tanzania ililitaja Bonde la Ziwa Natron katika [[Orodha ya Ramsar]] (List of Wetlands of International Importance) tarehe [[4 Julai]] [[2001]]. Ziwa hili pia ni eneo la [[World Wildlife Fund East African halophytics]]. ==Kutembelea eneo== Kuna [[idadi]] ya sehemu za kambi karibu na ziwa, ambayo pia ni msingi kwa ajili ya kupanda [[volkeno]] [[Ol Doinyo Lengai]] ==Marejeo== * {{cite web | url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 | title=Lake Natron, Tanzania | work=[[NASA Earth Observatory|Earth Observatory Newsroom]] | accessdate=2006-04-26 | archivedate=2006-10-01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 | =https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 }} * {{cite web | url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 | title=Lake Natron, Tanzania | work=[[NASA Earth Observatory|Earth Observatory Newsroom]] | accessdate=2003-11-14 | archivedate=2003-12-18 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20031218013750/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 | =https://web.archive.org/web/20031218013750/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 }} ==Viungo vya nje== {{commons category|Lake Natron}} *[http://www.worldlakes.org/lakedetails.asp?lakeid=9099 LakeNet Profile] *[http://www.birdlife.org/action/campaigns/lake_natron_flamingos/index.html Fikiria pink - kuokoa Afrika flamingos] {{Wayback|url=http://www.birdlife.org/action/campaigns/lake_natron_flamingos/index.html |date=20130903020746 }} *[http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at0901_full.html Halophytics Afrika Mashariki ecoregion] *[http://www.nbcnews.com/science/bird-mummies-natron-lakes-toxic-waters-petrify-animals-fall-8C11322626 NBC article about Nick Brandt's photos of petrified animals at Natron lake] *{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |title=Lake Natron, Tanzania |work=[[NASA Earth Observatory|Earth Observatory Newsroom]] |accessdate=2006-04-26 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |archivedate=2006-10-01 |df= |https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |=https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 }} *{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 |title=Lake Natron, Tanzania |work=Earth Observatory Newsroom |accessdate=2003-11-14 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031218013750/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 |archivedate=2003-12-18 |df= |https://web.archive.org/web/20031218013750/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 |=https://web.archive.org/web/20031218013750/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 }} {{Maziwa ya Tanzania}} {{mbegu-jio-TZ}} [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Mkoa wa Arusha]] [[Jamii:Maziwa ya chumvi]] nissj4y7fejxcpgx4mydr1g9d8ckq4r 1577785 1577742 2026-07-01T10:47:21Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Josefu chipiti|Josefu chipiti]] ([[User talk:Josefu chipiti|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1254205 wikitext text/x-wiki {{Coord|02|25|S|36|00|E}} {{Ziwa | jina = Ziwa Natron | picha = NatronSouthSide.jpg | maelezo_ya_picha = | mahali = | nchi = [[Tanzania]] | eneo = | kina = | mito inayoingia = | mito inayotoka = | kimo = | miji = }} [[File:LakeNatron satellite labelled.jpg|thumb|250px|right|Nusu ya kusini ya Ziwa Natron (juu). Kosa scarps na Volcano Gelai pia inaweza kuonekana.]] '''Ziwa Natron''' ni [[ziwa la chumvi]] lililopo [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]], katika [[Mkoa wa Arusha]], karibu na mpaka wa [[Kenya]], katika [[tawi]] la [[Afrika mashariki]] la [[Bonde la Ufa]]. [[Ziwa]] hilo hulishwa na [[mto Ewaso Ng'iro wa Kusini]] na pia [[chemchemi]] zilizo tajiri kwa [[madini]] ambazo ni kina kabisa. Ziwa hili lina [[kina]] cha chini ya [[mita]] tatu ([[futi]] 10), na [[upana]] wake hutofautiana kwani hutegemea kiwango cha [[maji]]. Tofauti ya viwango vya maji hutokana na mabadiliko ya viwango vya [[uvukizi]], ambavyo huacha viwango vya juu vya [[chumvi]] na madini mengine. Sehemu hii imezungukwa na eneo kavu na viwango vya [[mvua]] huyumbayumba. Mafukuto katika ziwa hili yaweza kufikia [[digrii]] 50 (Celcius) au digrii 120 (Fahrenheit), na kutegemeana na mvua, alkalinity yaweza kufikia [[pH]] ya 9-10.5 (karibu kama vile [[alkali]] ya [[amonia]]). ==Mimea== [[Rangi]] ya ziwa hili ni tabia ya maziwa ambayo hupata viwango vya juu sana vya [[uvukizi]]. Maji inapovukiza wakati wa [[kiangazi]], viwango vya chumvi huongezeka na kwa uhakika, vijidudu vipendao chumvi huanza kustawi. Baadhi ya vijinyama hivi ni [[cyanobacteria]], [[bakteria]] wadogo ambao hukua majini na hujitengenezea [[chakula]] kama [[mimea]] kupitia [[Usanisinuru]] (kwa [[Kiingereza]] photosynthesis). [[Pigmenti]] [[nyekundu]] ndani ya cyanobacteria hutoa kwa kirefu rangi nyekundu ya maji ya ziwa, na rangi ya [[chungwa]] kwa sehemu ya kina ya ziwa. Chumvi ya [[alkali]] ambayo hukusanyika juu ya usawa wa ziwa, mara nyingi huwa na rangi nyekundu au [[pinki]] ambayo husababishwa na vijidudu vinavyopenda chumvi na ambavyo vinaishi huko. Vinamishi vya chumvi na sehemu zenye maji bichi karibu na pembe za ziwa kufanya mkono aina tofauti ya mimea. ==Wanyama== [[Joto]] la juu (hadi digrii 41[[°C]]) na maudhui ya chumvi nyingi inayogeuka katika ziwa hili haifanyi mkono [[wanyamapori]] wengi. Hata hivyo ni makazi muhimu kwa aina ya [[Ndege (mnyama)|ndege]] ya [[flamingo]] na pia ni makazi ya [[mwani]], [[wanyama bila mifupa ya mgongo]] na hata [[samaki]] ambao wanaweza kuishi katika [[maji ya chumvi]]. Hili ndilo ziwa pekee katika eneo la Afrika Mashariki ambalo kwa kawaida flamingo [[milioni]] 2.5 ambao ni wadogo na ambao huhofiwa maisha yao hufugwa. Kiwango cha chumvi kiongezekapo, cyanobacteria pia huongekeka, na ziwa yaweza kusaidia viota zaidi. Flamingo hao, kundi kubwa zaidi katika Afrika Mashariki, hukusanyika pamoja katika maziwa ya chumvi, ambapo hujilisha [[Spirulina]] (mwani ya rangi ya [[buluu]] na [[kijani]] na pigmenti nyekundu). Ziwa Natron ni sehemu salama kufuga Flamingo wale wadogo kwa sababu mazingira yake ni kikwazo dhidi ya wanyama wanaokula wenzao wanaojaribu kufikia viota vyao. [[Flamingo wakuu]] pia hufuga katika sehemu zenye ardhi zilizonyooka. Hata la kushangaza zaidi kuliko uwezo wa flamingo kuishi katika mazingira hayo ni kwamba [[spishi]] ya samaki, [[Tilapia wa alkali]] (Oreochromis alcalicus), hunawiri katika maji ya mito chemichemi. ==Vitisho na Uhifadhi== [[File:Lengai from Natron.jpg|thumb|left|[[Ol Doinyo Lengai]] kutoka Ziwa Natron.]] Eneo linalozunguka ziwa hili la chumvi halijapangwa lakini kuna [[ufugaji]] na [[kilimo]] cha [[msimu]]. Vitisho kwa uwiano wa chumvi kutokana na ongezeko la maji mabichi vitasababishwa na makadirio zaidi ya kukata magogo katika Natron na mtambo wa nguvu za [[umeme wa maji]] (hydroelectric power) iliyopangwa kuanzishwa katika Ziwa hili la Ewaso Ng'iro mpakani mwa nchi ya [[Kenya]]. Ingawa mipango ya [[maendeleo]] ni pamoja na [[ujenzi]] wa [[lambo]] mwishoni mwa kaskazini mwa ziwa hili ili kushikilia maji safi, tishio la mchanganyiko katika ardhi hii bado ni kubwa. Hakuna ulinzi rasmi. Tishio mpya kwa Ziwa Natron ni mapendekezo ya ukuzaji wa mtambo wa [[magadi]] katika mipaka yake. Mtambo huu utapampu maji kutoka kwa ziwa hili na kuchomoa [[sodium carbonate]] ambayo itabadilishwa kuwa [[poda]] ya kuosha ambayo hatimaye itasafirishwa. Kitachofuata mtambo huu kitakuwa makazi kwa zaidi ya [[wafanyakazi]] 1000 na kituo cha nguvu cha makaa chenye uwezo wa kutoa [[nishati]] kwa mtambo huu. Aidha, kuna uwezekano wa watengenezaji kuanzisha suriama ya [[uduvi]] wa maji ya chumvi kuongeza ufanisi wa [[uchimbaji]]. Kulingana na Chris Magin, afisa wa kimataifa wa RSPB wa Afrika, nafasi ya flamingo wadogo kuendelea kufugwa katika uso wa uchinjanaji ni karibu [[sifuri]]. Maendeleo hayo huenda yakapelekea flamingo wadogo kupotea katika Afrika Mashariki. Hivi sasa kundi lenye taasisi 20 za [[hifadhi ya mazingira]] kutoka Afrika Mashariki linaendesha kampeni [[duniani]] kote. Lengo kuu ni kusitisha mipango ya ujenzi wa [[kiwanda]] cha [[majivu]] ya magadi ambayo inafaa kujengwa na kampuni za Tata Chemicals Ltd ya [[Mumbai]], [[India]] na National Development Corporation ya Tanzania. Kikundi hiki ambacho kinafanya kazi kutumia jina la Lake Natron Consultative Group linaratibiwa na Ken Mwathe, Mkuu wa [[Ikolojia]] wa African Conservation Centre. Kwa sababu ya [[viumbe hai]] wake wa pekee, Tanzania ililitaja Bonde la Ziwa Natron katika [[Orodha ya Ramsar]] (List of Wetlands of International Importance) tarehe [[4 Julai]] [[2001]]. Ziwa hili pia ni eneo la [[World Wildlife Fund East African halophytics]]. ==Kutembelea eneo== Kuna [[idadi]] ya sehemu za kambi karibu na ziwa, ambayo pia ni msingi kwa ajili ya kupanda [[volkeno]] [[Ol Doinyo Lengai]] ==Marejeo== * {{cite web | url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 | title=Lake Natron, Tanzania | work=[[NASA Earth Observatory|Earth Observatory Newsroom]] | accessdate=2006-04-26 | archivedate=2006-10-01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 | =https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 }} * {{cite web | url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 | title=Lake Natron, Tanzania | work=[[NASA Earth Observatory|Earth Observatory Newsroom]] | accessdate=2003-11-14 | archivedate=2003-12-18 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20031218013750/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 | =https://web.archive.org/web/20031218013750/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 }} ==Viungo vya nje== {{commons category|Lake Natron}} *[http://www.worldlakes.org/lakedetails.asp?lakeid=9099 LakeNet Profile] *[http://www.birdlife.org/action/campaigns/lake_natron_flamingos/index.html Fikiria pink - kuokoa Afrika flamingos] {{Wayback|url=http://www.birdlife.org/action/campaigns/lake_natron_flamingos/index.html |date=20130903020746 }} *[http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at0901_full.html Halophytics Afrika Mashariki ecoregion] *[http://www.nbcnews.com/science/bird-mummies-natron-lakes-toxic-waters-petrify-animals-fall-8C11322626 NBC article about Nick Brandt's photos of petrified animals at Natron lake] *{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |title=Lake Natron, Tanzania |work=[[NASA Earth Observatory|Earth Observatory Newsroom]] |accessdate=2006-04-26 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |archivedate=2006-10-01 |df= |https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |=https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 }} *{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 |title=Lake Natron, Tanzania |work=Earth Observatory Newsroom |accessdate=2003-11-14 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031218013750/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 |archivedate=2003-12-18 |df= |https://web.archive.org/web/20031218013750/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 |=https://web.archive.org/web/20031218013750/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10852 }} {{Maziwa ya Tanzania}} {{mbegu-jio-TZ}} [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Mkoa wa Arusha]] [[Jamii:Maziwa ya chumvi]] af557rz01t2b1pa30jimtw2ggv4mrlj 0 35063 1577728 1527551 2026-07-01T03:11:31Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577728 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Madhara ya mabadiliko ya hali ya hewa''', likiwa pamoja na ongezeko la [[joto]] [[duniani]], ni mada muhimu sana, hasa kwa [[mazingira]] na [[maisha]] ya [[binadamu]]. Ushahidi unaoonyesha mabadiliko ya [[hali ya hewa]] ni pamoja na [[Kupanda kwa halijoto duniani|rekodi muhimu ya kipimo joto]], kupanda kwa [[maji]] ya [[bahari]], na kupungua kwa kiwango kilichofunikwa na [[theluji]] katika [[ulimwengu]].<ref name="WGI AR4 SPM" /> Kulingana na Ripoti ya Uchunguzi ya Nne ya IPCC, mengikati ya maongezeko ya vipimo vya joto vya wastani [[duniani]] tangu katikati ya [[karne ya 20]] ''huenda'' ni kwa sababu ya ongezeko la wingi wa [[Dioksidi kabonia|hewaukaa]] inayotokana na binadamu. Inatabiriwa kuwa mabadiliko ya hali ya hewa katika siku za usoni yatahusisha ongezeko kubwa zaidi la joto duniani, kupanda kwa kiwango cha [[maji]] baharini, na uwezekano wa kupanda kwa wingi wa matukio ya hali mbaya ya [[hewa]]. [[Mazingira]] huonekana kuwa na uwezekano mkubwa wa kuathiriwa na mabadiliko ya hali ya hewa. Mifumo ya kibinadamu huonekana kama yenye kubadilika katika uwezo wa kukabiliana na mabadiliko ya hali ya hewa ya siku za usoni.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Ili kupunguza hatari hizo, nchi nyingi zimebuni sera zinazolenga kupunguza [[uzalishaji]] wao wa gesi chafu. ==Muhtasari== Katika kipindi cha miaka mia hivi kilichopita, rekodi ya joto imeonyesha mwelekeo wa hali ya anga ambapo kipimo cha joto kimepanda, yaani, ongezeko la joto Duniani. Mabadiliko mengine ambayo yameonekana ni pamoja na [[kupunguka kwa eneo la Aktiki]], [[Kutolewa kwa gesi ya metheni katika eneo la Aktiki]], kutolewa kwa gesi ya Kaboni iliyo ardhini katika maeneo yenye mchanga uliofanywa kuwa kama barafu na [[Kutolewa kwa gesi ya metheni]] katika madongedonge ya [[pwani]], na kupanda kwa [[uwiano wa bahari]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://newscenter.lbl.gov/feature-stories/2008/09/17/impacts-on-the-threshold-of-abrupt-climate-changes/ |title= IMPACTS: On the Threshold of Abrupt Climate Changes |accessdate=2008-10-14 |work= IMPACTS: On the Threshold of Abrupt Climate Changes |publisher= [[U.S. Department of Energy]]’s Office of Biological and Environmental Research |month= Septemba |year= 2008}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.independent.co.uk/news/science/hundreds-of-methane-plumes-discovered-941456.html |title= Hundreds of methane 'plumes' discovered |accessdate=2008-10-14 |work= Hundreds of methane 'plumes' discovered |publisher= [[The Independent]] |month= Septemba |year= 2008}}</ref> Kipimo cha joto cha wastani duniani kinatabiriwa kupanda, pamoja na uwezekano wa visa vya matukio mabaya ya hali ya hewa, na mabadiliko ya ruwaza za [[mvua]]. Tukisonga kutoka hali ya maeneo makubwa Duniani hadi hali ya maeneo madogo, kuna ongezeko la uhakika kuhusu jinsi hali ya hewa itakavyobadilika. Uwezekano wa ongezeko la joto kuwa na matokeo ambayo hayakuwa yametarajiwa awali, unaongezeka na kiwango, ukubwa na muda wa mabadiliko ya hali ya hewa.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=10136&page=1 |title= Executive Summary |accessdate=2007-05-07 |format= [[PHP]] |work= Abrupt Climate Change: Inevitable Surprises |publisher=[[United States National Academy of Sciences]] |month= Juni |year= 2002}}</ref> Some of the physical impacts of climate change are irreversible at continental and global scales.<ref name="noaanews.noaa.gov">{{Cite pressrelease |title=New Study Shows Climate Change Largely Irreversible |url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2009/20090126_climate.html |publisher=[[NOAA]] |year=2009 |day=26 |month=Jan |access-date=2010-01-15 |archivedate=2009-08-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090825053534/http://www.noaanews.noaa.gov/stories2009/20090126_climate.html |deadurl=yes }}</ref> Eneo la bahari lenye maji linatarajiwa kupanda hadi kati ya sentimita 18 na 59 (inchi 7.1 hadi 23.2) kufikia mwwisho wa karne ya 21. Kwa sababu ya ukosefu wa maarifa ya kutosha ya kisayansi, makisio haya ya kupanda huku kwa kiwango cha bahari chenye maji hayajumuishi mchango utakaofanywa na mabati ya barafu.<ref name="WGI AR4 SPM">{{Rejea tovuti |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-spm.pdf |title=Summary for Policymakers |work=Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |accessdate=2007-02-02 |date=2007-02-05 |publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]]}}</ref> Kupunguka kwa Slowing of the [[Mzunguko wa Joto na vyuma|Mzunguko wa Kimeridia wa Kupinduka]] una uwezekano mkubwa wa kufanyika katika karne hii, lakini vipimo vya joto katika eneo la Atlantiki na Ulaya huenda vikawa vikubwa zaidi kwa sababu ya ongezeko la joto duniani.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Kwa joto duniani kuongezeka kwa kiwango cha 1-4°C (ikilinganisha kipindi cha kati ya mwaka wa 1990 hadi mwaka wa 2000), kuna uwezekano wa wastani kwamba kuyeyuka kwa sehemu kwa [[Bati la barafu la Greenland]] kutatendeka kwa kipindi cha karne nyingi na milenia. Ikihusisha uwezekano wa mchango wa kuyeyushwa kwa sehemu ya [[Bati la barafu la eneo la Magharibi mwa Antaktiki]], eneo lenye maji baharini litapanda kwa kiwango cha kati ya mita 4 na 6 au zaidi.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Matokeo yatakaodhihirika katika mifumo ya kibinadamu ya mabadiliko ya hali ya anga pengine yatazambazwa kwa pamoja. Baadhi ya maeneo na sekta yanatarajiwa kufaidika ilhali mengine yataathirika na gharama. Huku kukiwa na idadi zaidi za ongezeko la joto (zaidi ya 2-3°C, ikilinganishwa na viwango vya mwaka wa 1990), kuna uwezekano kuwa faida zitapungua na gharama kuongezeka.<ref name="WG2 AR4 SPM">{{Rejea kitabu | url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-spm.pdf | format=[[Portable Document Format|PDF]] | title=Summary for Policymakers. Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | accessdate=2007-11-30 | year=2007 | author=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]] | editors=M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E.Hanson | publisher=[[Cambridge University Press]], Cambridge, UK | pages=7–22 | archive-date=2018-01-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180113141313/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-spm.pdf | dead-url=yes }}</ref> Maeneo ya [[urefu]] wa chini na maeneo ambayo hayajaendelea sana pengine yamo katika hatari kuu ya mabadiliko ya hali ya anga. Huku uwezo wa mifumo ya kibinadamu [[kukabiliana na kubadilika kwa hali ya anga|kukabiliana]] na athari za kubadilika kwa hali ya anga ni mkubwa, ingawa bei ya kufanya mabadiliko hayaeleweki kwa kina na yana uwezekano wa kuwa makubwa.<ref name=ipccwg2c19>{{Rejea tovuti |date=2007 |title=Assessing key vulnerabilities and the risk from climate change. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=[[Cambridge University Press]] |author=Schneider, S.H., S. Semenov, A. Patwardhan, I. Burton, C.H.D. Magadza, M. Oppenheimer, A.B. Pittock, A. Rahman, J.B. Smith, A. Suarez and F. Yamin. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter19.pdf |accessdate=2009-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140923002713/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter19.pdf |archivedate=2014-09-23 }}</ref> Kuna uwezekano kuwa mabadiliko ya hali ya anga yatasababisha kupungua katika utofauti wa mifumo ya kiikolojia na kupotea kwa spishi nyingi. Uwezo wa kufanya mabadiliko wa mifumo ya [[kibaiolojia]] na mifumo ya [[Kijiofizikia]] inakadiriwa kuwa ya chini kuliko ya mifumo ya kibinadamu. ==Athari za kimwili== ===Athari katika hali ya hewa=== Kuongezeka kwa joto huenda kukaongeza kiasi cha usimbishaji <ref name="ar4wg1a">{{Rejea tovuti |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |author= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Human influences will continue to change atmospheric composition throughout the 21st century. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/008.htm |accessdate= 2007-12-03 |year= 2001 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20071231162245/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/008.htm |archivedate= 2007-12-31 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |editor= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Precipitation and Convection. |author= U. Cubasch, G.A. Meehl, et al. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/365.htm |accessdate= 2007-12-03 |accessyear= |year= 2001 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20071122014937/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/365.htm |archivedate= 2007-11-22 }}</ref> Lakini haijulikani kwa kweli jinsi ongezeko la joto litakavyoathiri dhoruba. Dhoruba zinazopatikana nje ya maeneo ya Kitropiki hutegemea [[gredienti ya kipimo cha joto]], ambacho kinatabiriwa kuwa dhaifu kuzidi katika Ulimwengu wa kaskazini huku kanda la ncha ya eneo la kaskazini mwa Ulimwengu likizidi kuwa na joto jingi kuliko maeneo mengine katika ulimwengu wa kasakazini.<ref>{{Rejea tovuti |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |editor= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Extra-tropical storms. |author= U. Cubasch, G.A. Meehl, et al. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/366.htm |accessdate= 2007-12-03 |accessyear= |year= 2001 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20071123190203/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/366.htm |archivedate= 2007-11-23 }}</ref> ====Hali kali za hewa ==== [[Image:Trends in natural disasters.jpg|thumb|right|Ongezeko la joto Duniani huenda limechangia mienendo ya majanda ya kimaumbile kama vile [[hali kali ya hewa]].]] Kulingana na makadirio ya siku zijazo ya mabadiliko ya hali ya hewa, ripoti ya IPCC imetabiri mengi.<ref name="WGI AR4 SPM" /> Imetabiriwa kuwa katika maeneo mengi ya nchi, idadi ya vipindi vya joto au [[mawimbi ya joto]] yana uwezekano mkubwa wa kupanda. Kuna uwezekano kuwa: * Maeneo mengi zaidi yataathirika na [[ukame]] * Pia kutakuwa na matukio ya [[saikloni za Kitrpiki]] mengi * Pia matukio ya kukithiri kwa kiwango cha kiwango chenye maji baharini (bila kuhesabu [[tsunami]]) Nguvu ya dhoruba itakayosababisha hali kali ya hewa inazidi kuongezeka, kama vile kipimo cha nguvu zinazotolewa na harikeni.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.realclimate.org/index.php?p=181 |title=Hurricanes and Global Warming - Is There a Connection?|publisher=Real Climate|accessdate=2007-12-03|author=Stefan Rahmstorf, Michael Mann, Rasmus Benestad, Gavin Schmidt, and William Connolley}}</ref> [[Kerry Emanuel]] anaandika kuwa nguvu zinazotokana na harikeni zinategemea sana kiwango cha joto, hivyo kuashiria ongezeko la joto Duniani.<ref>{{Rejea jarida |url=ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/NATURE03906.pdf |title=Increasing destructiveness of tropical cyclones over the past 30 years |last=Emanuel |first=Kerry |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |year=2005 |volume=436 |pages=686–688 |doi=10.1038/nature03906 |format=PDF |archive-date=2013-05-02 |access-date=2010-01-15 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20130502230716/ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/NATURE03906.pdf |url-status=dead }}</ref> Hata hivyo, masomo zaidi yaliyofanywa na Emanuel kwa kutumia mifano zaidi ya mapato yalihitimisha kuwa kuongezeka huku kwa nguvu zinazotokana na na dhoruba katika miongo ya hivi karibuni hakuwezi kuhusishwa kwa kipekee na ongezeko la joto Duniani.<ref>{{Rejea jarida |url=ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/Emanuel_etal_2008.pdf |title=Hurricanes and global warming: Results from downscaling IPCC AR4 simulations|last=Emanuel|first=Kerry |journal=[[Bulletin of the American Meteorological Society]] |year=2008 |volume=89 |pages=347–367 |doi=10.1175/BAMS-89-3-347|format=PDF |first2=Ragoth |first3=John}}</ref> Kufanywa kwa mifano ya harikeni pia kumetoa matokeo yanayofanana, kupata kuwa harikeni, zikundwa katika maeneo yanayotoa viwango vingi zaidi vya Kaboni monoksaidi (CO₂), vina nguvu zaidi, hata hivyo, idadi ya harikeni itapungua.<ref>{{Rejea jarida|doi=10.1038/ngeo202|title=Simulated reduction in Atlantic hurricane frequency under twenty-first-century warming conditions|year=2008|author=Knutson, Thomas R.|journal=Nature Geoscience|volume=3|pages=11|first2=Joseph J.|first3=Stephen T.|first4=Gabriel A.|first5=Isaac M.}}</ref> Ulimwenguni kote, uwiano wa [[harikeni]] zinazofikia [[Kipimo cha Saffir–Simpson cha Harikeni|kiwango cha 4 au 5]] – kikiambatana na kasi za upepo za zaidi ya mita 56 kila sekunde – umepnada kutoka 20% katika miaka ya 1970 hadi 35% katika miaka ya 1990.<ref>{{Rejea habari |url=http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn8002 |title=Warming world blamed for more strong hurricanes |first=Fred |last=Pearce |publisher=[[New Scientist]] |date=2005-09-15 |accessdate=2007-12-03 |archivedate=2006-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060509072619/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn8002 }}</ref> Usimbishaji nchini Marekani kutokana na harikeni umepanda kwa zaidi ya 7% katika karne ya ishirini.<ref>{{Rejea habari| url=http://www.newscientist.com/channel/earth/climate-change/mg18625054.800 |title=Global warming will bring fiercer hurricanes|publisher=New Scientist Environment |date= 2005-06-25 |accessdate=2007-12-03}}</ref><ref>{{Rejea habari| url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2006/s2622.htm |title=Area Where Hurricanes Develop is Warmer, Say NOAA Scientists |publisher=[[NOAA]] News Online |date=2006-05-01 |accessdate=2007-12-03}}</ref><ref>{{Rejea habari |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html |title=Global Warming: The Culprit? |last=Kluger |first=Jeffrey |publisher=[[Time (magazine)|Time]] |date=2005-09-26 |accessdate=2007-12-03 |archivedate=2009-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090311061211/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1109337,00.html }}</ref> Kiwango ambacho hili limesababishwa na ongezeko la joto Duniani kinyume na [[Kuyumbayumba kwa Miongo mingi wa Kiatlantiki]] hauleweki vizuri. Baadhi ya utafiti umepata kuwa ongezeko la [[joto la uso wa bahari]] unaweza kuanzishwa na ongezeko la [[upepo wa kukata]], hivyo basi kusababisha mabadiliko madogo au hata kutosababisha mabadiliko yoyote ya shughuli za harikeni.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.livescience.com/environment/070417_wind_shear.html |title=Study: Global Warming Could Hinder Hurricanes|author=Thompson, Andrea|publisher=LiveScience|date= 2007-04-17|accessdate=2007-12-06}}</ref> Hoyos ''pamoja na watafiti wengine.'' (2006) wamehusisha mwenendo wa ongezeko wa iadi ya harikeni za jamii ya 4 na 5 kwa kipindi kati ya 1970-2004 moja kwa moja na mwenendo wa vipimo vya joto vya uso wa bahari.<ref name="Hoyos2006">{{Rejea jarida |last=Hoyos |first=Carlos D. |authorlink= |coauthors= |year=2006 |month= |title=Deconvolution of the Factors Contributing to the Increase in Global Hurricane Intensity |journal=Science |volume=312 |issue=5770 |pages=94&ndash;97 |doi=10.1126/science.1123560 |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-04-07_312_5770/page/94|accessdate= |quote=|pmid=16543416 |first2=PA |first3=PJ |first4=JA }}</ref> Ongezeko la majanga yanayotokana na hali kali ya hewa husababishwa hasa na ongezeko la idadi ya watu katika kila eneo mraba, na matarajio ya kuongezeka kwingi zaidi katika katika siku za usoni.<ref name="Pielke2008">{{Rejea jarida | last = Pielke | first = Roger A., Jr. | authorlink = | coauthors = ''et al.'' | year = 2008 | month = | title = Normalized Hurricane Damage in the United States: 1900–2005 | journal = Natural Hazards Review | volume = 9 | issue = 1 | pages = 29&ndash;42 | doi = 10.1061/(ASCE)1527-6988(2008)9:1(29) | url = http://forecast.mssl.ucl.ac.uk/shadow/docs/Pielkeetal2006a.pdf | accessdate = | quote = | format = PDF | archive-date = 2009-03-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090325193610/http://forecast.mssl.ucl.ac.uk/shadow/docs/Pielkeetal2006a.pdf | dead-url = yes }}</ref> [[Shirika la Dunia la Somo la Hali ya Hewa]] linaelezea kuwa “ingawa kuna ushahidi wa na dhidi ya kuwa na ishara inayoweza kupimika ya kianthropojeniki katika hali ya anga ya rekodi ya saikloni ya kitropiki hadi wa leo, hakuna hitimisho maalum linaloweza kufanywa kuhusu hoja hii.”<ref name="WMO-IWTC">{{Cite press release |title=Summary Statement on Tropical Cyclones and Climate Change |publisher=World Meteorological Organization |date=2006-12-04 |url=http://www.wmo.int/pages/prog/arep/press_releases/2006/pdf/iwtc_summary.pdf |format=PDF |language= |accessdate= |quote= }}</ref> Pia waliifanya kuwa wazi kuwa “hakuna saikloni moja ya kitropiki ambayo inayoweza kuhusishwa moja kwa moja na mabadiliko ya hali ya anga.”<ref name="WMO-IWTC" /> [[Thomas Knutson]] na Robert E. Tuleya wa [[NOAA]] walisema mnamo mwaka wa 2004 kuwa ongezeko la joto uliowezeshwa na [[gesi za nyumba za kijani kibichi]] huenda zikasababisha ongezeko la matukio ya dhoruba za jamii ya 5 ambazo husababisha uharibifu mwingi.<ref>{{Rejea jarida|author = Knutson, Thomas R. and Robert E. Tuleya|title= Impact of CO₂-Induced Warming on Simulated Hurricane Intensity and Precipitation:Sensitivity to the Choice of Climate Model and Convective Parameterization|journal=Journal of Climate|volume=17|issue=18|year=2004|pages=3477–3494 |url=http://www.gfdl.noaa.gov/reference/bibliography/2004/tk0401.pdf|doi=10.1175/1520-0442(2004)017<3477:IOCWOS>2.0.CO;2|format=PDF}}</ref> Mnamo mwaka wa 2008, Knutson ''pamoja na watafiti wengine.'' Alipata kuwa idadi ya harikeni za Kiatlantiki na dhoruba za Kitropiki zingepungua kufuatia ongezeko la joto litakalosababishwa na gesi za nyumba za kijani kibichi katika siku za usoni.<ref name="Knutson2008">{{Rejea jarida |last=Knutson |first=Thomas |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2008 |month= |title=Simulated reduction in Atlantic hurricane frequency under twenty-first-century warming conditions |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=1 |issue=6 |pages=359–364 |doi=10.1038/ngeo202 |url= |accessdate= |quote= }}</ref> Vecchi na Soden wanapata kuwa makadirio ya [[upepo wa kukata]], ambayo yanapoongezeka yanapunguza [[saikloni za kitropiki]], pia kunabadilisha mifano iliyotabiriwa ya ongezeko la joto. Kuna makadirio ya ongezeko la idadi ya [[upepo wa kukata]] katika Atlantiki ya Kitropiki na Pasifiki ya Mashariki inayohusishwa na kupungua kwa kipimo cha [[Mzunguko wa Walker]], na pia kupungua kwa kukata kwa upepo katika eneo la magharibi na kati la Pasifiki.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.gfdl.noaa.gov/~gav/ipcc_shears.html |title=IPCC Projections and Hurricanes |publisher=Geophysical Fluids Dynamic Laboratory|accessdate=2007-12-06|author=Brian Soden and Gabriel Vecchi}}</ref> Utafiti huo haufanyi makadirio kuhusu madhara kwa harikeni za eneo la Atlantiki na Pasifiki ya mashariki kuhusu anga inayozidi kuwa na joto na unyevunyevu, na mfano uliotaboriwa unaongezeka katika upepo wa kukata wa eneo la Atlantiki.<ref>{{Rejea jarida |last= Vecchi |first= Gabriel A. |coauthors= Brian J. Soden |date= 2007-04-18 |title= Increased tropical Atlantic wind shear in model projections of global warming |journal= [[Geophysical Research Letters]] |volume= 34 |issue= L08702 |pages= 1–5 |doi= 10.1029/2006GL028905 |url= http://www.gfdl.noaa.gov/reference/bibliography/2007/gav0701.pdf |format= PDF |accessdate= 2007-04-21}}</ref> Hatari kubwa zaidi ya hali kali ya hewa haimaanishi hatari kubwa iliyo wazi ya hali ya hewa ambayo haifanani na ile ya wastani.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.climateprediction.net/science/pubs/ccs_allen.pdf |author=Myles Allen |authorlink=Myles Allen |publisher=climateprediction.net |accessdate=2007-11-30 |title=The Spectre of Liability |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071128074237/http://www.climateprediction.net/science/pubs/ccs_allen.pdf |archivedate=2007-11-28 }}</ref> Hata hivyo, ushahidi ni wazi kuwa hali kali ya hewa na mvua ya wastani pia vinaongezeka. Kuongezeka kwa joto kunatarajiwa kuzalisha mawimbi makali zaidi juu ya ardhi na idadi kubwa zaidi ya dhoruba kali sana.<ref>{{Rejea jarida|last = Del Genio | first = Tony | coauthors = ''et al.''|title=Will moist convection be stronger in a warmer climate?|journal = Geophysical Research Letters | volume = 34 | doi = 10.1029/2007GL030525|year=2007|pages=L16703}}</ref> ====Kuongezeka kwa uvukizi==== [[Image:BAMS climate assess boulder water vapor 2002 - 2.png|thumb|left|200px|Kuongezeka kwa maji yanayotokana na uvukizi katika eneo la Boulder, Colorado.]] Katika kipindi cha karne ya 20th, viwango vywa uvukizi vimepungua duniani kote <ref>{{Rejea jarida | url=http://www.nature.com/nature/journal/v377/n6551/abs/377687b0.html| title=Evaporation losing its strength |first=T. C. |last=Peterson |coauthors= V. S. Golubev, P. Ya. Groisman |journal= [[Nature (journal)|Nature]]|date= 26 Oktoba 2002|volume=377|pages=687–688| doi=10.1038/377687b0| format=abstract}}</ref>; hili linadhaniwa na wengi kuweza kuelezewa kupitia [[kufifia Duniani]]. Kadiri hali ya anga inavyozidi kuwa moto na sababu za kufifia Duniani kunapunguzwa, [[uvukizi]] utazidi kwa sababu ya bahari yenye joto zaidi. Kwa sababu Dunia ni mfumo uliofungwa hili litasababisha viwangi vingi zaidi vya [[mvua]], pamoja na [[mmomonyoko]]. Mmomonyoko huu, kwa upande mwingine, unaweza katika maeneo ya kitropiki ambao yamo hatarini (hasa Barani Afrika) kusababisha [[kuenea kwa majangwa]]. Kwa upande mwingine, katika maeneo mengine, ongezeko la mvua litasababisha kukuwa kwa misitu katika maeneo kavu yenye majangwa. Wanasayansi wamepata ushahidi kuwa ongezeko la uvukizi kunaweza kusababisha [[hali ya hewa]] kali zaidi kadiri ongezeko la joto Duniani linapoendelea. Ripoti ya kila mwaka ya tatu ya IPCC inasema: "...wingi wa wastani Duniani wa mvuke na usimbishaji unakadiriwa kuongezeka katika karne ya 21. Kufikia nusu ya pili ya karne ya 21, kuna uwezekano kuwa usimbishaji utakuwa umeongezeka katika maeneo ya kilatitudo ya kati na ya juu ya kaskazini na [[Antaktika]] katika majira ya baridi. Katika latitiudi za chini ikuna kupunguka na kuongezeka katika maeneo juu ya ardhi. Tofauti kubwa zaidi za mwaka mmoja hadi mwingine za usimbishaji ina uwezekano wa kufanyika katika maeneo mengi ambapo ongezeko la usimbishaji wa wastani umetabiriwa."<ref name="ar4wg1a" /><ref>{{Rejea tovuti |publisher= [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |editor= Houghton, J.T.,Y. Ding, D.J. Griggs, M. Noguer, P.J. van der Linden, X. Dai, K.Maskell, and C.A. Johnson |title= Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Precipitation and Convection. |author= U. Cubasch, G.A. Meehl, et al. |url= http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/364.htm |accessdate= 2007-12-03 |accessyear= |year= 2001 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20071209083441/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/364.htm |archivedate= 2007-12-09 }}</ref> ====Gharama itakayotokana na hali kali zaidi ya hewa==== Kwa mujibu wa maelezeo ya [[Shirika la Kimataifa la Somo la Hali ya Hewa]], “Ongezeko la hivi karibuni la athari ya kijamii kutokana na saikloni za kitropiki imesababishwa hasa na ongezeko la ukolezi wa idadi ya watu na miundombinu katika maeneo ya pwani.”<ref name="WMO-IWTC" /> Pielke ''pamoja na watafiti wengine.'' (2008) alilinganisha uharibifu wa harikeni za Marekani wa kati ya miaka 1900–2005 na viwango vywa mwaka wa 2005 na alipata kuwa hakukuwa na mwenendo uliobaki wa uharibifu uliobaki. Miaka ya 1970 na 1980 ilijulikana hasa kwa sababu idadi yao ndogo ya uharibifu ikilinganishwa na miongo ya awali. [[Muongo]] wa 1996–2005 una idadi ya pili ya uharibifu ikilinganishwa na miongo 11 ya awali, huku muongo wa miaka ya 1926–1935 pekee ukiipita kwa kigharama. Dhoruba iliyosababisha uharibifu mwingi zaidi ni [[harikeni ya Miami ya mnamo mwaka wa 1926]], ikiwa na uharibifu takriban dola bilioni 157 bilioni.<ref name="Pielke2008" /> ''Jarida la Bima'' la Marekani lilitabiri kuwa “hasara zinazotokna na majanga zinafaa kutarajiwa kuongezeka maradufu kila miaka 10 kwa sababu ya ongezeko la gharama ya ujenzi, ongezeko la idadi ya mijengo, na mabadiliko ya tabia zao.”<ref>Insurance Journal: [http://www.insurancejournal.com/news/national/2006/04/18/67389.htm Sound Risk Management, Strong Investment Results Prove Positive for P/C Industry], 18 Aprili 2006.</ref> Chama cha Watoaji Bima cha Uingereza (ABI) limetaja kuwa kupunguza uzalisaji wa kabini kunaweza kupungua 80% ya gharama za nyongeza za kila mwaka zinazotokana na saikloni za kitropiki kufikia miaka ya 2080. Gharama pia inapanda kwa sababu ya kujenga katika maeneo wazi kama vile pwani na maeneo tambarare yaliyofurika. ABI inadai kuwa kupunguza kwa udhaifu dhidi ya baadhi ya madhara ya mabadiliko ya hali ya anga, kwa mfano kupitia mijengo dhabiti zaidi na ulinzi dhidi ya mafuriko ulioboreshwa zaidi, pia kunaweza sababisha kupunguza matumizi ya pesa baada ya muda mrefu.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf |title=Financial risks of climate change |publisher=Association of British Insurers |month=Juni |year=2005 |format=PDF |accessdate=2010-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051028161015/http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf |archivedate=2005-10-28 }}</ref> ====Mabadiliko ya hali ya anga katika maeneo madogo==== [[Image:Catarina 2004-03-27 1630Z (cropped).jpg|thumb|right|Harikeni ya kwanza iliyorekodiwa katika eneo la Kusini la Kiatlanitiki, [[Saikiloni Catarina|"Catarina"]], iliyoathiri Brazil mnamo Machi mwaka wa 2004]] Katika Ulimwengu wa kaskazini, eneo la kaskazini la kana ya [[Aktiki]] ambayo ni nyumbani kwa watu 4,000,000 imekuwa na ongezeko la joto la kati ya 1°C na 3°C (1.8°F na 5.4°F) katika kipindi cha miaka 50 iliyopita. Kanada, [[Alaska]] na Urusi hivi sasa zinapitia hatua ya uyeyukaji wa [[mchanga ambao ni kama barafu]]. Hili linaweza kuharibu mifumo ya kiikolojia na kwa kuongeza shghuli za bacteria katika udongo zinaweza kusababisha maeneo haya kuwa vyanzo vya kaboni badala ya [[vitumiaji vya kaboni]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.arctic.noaa.gov/essay_romanovsky.html |title=How rapidly is permafrost changing and what are the impacts of these changes? |author=Vladimir Romanovsky |publisher= NOAA|accessdate=2007-12-06}}</ref> Utafiti (ulichapishwa katika jarida la ''Sayansi'') kuhusu mabadiliko katika udongo uliofanywa kuwa kama barafu wa eneo la magharibi la [[Siberia]] unaonyesha kwamba inazidi kupungua katika maeneo ya kusini, hivyo kupelekea kwa hasara ya kupotea kwa kariibu 11% ya takriban mito 11,000 ya Siberia tangu mwaka wa 1971.<ref>{{Rejea habari |url=http://www.guardian.co.uk/international/story/0,,1503170,00.html |title=Shrinking lakes of Siberia blamed on global warming|author=Nick Paton Walsh |publisher=The Guardian |date=2005-06-10}}</ref> Wakati uo huo, Siberia ya magharibi ipo katika hatua ya kwanza ambapo udongo ulikuwa kama barafu unaunda maziwa mapya, ambayo mwishow yanaanza kupotea kama katika eneo la mashariki. Isitoshe, kuyeyuka kwa udongo ambao umekuwa kama barafu mwishowe kutasababisha kutolewa kwa gesi ya metheni kutoka kwa maeneo majimaji yaliyofanywa kuwa kama mawe na barafu. Kabla ya mwezi Machi mwaka wa 2004, hakuna [[saikloni ya kitropiki]] ambayo ilikuwa imewahi kuonekana katika bahari ya Kusini ya Atlantiki. [[Saikloni Catarina|Saikloni ya Atlantiki]] ya kwanza kutokea kusini mwa [[ikweta]] iliathiri [[Brazil]] mnamo tarehe 28 Machi, mwaka wa 2004 ikiwa na upepo wa kasi la 40&nbsp;m/s (Kilomita 144 kwa kila saa), ingawa baadhi ya wasomi wa Kibrazili wa hali ya anga wanakana kuwa ilikuwa harikeni.<ref>{{Rejea habari |url=http://www.usatoday.com/weather/news/2004-03-28-brazil-storm_x.htm |title=First South Atlantic hurricane hits Brazil |publisher= [[USA Today]] |date= 2004-03-28}}</ref> Mifumo ya ufuatiliaji ingeongezwa hadi kilomita 1,600(maili 1,000) zaidi kulekea upande wa kusini. Hakuna makubaliano kuhusu ikiwa harikeni hii inahusishwa na mabadiliko ya hali ya anga,<ref name="Henson2005">{{Rejea tovuti |url=http://www.ucar.edu/communications/quarterly/summer05/catarina.html |title=What was Catarina? |accessdate=2008-06-22 |last=Henson |first=Bob |coauthors= |year=2005 |work=UCAR Quarterly |publisher= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603153603/http://www.ucar.edu/communications/quarterly/summer05/catarina.html |archivedate=2016-06-03 }}</ref><ref>{{Rejea jarida |last=Pezza |first=Alexandre B. |coauthors=Simmonds, Ian |date=2006-04-28 |title=Catarina: The first South Atlantic hurricane and its association with vertical wind shear and high latitude blocking |journal=Proceedings of 8th International Conference on Southern Hemisphere Meteorology and Oceanography |pages=353–364 |isbn=85-17-00023-4 |accessdate= |ISBN-status=May be invalid - please double check}}</ref> lakini muundo mmoja wa hali ya anga unaonyesha kuongezeka kwa kuanza kwa saikloni za kitropiki katika eneo la Kusini la Atlantiki kwa sababu ya ongezeko la joto Duniani kufikia mwisho wa karne ya 21.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www2.metoffice.gov.uk/weather/tropicalcyclone/catarina.html|title=South Atlantic Hurricane breaks all the rules|publisher=U. K. [[Met Office]]|accessdate=2007-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929091040/http://www2.metoffice.gov.uk/weather/tropicalcyclone/catarina.html|archivedate=2007-09-29}}</ref> ===Kupungua na kukoma kwa theluji=== [[Image:Glacier Mass Balance Map.png|250px|left|thumb|Mapu ya mabadiliko ya upana wa theluji milimani tangu mwaka wa 1970. Kupungua kwa upana kumeonyeshwa katika rangi ya machungwa na rangi nyekundu, kuongezeka kumeonyeshwa kwa rangi ya bluu.]] Katika nyakati za kihistoria, theluji ilikuwa katika wakati wenye kipindi cha baridi kati ya mwaka wa 1550 na mwaka wa 1850, kipindi kinachojulikana kama [[Enzi ndogo ya Barafu]]. Baada ya hapo, hadi mwaka wa 1940, theluji Duniani kote ilizidi kurudi nyuma kadiri hali ya anga ilipozidi kuwa moto. [[Kurudi nyuma kwa theluji tangu mwaka wa 1850|Kurudi nyuma kwa theluji]] kulipungua na mara nyingi kufanya kinyume na kuanza kusonga mbele kati ya mwaka wa 1950 na mwaka wa 1980 Dunia ilipopoa kidogo. Tangu mwaka wa 1980, kurudi nyuma kwa theluji kumezidi na sasa kumeonekana katika kila pemebe Duniani, huku kukitishia kuwepu kwa theluji kokote Duniani. Utaratibu huu umefanyika kwa kasi zaidi tangu mwaka wa 1995.<ref>{{Rejea tovuti | author=World Glacier Monitoring Service | title=Home page | work= | url=http://www.geo.unizh.ch/wgms/fog.html | accessdate=20 Desemba 2005 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20051218105620/http://www.geo.unizh.ch/wgms/fog.html | archivedate=2005-12-18 }}</ref> Bila kuhesabu [[kofia za barafu]] na [[mabati ya barafu]] ya Aktiki na Antaktiki, eneo la jumla la [[theluji]] Duniani kote imepungua kutoka 50% tangu mwisho wa karne ya 19.<ref name="munichre">{{Rejea tovuti | url=http://www.munichre.com/en/ts/geo_risks/climate_change_and_insurance/retreat_of_the_glaciers/default.aspx | title=Retreat of the glaciers | publisher=Munich Re Group | accessdate=2007-12-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080117092159/http://www.munichre.com/en/ts/geo_risks/climate_change_and_insurance/retreat_of_the_glaciers/default.aspx | archivedate=2008-01-17 }}</ref> Kwa sasa viwango vya kupungua kwa theluji na urari wa hasara ya kiwango umekuwa ukiongezeka katika maeneo ya [[Andes]], [[Alps]], [[Pyrenees]], [[Himalayas]], [[Milima ya Rocky]] na [[Cascades za Kasakazini]]. Kupotea kwa theluji hausababishi tu kuanguka kwa ardhi, mafuriki ya haraka na kufurika kwa [[maziwa ya theluji]],<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.rrcap.unep.org/issues/glof/ |title=Glacial Lake Outburst Flood Monitoring and Early Warning System |publisher=[[United Nations Environment Programme]] |accessdate=2007-12-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060717213108/http://www.rrcap.unep.org/issues/glof/ |archivedate=2006-07-17 }}</ref> lakini pia kunasababisha mabadiliko ya mitiririko ya maji katika mito. Maji kutokana na theluji yanapungua katika msimu wa jua wakati ambapo ukubwa wa theluji unapungua, upungufu huu tayari unaonekana katika maeneo mengi.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |title=Recent retreat of North Cascade Glaciers and changes in North Cascade Streamflow |publisher=North Cascade Glacier Climate Project |author=Mauri S. Pelto |accessdate=2007-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060307121854/http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |archivedate=2006-03-07 }}</ref> Theluji inabaki na maji milimani katika miaka yenye usimbishaji, kwa sababu barafu inayofunika theluji inafanya jiwe la barafu lisiyeyuke. Katika miaka kavu na yenye joto jingi, theluji inabadilisha idadi ndogo zaidi za usimbishaji kwa kutoa maji mengi zaidi yaliyoyeyushwa.<ref name="munichre" /> Kuyeyuka kwa theluji ya maeneo ya [[Hindu Kush]] na [[Himalaya]] ambayo ni chanzo cha maji cha mito mikuu ya [[Asia ya Kati|Kati]], [[Asia ya Kusini|Kusini]], [[Asia ya Mashariki|Mashariki]] na [[Asia ya Kusini Mashariki]] wakati wa ukame. Kuongezeka kwa uyeyushaji kungesababisha mitiririko mingi zaidi kwa kipindi cha miongo mingi zaidi, ambapo "baadhi ya maeneo yenye watu wengi zaidi Duniani yataishiwa na maji'" kadiri theluji ambayo ni vyanzo vya mito inayeyushwa.<ref>{{Rejea jarida | journal=[[Nature (journal)|Nature]] | last=Barnett | first=T. P. | coauthors=J. C. Adam, D. P. Lettenmaier | title= Potential impacts of a warming climate on water availability in snow-dominated regions | url=http://www.nature.com/nature/journal/v438/n7066/full/nature04141.html | date=17 Novemba 2005 | volume=438 | pages=303–309 | accessdate=2008-02-18 | doi= 10.1038/nature04141 }}</ref> [[Muinuko wa Kitibeti]] una hifadhi ya ukubwa wa tatu zaidi Duniani. Vipimo vya joto pale vinaongezeka mara nne haraka kuliko katika eneo lingine nchini Uchina, na kurudi nyuma kwa theluji unafanyika kwa kasi ikilinganishwa na mahali pengine Duniani.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ |title=Global warming benefits to Tibet: Chinese official. Reported 18/Aug/2009. |accessdate=2010-01-15 |archivedate=2010-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100123192540/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ }}</ref> Kulingana na ripoti ya Reuters, theluji za [[Himalayas|Himalaya]] ambazo ndizo vyanzo vya mito mikubwa zaidi Barani Asia, mito [[Ganges]], [[Indus]], [[Brahmaputra]], [[Yangtze]], [[Mekong]], [[Salween]] na [[Manjano]] – inaweza kupungua kadiri vipimo vya joto vinavyoongezeka.<ref>{{Rejea tovuti | author= | title=Vanishing Himalayan Glaciers Threaten a Billion | publisher=[[Reuters]] | url=http://www.planetark.com/dailynewsstory.cfm/newsid/42387/story.htm | date=2007-06-05 | accessdate=21 Desemba 2007 }}</ref> Takriban watu bilioni 2.4 wanaishi katika [[bonde la mifereji]] wa mito ya Himalaya<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024 |title=Big melt threatens millions, says UN |publisher=People and the Planet |date=2007-06-24 |accessdate=2007-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070819200515/http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024 |archivedate=2007-08-19 }}</ref> Uhindi, Uchina, [[Pakistan]], [[Bangladesh]], [[Nepal]] na [[Myanmar]] huenda zikawa na mafuriko yakifuatiwa na [[ukame]] katika miongo ijayo. Nchini Uhindi pekee, mto wa Ganges unatoa maji ya kunywa na kilimo kwa zaidi ya watu milioni 500 million.<ref>{{Rejea tovuti | author= | title=Ganges, Indus may not survive: climatologists | publisher=Rediff India Abroad | url=http://www.rediff.com/news/2007/jul/24indus.htm | date=2007-07-25 | accessdate=21 Desemba 2007 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | author=China Daily | title=Glaciers melting at alarming speed | publisher=People's Daily Online | url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90781/90879/6222327.html | date=2007-07-24 | accessdate=21 Desemba 2007 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | author=Navin Singh Khadka | title=Himalaya glaciers melt unnoticed | publisher=[[BBC]] | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3998967.stm | date=2004-11-10 | accessdate=21 Desemba 2007 }}</ref> Imekubalika, hata hivyo, kuwa ongezeko la maji kutoka theluji za Himalaya kila msimu ulisababisha ongezeko la uzalishaji wa kilimo katika eneo la Uhindi ya kasakazini katika kipindi chote cha karne ya 20.<ref>{{Rejea jarida |last=Rühland |first=Kathleen |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2006 |month= |title=Accelerated melting of Himalayan snow and ice triggers pronounced changes in a valley peatland from northern India |journal=Geophysical Research Letters |volume=33 |issue= |pages=L15709 |doi=10.1029/2006GL026704 |url= |accessdate= |quote= }}</ref> Kurudi nyuma kwa theluji ya milima, hasa katika eneo la magharibi kaskazini la Marekani, Ardhi ya Franz-Josef Land, Asia, the Alps, the Pyrenees, Indonesia na Afrika, na maeneo ya kitropiki na yanayokaribia kuwa ya kitropiki katika Bara la Marekani Kusini, imetumika kama ushahidi wa ongezeko la joto Duniani tangu mwisho wa karne ya 19. Theluji nyingi zinapotea kwa sababu ya kuyeyuka na hivyo kusababisha wasiwasi zaidi kuhsu rasilimali za maji katika maeneo haya yenye theluji katika siku zijazo. Katika eneo la Magharibi la Marekani ya Kaskazini theluji katika laini ya 47 zimeonekana kurudi nyuma.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |title=North Cascade Glacier Climate Project |publisher=North Cascade Glacier Climate Project |author=Mauri S. Pelto |accessdate=2007-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060307121854/http://www.nichols.edu/departments/glacier/glacier.htm |archivedate=2006-03-07 }}</ref> [[Image:Retreat of the Helheim Glacier, Greenland.jpg|thumb|200px|right|Kurudi nyuma kwa theluji la Helheim, nchini Greenland]] Ijapokuwa ya kuwa karibu na umuhimu wao kwa [[idadi ya watu Duniani|Idadi ya watu]], theluji za milima na mabonde za latititudi zenye joto jingi zinchangia kiwango kidogo cha barafu ya theluji Duniani. Takriban 99% inapatikana katika mabati makuu ya barafu ya maeneo ya Kipola na chini ya kipola ya Antaktika na Greenland. Mabati haya yanayoendelea mfululizo huwa katika eneo la kilomita 3 (maili 1.9) au zaidi kwa upana, hufunika maeneo ya kipola na chini ya kipola ya ardhi. Kama mito inayotoka katika mito mikubwa, theluji nyingi za kutoka hubeba barafu kutoka sehemu za mwisho za bati la barafu hadi baharini. Kusonga nyuma kwa theluji kumeonekana katika theluji hizi za kutoka, hivyo kusababisha ongezeko la kiwango cha barafu inayotoka katika theluji. Katika [[Greenland]] wakati tangu mwaka wa 2000 umefanya kurudi nyuma kwa theluji nyingi kubwa amabazo hapo awali hazikuwa hazisongi. Theluji tatu zimefanyiwa utafiti: Helheim, [[Jakobshavn Isbræ]] na Kangerdlugssuaq, ambazo zinaondoa maji katika 16% ya [[Bati la Barafu la Greenland]]. Picha za setelaiti na picha zilizochukuliwa kutoka juu angani kutoka miaka ya 1950 na 1970 zinaonyesha kuwa sehemu ya mbele ya theluji ilikuwa imebaki katika eneo moja kwa miongo mingi.Katika miaka ya 2001 ilikuwa imeanza kurudi nyuma kwa haraka sana, kiwango cha kilomita 7.2 (maili 4.5) kati ya mwaka wa 2001 na mwaka wa 2005. Pia imeongeza kasi yake ya kurudi nyuma kutoka mita 20(futi 66) kwa siku hadi mita 32(futi 100) kwa siku.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://currents.ucsc.edu/05-06/11-14/glacier.asp |title=Rapidly accelerating glaciers may increase how fast the sea level rises|author=Emily Saarman|publisher=UC Santa Cruz Currents |date= 2005-11-14 |accessdate=2007-12-28}}</ref> Jakobshavn Isbræ katika eneo la Greenland magharibi ilikuwa ikisonga katika kasi ya zaidi ya mita 24(futi 79 kila siku) tangu mwaka wa 1950 bila kuvunjika. Ulimi wa theluji ulianza kuvunjika mnamo mwaka wa 2000, na kusababisha kuvunjika kabisa kwa mnamo mwaka wa 2003, ingawa kiwango cha kurudi nyuma kiliongezeka maradufu mnamo hadi mita 30 (futi 98) kila siku.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/jakobshavn.html |title=Fastest Glacier in Greenland Doubles Speed |publisher=[[NASA]] |date=2004-12-01 |author=Krishna Ramanujan |accessdate=2007-12-28 |archivedate=2006-06-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060619191601/http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/jakobshavn.html }}</ref> ===Bahari === Jukumu la bahari katika ongezeko la joto Duniani ni la utata. Bahari hutumika kama eneo ambapo kaboni monoksaidi huingia, na kuchukua nyingi ambayo ingebaki katika anga, lakini ongezeko la CO₂ limesababisha [[aside kuongezeka baharini]]. Aidha, kadiri kiwango cha joto cha bahari kinavyongezeka, zinashindwa kuchukua ndani CO₂ nyingi. Ongezeko la joto Duniani inatabiriwa kuwa na athari nyingi kwa bahari. Baadhi ya athari zinazoendelea ni ongezeko la eneo la bahari lenye maji kwa sababu ya upanuzi unaosababishwa na joto na kuyeyuka kwa theluji na mabati ya barafu, na kuongezeka kwa joto katika uso wa bahari, hivyo kusababisha ongezeko la tofauti za vipimo vya joto. Athari zingine zinazowezekana ni kubadilika kwa mzunguko wa bahari katika eneo kubwa. ====Kupanda kwa usawa wa bahari==== {{Main|Kupanda kwa usawa wa bahari}} Huku kipimo cha joto cha wastani kikipanda, kiasi cha [[maji]] katika bahari kinapanuka, na maji zaidi yanaingia ambapo hapo awali yalikuwa yamefungiwa katika thluji za ardhi, kwa mfano, [[Mabati ya barafu ya Greenland|Greenland]] na [[mabati ya barafu ya Antaktiki]]. Kwa theluji nyingi Ulimwenguni kote, kupoteza kiasi cha 60% hadi mwaka wa 2050 umetabiriwa.<ref name="Schneeberger2993">{{Rejea jarida |last=Schneeberger |first=Christian |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2003 |month= |title=Modelling changes in the mass balance of glaciers of the northern hemisphere for a transient 2×CO₂ scenario |journal=Journal of Hydrology |volume=282 |issue=1&ndash;4 |pages=145&ndash;163 |doi=10.1016/S0022-1694(03)00260-9 |url= |accessdate= |quote= }}</ref> Wakato uo huo, makadirio ya jumla kiwango cha kuyeyuka kwa barafu katika eneo la Greenland ni {{|239|+/-|23|Kilomita za kikiubi}} kila mwaka, hasa katika Greenland ya Mashariki.<ref name="Chen2006">{{Rejea jarida |last=Chen |first=J. L. |authorlink= |coauthors=Wilson, C. R.; Tapley, B. D. |year=2006 |month= |title=Satellite Gravity Measurements Confirm Accelerated Melting of Greenland Ice Sheet |journal=Science |volume=313 |issue=5795 |pages=1958&ndash;1960 |doi=10.1126/science.1129007 |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-09-29_313_5795/page/1958|accessdate= |quote= |pmid=16902089 }}</ref> Bati la barafu la eneo la Antaktiki, hata hivyo, linatarajiwa kuwa kati karne ya 21 kwa sababu ya ongezeko la usimbishaji.<ref name="ar4wg1ch5" /> Chini ya Ripoti Maalum ya IPCC kuhusu Matukio ya Uzalishaji (SRES) A1B, kufikia miaka ya kati ya 2090 eneo lenye maji baharini kitafikia kati ya mita 0.22 na 0.44 (incha 8.7 hadi 17) juu ya viwango vya mwaka 1990, na hivi sasa vinaongezeka kwa kiwango cha milimita 4 (incha 0.16) kila mwaka.<ref name="ar4wg1ch5">{{Rejea tovuti |publisher= Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA. |author= Bindoff, N.L., J. Willebrand, V. Artale, A, Cazenave, J. Gregory, S. Gulev, K. Hanawa, C. Le Quéré, S. Levitus, Y. Nojiri, C.K. Shum, L.D. Talley and A. Unnikrishnan |editor= Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M. Tignor and H.L. Miller |title= Observations: Oceanic Climate Change and Sea Level. In: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |url= http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter5.pdf |format= PDF |accessdate= 2007-12-29 |accessyear= |year= 2007 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170513164252/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter5.pdf |archivedate= 2017-05-13 }}</ref> Tangu mwaka wa 1900, ongezeko la kiwango cha maji baharini kimepanda kwa kiwango cha wastani cha milimita 1.7 (Incha 0.067) kila mwaka;<ref name="ar4wg1ch5" /> tangu mwaka wa 1993, picha za anga za [[setalaiti]] za [[TOPEX/Poseidon]] zinaonyesha kiwango cha karibu milimita 3(incha 0.03) kila mwaka.<ref name="ar4wg1ch5" /> Kiwango chenye maji baharini kimepanda zaidi ya mita 120 (futi 390) tangu [[kiwango cha juu zaidi cha mwisho cha Kitheluji]] takriban miaka 20,000 iliyopita. Kiasi kikubwa cha hayo kilifanuika kabla ya miaka 7000 iliyopita.<ref name="Fleming1998">{{Rejea jarida |last=Fleming |first=Kevin |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=1998 |month= |title=Refining the [[eustatic]] [[sea-level curve]] since the Last Glacial Maximum using far- and intermediate-field sites |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=163 |issue=1&ndash;4 |pages=327&ndash;342 |doi=10.1016/S0012-821X(98)00198-8 |url= |accessdate= |quote= }}</ref> Kiwango cha joto cha Dunia kilipungua baada ya [[Kiwango cha Juu zaidi cha Hali ya Anga cha Holocene]], kusababisha kupunguka kwa kiwango cha maji baharini cha mita 0.7+/0.1 au Incha 28+/3.9 kati ya miaka 4000 na 2500 kabla ya wakati wa leo.<ref name="Goodwin1998">{{Rejea jarida |last=Goodwin |first=Ian D. |authorlink= |coauthors= |year=1998 |month= |title=Did changes in Antarctic ice volume influence late Holocene sea-level lowering? |journal=Quaternary Science Reviews |volume=17 |issue=4&ndash;5 |pages=319&ndash;332 |doi=10.1016/S0277-3791(97)00051-6 |url= |accessdate= |quote= }}</ref> Kutoka kipindi cha miaka 3000 iliyopita hadi mwanzo wa karne ya 19, kiwango cha maji baharini hakikubadilika, kikiwa kinaymbayumba kwa sehemu ndogo tu. Hata hivyo, [[Kipindi cha Kati chenye Joto]] huenda kilisababishamay kupanda kidogo kwa kiwango cha maji baharini; ushahidi umepatikana katika Bahari ya Pasifiki wa ongezeko wa pengine mita 0.9 (Futi 2 incha 11) juu ya viwango vya sasa katika 700 BP.<ref>{{Rejea jarida |last=Nunn |first=Patrick D. |authorlink= |coauthors= |year=1998 |month= |title=Sea-Level Changes over the Past 1,000 Years in the Pacific |journal=Journal of Coastal Research |volume=14 |issue=1 |pages=23&ndash;30 |doi=10.2112/0749-0208(1998)014[0023:SLCOTP]2.3.CO;2 |url= |accessdate= |quote= |doi_brokendate=2009-01-29 }}</ref> Katika jarida lililochapishwa mnamo mwaka wa 2007, mtafiti wa hali ya anga [[James Hansen]] '' pamoja na watafiti wengineo.'' Alidai kuwa barafu katika fito haiyeyuki katika njia ya kufuata utaratibu au kwa kuelekea upande mmoja maalum, lakini kwa mujibu wa rekodi ya kijiolojia, [[mabati ya barafu]] huweza kuwacha kuwa dhaifu ghafla wakati ambapo kiwango fulani maalum kinapitwa.Katika jarida hili Hansen ''pamoja na watafiti wengine.'' wanasema: <blockquote>Hofu yetu kuwa visa vya BAU GHG vinaweza kusababisha ongezeko kubwa la kiwango cha maji baharini katika karne hii (Hansen 2005) linatofautiana na makadirio ya IPCC (2001,2007) yanayotabiri mchango mdogo au mchango usiokuwepo wa kupanda kwa kiwango cha maji baharini katika karne ya ishirini na mbili katika Greenland na Antaktika. Hata hivyo, uchambuzi na makadirio ya IPCC yanatofautiana na makadirio ya (2001, 2007), ambayo yanatazamia kuwa na mabadiliko kidogo au hata kutokuwa na mabadiliko yoyote ya ongezeko la kiwango cha maji baharini katika karne ya ishirini na mbili kutoka eneo la Greenland na Antaktika. Hata hivyo, IPCC uchambuzi na makadiro ya IPCC hayaelezei vizuri kwa fizikia isoyofuata njia moja ya barafu majimaji ya kuvunjika kwa bati la barafu, vijito vya barafu na kabati za barafu ambazo husababisha mmomoyoko, na pia haziambatani na ushahidi wa anga wa palaeo ambao tumewasilisha kuhusu ukosefu wa tofauti kati ya kulazimisha kwa mabati ya barafu na kupanda kwa kiwamgo cha maji baharini.<ref>{{Rejea jarida | last = Hansen | first = James | coauthors = ''et al.'' | year = 2007 | url = http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2007/2007_Hansen_etal_2.pdf | title = Climate change and trace gases | journal = Phil. Trans. Roy. Soc. A | volume = 365 | pages = 1925–1954 | format = [[Portable Document Format|PDF]] | doi = 10.1098/rsta.2007.2052 | access-date = 2010-01-15 | archive-date = 2011-10-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111022020035/http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2007/2007_Hansen_etal_2.pdf | dead-url = yes | = https://web.archive.org/web/20111022020035/http://pubs.giss.nasa.gov/docs/2007/2007_Hansen_etal_2.pdf }}</ref></blockquote> Kupanda kwa kiwango cha maji baharini kwa sababu ya kuanguka kwa bati lingesambazwa katika njia isiyo sawa duniani kote. Kupoteza kiwango cha barafu katika eneo linalozunguka mabati ya barafu yatapungua kutokana na mvuto katika eneo hilo, hivyo kupunguza kiwango cha kupanda kwa maji baharini au hata kusababisha kiwango cha maji baharini kushuka. Kupungua kwa kiwango katika eneo fulani kutasababisha pia wakati wa kutosonga wa Dunia, kadiri kusonga kwa maeneo ndani ya Dunia yatahitaji miaka eelfu 10-15 ili kuweza kurudisha kiwango kilichopotea. Mabadiliko haya ya wakati wa kutosonga wa Dunia, kunasababisha kusonga kwa kweli kwa ncha za Dunia, ambapo laini ya kuzunguka ya Dunia inabaki bila kusonga ikilinganishwa na jua, lakini mpira usiobadilika umbo wa Dunia unazunguka kwa kuufuata. Hili linabadilisha eno la kufura kwa ikweta Duniani na inaathiri zaidi geoid, au eneo la nguvu Duniani. Utafiti wa mwaka wa 2009 kuhusu madhara ya kuharibika kwa bati la barafu la Antaktiki ya Magharibi unaonyesha matokeo ya matokeo haya mawili. Badala ya kupanda kwa mita 5 Duniani, Antaktika ya magharibi itakuwa na kupungua kwa kiwango cha maji baharini kwa takriban sentimita 25, huku Marekani, sehemu za Kanada, na Bahari ya Uhindi ikiwa a ongezeko la mita 6.5 la kiwango cha maji baharini.<ref>{{Rejea jarida|doi=10.1126/science.1166510|title=The Sea-Level Fingerprint of West Antarctic Collapse|year=2009|last1=Mitrovica|first1=J. X.|first2=N.|first3=P. U.|journal=Science|volume=323|pages=753}}</ref> Jarida lililochapishwa mnamo mwaka wa 2008 na kikundi cha watafiti katika Chuo Kikuu cha Wisconsin wakiongozwa na Anders Carlson walitumia mfano wa kuyeyeka kwa theluji katika miaka 9000 kabla ya wakati wa sasa kama njia ya swa ya kutabiri kupanda kwa kiwango cha maji baharini kwa urefu wa mita 1.3 katika karne ijayo<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.newscientist.com/article/dn14634-sea-level-rises-could-far-exceed-ipcc-estimates.html|title=Sea level rises could far exceed IPCC estimates|accessdate=2009-01-24|publisher=New Scientist}}</ref><ref>{{Rejea jarida|doi=10.1038/ngeo285|title=Rapid early Holocene deglaciation of the Laurentide ice sheet|year=2008|author=Carlson, Anders E.|journal=Nature Geoscience|volume=1|pages=620|first2=Allegra N.|first3=Delia W.|first4=Rosemarie E.|first5=Gavin A.|first6=Faron S.|first7=Joseph M.|first8=Elizabeth A.}}</ref>, ambayo ni ya juu zaidi kuliko makadirio ya IPCC. Hata hivyo, mifano ya mtiririko wa theluji katika mabati ya barafu ya siku za leo unaonyesha kuwa idadi ya uwezekano ya juu zaidi ya kiwango cha maji baharini katika karne ijayo ni sentimita 80, kwa kutegemea vikwazo kuhusu jinsi barafu inavyoweza kutiririka chini ya laini ya usawa ya urefu na kuelekea baharini.<ref>{{Rejea jarida|doi=10.1126/science.1159099|year=2008|month=Septemba|author=Pfeffer, Wt; Harper, Jt; O'Neel, S|title=Kinematic constraints on glacier contributions to 21st-century sea-level rise.|volume=321|issue=5894|pages=1340–3|issn=0036-8075|pmid=18772435|journal=Science (New York, N.Y.)}}</ref> ====Ongezeko la joto==== Kuanzia mwaka wa 1961 hadi mwaka wa 2003, vipimo vya joto vya bahari Duniani kote vimeongezeka kwa kiwango cha 0.10 °C kutoka eneo la juu la bahari hadi urefu wa mita 700 ndani ya bahari. Kuna tofauti kuanzia mwaka mmoja hadi mwingine na hata vipindi virefu zaidi vya wakati, huku joto la Duniani kote la bahari likipanda kati ya mwaka wa 1991 hadi mwaka wa, lakini kupoa kukirekodiwa kati ya mwaka wa 2003 hadi mwaka wa 2007.<ref name="ar4wg1ch5" /> Kipimo cha joto cha eneo la Bahari ya Antaktiki ya Kusini kilipanda kwa 0.17 °C (0.31 °F) kati ya miaka ya 1950 na 1980, karibu mara mbili zaidi ya Bahari za Dunia kijumla<ref>{{Rejea jarida | url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/295/5558/1275?ijkey=nFvdOLNYlMNZU&keytype=ref&siteid=sci |title=Warming of the Southern Ocean Since the 1950s |first=Sarah T. |last=Gille |journal= [[Science (journal)|Science]] |date=15 Februari 2002|volume=295|number=5558pages=1275–1277 |doi=10.1126/science.1065863 |pages=1275 |pmid=11847337 | issue=5558}}</ref>. Ikijumuisha madhara ya mifumo ya kiikolojia (k.m. kwa kuyeyusha barafu ya baharini, kuathiri algae ambayo humea katika sehemu ya chini), kuongezeka kwa joto kunapunguza uwezo wa bahari wa kuchukua ndani CO₂. {{Citation needed|date=Juni 2008}} ====Ongezeko la asidi==== {{Main|Asidi baharini}} Kuongezeka kwa asidi baharini ni chanzo cha ukolezi wa kiwango cha [[Kaboni daioksaidi|CO₂]] katika anga, na si matokeo ya moja kwa moja ya [[ongezeko la joto Duniani]]. Bahari huchukua ndani kiasi kikubwa cha CO₂ kinachotolewa na viumbe hai, kama gesi mmunyufu au katika mifupa ya wanyama wadogo wa majini ambao huanguka chini na kuwa chokaa au simiti. Bahari kwa sasa huchukua karibu tani moja ya CO₂ kwa kila mtu kila mwaka. Inatabiriwa kuwa bahari imechukuwa ndani karibu nusu ya CO₂ inayozalishwa na shughuli za kibinadamu tangu mwaka wa 1800 (petagramu 118 ± 19 za kaboni tangu mwaka wa 1800 hadi mwaka wa 1994).<ref name="Sabine2004">{{Rejea jarida |last=Sabine |first=Christopher L. |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2004 |month= |title=The Oceanic Sink for Anthropogenic CO₂ |journal=Science |volume=385 |issue=5682 |pages=367&ndash;371 |doi=10.1126/science.1097403 |url= |accessdate= |quote=|pmid=15256665 }}</ref> Majini, CO₂ huwa asidi ya kikaboni dhaifi, na ongezeko la gesi ya nyumba ya kijani tangu [[Mapinduzi ya Viwandani]] tayari imepunguza pH ya wastani ya (kipimo cha mahabara cha kiwango cha asidi) cha maji ya bahari kutoka kiwango cha 0.1 hadi kiwango cha 8.2. Kutolewa kwa gesi kunaotabiriwa kunaweza kupunguza kiwango cha pH zaidi kwa kipimo cha 0.5 kufikia mwaka wa 2100, kwa kiwango ambacho hakijatazamwa kwa millenia nyingi, kwa kina, kwa kiwango cha mabadiliko mara kubwa mara 100 zaidi kuliko katika wakati wowote katika kipindi hiki.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4633681.stm |title=Emission cuts 'vital' for oceans|date=2005-06-30 |publisher=[[BBC]] |accessdate=2007-12-29}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://royalsociety.org/document.asp?tip=0&id=3249|title=Ocean acidification due to increasing atmospheric carbon dioxide|publisher=[[Royal Society]]|date=2005-06-30|accessdate=2008-06-22}}</ref> Kuna wasiwasi kuwa ongezeko la asidi kunaweza kuwa na madhara mabaya hasa kwa marijani<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/2558.jsp |title=Global warming and coral reefs |auithor=Thomas J Goreau |publisher=Open Democracy |date=2005-05-30 |accessdate=2007-12-29 |archivedate=2006-02-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060221053516/http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/2558.jsp }}</ref> (16% ya marijani ya Dunia wamekufa kutokana na kuchomwa na kemikali inayosababishwa na maji moto tangu mwaka wa ,<ref name="Walther2002">{{Rejea jarida |last=Walther |first=Gian-Reto |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2002 |month= |title=Ecological responses to recent climate change |journal=Nature |volume=416 |issue=6879 |pages=389&ndash;395 |doi=10.1038/416389a |url= |accessdate= |quote= }}</ref> ambayo kibahati ulikuwa mwaka mwenye joto zaidi kuwahi kurekodiwa ) na viumbe wengine wa kimarina wenye mifupa ya kalsiamu kabonati.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://dsc.discovery.com/news/2006/07/05/acidocean_pla.html |title=Rising Ocean Acidity Threatens Reefs | author=Larry O'Hanlon |publisher=Discovery News |date=2006-07-05 |accessdate=2007-12-29}}</ref> Mnamo tarehe Novemba mwaka wa 2009 katika makala katika jarida la ''Science'' yaliyoandikwa na wanasayansi katika Idara ya Uvuvi na Bahari katika eneo la Kanada yaliripoti kuwa yalikuwa yamepata viwango vidogo sana vya vitalu vya ujenzi vya kalsiamu kloraidi inayojenga mifupa ya planktoni katika Ziwa la Beaufort.<ref name=Canwest2009-11-20>{{Rejea habari | url=http://www.canada.com/technology/Climate+change+causing+corrosive+water+affect+Arctic+marine+life+study/2242554/story.html | title=Climate change causing 'corrosive' water to affect Arctic marine life: study | publisher=[[Canadawest]] | date=2009-11-19 | author=Margaret Munro | archiveurl=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.canada.com%2Ftechnology%2FClimate%2Bchange%2Bcausing%2Bcorrosive%2Bwater%2Baffect%2BArctic%2Bmarine%2Blife%2Bstudy%2F2242554%2Fstory.html&date=2009-11-21 | archivedate=2009-11-21 | accessdate=2010-01-15 }}</ref> Fiona McLaughlin, mmoja wa waandishi wa DFO, alidokeza kuwa ongezeko la asidi katika Bahari ya Aktiki lilikuwa karibu kufikia kiwango ambapo kingeanza kumumunyisha nyuta za planktoni zilizopo: ''"mfumo wa kiikolojia wa eneo la Aktiki upo hatarini. Kwa kweli, utamumunyisha mifupa ya wanyama hao."'' Kwa sababu baridi inachukua ndani CO₂ kwa urahisi zaidi kuliko maji yenye joto zaidi asidi ni nyingi zaidi katika maeneo ya ncha za ulimwengu. McLaughlin alitabiri ongezeko la asidi litasafiri hadi eneo la Atlantiki ya Kaskazini katika kipindi cha miaka kumi ijayo. ====Kukoma kwa mzunguko wa kijoto==== Kuna taarifa ambazo hazijahakikishwa kuwa ongezeko la joto huenda likasababisha kupoa katika eneo la Atlantiki ya magharibi na kusababisha kupoa ao ongezeko ndogo la joto, kupitia kuzima au kulegea kwa mzunguko wa thermohaline, katika eneo hilo,<ref name="Lenton2008"/> hasa [[Skandinavia]] na [[Britania]]. Uwezekano wa kuharibika karibu na mwisho wa mzunguko si wazi; kuna ushahidi mchache wa utulivu wa muda mfupi wa Hewa Kasi ya Ghuba na uwezekano wa kupungua kwa nguvu za upepo wa Atlantiki ya kaskazini.{{Citation needed|date=Januari 2009}} Hata hivyo, kiasi cha kupungua kwa nguvu, na ikiwa kitatosha kukomesha mzunguko, bado linajadiliwa. Kwa sasa, hakuna kupoa ambao kumepatikana katika eneo la Ulaya ya kaskazini au bahari jirani.{{Citation needed|date=Januari 2009}} Lenton et al. found that "simulations clearly pass a THC tipping point this century".<ref name="Lenton2008">{{Cite doi|10.1073/pnas.0705414105}}</ref> ====Kumalizika kwa oksijeni==== Kiasi cha oksijeni baharini huenda kikapungua na kusababisha madhara ya maisha ya wanyama majini.<ref>{{Cite doi|10.1126/science.240.4855.996}}</ref><ref>{{Cite doi|10.1038/ngeo420}}</ref> ==Matokeo chanya== Baadhi ya madhara bayana ya ongezeko la joto Duniani ni ya matokeo ya kichanya, ambayo yanachangia moja kwa moja kwa ongezeko zaidi la joto Duniani. Ripoti ya Kitathmini ya Nne ya IPCC inadokeza kuwa "ongezeko la joto la Kianthropojeniki linaweza kusababisha matokeo ambayo ni ya haraka na ambayo hayawezi kubadilika, ikitegemea na kiwango na ukubwa wa mabadiliko ya hali ya anga." Hili ni kwa sababu ya kuwepo kwa matokeo haya ya kichanya. ====Metheni kutolewa kutoka maeneo majimaji baada ya myeyusho wa barafu==== Siberia ya magharibi ndiyo eneo kubwa zaidi Duniani lenye kaboni majimaji, eneo la kilomita mraba milioni moja la ardhi iliyojumuishwa na barafu iliyoundwa miaka 11,000 iliyopita baada ya kuisha kwa kipindi cha mwisho cha [[zama ya barafu]]. Kuyeyuka kwa ardhi na barafu yake huenda kukasababisha kutolewa kwa, baada ya miongo mingi, viwango vingi vya metheni. Zaidi ya [[tani]] milioni 70,000 za metheni, gesi ya nyumba ya jkijani kibichi ambayo yenye nguvu nyingi sana, huenda ikatolewa katika miongo michache ijayo, hivyo kutengeneza chanzoo zaidi cha gesi ya nyumba ya kijani kibichi.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.newscientist.com/article.ns?id=mg18725124.500 |title=Climate warning as Siberia melts |author=Fred Pearce |publisher=New Scientist |date=2005-08-11 |accessdate=2007-12-30 |archivedate=2007-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071213181045/http://www.newscientist.com/article.ns?id=mg18725124.500 }}</ref> Kuyeyuka sawa kumeonekana katika eneo la mashariki la [[Siberia]]<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=56&ItemID=8482 |title=Warming Hits 'Tipping Point' |author=Ian Sample |publisher=Guardian |date=2005-08-11 |accessdate=2007-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051106124008/http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=56&ItemID=8482 |archivedate=2005-11-06 }}</ref>. Lawrence na wengineo. (2008) alipendekeza kuwa kuyeyuka kwa wingi kwa barafu ya Aktiki huenda kukaanzisha mchakato wa ujumbe unaojirudiarudia ambao utayeyusha udongo wa Aktiki, hivyo kusababisha kuongezeka kwa joto zaidi.<ref>{{Cite pressrelease | year=2008 | day=10 | month=Juni | title=Permafrost Threatened by Rapid Retreat of Arctic Sea Ice, NCAR Study Finds | url=http://www.ucar.edu/news/releases/2008/permafrost.jsp | publisher=[[University Corporation for Atmospheric Research|UCAR]] | accessdate=2009-05-25 | archivedate=2010-01-18 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100118170723/http://www.ucar.edu/news/releases/2008/permafrost.jsp | deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite doi|10.1029/2008GL033985}}</ref> ====Metheni inayotolewa kutoka haidreti==== Metheni klathreti, ambayo pia inajulikana kama metheni haidreti, ni aina ya [[maji]] ya [[barafu]] ambayo yana kiwangi kikubwa cha [[metheni]] ndani ya muundo wake. Kiasi kikubwa sana cha metheni klathreti kimepatikana chini ya madonge katika sakafu ya mabahari Duniani. Kutolewa ghafla kwa viwango vikubwa vya gesi asilia kutoka metheni klathreti katika matokeo ya nyumba ya kijani, imedadisiwa kama chanzo cha mabadiliko ya kale na ya siku za usoni ya hali ya anga. Kutolewa kwa metheni hii ambayo imeshikiliwa ndani ni matokeo makubwa ya ongezeko la vipimo vya joto; inadhaniwa kuwa jambo hili pekee linaweza kuongeza kipimo cha joto Dunaini kwa kiasi cha 5° zaidi, kwani metheni ni gesi yenye nguvu nyingi zaidi ya nyumba ya kijani kuliko kaboni monoksaidi. Nadharia pia inatabiri kuwa hili litaathiri oksijeni inayopatikana kwa sasa angani. Nadharia hii imependekezwa kuelezea kuangamia kukubwa zaidi Duniani unaojulikana kama tukio la kuangamia kwa wanyama kwa Permian–Triassic. Mnamo mwaka wa 2008, safari ya kiutafiti ya Umoja wa Marekani wa Jiofizikia ulipata kuwa viwango vya metheni zaidi ya mara 100 ya kawaida katika eneo la Aktiki la Siberia, linalotolewa na klathereti za metheni zinazotoka katika mashimo katika 'kifuniko' cha mawe cha mchanga ambao ni barafu, katika eneo linalozunguka Mto Lena na eneo kati ya Bahari ya Leptev na Bahari ya Mashariki ya Siberia.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.independent.co.uk/environment/climate-change/exclusive-the-methane-time-bomb-938932.html|title=Exclusive: The methane time bomb|last=Connor|first=Steve|date=23 Septemba 2008|publisher=[[The Independent]]|accessdate=2008-10-03}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.independent.co.uk/news/science/hundreds-of-methane-plumes-discovered-941456.html|title=Hundreds of methane 'plumes' discovered|last=Connor|first=Steve|date=25 Septemba 2008|publisher=[[The Independent]]|accessdate=2008-10-03}}</ref><ref>N. Shakhova, I. Semiletov, A. Salyuk, D. Kosmach, and N. Bel’cheva (2007), [http://www.cosis.net/abstracts/EGU2007/01071/EGU2007-J-01071.pdf?PHPSESSID=e Methane release on the Arctic East Siberian shelf] {{Wayback|url=http://www.cosis.net/abstracts/EGU2007/01071/EGU2007-J-01071.pdf?PHPSESSID=e |date=20190807230632 }}, ''Geophysical Research Abstracts'', '''9''', 01071</ref> ====Matokeo ya mzunguko wa kaboni==== Kumekuwa na utabiri, na ushahidi mchache, kuwa ongezeko la joto Duniani linaweza kusababisha kupotwa kwa kaboni kutoka kwa mifumo ya kiikolojia ardhini, hivyo kusababisha ongezeko la viwango vya CO₂ angani. Mifumo mingi ya anga inaonyesha kuwa ongezeko la joto katika karne ya 21 linaweza kufanywa kuwa la kasi zaidi kupitia mwitiko wa mzunguko wa kaboni ardhini kwa ongezeko la joto la aina hiyo.<ref>{{Rejea jarida |url=http://www.nature.com/nature/journal/v408/n6809/abs/408184a0.html |journal =[[Nature (journal)|Nature]] |title=Acceleration of global warming due to carbon-cycle feedbacks in a coupled climate model |first=Peter M. |last=Cox |coauthors=Richard A. Betts, Chris D. Jones, Steven A. Spall and Ian J. Totterdell |volume=408 |number=6809 |date=9 Novemba 2000 |accessdate=2008-01-02 |format=abstract |doi=10.1038/35041539 |pages=184}}</ref> Mifano yote 11 models katika utafiti wa C4MIP ulipata kuwa kiasi kikubwa zaidi cha CO₂ ya kianthropojeniki itabaki hewani ikiwa mabadiliko ya hali ya anga yatatazamwa. Kufikia mwisho wa karne ya ishirini na kwanza, idadi hii zaidi ya CO₂ ilibadilika kati ya sehemu 20 kwa kila milioni na sehemu 200 kwa kila milioni kwa mifano mbili, mifano mingi hupatikana kati ya sehemu 50 na sehemu 100 kwa kila milioni. Viwango vingi zaidi vya CO₂ vilisababisha ongezeko zaidi la mabadiliko ya hali ya anga ya kati 0.1° na 1.5 °C. Hata hivyo, bado kulikuwa na wasiwasi mkubwa kuhusu ukubwa wa utambuzi wa mifano hii. Mifano nane ilionyesha kuwa mabadiliko mengi yalitokana na ardhi, huku tatu ikisema kuwa mabadiliko hayo yalitokana na bahari. Mambo yenye kutoka habari nyingi katika mifamo hii ni kwa sababu ya ongezeko la la hewa ambayo ina kaboni kutoka ardhini katika misitu yote ya latitiudi za juu za Ulimwengu wa Magharibi. Mfano mmoja hasa unaoitwa HadCM3 unaonyesha kuwa ujmbe wa pili wa mzunguko wa kaboni kwa sababu ya kupotea kwa kiasi kingi cha msitu wa mvua wa Amazon ukijibu kupungua kukubwa kwa usibishaji katika eneo la kitropiki la Marekani ya Kusini.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://education.guardian.co.uk/higher/research/story/0,,965721,00.html |title=5.5C temperature rise in next century| publisher=The Guardian |date=2003-05-29|accessdate=2008-01-02}}</ref> Ingawa mifano haikubaliani kuhusu nguvu ya ujumbe kutokana na mzunguko wa kaboni ardhini, kila moja inaonyesha kuwa ujumbe wowote wa aina hiyo kutaongeza kasi ya ongezeko la joto Duniani Uchunguzi unaonyesha kwamba mchanga nchini Uingereza umekuwa ukipoteza Kaboni kwa kiwango cha tani milioni 4 kkila mwaka kwa kipindi cha miaka 25 iliyopita<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.guardian.co.uk/life/science/story/0,12996,1565050,00.html |title= Loss of soil carbon 'will speed global warming' |author=Tim Radford |publisher=The Guardian |date=2005-09-08 |accessdate=2008-01-02}}</ref> kulingana na jarida katika andiko liitwalo Maumbile lililoandikwa na Bellamy na wengineo. Mnamo Septemba mwaka wa 2005, wanadokeza kuwa matokeo haya huenda hayawezi kuelezewa kupitia mabadiliko katika utimizi wa ardhi. Mabadiliko kama haya yanategemea mtandao mkubwa wa utafiti na kwa hivyo hayawezi kupatikana katika eneo kubwa Duniani. Kutumia matokeo haya hadi eneo la Uingereza, wanakadiria kuwa hasara ya kila mwaka ni tani milioni 13 kila mwaka. Hiki ni kiasi sawa na kiasi cha gesi ya kaboni daioksaidi kilichopunguzwa na Uingereza chini ya Mkataba wa Kyoto(tani milioni 12.7 za kaboni kila mwaka).<ref>{{Rejea jarida |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |title= Environmental science: Carbon unlocked from soils |first=E. Detlef |last= Schulze |coauthors= Annette Freibauer |url=http://www.nature.com/nature/journal/v437/n7056/full/437205a.html |volume=437|number=7056 |pages=205–206 |date=8 Septemba 2005 |accessdate=2008-01-02 |doi= 10.1038/437205a}}</ref> Pia imependekezwa na mwanasayansi Chris Freeman kuwa kuondolewa kwa kaboni kutoka maeneo ya majimaji kuingia hadi maeneo ya kupitishia maji (ambapo yatapata kuingia angani) ni mojawapo ya ujumbe wa chanya wa ongezeko la joto Duniani. Kaboni ambayo kwa sasa imehifadhiwa katika maeneo majimaji ya Kaboni (gigatoni 390-455, theluthi moja ya hifadhi ya kaboni ardhini) ni zaidi ya nusu ya kiasi cha kaboni ambacho tayari kinapatikana angani.<ref name="Freeman2001">{{Rejea jarida |last=Freeman |first=Chris |authorlink= |coauthors=Ostle, Nick; Kang, Hojeong |year=2001 |month= |title=An enzymic 'latch' on a global carbon store |journal=Nature |volume=409 |issue=6817 |pages=149 |doi=10.1038/35051650 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-01-11_409_6817/page/148|accessdate= |quote= }}</ref> viwango vya kemikali ya DOC majini vinazidi kupanda; Freeman anapima kwamba, si idadi kubwa zaidi ya vipimo vya joto, bali idadi kubwa zaidi ya CO₂ ya angani ndivyo vinavyosababisha, kupitia kuwezesha uzalishaji wa kimsingi.<ref name="Freeman2004">{{Rejea jarida |last=Freeman |first=Chris |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2004 |month= |title=Export of dissolved organic carbon from peatlands under elevated carbon dioxide levels |journal=Nature |volume=430 |issue=6996 |pages=195–198 |doi=10.1038/nature02707 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-07-08_430_6996/page/194|accessdate= |quote= |pmid=15241411 }}</ref><ref name="Connor2004">{{Rejea habari |first=Steve |last=Connor |authorlink= |coauthors= |title=Peat bog gases 'accelerate global warming' |url=http://www.independent.co.uk/news/science/peat-bog-gases-accelerate-global-warming-552447.html |work=The Independent |publisher= |date=2004-07-08 |accessdate= |archivedate=2009-08-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090829104707/http://www.independent.co.uk/news/science/peat-bog-gases-accelerate-global-warming-552447.html }}</ref> Vifo vya miti vinaaminika kuongezeka kama chanzo cha mabadiliko ya hali ya anga, jambo ambalo ni matokeo ya ujumbe wa kichanya.<ref>http://climateprogress.org/2009/01/23/science-global-warming-is-killing-us-trees-a-dangerous-carbon-cycle-feedback/</ref> Hili linahitilafiana na mtazamo wa wengi wa hapo awali kuwa ongezeko la mimea asili lingesababisha matokeo ya ujumbe hasi.{{Citation needed|date=Januari 2009}} ====Mioto ya misituni==== Ripoti ya Kitathmini ya Nne ya IPCC inatabiri ya kuwa maeneo mengi ya latitiudu za kati, kama vile Ulaya ya Kimeditereani, kitakuwa na upungufu wa mvua na ongezeko la ukavu, ambalo litaruhusu mioto mengi zaidi kutokea katika maeneo makubwa na kwa wingi. Kufanya hivi kunatoa kaboni zaidi kuingia katika anga kuliko kiwango ambacho mzunguko wa kaboni unaweza kuchukua ndani, na pia kupunguza eneo la jumla la msitu Duniani, hivyo kufanya mzunguko wa hasi. Sehemu ya mzunguko huo ni ni kukuwa zaidi kwa misitu na kuhama kuelekea eneo la kaskazini kwa misitu kadiri latitiudi za kasakazini zinavyokuwa na hali ya anga inayoweza kusaidia ukuaji wa misitu. Kuna swali kuhusu ikiwa uchomaji wa kuni mbadala kama vile misitu, kunafaa kuhesabiwa kama kuchangia ongezeko la joto Duniani.<ref>{{Rejea tovuti | url=http://www.davidsuzuki.org/Forests/Forests_101/FIRE/Climate_Change.asp | title=Climate Change and Fire | publisher=[[David Suzuki Foundation]] | accessdate=2007-12-02 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071208060244/http://www.davidsuzuki.org/Forests/Forests_101/FIRE/Climate_Change.asp | archivedate=2007-12-08 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | url=http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/ImpactsForests.html | title=Global warming : Impacts : Forests | accessdate=2007-12-02 | publisher=[[United States Environmental Protection Agency]] | date=2000-01-07 | archivedate=2007-02-19 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070219004645/http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/ImpactsForests.html }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | url= http://www.whrc.org/southamerica/fire_savann/FeedbackCycles.htm | title= Feedback Cycles: linking forests, climate and landuse activities | publisher= [[Woods Hole Research Center]] | accessdate= 2007-12-02 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20071025235611/http://www.whrc.org/southamerica/fire_savann/FeedbackCycles.htm | archivedate= 2007-10-25 }}</ref> Cook na Vizy pia walipata kuwa mioto ya misitu ilikuwa na uwezo wa kutokea katika eneo la msitu wa mvuawa Amazon, hatimaye kusababisha mpito kuelekea mimea ya Caatinga katika eneo la Mashariki la Amazon.{{Citation needed|date=Machi 2009}} ====Kurudi nyuma kwa barafu==== {{Main|Kupungua kwa eneo la Aktiki}} Bahari huingiza joto kutoka jua, huku barafu ikimulika mianga ya jua hadi nafasi ya angani. Kwa hivyo, barafu ya baharini inayorudi nyuma itaruhusu jua kuongeza joto katika maji ya bahari ambayo sasa yameachwa wazi, hivyo kuongeza kiwango cha ongezeko la joto Duniani. Mbinu ni sawa kama ya gari nyeusi inayokuwa moto haraka zaidi inapokaa katika jua kuliko gari nyeuzi. Badiliko hili la kumulika joto la jua pia ndiyo sababu kuu mbona Jopo la Kimataifa la Mabadiliko ya Hali ya Anga linatabiri kuwa vipimo vya joto katika pembe ya kasakazini mwa Dunia itaongezeka kwa kiasi mara mbili ikilinganishwa na maeneo mengine Duniani. Mnamo tarehe Septemba mwaka wa 2007, eneo la barafu katika bahari ya Aktiki lilifika nusu ya ukubwa wake ikilinganishwa na ukubwa wa wastani wa majira ya kiangazi mchache zaidi kati ya mwaka wa 1979 na 2000.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/ |title=The cryosphere today |publisher=University of Illinois at Urbana-Champagne Polar Research Group |accessdate=2008-01-02 |archivedate=2011-02-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110223161943/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/ }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.nsidc.org/news/press/2007_seaiceminimum/20070810_index.html |title=Arctic Sea Ice News Fall 2007 |publisher=National Snow and Ice Data Center |accessdate=2008-01-02 |archivedate=2007-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071223022124/http://nsidc.org/news/press/2007_seaiceminimum/20070810_index.html }}.</ref> Pia mnamo mwezi Septemba mwaka wa 2007, barafu ya eneo la Bahari ya Aktiki Arctic ilirudi nyuma kiasi kwamba iliruhusu barabara ya kaskazini magharibi kuweza kupitika na meli kwa mara ya kwanza katika historia iliyorekodiwa.<ref>{{Rejea habari | title=Arctic ice levels at record low opening Northwest Passage | newspaper=Wikinews |url=http://en.wikinews.org/wiki/Arctic_ice_levels_at_record_low_opening_Northwest_Passage |date = 16 Septemba 2007}}</ref> The record losses of 2007 and 2008 may, however, be temporary.<ref>{{Rejea tovuti |date=2008 |title=Avoiding dangerous climate change |publisher=The Met Office |page=9 |url=http://www.metoffice.gov.uk/publications/brochures/cop14.pdf |accessdate=29 Agosti 2008 |archivedate=2010-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229172709/http://www.metoffice.gov.uk/publications/brochures/cop14.pdf }}</ref> Mark Serreze wa Kituo cha Marekani cha Theluji na Barafu kinatazama mwaka wa 2030 kama "mwaka ambapo kofia ya barafu ya eneo la Akitiki itakuwa bila barafu.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2007/sep/05/climatechange.sciencenews |publisher=The Guardian |date=2007-09-05 |title=Ice-free Arctic could be here in 23 years |author=Adam, D. |accessdate=2008-01-02}}</ref> Ongezeko la joto Duniani katika maeneo ya ncha za Dunia halitarajiki kufanyika katika eneo la Ulmwengu wa Kusini.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.realclimate.org/index.php?p=18 |title=Antarctic cooling, global warming? |author= Eric Steig and Gavin Schmidt |publisher=RealClimate |accessdate=2008-01-20}}</ref> Barafu ya bahari ya Antaktiki ilifikia kiwango chake cha juu zaidi kilichorekodiwa tangu mwanzo wa uchunguzi mnamo mwaka wa 1979,<ref>{{Rejea tovuti |url=http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/current.area.south.jpg |title=Southern hemisphere sea ice area |publisher=Cryosphere Today |accessdate=2008-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080113065818/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/current.area.south.jpg |archivedate=2008-01-13 }}</ref> lakini faida kutokana na barafu katika eneo la kusini ni inazidiwa na hasara katika eneo la kaskazini. Mwenendo wa barafu ya bahari Duniani, huku ncha za Dunia za Ulimwengu wa kaskazini na kusini zikijumuishwa zinaonyesha upungufu wazi.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/global.daily.ice.area.withtrend.jpg |title=Global sea ice area |publisher=Cryosphere Today |accessdate=2008-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080110162748/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/IMAGES/global.daily.ice.area.withtrend.jpg |archivedate=2008-01-10 }}</ref> ====Athari ya erosoli za kiberiti==== {{Main|planktoni}} Erosoli za kiberiti, hasa aerosoli za kistratosfia za kiberiti zina athari kubwa kwa hali ya anga. Chanzo kimoja cha aerosoli za aina hiyo ni mzunguko wa kiberiti, ambapo planktoni hutoa gesi kama vile DMS ambayo mwishowe huchanganyika na gesi ya oksijeni kuwa sukfuri daioksaidi katika anga. Uharibifu wa bahari kwa sababu ya chanzo ongezeko la asidi katika bahari au uharibifu wa mzunguko wa kithamohalaini unaweza kusababisha uharibifu wa mzunguko wa kiberiti, hivyo kusababisha athari yake ya kupunguza joto katika sayari ya Dunia kupitia kutengeneza aerosoli za kistratosferi za kiberiti. ==Uchambuzi wa matokeo mabaya== Kufuatia kanuni ya kisayansi ya Le Chatelier's, msawazo wa kikemikali wa mzunguko wa kaboni wa Dunia utasonga kutokana na kutolewa kwa CO₂ ya kianthropojenikia. Chanzo msingi cha hiki ni bahari, amabyo inachukua ndani gesi hii kupitia pampu ya umumunyifu. Kwa sasa hili ni chanzo la theluthi moja pekee ya kutolewa kwa gesi hii, lakini mwishowe kiwango kingi cha (~75%) ya CO₂ kinachotolewa na shughuli za kibinadamu kitapotelea baharini kwa kipindi cha karne nyingi: "Makadirio bora zaidi ya urefu wa maisha ya kuni ya fosili ya CO₂ kwa majadiliano ya umma yanaweza kuwa miaka 300, ukiongezea 25% ambayo hudumu milele"<ref>{{Rejea jarida |last=Archer|first=David|year=2005|title= Fate of fossil fuel CO₂ in geologic time |journal=[[Journal of Geophysical Research]]|volume=110|url = http://geosci.uchicago.edu/~archer/reprints/archer.2005.fate_co2.pdf |doi=10.1029/2004JC002625|pages= C09S05}}</ref>. Hata hivyo, kiwango ambacho bahari itachukuwa ndani gesi hiyo katika siku za usoni hakijulikani kwa hakika, na kitaathiriwa na kuongezeka mawimbi ya majini yanayosababishwa na ongezeko la joto na, uwezekano wa mabadiliko ya mzunguko wa kemikali za chuma na joto baharini. Pia, mionzi ya joto ya Dunia inaongezeka kwa uwiano na nguvu ya nne ya kipimo cha joto, hivyo kusababisha ongezeko la mionzi inyotolewa kadiri Dunia inapopata joto. Athari ya machakato huu zinajumuishwa katika mifumo ya hali ya anga ya Duniani iliyofanywa kuwa muhtasari na Jopo la Kimataifa la Mabadiliko ya Hali ya Anga. ==Matokeo mengine== ===Kiuchumi na kijamii=== Wakazi ambao ni wazawa wa maeneo wanamoishi katika maeneo ya latitiudi za juu tayari wanaathirika na matokeo mabaya ya mabadiliko ya hali ya anga.<ref name=ipccwg2c19 /> Athari ya mabadiliko ya hali ya anga kwa mifumo ya kibinadamu ina uwezekano wa kusambazwabila kufuatilia mpango maalum. Bara Afrika pengine ndilo eneo dhaifu zaidi dhidi ya mabadiliko ya hali ya anga ya siku za usoni. [[Nchi zinazoendelea]] pengine zimo hatarini dhaifu dhidi ya mabadiliko ya hali ya anga kuliko [[nchi zilizostawi]]. Huku joto kikiwa 1-2°C zaidi ya vipimo vya kati ya viwango vya mwaka wa 1990 na 2000, na kuna uwezekano kuwa athari mbaya zitafanyika katika maeneo mbalimbali, k.m., Mataifa ya Aktiki na visiwa vidogo. Katika maeneo mengine, vikundi fulani vya wakazi vitaathirika na kiwango hiki cha ongezeko la joto, k.m., jamii za maeneo ya juu na jamii za maeneo ya pwani yenye viwango vikubwa vya [[umaskini]]. Ongezeko la joto la zaidi ya 2-3°C, kuna uwezekano kuwa nchi nyingi zitakuwa na matokeo mabaya kwa jumla. Madhara ya jumla ya ki[[uchumi]] ya mabadiliko ya hali ya anga hayana uhakika.<ref name=ipccwg2c19 /> Makadirio ya kawaida ya athari za mabadiliko ya hali ya anga ni ya mabadiliko ya uzalishaji bidhaa Duniani kote ya zaidi au chini ya asilimia chache. Mabadiliko machache ya bidhaa jumla Duniani kote zinaweza kuhusishwa na mabadiliko makubwa katika uchumi wa kitaifa. ====Bima==== Sekta moja inayoathirika moja kwa moja na hatari za ongezeko la joto Duniani ni sekta ya [[bima]].<ref>[http://www.aaisonline.com/viewpoint/AAISviewpointSp05.pdf Viewpoint] {{Wayback|url=http://www.aaisonline.com/viewpoint/AAISviewpointSp05.pdf |date=20120301073456 }} American Association of Insurance Services</ref> Kulingana na ripoti ya mwaka 2005 kutoka Shirika la Watoa Bima la Uingereza, kupunguza kiasi cha uzalishaji wa kaboni kunaweza zuia 80% ya makadirio ya nyongeza zaidi ya kila mwaka ya saikloni za kitropiki kufikia miaka ya 2080.<ref>Association of British Insurers (2005) [http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf "Financial Risks of Climate Change"] {{Wayback|url=http://www.abi.org.uk/Display/File/Child/552/Financial_Risks_of_Climate_Change.pdf |date=20051028161015 }} summary report</ref> Ripoti ya mnamo mwezi Juni mwaka wa 2004 iliyotolewa na Shirika la Watoa Bima la Uingereza lilidokeza "Mabadiliko ya hali ya anga zi swala la umbali kwa vizazi vijavyo kushughulikia. Ni, kwa aina mbalimbali, hapa tayari, ikiathiri biashar ya makapuni ya bima hivi sasa."<ref>Association of British Insurers (Juni 2005) [http://www.abi.org.uk/Display/File/364/SP_Climate_Change5.pdf "A Changing Climate for Insurance:] {{Wayback|url=http://www.abi.org.uk/Display/File/364/SP_Climate_Change5.pdf |date=20090320104126 }} A Summary Report for Chief Executives and Policymakers"</ref> Ni bayana kuwa hatari za hali ya hewa kwa kaya na mali zilikuwa zinaongezeka tayari kwa kiasi cha kati ya 2 na 4 % kila mwaka kwa sababu kubadilika kwa hali ya hewa, na kuwa madai ya uharibifu wa dhoruba na mafuriko nchini Uingereza yalikuwa yameongezeka maradufu hadi zaidi ya £6 bilioni katika kipindi cha kati ya 1998 na 2003, ikilinganishwa na miaka mitano ya awali. Matokeo ni kuongezeka kwa bei za bima, na hatari kwamba katika maeneo kadhaa bima dhidi ya mafuriko hayataweza kupatikana na baadhi ya watu. Taasisi za bima, ikiwemo kampuni kubwa zaidi Duniani za bima, Munich Re na Swiss Re, zilionya katika utafiti wa mnamo mwaka wa 2002 kuwa "ongezeko la matukio ya hali kali za hali ya anga, zinazoambatana na mienendo ya kijamii" zingegarimu karibu $ dola za bilioni 150 za Marekani kila mwaka katika muongo ujao.<ref>UNEP (2002) [http://www.unepfi.org/fileadmin/documents/CEO_briefing_climate_change_2002_en.pdf "Key findings of UNEP’s Finance Initiatives study"] {{Wayback|url=http://www.unepfi.org/fileadmin/documents/CEO_briefing_climate_change_2002_en.pdf |date=20090318033238 }} ''CEObriefing''</ref> Gharama hizi zitakuwa mzigo kwa wateja, walipa ushuru na sekata, zikiambatana na kuongezeka kwa bei zinazohusiana na bima na misaada ya majanga. Nchini Marekani, hasara za kibima pia zimeongezeka sana. Kulingana na Choi na Fisher (2003) kila ongezeko la 1% la usimbishaji kila mwaka kunaweza kuongeza hasara ya janga kwa zaidi kiasi cha 2.8%.<ref name="choifisher">{{Rejea jarida|last=Choi|first=O. |coauthors=A. Fisher |year=2003 | url= http://www.ingentaconnect.com/content/klu/clim/2003/00000058/F0020001/05109227 |title=The Impacts of Socioeconomic Development and Climate Change on Severe Weather Catastrophe Losses: Mid-Atlantic Region (MAR) and the U.S.|journal=Climatic Change| volume=58|number=(1-2)|pages=149–170 |doi=10.1023/A:1023459216609}}</ref> Kuongezeka kwa jumla mara nyingi huchangiwa na ongezeko la idadi ya watu na bei ya mali katika maeneo ya pwani yalio hatarini, ingawa kulikuwa pia na ongezeko la idadi ya matukio yanayohusiana kama vile mvua nyingi tangu miaka ya 1950.<ref>{{Rejea jarida|journal = [[Science (journal)|Science]]|volume=284|pages=1943–1947| year=1999|number=5422|title=Mitigation Emerges as Major Strategy for Reducing Losses Caused by Natural Disasters|author=Board on Natural Disasters|doi=10.1126/science.284.5422.1943|pmid=10373106|issue = 5422}}</ref> ====Usafiri==== Barabara, viwanja vya ndege, barabara za reli na mifereji ya kupitishia bidhaa (ikiwemo mabomba ya mafuta, mifereji ya kupitishia maji machafu na mifereji ya kupitishia maji masafi n.k.) huenda yakahitaji ukarabati zaidi na kuundwa upya kadiri yanapoathiriwa na tofauti kubwa zaidi ya vipimo vya joto. Maeneo ambayo tayari yameathiriwa sana ni kama vile ameneo yenye ardhi iliyokuwa kama barafu, ambayo yana viwango vingi vya kuzama kwa ardhi, inayosababisha barabara kujipinda, misingi ya nyumba kuzama chini na viwanja vya ndege kuwa na nyufa kubwa.<ref>[http://www.airportbusiness.com/article/article.jsp?id=2258&siteSection=4 Studies Show Climate Change Melting Permafrost Under Runways in Western Arctic] {{Wayback|url=http://www.airportbusiness.com/article/article.jsp?id=2258&siteSection=4 |date=20110927221000 }} ''Weber, Bob Airportbusiness.com'' Oktoba 2007</ref> ====Athari kwa kilimo==== {{Main|Mabadiliko ya hali ya hewa na kilimo}} {{See also|Usalama wa chakula|Chakula dhidi ya kuni|Shida ya bei za vyakula Duniani 2007–2008}} =====Chakula===== Mabadiliko ya hali ya anga yanatarajiwa kuwa na mchanganyiko wa matokeo kwa [[kilimo]], huku baadhi ya maeneo yakifaidika kutokna na kupanda kiasi kwa vipimo vya joto na mengine yakithirika vibaya.<ref>{{Rejea tovuti |date=2007 |title=Food, fibre and forest products. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=275 |author=Easterling, W.E., P.K. Aggarwal, P. Batima, K.M. Brander, L. Erda, S.M. Howden, A. Kirilenko, J. Morton, J.-F. Soussana, J. Schmidhuber and F.N. Tubiello. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter5.pdf |accessdate=2009-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090804124847/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter5.pdf |archivedate=2009-08-04 }}</ref> Maeneo ya latititudi za chini yamo hatarini zaidi ya kuathiriwa na upungufu wa mazao ya chakula. Maeneo ya latitiudi za kati na za juu yanaweza kuwa na ongezeko la vipimo vya joto vya kati ya 1-3°C (ikilinganishwa na kipindi cha 1980-99). Kulingana na ripoiti ya IPCC, zaidi ya ongezeko la joto la 3°C kunaweza kusababisha mazao ya kilimo Duniani kupungua, lakini taarifa hii si ya uhakika. Utafiti mwingi wa kilimo uliopimwa katika Ripoti haujumuishi mabadiliko katika hali kali za hewa, mabadiliko katika kuenea kwa wadudu waharibifu na magonjwa, au maendeleo yanayowezekana yanayoweza kusaidia kukabiliana na mabadiliko ya hali ya anga. Makala katika jarida la ''[[New Scientist]]'' yanaelezea jinsi mimea ya [[mpunga]] inavyoweza kuathirika vikali na ongezeko la vipimo vya joto.<ref>{{Rejea habari |first=Jim |last=Giles |authorlink= |coauthors= |title= Major food source threatened by climate change |url=http://www.newscientist.com/article/dn13517-major-food-source-threatened-by-climate-change.html |work=NewScientist |publisher= |date=24 Machi 2008 |accessdate= }}</ref> Katika mkutano wa mwaka 2005 uliofanywa na Jamii ya Kimilki, faida za ongezeko la viwango vya kaboni monoksaidi vilisemekana kupitwa na madhara ya mabadiliko ya hali ya anga.<ref>''[[The Independent]]'', 27 Aprili 2005, "Climate change poses threat to food supply, scientists say" - report on [http://www.royalsoc.ac.uk/event.asp?id=2844 this event] {{Wayback|url=http://www.royalsoc.ac.uk/event.asp?id=2844 |date=20060613215718 }}</ref> =====Mgao wa athari===== Nchini [[Isilandi]], vipimo vya joto vinavyongezeka vimefanya upanzi wa [[shayiri]] katika maeneo mengi kuwezekana, jambo ambalo halingewezekana miaka ishirini iliyopita. Joto kiasi ni kwa sababu ya ya matokeo ya nchini tu (ambauo huenda hayatadumu) ya mawimbi ya kibahari kutoka eneo la Carribean, ambayo pia yameathiri idadi ya samaki.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517939,00.html |title=Frozen assets |author=Paul Brown |publisher=[[The Guardian]] |date=2005-06-30 |accessdate=2008-01-22}}</ref> Kufikia kipindi cha kati cha karne ya 21, katika eneo la [[Siberia]] na kwingineko nchini [[Urusi]], mabadiliko ya hali ya anga yanatarajiwa kupanua wigo la kilimo.<ref>{{Rejea tovuti |date=2007 |title=Polar regions (Arctic and Antarctic). ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=Cambridge University Press |author=Anisimov, O.A., D.G. Vaughan, T.V. Callaghan, C. Furgal, H. Marchant, T.D. Prowse, H. Vilhjálmsson and J.E. Walsh. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |page=668 |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter15.pdf |accessdate=2009-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080920160747/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter15.pdf |archivedate=2008-09-20 }}</ref> Katika [[Asia]] ya mashariki na kusini mashariki, mazao huenda yakaongezeka kwa asilimia 20%, huku katika eneo la kati na la kusini la Asia, mazao huenda yakapungua kwa kiasi cha 30%.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Katika sehemu kavu zaidi katika Marekani ya Kilatini, mavuno ya mimea kadhaa muhimu inatarajiwa kupungua, huku katika maeneo ya halijoto, mazao ya [[soya]] yanatarajiwa kupanda.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Katika eneo la Ulaya ya kasakazini, mabadiliko ya hali ya anga yanatarajiwa kufaidi mimea katika kipindi cha mwanzo.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Kilimo cha kujikimu na kilimo cha biashara vinatarajiwa kuathirika vibaya na mabadiliko ya hali ya anga katika visiwa vidogo.<ref>{{Rejea tovuti |date=2007 |title=Small islands. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=Cambridge University Press |author=Mimura, N., L. Nurse, R.F. McLean, J. Agard, L. Briguglio, P. Lefale, R. Payet and G. Sem. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |page=689 |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter16.pdf |accessdate=2009-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090804124958/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter16.pdf |archivedate=2009-08-04 }}</ref> Bila mabadiliko mengine zaidi, ifikapo mwaka wa 2030, uzalishaji kutokana na kilimo unakadiriwa kuwa utakuwa umepungua katika maeneo mengi ya [[Australia]] ya kusini na magharibi, na maeneo ya [[mashariki]] ya New Zealand. Faida ya awali zinakadiriwa katika maeneo ya magharibi na kusini mwa New Zealand.<ref>{{Rejea tovuti |date=2007 |title=Australia and New Zealand. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=Cambridge University Press |author=Hennessy, K., B. Fitzharris, B.C. Bates, N. Harvey, S.M. Howden, L. Hughes, J. Salinger and R. Warrick. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |page=509 |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter11.pdf |accessdate=2009-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090310150719/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter11.pdf |archivedate=2009-03-10 }}</ref> Marekani ya kaskazini, katika miongo michache ya karne hii, mabadiliko wastani ya hali ya anga yanakadiriwa kuongeza mapato jumla ya kilimo kinachotegemea mvua kwa kiasi cha kati ya 5 na 20%, lakini na umuhimu tofauti katika kanda nyingi.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Kulingana na jarida la 2006 lililoandikwa na Deschenes na Greenstone, lilitabiri ongezeko la vipimo vya joto na usimbishaji hakutakuwa na matokeo yoyote kwa mimea muhimu zaidi nchini Marekani.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://ideas.repec.org/p/fem/femwpa/2006.6.html |title=The Economic Impacts of Climate Change: Evidence from Agricultural Profits and Random Fluctuations in Weather |accessdate= |work= |publisher= |date= }}</ref> Barani [[Afrika]], mabadiliko ya hali ya anga yanatarajiwa kuathiri sana uzalishaji wa kilimo na upatikanaji wa chakula.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Jiografia ya Afrika inaifanya iwe hatarini zaidi, na asilimia sabini ya wakazi wa Afrika wanategema kilimo kinachtumia mvua kwa kujipatia riziki. Ripoti rasmi ya [[Tanzania]] kuhusu mabadiliko ya hali ya anga inadokeza kuwa maeneo ambayo kawaida hupokea mvua mara mbili kila mwaka huenda yakapata mvua zaidi, na yale ambao hupokea msimu mmoja pekee huenda yakapokea mvua kidogo zaidi. Matokeo ya jumla yanatarajia kupungua kwa asilimia 33% kwa mazao ya mahindi - chakula muhimu sana nchini Tanzania.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517935,00.html| title=In the land where life is on hold |author= John Vidal |publisher=[[The Guardian]]|date=2005-06-30 |accessdate=2008-01-22}}</ref> Pamoja na mambo mengine, mabadiliko ya hali ya anga katika eneo ya kanda - hasa, kupungua kwa usimbishaji - kunadhaniwa kuchangia kwa [[mgogoro wa Darfur]].<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=72985|title= Climate change - only one cause among many for Darfur conflict|publisher=IRIN|date=2007-06-28|accessdate=2008-01-22}}</ref> Mchanganyiko wa miongo ya [[ukame]], kuenea kwa jangwa, na idadi ya watu kupita kiasi, kwa sababu Waarabu wa Kibaggara wanaohama kila kukicha wakitafuta maji lazima wapeleke mifugo wao kusini zaidi, kwa ardhi ambao inadhibitiwa na watu wanaolima ardhi.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.alertnet.org/db/blogs/1265/2007/06/30-100806-1.htm|title=Looking to water to find peace in Darfur|publisher=Reuters AlertNet|author=Nina Brenjo|date=2007-07-30|accessdate=2008-01-22|archivedate=2007-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071213132239/http://www.alertnet.org/db/blogs/1265/2007/06/30-100806-1.htm}}</ref> ====Pwani na maeneo yaliyo chini==== Kwa sababu za kihistoria zinazohusiana na [[biashara]], miji mikubwa zaidi Duniani na yenye utajiri mwingi inapatikana katika pwani. Katika nchi zinazoendelea, watu masikini zaidi huishi katika maeneo tambarare yanayofurika, kwa sababu ndiyo nafasi pekee inayopatikana, au ardhi ya kilimo yenye rutuba.Mkazi haya mara nyingi hukosa miundombinu kama vile daiki na mifumo ya kuonya mapema. Jamii masikini zaidi pia hukosa bima, akiba au mkopo wa karibu unaohitajika kujiokoa kutokana na majanga. Huku hali ya anga ikibadilika katika siku za usoni, kuna uwezekano kuwa maeneo ya pwani yenye watu wengi katika kila eneo mraba yatakumbwa na ongezeko la hatari ya kupanda kwa kiwango cha maji baharini na uharibifu kwa sababu ya matuki ya hali mbaya zaidi ya hewa.<ref name=ipccwg2c19 /> Kutokana na tofauti katika uwezo wa kukabiliana na mabadiliko haya, maeneo ya pwani katika nchi zinazoendelea yatakumbwa na ugumu zaidi wa kuliko pwani za nchi zilizoendelea.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Utafiti wa mwaka wa 2006 uliofanywa na Nicholls na [[Richard Tol|Tol]] unatilia maanani madhara yanayotokana na kupanda kwa kiwango cha maji baharini:<ref>{{Rejea jarida |date=2006 |title=Impacts and responses to sea-level rise: a global analysis of the SRES scenarios over the twenty-first century |author=Nicholls, R.J. and R.S.J. Tol |journal=Phil. Trans. R. Soc. A |volume=364 |page=1073 |doi=10.1098/rsta.2006.1754 |url=http://www.fnu.zmaw.de/fileadmin/fnu-files/publication/tol/RM7168.pdf |accessdate=2009-05-20 |archive-date=2009-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090902233748/http://www.fnu.zmaw.de/fileadmin/fnu-files/publication/tol/RM7168.pdf |dead-url=yes }}</ref> <blockquote>[...] Dunia za siku zijazo zitakazokumbwa na hatari ya ongezeko la kiwango cha maji baharini zinaonekana kuwa za mifano ya IPCC za A2 na B2, amabalo kimsingi inaonyesha tofauti katika hali ya kijamii na kiuchumi (idadi ya watu katika pwani fulani, [[Pato la Taifa]] (GDP) na Pato la Taifa la Kila mtu kibinafsi), badala ya kiasi cha ongezeko la maji baharini. Visiwa vidogo na maeneo ya kidelta huwa hatarini zaidi kama inavyoonekana katika uchambuzi mwingi wa mapema. Pamoja, matokeo haya yanaonyesha kwamba jamii za kibinadamu zitakuwa na chaguo zaidi kuhusu jinsi zinavyojibu ongezeko la kiwango cha maji baharini zaidi kuliko inavyodhaniwa. Hata hivyo, hitimisho hili linahitaji kuambatana na utambuzi kuwa bado hatuelewi machaguzi haya na athari kubwa bado zinzwezekana.</blockquote> ====Uhamiaji==== Baadhi ya visiwa vya mataifa ya bahari la Pasifiki, kama vile [[Tuvalu]], yana wasiwasi kuhusu uwezekano wa kulazimishwa kuhama, kwani hawajimudu kiuchumi kujinga dhidi ya mafuriko. Tuvalu tayari ina mkataba wa kidharura na nchi ya New Zealand kuruhusu kuhamishwa wa kihatua.<ref>[http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1063181,00.html Unnatural disasters] ''Andrew Simms'' The Guardian Oktoba 2003</ref> Katika miaka ya 1990 aina nyingi ya makadirio ilitaja idadi ya wakimbizi wa kimazingira kuwa karibu milioni 25. (Wakimbizi wa kimazingira hawajumuishwi katika ufafanuzi rasmi wa [[mkimbizi]] ambao hunajumuisha tu wahamiaji wanaotoroka mateso. Jopo la Kimataifa la Mabadiliko ya Hali ya Anga (IPCC kwa Kiingereza), ambalo linashauri serikali za Dunia chini ya mwamvuli wa Umoja wa Mataifa, lilikadiria kuwa wakimbizi milioni 150 wa kimazingira watakuwepo kufikia mwaka wa 2050, kutokana na madhara ya mafuriko katika pwani, mmonyoko wa udongo katika maeneo ya pwani na matatizo ya kilimo (milioni 150 inamaanisha kuwa million 1.5% ya wakazi wote bilioni 10 wa Duniani waliokadiriwa kufikia mwaka wa 2050).<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.risingtide.nl/greenpepper/envracism/refugees.html |title=Hidden statistics: environmental refugees |accessdate=2010-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050223042051/http://www.risingtide.nl/greenpepper/envracism/refugees.html |archivedate=2005-02-23 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20050223042051/http://www.risingtide.nl/greenpepper/envracism/refugees.html Hidden statistics: environmental refugees] Archived version</ref> ====Njia ya kaskazini magharibi==== [[Image:Arctic Ice Thickness.png|250px|right|thumb|Mabadiliko ya upana wa barafu ya eneo la Aktiki kutoka miaka ya 1950 hadi miaka ya 2050 ilivyofanywa kimfano katika mojawapo ya Mahabara ya Kijiofizikia yanayotafiti Mabadiliko ya Maji (GFDL) kutokana na majaribio ya R30 ya mzunguko wa anga juu ya bahari.]] Barafu ya eneo la Aktiki inayoyeyuka inaweza kufungua njia ya kasakazini magharibi katika majira ya kiangazi, jambo linaloweza kusababisha kupungua kwa njia za meli kwa kiwango cha maili za kinautiki 5,000 (kilomita 9,000) kati ya Bara Ulaya na Asia. Jambo hili litakuwa la kimanufaa sana hasa kwa mapipa makubwa ambayo hayawezi kutoshea kupita katika eneo la [[Mfereji wa Panama]] na kwa sasa yanalazimishwa kuzunguka ncha ya Marekani ya Kusini. Kwa mujibu wa Huduma ya Barafu ya Kanada, kiwango cha barafu katika eneo la magharibi la Kanada visiwa vya Aktiki lilipungua kwa kiwango cha 15% kati ya mwaka wa 1969 na mwaka wa 2004.<ref>[http://www.washingtontimes.com/specialreport/20050612-123835-3711r.htm ''www.washingtontimes.com'']</ref> Mnamo Septemba mwaka wa 2007, Kofia ya Barafu ya eneo la Aktiki ilirudi nyuma kiasi kwamba Njia ya Kaskazini Magharibi iliweza kupitika na meli kwa mara ya kwanza katika historia iliyorekodiwa.<ref>{{Rejea habari | title=Arctic ice levels at record low opening Northwest Passage | newspaper=Wikinews | url=http://en.wikinews.org/wiki/Arctic_ice_levels_at_record_low_opening_Northwest_Passage}}</ref> Mnamo Agosti, mwaka wa 2008, barafu ya baharini iliyokuwa ikiyeyuka ilifungua kwa wakati mmoja Njia ya Kaskazini magharibi na njia ya bahari ya kasakazini, kuifanya iwezekane kusafiri kwa meli katika eneo la kofia ya barafu ya Aktiki.<ref name="dailymail.co.uk">[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1050990/The-North-Pole-island-time-history-ice-melts.html dailymail.co.uk, The North Pole becomes an 'island' for the first time in history as ice melts]</ref> Njia ya Kaskazini magharibi ilifunguliwa mnamo tarehe 25 Agosti, mwaka wa 2008, na eneo lililobaki la ulimi wa barafu lililokuwa linafuna njia ya Bahari ya Kasakazini lilimumunyika siku chache zilizofuata. Kwa sababu ya kupungua kwa eneo la Aktiki, kikundi cha Beluga cha Bremen, Ujerumani, kilitangaza mipango ya kutuma meli ya kwanza katika Njia ya Bahari ya Kaskazini mano mwaka wa 2009.<ref name="dailymail.co.uk" /> ====Maendeleo==== Madhara ya pamoja ya ongezeko la joto Duniani huenda yakawa na athari kali sana hasa kwa binadamu na nchi ambazo hazina rasilimali za kupunguza athari hizo. Hili linaweza kufanya maendeleo ya kiuchumi na upunguzaji wa umaskini uwe mgumu, na kiufanya iwe vigumu zaidi kuyafikia [[Malengo ya Maendeleo ya Milenia]].<ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.odi.org.uk/iedg/publications/climate_change_web.pdf|title=Poverty Reduction, Equity and Climate Change: Global Governance Synergies or Contradictions?|author=Richards, Michael|publisher=Overseas Development Institute|accessdate=2007-12-01|format=PDF|archivedate=2003-04-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030406125549/http://www.odi.org.uk/iedg/publications/climate_change_web.pdf}}</ref> Mnamo Oktoba mwaka wa 2004 Kikundi Tendakazi kuhusu Mabadiliko ya Hali ya Anga na Maendeleo, muungano wa mashirika yasiyokuwa ya kiserikali ya maendeleo na mazingira, ilitoa ripoti [http://www.iied.org/pubs/display.php?o=9512IIED iliyoitwa Kuteketea] kuhusu jinsi mabadiliko ya hali ya anga yanavyoathiri maendeleo. Ripoti hii, na ripoti ya Julai 2005 [http://www.iied.org/pubs/display.php?o=9560IIED Afrika - Yateketea?] zilitabiri ongezeko la njaa na magonjwa kwa sababu ya upungufu wa mvua na hali mbaya ya hewa, hasa Barani Afrika. Haya huenda yakawa na madhara mabaya kwa maendeleo kwa wale walioathirika. ===Mifumo ya kiikolojia=== {{See also|Hatari ya kuangamia kutokana na ongezeko la joto duniani}} Ongezeko la joto Duniani ambalo halidhibitiwi linaweza kuathiri maeneo mengi ya kiikolojia ardhini. Ongezeko la kipimo cha joto Duniani kunamaanisha ya kuwa mifumo ya kiikolojia itabadilika; baadhi ya [[spishi]] wanalazimishwa kuhama makazi yao (huku viumbe hao wakikabiliana na uwezekano wa kuangamia) kwa sababu ya hali ya anga inayobadilika, huku wengine viumbe wakinawiri. Athari zaidi za ongezeko la joto Duniani, kama vile kupungua kwa theluji milimani, kupanda kwa eneo la bahari lenye maji, na mabadiliko ya hali ya hewa, yanaweza kuathiri si tu shughuli za kibinadamu bali hata mfumo wa kiikolojia. Kusoma kuhusu uhusiano kati ya hali ya anga ya Dunia na kuangamia kwa viumbe katika kipindi kilichopita cha miaka milioni 520, wanasayansi kutoka Chuo Kikuu cha York wanaandika, "Vipimo vya joto Duniani vilivyotabiriwa kwa karne zinjazo vinaweza kusababisha ‘tukio jipya kubwa la maangamizi ya viumbe’, ambapo zaidi ya asilimia 50 ya spishi za wanyama na mimea itaangamizwa. Spishi wengi ambao wamo hatarini ni wanyama wa eneo la Aktiki na Antaktiki kama vile [[dubu]] wa kipola<ref>{{Rejea jarida | last = Amstrup | first=Steven C. | coauthors = [[Ian Stirling]], Tom S. Smith, Craig Perham, Gregory W. Thiemann | date = 2006-04-27 | title = Recent observations of intraspecific predation and cannibalism among polar bears in the southern Beaufort Sea | journal = Polar Biology | volume = 29 | issue = 11 | pages = 997–1002 | doi = 10.1007/s00300-006-0142-5}}</ref> na Penguini wa Kaisari<ref>{{Rejea jarida | last = Le Bohec | first = Céline | coauthors = Joël M. Durant, Michel Gauthier-Clerc, Nils C. Stenseth, Young-Hyang Park, Roger Pradel, David Grémillet, Jean-Paul Gendner, and Yvon Le Maho | title = King penguin population threatened by Southern Ocean warming | journal = [[Proceedings of the National Academy of Sciences]] | volume = 105| issue = 7| pages = 2493| date = 2008-02-11 | url = http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/0712031105v1 | doi = 10.1073/pnas.0712031105 | accessdate = 2008-02-13 | format = abstract | pmid = 18268328 | pmc = 2268164}}</ref>. Katika eneo la Aktiki, maji ya Bandari la Hudson hayana barafu kwa wiki tatu au zaidi kuliko miaka thelathini iliyopita, hivyo kuathiri dubu wa kipola wanaokaa pale, ambao hupendelea kuwinda katika barafu ya bahari.<ref>[http://www.lrb.co.uk/v27/n01/byer01_.html On Thinning Ice] {{Wayback|url=http://www.lrb.co.uk/v27/n01/byer01_.html |date=20091001174901 }} by Michael Byers ''London Review of Books'' Januari 2005</ref> Spishi ambao wanategemea hali baridi za hewa kama vile gyrfalcon, na ndege wa theluji ambao huwinda Lemmings ambao hutumia maji baridi wakati wa majira ya baridi kwa faida yao huenda wakaathirika vikali.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/wildbirds/action_plans/docs/falco_rusticolis.pdf |title=International Species Action Plan for the Gyrfalcon Falco rusticolis |publisher=BirdLife International |year=1999 |author=Pertti Koskimies (compiler) |accessdate=2007-12-28|format=PDF}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |url=http://aknhp.uaa.alaska.edu/zoology/species_ADFG/ADFG_PDFs/Birds/Snowy%20Owl_ADFG_final_2006.pdf |title=Snowy Owl |publisher=University of Alaska |year=2006 |accessdate=2007-12-28 |format=PDF |archivedate=2008-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080910214043/http://aknhp.uaa.alaska.edu/zoology/species_ADFG/ADFG_PDFs/Birds/Snowy%20Owl_ADFG_final_2006.pdf }}</ref> Wanyama wa majini bila uti wa mgongo hufurahia ukuaji wa kilele katika vipimo vywa joto ambavyo wamevizoea, bila kujali kiasi cha baridi, na wanyama wenye damu baridi wanaopatikana katika maeneo ya latitiudi za juu na urefu wa juu kwa jumla hukuwa kwa kasi kwa sababu ya msimu wa kipindi kifupi cha ukuaji.<ref>{{Rejea jarida | author=Arendt, J.D. | title=Adaptive intrinsic growth rates: an integration across taxa | year=1997 | journal=[[The Quarterly Review of Biology]] | volume=72 | issue=2 | pages=149–177 | url=http://links.jstor.org/sici?sici=0033-5770%28199706%2972%3A2%3C149%3AAIGRAI%3E2.0.CO%3B2-X | doi=10.1086/419764}} </ref> Hali inayokuwa na joto jingi kuliko kawaida inasababisha viango vikubwa zaidi vywa kimetaboliki na baada ya hapo kupungua kwa ukubwa wa kimwili licha ya kuongezeka kwa utafutaji wa chakula, jambo amablo linaongeza hatari ya ya kuwindwa. Hakika , hata ongezeko ndogo la la kipimo cha joto wakati wa maendeleo ya ukuaji wa mnyama unasababisha hitilafu katika ufanisi wa ukuaji na viwango bvya kuishi katika samaki wa aina ya Rainbow trout.<ref>{{Rejea jarida | author=Biro, P.A., ''et al.'' | year=2007 | month=Juni | title=Mechanisms for climate-induced mortality of fish populations in whole-lake experiments | journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] | volume=104 | issue=23 | pages=9715–9719 | doi=10.1073/pnas.0701638104 | issn=1091-6490 | pmid=17535908 | pmc=1887605}} </ref> Ongezeko la joto limeanza kuwa na madhara wazi kwa wanyama<ref>{{Rejea tovuti |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4313726.stm |title=Animals 'hit by global warming'| author=Time Hirsch |publisher=[[BBC]] News |date=2005-10-05 |accessdate=2007-12-29}}</ref>, na [[vipepeo]] wamehama hadi maeneo ya kasakazini kwa kiasi cha kilomita 200 Barani Ulaya na Marekani Kaskazini. Mimea hubaki nyuma na kuhama kwa wanyama wakubwa unafanywa kuwa pole pole kwa sababu ya miji na barabara. Nchini Uingereza, vipepeo wa majira ya baada ya baridi wanatokea kwa wastani siku 6 mapema kuliko miongo miwili ilyopita<ref>{{Rejea jarida |url=http://www.nature.com/nature/journal/v416/n6879/pdf/416389a.pdf |title= Ecological responses to recent climate change |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |last=Walther |first=Gian-Reto |coauthors=Eric Post, Peter Convey, Annette Menzel, Camille Parmesan, Trevor J. C. Beebee, Jean-Marc Fromentin, Ove Hoegh-Guldberg, Franz Bairlein |volume=416 |number= |pages=389–395|date=28 Machi 2002 |doi= 10.1038/416389a|format=PDF}}</ref>. Makala ya mwaka 2002 katika jariida la ''Maumbile'' yalitafiti maandiko ya kisayansi ili kupata mabadiliko ya hivi karibuni ya misimu mbalimbali ya spishi za mimea na wanyama.Kutokana na spishi ambazo zimeonyesha mabadiliko ya hivi karibuni, 4 kati ya 5 zilihamisha maeneo yao ya kimakazi kuelekea maeneo ya kaskazini na kusini mwa Dunia au maeneo ya urefu mkubwa zidi, kuunda "spishi za kikimbizi". Vyura walikuwa wakizaana, maua yalikuwa yanamea na ndege walikuwa wakihama kwa wastani siku 2.3 mapema kila muongo; vipepeo, ndege na mimea kuelekea ncha za Dunia kwa kiwango cha kilomita 6.1 kila muongo. Utafti wa mwaka 2005 ulihitimisha ya kuwa shughuli za kibinadamu ndiyo sababu ya ongezeko la joto na mabadiliko ya tabia ya spishi yanayoonekana kwa sasa, na unahusisha matokeo haya na makadirio ya mifumo ya hali ya anga ili kutoa kuhakikisha makadirio hayo<ref>{{Rejea tovuti |url=http://iis-db.stanford.edu/pubs/20887/PNAS_5_16_05.pdf |title=''www.stanford.edu'' |accessdate=2010-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060917020212/http://iis-db.stanford.edu/pubs/20887/PNAS_5_16_05.pdf |archivedate=2006-09-17 }}</ref>. Wanasayansi wameona lkuwa nyasi ya kinywelenywele ya eneo la Antaktiki inazidi kumea katika maeneo ya Antaktika ambapo hapo awali haikupatikana kwa wingi.<ref>[http://www.heatisonline.org/contentserver/objecthandlers/index.cfm?id=5014&method=full Grass flourishes in warmer Antarctic] originally from [[The Times]], Desemba 2004</ref> Utafiti wa kimekanika umefanya kumbukumbu ya kuangamia kwa wanyama kwa sababu ya mabadilikom ya hali ya anga ya hivi karibuni: McLaughlin ''na wengineo.'' alitengeneza kumbukumbu ya wakazi wawili wa kipepeo wa aina ya Bay checkerspot butterfly akihatarishwa na mabadiliko ya usimbishaji.<ref name="McLaughlin">{{Rejea jarida |last= McLaughlin |first= John F. |coauthors= ''et al.'' |date= 2002-04-30 |title= Climate change hastens population extinctions |journal= [[Proceedings of the National Academy of Sciences|PNAS]] |volume= 99 |issue= 9 |pages= 6070–6074 |doi= 10.1073/pnas.052131199 |url= http://www.nd.edu/~hellmann/pnas.pdf |format= [[Portable Document Format|PDF]] |accessdate= 2007-03-29 |pmid= 11972020 |pmc= 122903 |archive-date= 2005-04-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20050405173535/http://www.nd.edu/~hellmann/pnas.pdf |dead-url= yes }}</ref> Parmesan anadokeza, "Utafiti mchache umefanywa kwa ukubwa ambao unajumuisha spishi nzima"<ref>{{Rejea jarida |last= Permesan |first= Camille |date= 2006-08-24 |title= Ecological and Evolutionary Responses to Recent Climate Change |journal= [[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics]] |volume= 37 |pages= 637–669 |doi= 10.1146/annurev.ecolsys.37.091305.110100 |url= http://cns.utexas.edu/communications/File/AnnRev_CCimpacts2006.pdf |format= [[Portable Document Format|PDF]] |accessdate= 2007-03-30 |archive-date= 2007-01-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070105021545/http://cns.utexas.edu/communications/File/AnnRev_CCimpacts2006.pdf |dead-url= yes }}</ref> na McLaughlin ''na wengineo.'' alikubali "utafiti mdogo wa kimekania umehusisha kuangamia kwa wanyama na mabadiliko ya hivi karibuni ya hali ya anga."<ref name="McLaughlin" /> Daniel Botkin na waandishi wengine katika utafiti mmoja wanaamini kuwa viwango vya kuangamia kwa wanyama vilivyokadiriwa ni vimekadiriwa kupita kiasi cha kweli. Spishi wengi wa maji yasiyokuwa na chumvi na mimea na wanyama wa maji yenye chumvi wanategemea maji yanayotiokana na theluji ili kuhakikisha makao baridi ambao wameyazoea. Baadhi ya spishi za samaki ambao si wa maji yasiyokuwa na chumvi wanahitaji maji baridi ili kuishi na kuzaana, na hili ni kweli hasa kwa Salmoni na aina ya samaki wa [Cutthroat trout. Kupungua kwa maji kutoka theluji kunasababisha maji kidogo katika vijito yanaoweza kuruhusu spishi hizi kustawi. Spishi mmoja muhimu aitwaye Krilli wa Baharini, anapendelea maji baridi na ndiye chanzo msingi cha chakula kwa viumbe [[mamalia]] kama vile nyangumi wa Bluu<ref>{{Rejea habari | last = Lovell | first = Jeremy | title = Warming Could End Antarctic Species | publisher = CBS News | date = 2002-09-09 | url = http://www.cbsnews.com/stories/2002/09/09/tech/main521258.shtml | accessdate = 2008-01-02 | archivedate = 2008-01-17 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080117201441/http://www.cbsnews.com/stories/2002/09/09/tech/main521258.shtml }}</ref>. Mabadiliko kwa [[mawimbi ya bahari]], kwa sababu ya ongezeko la maji yasiyokuwa na chumvi kutoka theluji inayoyeyuka, na mabadiliko yanayowezekana kutokana na mzunguko wa thermohaline wa bahari za Dunia, huenda kukaathiri maeneo ya kushikia samaki ya sasa ambayo binadamu wanategemea pia. Kiumbe aitwaye ''lemuroid possum mweupe'', anayepatikana tu katika misitu ya milimani ya eneo la kasakzini la Queensland, ametakjwa kama spishi wa kwanza wa kimamalia kuangamizwa na ongezeko la joto Duniani linalosababishwa na binadamu. Possum mweupe hajaonekana kwa kipindi cha zaidi ya miaka mitatu. Possum hawa hawawezi kuishi katika vipimo vya joto vya zaidi ya 30 °C (86 °F) kwa kipindi kirefu, jambo lililofanyika mnamo mwaka wa 2005. Safari ya mwisho ya kiupelelezi ya kutafuta Possum wowote weupe ambao bado wako hai kilifaa kwanza mwaka wa 2009.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,24742053-952,00.html |title=White possum said to be first victim of global warming |accessdate=2008-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081205100341/http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,24742053-952,00.html |archivedate=2008-12-05 }}</ref> ====Misitu==== [[Image:Northern Forest Trend in Photosynthetic Activity.gif|thumb|250px|right]] Misitu ya Paini katika eneo la Pine [[British Columbia]] imeharibiwa na uvamizi wa mdudu wa paini, uvamizi huu umeenea bila kukoma tangu mwaka wa 1998 angalau kwa sababu ya ukosefu wa majira ya bairi kali tangu wakati huo; siku chache za baridi kali zinaweza kuwauwa wengi wa wadudu hao waharibifu na hapo zamani siku kama hizo ziliweza kufanya uharibifu huo usienee. Uvamizi huo wa wadudu, ambao (kufikia Novemba mwaka wa 2008) ulikuwa umeuwa karibu nusu ya miti ya aina hiyo katika jombo (ekari milioni 33 au 135,000&nbsp;km²)<ref>{{Rejea tovuti |url=http://mpb.cfs.nrcan.gc.ca/index_e.html |title=Natural Resources Canada |accessdate=2010-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100613003653/http://mpb.cfs.nrcan.gc.ca/index_e.html |archivedate=2010-06-13 }}</ref><ref name="robbins">Jim Robbins, [http://www.nytimes.com/2008/11/18/science/18trees.html?em|Bark Beetles Kill Millions of Acres of Trees in West], New York Times, 17 Novemba 2008</ref> ni idadi ambayo haijawahi kubwa ambayo haijawahi kufikiwa tena<ref name="kurz">Werner Kurz et al. [http://www.nature.com/nature/journal/v452/n7190/abs/nature06777.html Mountain pine beetle and forest carbon feedback to climate change], ''Nature'' 452, 987-990 (24 Aprili 2008).</ref> na iliisha kupitia upepo mkali ambao haukuwa wa kawaida mnamo mwaka wa 2007 kati mgawanyo wa kibara kuelekea Alberta. Ugonjwa katika eneo kubwa, pia ulianza, lakini wa kiwango cha chini, mnamo mwaka w 1999 katika maeneo la Colorado, Wyoming na MOntana. Shirika la Huduma ya Misitu la Marekani linakadiria ya kuwa kati ya mwaka 2011 na 2013 karibu miti yote ya paini ya aina ya lodgepole iliyo zaidi ya inchi tano kwa upana (milimita 127) itapotea<ref name="robbins" />. Kwa sababu misitu ya kaskazini ni eneo ambapo gesi ya kaboni huingia, huku misitu iliyokauka ikiwa chanzo kikubwa cha kaboni, kupota kwa kiasi kikubwa kama hicho cha msitu kinazidisha uvamizi wa wadudu katika misitu ya Biritish Columbia pekee inakaribia ya mwaka wa kawaida wa mioto ya misituni katika eneo lote la [[Kanada]] au kutolewa kwa miaka tano kutoka vyanzo vya usafiri vya nchi hiyo<ref name="kurz" /><ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=89942771 Pine Forests Destroyed by Beetle Takeover], [[National Public Radio|NPR]]'s[[Talk of the Nation]], 25 Aprili 2008</ref>. Mbali na matokeo wazi ya kiikolojia na kiuchumi, misitu mikubwa iliyokufa huleta hatari ya moto. Hata misitu mingi inayoonekana kuwa yenye afya inaonekana kuwa katika hatari ya mioto ya misitu kwa sababu ya ongezeko la joto. Miaka kumi ya wastani ya misitu iliyochemeka katika eneo la Marekani kasakazini, baada ya miongo mingi ya karibu 10,000&nbsp;km² (ekari milioni 2.5), imeongezeka polepole tangu 1970 hadi zaidi ya 28,000&nbsp;km² (kari milioni 7) kila mwaka.<ref>[http://www.usgcrp.gov/usgcrp/nacc/education/alaska/ak-edu-5.htm US National Assessment of the Potential Consequences of Climate Variability and Change] {{Wayback|url=http://www.usgcrp.gov/usgcrp/nacc/education/alaska/ak-edu-5.htm |date=20140222044749 }} Regional Paper: Alaska</ref>. Ingawa mbadiliko katika mbinu za usimamizi wa misitu huenda ukawa umechangia mabadiliko haya, katika eneo la magharibi la Marekani, tangu mwaka wa 1986, majira marefu zaidi ya kiangazi yamesababisha mioto mikubwa ya misituni kuongezeka mara nne na maeneo yanayochomwa kuongezeka mara sita, ikilinganishwa na kipindi kati ya 1970 na 1986. Ongezeko sawa la mioto ya misituni imeripotiwa nchini Kanada kati ya mwaka wa 1920 na 1999.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/short/313/5789/927 |title=Science Magazine - August 2006 "Is Global Warming Causing More, Larger Wildfires?" - Steven W. Running |accessdate=2010-01-15 |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210134640/http://www.sciencemag.org/cgi/content/short/313/5789/927 }}</ref> Mioto ya misitu nchini [[Indonesia]] imeongezeka pakubwa tangu mwaka wa 1997 pia. Mioto hii mara nyingi huanzishwa kimakusudi ili kuondoa msitu kwa ajili ya kilimo. Mioto hii inaweza kusababisha maeneo yenye kuni ya kaboni kushika moto katika kanda hiyo na gesi ya kaboni monoksaidi inayotolewa imekadiriwa, katika mwaka wa kawaida, kuwa 15% ya kiwango cha kaboni moksaidi kinachotolewa na uchomaji wa kuni za fosili.<ref>BBC News: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4208564.stm Asian peat fires add to warming]</ref> ====Milima==== [[Milima]] huchukua takriban asilimia 215 ya eneo la Dunia na huwa makao ya zaidi ya idadi moja kwa kumi ya idadi ya binadamu Duniani. Mabadiliko katika hali ya anga yanasababisha idadi nyingi ya hatari kwa wakazi wa milima<ref>[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VFV-4MY0TS1-1&_user=4225319&_coverDate=10%2F31%2F2007&_rdoc=12&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info(%23toc%236020%232007%23999829996%23668309%23FLA%23display%23Volume)&_cdi=6020&_sort=d&_docanchor=&_ct=17&_acct=C000048559&_version=1&_urlVersion=0&_userid=4225319&md5=b28529ce89b28da5f49792dfebeef70b&errMsg=1 Exposure of global mountain systems to climate warming during the 21st Century] {{Wayback|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VFV-4MY0TS1-1&_user=4225319&_coverDate=10%2F31%2F2007&_rdoc=12&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info(%23toc%236020%232007%23999829996%23668309%23FLA%23display%23Volume)&_cdi=6020&_sort=d&_docanchor=&_ct=17&_acct=C000048559&_version=1&_urlVersion=0&_userid=4225319&md5=b28529ce89b28da5f49792dfebeef70b&errMsg=1 |date=20090105015350 }} Science Direct</ref>. Watafiti wanatarajia kuwa baada ya kipindi kirefu, hali ya anga litaathiri mifumo ya kiikoloji ya milima na maeneo tambarare, iadadi na nguvu ya mioto ya misitu, utofauti wa wanyamapori, na usambazaji wa maji. Utafiti unaonyesha ya uwa hali ya anga yenye joto zaidi nchini Marekani huenda ikasababisha wakazi wa maeneo ya chini kuhama kuelekea maeneo ya juu zaidi ya kialpaini.<ref>[http://www.epa.gov/climatechange/effects/downloads/potential_effects.pdf The Potential Effects Of Global Climate Change On The United States] Report to Congress Editors: Joel B. Smith and Dennis Tirpak US-EPA Desemba 1989</ref> Kuhama kwa aina hiyo kutashambulia miti nadra ya Kialpaini na makazi mengine katika maeneo yaliyoko juu. Mimea na wanyama wa maeneo ya kimo cha juu wana nafasi ndogo kwa makazi mapya kadiri wanavyohama milimani ili kukabiliana na mabadiliko ya muda mrefu ya hali ya anga ya kikanda Mabadiliko ya hali ya anga pia yataathiri kina cha theluji milimani. Mabadiliko yoyote katika kuyeyeka kwao wa kimsimu kunaweza kuwa na matokeo makali kwa maeneo yanayotegemea maji bila chumvi kutoka milima hiyo. Vipimo vya joto vimavyozidi kupanda vinaweza kusababisha theluji kuyeyuka mapema na haraka katika msimu unaotokea kabla ya kiangazi na kubadilisha wakati maji yanapotoka milimani na jinsi yatakavyotoka pale. Mabadiliko haya yanaweza kuathiri upatikanaji wa maji yasiyokuwa na chumvi kwa mifumo ya kimaumbile na matumizi ya binadamu.<ref>{{Cite press release | title = Freshwater Issues at ‘Heart of Humankind’S Hopes for Peace and Development’ | publisher = [[United Nations]] | date = 2002-12-12 | url = http://www.un.org/News/Press/docs/2002/ENVDEV713.doc.htm | accessdate = 2008-02-13}}</ref> ====Uzalishaji wa kiikolojia==== Kulingana na jarida la mwaka 2003 la Smith na Hitz, ni jambo la busara kudokeza kuwa uhusiano kati ya ongezeko la kipimo cha joto cha wastani cha joto Duniani na uzalishaji wa kiikolojia ni wa kiparaboli. Ukolezi mwingi zaidi wa gesi ya kaboni daioksaidi kutasaidia mimea kukuwa na kutosheleza mahitaji ya maji. Mwanzoni vipimo vya juu vya joto vinaweza kusaidia ukuaji wa mimea. Hatimaye, ongezeko la ukuaji litafikia kilelel halafu litaanza kushuka.<ref>{{Rejea tovuti |date=2003 |title=OECD Workshop on the Benefits of Climate Policy: Improving Information for Policy Makers. Background Paper: Estimating Global Impacts from Climate Change |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] |author=Smith, J. and Hitz, S. |page=Page 66 |url=http://www.oecd.org/dataoecd/9/60/2482270.pdf |accessdate=2009-06-19}}</ref> Kulingana na ripoti ya IPCC, ongezeko la kimataifa la joto linalozidi 1.5-2.5°C (ikilinganishwa na kipindi cha 1980-99), litakuwa na matokeo mabaya kwa mfumo wa kiikolojia, bidhaa na huduma, k.m., ugavi wa maji na chakula.<ref name="WG2 AR4 SPM" /> Utafiti uliofanywa na [http://pages.unibas.ch/botschoen/scc/index.shtml Mradi wa Kiswidi kuchunga Miti] {{Wayback|url=http://pages.unibas.ch/botschoen/scc/index.shtml |date=20110927151444 }} ulipendekeza ya kuwa miti inayokuwa polepole hufanywa kuwa kwa kipindi kifupi chini ya viwango vya juu zaidi vya gesi ya CO₂, huku miti inayokuwa kwa kasi kama vile liana, hufaidika baada ya kipindi kirefu. Kwa jumla, lakini hasa katika [[misitu ya mvua]], hili linamaanisha kuwa liana huwa ndiyo spishi inayopatikana kwa wigi; na kwa sababu liana huoza haraka kuliko miti kaboni anayopatikana ndani yao inarudishwa haraka zaidi angani, Miti inayokuwa polepole huweka kwa ndani kaboni ya annga kwa miongo mingi. ===Uhaba wa maji=== {{See also|Uhaba wa maji}} Kupanda kwa eneo lenye maji baharini kunakadiriwa kuongezeka kuingia kwa maji ya chumvi katika maji yaliyo chini ya ardhi katika maeneo mbalimbali, na kuathiri maji ya kunywa na kilimo katika maeneo ya pwani.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://yosemite.epa.gov/oar/GlobalWarming.nsf/content/ResourceCenterPublicationsSeaLevelRiseIndex.html |title=EPA : Global Warming : Resource Center : Publications : Sea Level Rise : Sea Level Rise Reports<!-- Bot generated title --> |accessdate=2010-01-15 |archivedate=2007-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071005061922/http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/ResourceCenterPublicationsSeaLevelRiseIndex.html }}</ref> Ongezeko la uvukizi kutapunguza ufanisi wa hifadhi za maji. Ongezeko la hali kali ya hewa kunaamanisha kuwa maji mengi zaidi yanaanguka katika ardhi ngumu na na kushindwa kuyachukua maji hayo ndani, hivyo kupelekea mafuriko ya muda kutokea badala ya kuyaongeza maji yale ardhini au katika maji yaliyo chini ya ardhi. Katika maeneo mengine, theluji zinazopungua kwa ukubwa zinatishia upatikanaji wa maji.<ref>[http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/kazakhstan_2551.jsp Kazakhstan: glaciers and geopolitics] {{Wayback|url=http://www.opendemocracy.net/globalization-climate_change_debate/kazakhstan_2551.jsp |date=20180106074049 }} ''Stephan Harrison'' Open Democracy Mei 2005</ref> Tishio linalozidi la glaciers ltakuwa na athari mbalimbali. Katika maeneo ambayo yanategemea sana maji kutoka theluji yanayoyeyuka wakati wenye joto wa wa miezi ya msimu wa kiangazi, kuendelea kwa kurudi nyuma kwa mwishowe kutasababisha theluji kupungua na kupunguza maji yanayotoka katika theluji au kukomesha kabisa maji yanayotoka pale. Kupungua kwa maji yanayotoka katika theluji kutaathii uwezo wa kuinyunyuzia mimmea na kupunguza mitiririko ya vijito katika msimu wa kiangazi unaohitajika kuongeza maji katika mabwawa na hifadhi za maji. Hali hii ni mbaya sana kwa unyunyiziaji wa mimmea Barani Marekani Kusini, ambapo maziwa mengi ya kujengwa hujazwa na muyeyusho wa theluji pekee.{{Ref harv|peru2|BBC|BBC}} CNchi za Asia ya kati pia kihistoria zimekuwa zikitegemea maji yanayoyeyuka kutoka theluji kila msimu kwa unyunyziaji mimmea na hifadhi za maji ya kunywa. Nchini Norway, milima ya Alps na katika eneo la Kaskazini magharibi kwa Pasifiki la Marekani ya Kaskazini mtiririko wa maji kutoka thluji ni muhimu kwa kuzalisha umeme kwa kutumia maji. Vipimo vya juu zaidi vya joto pia vitaongeza mahitaji ya maji kwa madhumuni ya kupoesha na kukata kiu. Katika eneo la [[Sahel]], kumekuwa na kipindi kisicho cha kawaida cha mvua kuanzia mwaka wa 1950 hadi mwaka wa 1970, kikifuatiwa na miaka yenye kiangazi kingi kuanzia mwaka wa 1970 hadi mwaka wa 1990. Kuanzia mwaka wa 1990 hadi mwaka wa 2004 mvua ulirejea vipimo vya wastani vya kipindi cha miaka 1898–1993, lakini mabadiliko kuanzia mwaka mmoja hadi mwingine yalikuwa mengi.<ref name="Mitchell">{{Rejea tovuti |url=http://jisao.washington.edu/data_sets/sahel/ |title=Sahel rainfall index (20-10N, 20W-10E), 1900–2007 |accessdate=2010-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090321073627/http://jisao.washington.edu/data_sets/sahel/ |archivedate=2009-03-21 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | title=Temporary Drought or Permanent Desert? | url=http://earthobservatory.nasa.gov/Study/Desertification/desertification2.html | publisher=[[NASA]] Earth Observatory | accessdate=2008-06-23 | archivedate=2008-09-21 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080921175448/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/Desertification/desertification2.html | =https://web.archive.org/web/20080921175448/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/Desertification/desertification2.html }}</ref> ===Afya=== Mbadiliko ya hali ya anga huchangia katika ongezeko la [[magonjwa]] na vifo vywa mapema. Maendeleo ya kiuchumi yataathiri jinsi ufanisi wa hatua za kukabiliana na mabadiliko ya hali ya anga utakua. Kwa mujibu wa ripoti ya IPCC, kuna uwezekano kuwa: *mabadiliko ya hali ya anga yataleta faida chache, kama vile kupunua kwa vifo kutokana na baridi *Urari wa matokeo chanya na hasi ya kiafya yatatofautiana toka eneo moja hadi lingine *Athari mbaya zitakuwa nyingi zaidi katika nchi zenye mapato ya chini. *Matokeo mabaya ya kiafya zinazotokana na mabadiliko ya hali ya anga yatazidi matokeo faida, hasa katika nchi zinazoendelea. Baadhi ya mifano ya matokeo mabaya ya kiafya ni ongezeko la [[utapiamlo]], ongezeko la vifo, magonjwa na majeraha kwa sababu ya mawimbi ya joto, mafuriko, dhoruba, moto, ukame na kuongezeka kwa visa vya magonjwa ya moyo na ya kupumua.<ref>{{Rejea tovuti |date=2007 |title=Human health. ''Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change'' |publisher=Cambridge University Press |author=Confalonieri, U., B. Menne, R. Akhtar, K.L. Ebi, M. Hauengue, R.S. Kovats, B. Revich and A. Woodward. M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.E. Hanson, Eds. |page=Page 393 |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_ipcc_fourth_assessment_report_wg2_report_impacts_adaptation_and_vulnerability.htm |accessdate=2009-05-20 |archivedate=2018-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005031903/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_ipcc_fourth_assessment_report_wg2_report_impacts_adaptation_and_vulnerability.htm }}</ref> According to a 2009 study by [[University College London|UCL]] academics, climate change and global warming pose the biggest threat to human health in the 21st century.<ref>{{Rejea habari |date=14 Mei 2009 |title=Professor Anthony Costello: climate change biggest threat to humans |work=[[The Times]] |author=Lister, S. |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/health/article6283681.ece |accessdate=2009-08-08 |archivedate=2009-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090708103705/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/health/article6283681.ece }}</ref><ref>{{Rejea habari |date=14 Mei 2009 |title=Climate change: The biggest global-health threat of the 21st century |work=[[University College London|UCL]] News |url=http://www.ucl.ac.uk/news/news-articles/0905/09051501 |accessdate=2009-08-08}}</ref> ====Athari za moja kwa moja za ongezeko la kipimo cha joto==== Matokeo ya ongezeko la kipimo cha joto ambayo yanamathiri binadamu moja kwa moja zaidi ni athari ya vipimo vya juu zaidi vya joto. Vipimo vya joto vya juu zaidi vinaongeza idadi ya watu wanaokufa siku fulani kwa sababu nyingi: watu wenye matatizo ya moyo ni dhaifu zaidi kwa sababu lazima mfumo wa wa moyo ufanye kazi zaidi ili upoe wakati wa hali ya hewa yenye joto, kuchoka kutokana na joto na baadhi ya matatizo ya kupumua huongezeka. Ongezeko la joto Duniani huenda likamaanisha magonjwa zaidi ya moyo, madaktari wanaonya.<ref>[http://www.iht.com/articles/ap/2007/09/05/europe/EU-MED-Global-Warming-Hearts.php Global warming could mean more heart problems, doctors warn] {{Wayback|url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/09/05/europe/EU-MED-Global-Warming-Hearts.php |date=20070907205539 }} Septemba 2007 Associated Press</ref> Kipimo cha joto cha hewa cha juu zaidi pia kinaongeza ukolezi wa ozoni katika ngazi ya chini. Katika anga ya chini, ozoni ni gesi hatari. Inaharibu tishu za mapafu, na kusababisha shida kwa watu wenye ugonjwa wa pumu na magonjwa mengine ya mapafu.<ref>{{Rejea tovuti|author=McMichael, A.J., Campbell-Lendrum, D.H., Corvalán, C.F., Ebi, K.L., Githeko, A., Scheraga, J.D. and Woodward, A. |year=2003|url=http://www.who.int/globalchange/climate/summary/en/index.html |title=Climate Change and Human Health – Risk and Responses |publisher=[[World Health Organization]], Geneva}}</ref> Ongezeko la joto lina matokeo mawili kwa idadi ya vifo ya moja kwa moja ambayo hutendeka kinyume: Idadi kubwa ya vipimo vya joto wakati wa majira ya baridi hupunguza vifo kutokana na baridi; vipimo vya joto vya juu zaidi wakati wa majira ya kiangazi huongeza vifo kutokana na joto. Athari ya jumla ya matokeo haya ya moja kwa moja inatagemea inategemea hali ya anga ya eneo fulani. Palutikof ''na wengineo.'' (1996) alifanya hesabu na kupata kuwa nchini Uingereza na Wales kwa kila ongezeko la 1 °C la kipimo cha joto kupungua kwa vifo kutokana na baridi kunazidi ongezeko la joto kutokana na joto, hivyo basi kusababisha kupungua kwa idadi ya wastani ya vifo ambayo ni 7000,<ref>{{Rejea jarida |author=J.P. Palutikof, S. Subak and M.D. Agnew |title=Impacts of the exceptionally hot weather in 1995 in the UK |journal=Climate Monitor|volume= 25|number=3 |year=1996}}</ref> huko Keatinge ''na wengineo.'' (2000) “akidokeza kuwa ongezeko lolote la vifo kutokana na ongezeko la vipimo vya joto huenda likapitwa ndogo likilinganishwa na idadi kupungwa kwa idadi kubwa ya vifo kutokana na baridi.”<ref name="Keatinge2000">{{Rejea jarida | last = Keatinge | first = W. R. | authorlink = | coauthors = ''et al.'' | year = 2000 | month = | title = Heat related mortality in warm and cold regions of Europe: observational study | journal = British Medical Journal | volume = 321 | issue = 7262 | pages = 670&ndash;673 | id = | url =https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2000-09-16_321_7262/page/670| accessdate = | quote =| doi = 10.1136/bmj.321.7262.670| pmid = 10987770 | pmc = 27480 }}</ref> Cold-related deaths are far more numerous than heat-related deaths in the United States, Europe, and almost all countries outside the tropics.<ref>[http://www.medscape.com/viewarticle/494582_2 The Impact of Global Warming on Health and Mortality]</ref> Katika kipindi cha miaka ya 1979–1999, jumla ya vifo 3,829 nchini Marekani vilihusishwa na joto jingi kutokana na hali ya hewa,<ref>[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5126a2.htm Heat-Related Deaths --- Four States, July--August 2001, and United States, 1979--1999]</ref> katika kipindi hicho pia jumla ya vifo 13,970 vilisababishwa miili ya waathirika kupigwa na baridi kali.<ref>[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5104a2.htm Hypothermia-Related Deaths --- Utah, 2000, and United States, 1979--1998]</ref> Barani Ulaya, vifo vya wastani kutokana na joto ni 304 katika eneo la Kasakzini mwa Finland, 445 mjini Athens na 40 mjini London, huku vifo kutokana na baridi vikiwa 2457, 2533, na 3129 mtawalia.<ref name="Keatinge2000" /> Kulingana na Keatinge ''na wengineo.'' (2000), “wakazi Barani Ulaya wamezoea vipimo vya joto vya majira ya kiangazi vya kati ya 13.5°C hadi 24.1°C, na wanatarajiwa kuzoea ongezeko la joto lililotabriwa katika nusu karne ijayo wakiwa na ongezeko ndogo endelevu la vifo kutokana na joto.”<ref name="Keatinge2000" /> Ripoti ya serikali inaonyesha kupungua kwa vifo kutokana na ongezeko la joto la hivi karibuni na inatabiri ya kwamba kutakuwa na ongezeko la vifo kutokana na ongezeko la joto la hivi karibuni na inatabiri ongezeko la vifo katika siku za usoni kwa sababu ya ongezeko la joto nchini Uingereza.<ref>{{Rejea tovuti | last = Department of Health and Health Protection Agency | title = Health effects of climate change in the UK 2008: an update of the Department of Health report 2001/2002 | date = 12 Februari 2008 | url = http://www.dh.gov.uk/en/Publicationsandstatistics/Publications/PublicationsPolicyAndGuidance/DH_080702}}</ref> The [[2003 European heat wave]] killed 22,000&ndash;35,000 people, based on normal mortality rates.<ref name="Schär2004">{{Rejea jarida | author = Schär, C. | coauthors = Jendritzky, G. | year = 2004 | title = Hot news from summer 2003 | journal = Nature | volume = 432 | issue = 7017 | pages = 559–60 | issn = | doi = 10.1038/432559a | url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-12-02_432_7017/page/n53| accessdate = | format = | pmid = 15577890 }}</ref> Peter A. Stott from the [[Hadley Centre for Climate Prediction and Research]] estimated with 90% confidence that past human influence on climate was responsible for at least half the risk of the 2003 European summer heat-wave.<ref name="Stott2004">{{Rejea jarida| author = Peter A. Stott | coauthors = D.A. Stone, M.R. Allen | year = 2004 | title = Human contribution to the European heatwave of 2003 | journal = Nature | volume = 432 | pages = 610–614 | issn = 0028-0836 | doi = 10.1038/nature03089 | url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-12-02_432_7017/page/610| accessdate = | format =| pmid = 15577907| issue = 7017 }}</ref> ====Kuenea kwa magonjwa==== {{See also|Magonjwa ya kitropiki}} Ongezeko la joto Duniani linaweza kuendelea hadi katika maeneo ambayo hayana wadudu wengi <ref>{{Rejea tovuti | title= Climate change linked to spread of disease | publisher=[[IRIN]] | url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=77675}}</ref> kueneza [[maradhi ya kuambukiza]] kama vile [[homa ya dengue]],<ref>{{Rejea jarida |title = Potential effect of population and climate changes on global distribution of dengue fever: an empirical model |url = http://image.thelancet.com/extras/01art11175web.pdf |format = [[Portable Document Format|PDF]] |journal = The Lancet |last = Hales |first = Simon |coauthors = ''et al.'' |volume = 360 |issue = 9336 |pages = 830–834 |date= 2002-09-14 |accessdate=2007-05-02 |doi = 10.1016/S0140-6736(02)09964-6}}</ref> Virusi vywa Nile ya Magharibi, na [[malaria]].<ref>{{Rejea jarida | last = Rogers | first = D. | coauthors = S. Randolph | title = The global spread of malaria in a future warmer world | journal = Science | volume = 289 | issue = 5485 | pages = 1763–6 | date = 2000-09-08 | url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/289/5485/1763 | accessdate = 2008-01-04 | pmid = 10976072 }}</ref><ref>{{Rejea habari | last = Boseley | first = Sarah | title = Health hazard | publisher = The Guardian | date = Juni 2005 | url = http://www.guardian.co.uk/climatechange/story/0,12374,1517940,00.html | accessdate = 2008-01-04 }}</ref> Katika nchi maskini, hili linaweza tu kusababisha ,matukio mengi zaidi ya magonjwa hayo. Katika nchi tajiri zaidi, ambapo magonjwa hayo tayari yameangamizwa au kupungzwa kwa [[chanjo]], kutoa maji kutoka mabwawa na utumizi wa madwa ya kuulia wadudu, madhara yataonekana kiuchumi kuliko kiafya. [[Shirika la Afya Duniani]] (WHO) linasema kuwa ongezeko la joto Duniani unaweza kusababisha ongezeko kubwa la magonjwa yanayosababishwa na wadudu nchini Uingereza na Bara Ulaya, huku eneo la kasakazini la Ulaya likizidi kuwa na joto jingi, ticks - wanaobeba ugonjwa wa ensefailatisi na ugonjwa wa laimu - na nzi wa mchangani - ambayo hubeba ugonjwa wa visceral leishmaniasis - wana uwezekano wa kuongezeka.<ref>BBC News: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/372219.stm Global Warming disease warning]</ref> Hata hivyo, tangu jadi ugonjwa wa malaria umekuwa tishio la kawaida Barani Ulaya, huku janga la mwisho likifanyika nchini Uholanzi katika kipindi cha miaka ya 1950. Nchini Marekani, ugonjwa wa malaria umekuwa ukitokea katika maeneo machache katika majimbo 36 (ikiwemo Washington, North Dakota, Michigan na New York) hadi miaka ya 1940.<ref>{{Rejea jarida |last=Reiter |first=Paul |authorlink= |coauthors=''et al.'' |year=2004 |month= |title=Global warming and malaria: a call for accuracy |journal=The Lancet Infectious Deseases |volume=4 |issue=6 |pages=323&ndash;324 |doi=10.1016/S1473-3099(04)01038-2 |url= |accessdate= |quote= }}</ref> Kufikia mwaka wa 1949, nchi ya Marekani ilitangazwa kutokuwa na ugonjwa wa malaria kama tishio la afya ya umma, baada ya zaidi ya mnyunyuzio wa dawa ya [[DDT]] katika nyumba 4,650,000 nchini humo.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.cdc.gov/malaria/history/eradication_us.htm |title=Eradication of Malaria in the United States (1947-1951) |accessdate=2008-07-12 |work= |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=23 Aprili 2004 }}</ref> [[Shirika la Afya Duniani]] linakadiria kuwepo kwa vifo 150,000 kila mwaka "kutokana na mabadiliko ya hali ya anga", ambapo nusu kati ya vifo hivyo ni katika kanda ya Asia ya Kipasifiki.<ref>[http://www.abc.net.au/ra/news/stories/200804/s2211161.htm?tab=latest "Malaria found in PNG highlands"], ABC Radio Australia, 8 Aprili 2008</ref> Mnamo Aprili mwaka wa 2008, shirika hilo liliripoti kuwa, kutokana na ongezeko la vipimo vya joto, idadi ya watu wanaoambukizwa ugonjwa wa [[malaria]] inatarajiwa kuongezeka katika maeneo ya miinuko ya nchi ya [[Papua New Guinea]].<ref>[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=77993 PAPUA NEW GUINEA: Climate change challenge to combat malaria] ''UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs''</ref> ====Watoto==== Mnamo mwaka wa 2007, Chuo cha Marekani cha Usomi kuhusu Magonjwa ya Watoto kilitoa taarifa ya sera iliyoutwa ''Mbadiliko ya Hali ya anga Duniani na Afya ya Watoto'': Madhara yanayotarajiwa moja kwa moja ya mabadiliko ya hali ya anga ni pamoja na majeraha na kifo kutokana na hali kali ya hewa na maafa asilia, ongezeko la maradhi ya kuambukiza yanasombaa zaidi pindi tu hali ya anga inapobadilika, ongezeko la [[uchafuzi wa hewa#Athari za kiafya|magonjwa yanayotokana na uchafuzi wa hewa]], na magonjwa mnegi zaidi yanayotokana na joto, na yenye kusababisha vifo. Kutokana na aina hizi zote za hatari, watoto wana ongezeko la udhaifu dhidi ya magonjwa haya wakilinganishwa na makundi mengine.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://aappolicy.aappublications.org/cgi/content/full/pediatrics;120/5/1149 |title=AAP ''Global Climate Change and Children's Health'' |accessdate=2010-01-15 |archivedate=2009-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090722104801/http://aappolicy.aappublications.org/cgi/content/full/pediatrics;120/5/1149 }}</ref> Mnamo tarehe 2008-04-29, Ripoti ya UNICEF na Uingereza ilipata kuwa ongezeko la jotio Duniani tayari inapunguza ubora wa hali ya maisha ya watoto wanaoishi katika mazingira magumu na kufanya iwe gumu zaidi kufikia malengo ya [[Umoja wa Mataifa ya Maendeleo ya Kimilenia]]. Ongezeko la joto Duniani kutapunguza upatikanaji wa maji safi na chakula hasa Barani Africa na Asia. Majanga, vurugu na magonjwa yanatarajiwa kuwa mengi zaidi na makali zaidi, hivyo kufanya siku za usoni za watoto maskini kabisa Duniani kuwa magumu zaidi.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.unicef.org.uk/press/news_detail_full_story.asp?news_id=1120 |title=UNICEF UK News :: News item :: The tragic consequences of climate change for the world’s children :: April 29, 2008 00:00 |accessdate=2010-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090122045816/http://www.unicef.org.uk/press/news_detail_full_story.asp?news_id=1120 |archivedate=2009-01-22 }}</ref> ===Usalama=== Bodi ya Ushauri ya Jeshi, jopo la majenerali wa Marekani waliostaafu ilitoa Ripoti iliyoitwa "Usalama wa Kitaifa na Tishio la Mabadiliko ya Hali ya Anga." Ripoti hiyo ilitabiri ya kuwa ongezeko la joto Duniani litakuwa na athari kwa usalama, haswa katika kufanya "madhara kuongezeka" katika maeneo ambayo tayari si salama.<ref>[http://securityandclimate.cna.org/report/ "National Security and the Threat of Climate Change] {{Wayback|url=http://securityandclimate.cna.org/report/ |date=20110811183032 }}". Military Advisory Board, 15 Aprili 2007.</ref> Katibu wa nje wa Uingereza Margaret Beckett anadokeza kuwa “Hali ya anga ambayo si dhabiti itaongeza zaidi baadhi ya visababishi vya migogoro, kama vile shinikizo la uhamiaji a ushndani wa rasilimali.”<ref>Reuters. [http://www.nytimes.com/2007/04/18/world/18nations.html?ex=1334548800en=599119af2640e7b1ei=5088partner=rssnytemc=rss U.N. Council Hits Impasse Over Debate on Warming]. The New York Times, 17 Aprili 2007. Retrieved on 29 Mei 2007.</ref> Na mapema wiki kadhaa, Wabunge wa Marekani Chuck Hagel (R-NB) na Richard Durbin (D-IL) walianzisha mswada katika Bunge la Marekani ambalo lingehitaji mashirika ya kijasusi ya mikoa kushirikiana katika Tathmini ya Kijasusi ya KItaifa kupima changamoto za kiusalama zinazosababishwa na mabadiliko ya hali ya anga.<ref>[http://www.salon.com/news/feature/2007/04/09/muckraker/ Will global warming threaten national security?] {{Wayback|url=http://www.salon.com/news/feature/2007/04/09/muckraker/ |date=20090115205937 }}. ''Salon,'' 9 Aprili 2007. Retrieved on 29 Mei 2007.</ref> Mnamo Novemba mwaka wa 2007, mashirika mawili ya Washington, yalianzisha Kituo Cha Masomo ya Kimbinu na Masomo ya Kimataifa na shirika jipya zaidi la Kituo cha Usala Mpya wa Marekani, kilichapisha ripoti ulichambua matokeo ya kusalama Duniani kote yanayoweza kutokana na aina tatu za ongezeko la joto Duniani. Ripoti hiyo inatazama matukio matatu, mawili katika kipindi cha mtazamo wa takriban miaka 30 na kimoja kikiendelea hadi mwaka wa 2100. Matokeo yake ya jumla yanahitimisha ya kwamba mafuriko "...yana uwezo wa kuwa changamoto maeneo ya mikoa na hata mataifa. Migogoro ya kisilaha kati ya mataifa kuhusu rasilimali, kama vile Mto Nile na vijitti vyake, unawezekana..." na kuwa" Labda shida zinazotufanya tuwe na shaka zaidi zinahusika na ongezeko la vipimo vya joto na maeneo yenye maji baharini kupanda ni kutokana na uhamiaji mkubwa wa watu - ndani na nje ya mipaka ."<ref>{{Rejea tovuti|author=Kurt M. Campbell, Jay Gulledge, J.R. McNeill, John Podesta, Peter Ogden, Leon Fuerth, R. James Woolsey, Alexander T.J. Lennon, Julianne Smith, Richard Weitz, Derek Mix|title=The Age of Consequences: The Foreign Policy and National Security Implications of Global Climate Change|url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/071105_ageofconsequences.pdf|format=PDF|date=Oktober 2007|accessdate=2009-07-14|archivedate=2009-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715011335/http://csis.org/files/media/csis/pubs/071105_ageofconsequences.pdf}}</ref> Utafiti uliofanywa mwaka wa 2009 unaibua shaka kuhusu dhana ya kuwa ongezeko la joto na vurugu yanahusiana. Richard Tol na Sebastian Wagner walikusanya deta kuhusu hali ya anga na migogoro katika Bara Ulaya kati ya miaka ya 1000 na 2000. Walihitimisha ya kuwa hadi kipindi cha kati cha karne ya 18, kulikuwa na uhusiano muhimu kati ya idadi ya migogoro na kipimo cha wastani cha joto, lakini baada ya hapo hakuna uhusiano wowote wenye umuhimu wa kitakwimu unaonekana. Tol na Wagner wanadokeza kuwa uhusiano kati ya vita na hali ya hewa baridi zaidi unapungua wakati wa kipindi cha Mapinduzi ya Viwandani, wakati wa kuboreshwa kwa kilimo na usafiri vilivyo. Jarida la ''The Economist'' linapendekeza kuwa somo linalotokana na utafiti wao ni kuwa migogoro inayotokana na hali ya anga inaweza kupungzwa kwa kuendeleza mchakato wa kuboresha mazao.<ref>{{Rejea habari|title=Cool heads or heated conflicts?|date=10 Oktoba 2009|work=The Economist|pages=88|accessdate=2009-10-28}}</ref> ==Tanbihi== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Viungo vya nje== ;Matokeo ya nje * [http://webarchive.loc.gov/all/20141208131059/https%3A//www.wmo.int/pages/themes/climate/main_climate_change.php "Climate Change", 2014-12-08] [[World Meteorological Organization]]. * [http://www.ipcc-wg1.unibe.ch/ The IPCC Working Group I (WG I)]. This body assesses the physical scientific aspects of the climate system and climate change. * [https://nex.nasa.gov/nex/ NASA Nex Climate Data and Prediction Models] {{Wayback|url=https://nex.nasa.gov/nex/ |date=20180420133146 }} *US Navy Climate Change Roadmap, 2010, [http://www.navy.mil/navydata/documents/CCR.pdf] ;Matokeo katika jamii, uchumi na ekolojia * [https://www.un.org/esa/dsd/dsd_aofw_cc/cc_index.shtml Climate change] on the United Nations Economic and Social Development (UNESD) Division for Sustainable Development website. * [https://web.archive.org/web/20100225092739/http://www.ipcc-wg2.gov/ The IPCC Working Group II (WG II) website, 2010-02-25] – This body assesses the vulnerability of socio-economic and natural systems to climate change, negative and positive consequences of climate change, and options for adapting to it. ;Kwa jumla * [http://esa.un.org/subindex/pgViewSites.asp?termCode=QB.25 List of United Nations Functional Commissions and Expert Bodies related to climate change] {{Wayback|url=http://esa.un.org/subindex/pgViewSites.asp?termCode=QB.25 |date=20121028011205 }} * [[IRIN]], the humanitarian news and analysis service of the UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs: [http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=79563 "What climate change does"], [http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=79508 "How climate change works"], and [http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=73&ReportId=78246 "Gathering Storm – the humanitarian impact of climate change"] * Picha: ** [http://video.google.com/videoplay?docid=4119472365452589212 "Educational Forum: Arctic Climate Impact"]. Panel discussion with James J. McCarthy, Professor at Harvard University, and Author; Paul R. Epstein, M.D., instructor in medicine at Harvard Medical School; and Ross Gelbspan, Pulitzer Prize–winning journalist and author. Massachusetts School of Law. ** [http://climateprogress.org/2010/02/05/videos-humans-are-changing-the-climate-global-warming-threat-chris-field/#more-18551 "How we know humans are changing the climate and Why climate change is a clear and present danger"]. Interviews with Christopher Field and Michael MacCracken. Christopher Field is the director of the Department of Global Ecology at the Carnegie Institution of Washington, professor of biology and environmental earth system science at Stanford University, and the Working Group II Co-Chair for the Intergovernmental Panel on Climate Change. Michael MacCracken is the chief scientist for Climate Change Programs at the Climate Institute and a co-author and contributing author for various chapters in the IPCC assessment reports. Climate Progress website, February 5, 2010. *[http://www.businessinsider.com/terrible-effects-of-climate-change-2014-10 25 Devastating Effects Of Climate Change]—''[[Business Insider]]'' (October 11, 2014) {{marejeo}} [[Jamii:Ekolojia]] [[Jamii:Madhara ya mazingira]] [[Jamii:Metorolojia]] ksmj5brbakurgh13m7ydvttw2hdfe5r 0 35376 1577677 1346220 2026-06-30T12:50:45Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577677 wikitext text/x-wiki {{Infobox album | Jina = J.Lo | Type = studio | Msanii = [[Jennifer Lopez]] | Cover = Jennifer Lopez - J. Lo - CD album cover.jpg | Maelezo = Kasha ya albamu ya J.Lo | Imetolewa = 23 Januari 2001 | Imerekodiwa = 2000 | Aina = [[pop music|Pop]], [[dance-pop]], [[latin pop]], [[contemporary R&B|R&B]] | Urefu = | Lugha = [[Kiingereza]], [[Kihispania]] | Studio = [[Epic Records|Epic]] | Mtayarishaji = [[Cory Rooney]] <small>(also executive)</small>, [[Troy Oliver]], [[Sean Combs|Sean "Puffy" Combs]], [[Ric Wake]], [[Mario Winans]], [[Dan Shea (record producer)|Dan Shea]], Arnthor Birgisson, Manny Benito, [[Kip Collins]], Ray Contreras, Jimmy Greco, Richie Jones, José R. Sanchez | Review = * [[Allmusic]] {{Rating|3|5}} [http://www.allmusic.com/album/j-lo-r515792 link] * ''[[Entertainment Weekly]]'' (C-) [http://www.ew.com/ew/article/0,,97933~4~0~jenniferlopezjlo,00.html link] * ''[[NME]]'' (3/10) [http://www.nme.com/reviews/jennifer-lopez/3951 link] * ''[[Rolling Stone]]'' {{Rating|2.5|5}} [http://www.rollingstone.com/artists/jenniferLopez/albums/album/231967/rid/6209877/ link] * [[Yahoo! Music|Yahoo! Music UK]] {{Rating|5|10}} [http://uk.launch.yahoo.com/l_reviews_a/17555.html link] | Tarehe = | Albamu iliyopita = ''[[On the 6]]''<br />(1999) | Albamu ya sasa = '''''J.Lo'''''<br />(2001) | Albamu ijayo = ''[[J to tha L-O!: The Remixes]]''<br />(2002) | Misc = {{Singles |Jina = J.Lo |Type = Studio |Single 1 = [[Love Don't Cost a Thing (song)|Love Don't Cost a Thing]] |Single 2 = [[Play (Jennifer Lopez song)|Play]] |Single 3 = [[I'm Real (Jennifer Lopez song)|I'm Real]] |Single 4 = [[Ain't It Funny]] |Single 5 = [[I'm Gonna Be Alright]] }}}} '''''J.Lo''''' ni albamu ya pili kutoka kwa mwimbaji [[Jennifer Lopez]], iliyotolewa mnamo Januari 2001. Albamu hii ilikuwa namba 1 kwenye chati ya ''Billboard 200'' ikiuza nakala 272,000 kwenye wiki yake ya kwanza.<ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=474548&zxtmsessid=4459230781 |title=Lopez Bows At No. 1; O-Town, Dream Debut High5 |accessdate=2008-11-17 |last=Cohen |first=Jonathan |date=31 Januari 2001 |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |archivedate=2010-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100830003541/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=474548&zxtmsessid=4459230781 }}</ref> Ilibaki kwenye top 20 kwa muda wa wiki sita, baada ya kutoka kwa single ya ''[[Love Don't Cost a Thing]]'', ilikuwa namba tatu kwenye chati ya ''Billboard Hot 100''. Albamu hii ndiyo iliyopata mafanikio sana hadi leo, kwani iliuza nakala milioni 8. == Nyimbo zake == {{Tracklist | collapsed = | headline = | extra_column = Producer(s) | total_length = | writing_credits = yes | lyrics_credits = | music_credits = | title1 = [[Love Don't Cost a Thing (song)|Love Don't Cost a Thing]] | note1 = | writer1 = Damon Sharpe, Greg Lawson, Georgette Franklin, Jeremy Monroe, Amil Harris | extra1 = [[Bagge & Peer|Anders Bagge]], Arnthor Birgisson | length1 = 3:41 | title2 = [[I'm Real (Jennifer Lopez song)|I'm Real]] | note2 = | writer2 = [[L.E.S. (producer)|L.E.S]], Cory Rooney, [[Jennifer Lopez]], Troy Oliver | extra2 = [[Cory Rooney]], [[Troy Oliver]] | length2 = 4:58 | title3 = [[Play (Jennifer Lopez song)|Play]] | note3 = | writer3 = Rooney, Bagge, Birgisson, [[Christina Milian]] | extra3 = Anders Bagge, Arnthor Birgisson | length3 = 3:32 | title4 = Walking on Sunshine | note4 = | writer4 = Sean Combs, Lopez, Mario Winans, [[Jack Knight (songwriter)|Jack Knight]], Michael "Lo" Jones | extra4 = [[Sean Combs]], Cory Rooney, [[Mario Winans]] | length4 = 3:46 | title5 = [[Ain't It Funny]] | note5 = | writer5 = Rooney, Lopez | extra5 = Cory Rooney | length5 = 4:06 | title6 = Cariño | note6 = | writer6 = Rooney, Lopez, Manny Benito, Neal Creque, Jose Sanchez, Frank Rodriguez, Guillermo Edghill Jr. | extra6 = Cory Rooney, Jose Sanchez, Frank Rodriguez, Guillermo Edghill Jr. | length6 = 4:15 | title7 = Come Over | note7 = | writer7 = Combs, Winans, Michelle Bell, Kip Colllins | extra7 = Sean Combs, Mario Winans, [[Kip Collins]] | length7 = 4:53 | title8 = We Gotta Talk | note8 = | writer8 = Rooney, Lopez, Oliver, Tina Morrison, Steve Estiverne, Joe Kelly | extra8 = Cory Rooney, Troy Oliver | length8 = 4:07 | title9 = That's Not Me | note9 = | writer9 = Combs, Winans, Kandice Love | extra9 = Sean Combs, Mario Winans | length9 = 4:33 | title10 = Dance with Me | note10 = | writer10 = Combs, Winans, J. Knight, M. Jones | extra10 = Sean Combs, Mario Winans | length10 = 3:54 | title11 = Secretly | note11 = | writer11 = Rooney, Lopez, Oliver, Kalilah Shakir | extra11 = Cory Rooney, Troy Oliver | length11 = 4:25 | title12 = [[I'm Gonna Be Alright]] | note12 = | writer12 = Rooney, Lopez, Oliver, Ronald LaPread, [[Sylvia Robinson]], [[Clifton "Jiggs" Chase|Clifon Nathaniel Chase]], Lorraine Cheryl Cook, Anthony Guy O'Brien, Anthony Michael Wright | extra12 = Cory Rooney, Troy Oliver | length12 = 3:44 | title13 = That's the Way | note13 = | writer13 = Rodney Jerkins, [[Fred Jerkins III]], Nora Payne, LaShawn Daniels | extra13 = [[Rodney Jerkins]], [[LaShawn Daniels]] | length13 = 3:53 | title14 = Dame | note14 = with [[Chayanne]] | writer14 = Jerkins, Jerkins III, M. Benito, Daniels | extra14 = Rodney Jerkins, Manny Benito | length14 = 4:25 | title15 = Si Ya Se Acabó | note15 = | writer15 = Benito, Jimmy Greco, Ray Contreras | extra15 = Manny Benito, Jimmy Greco, Ray Contreras | length15 = 3:37 |}} === Toleo la Latin America === # <li value=16>"Amor Se Paga con Amor" (Sharpe, Lawson, Franklin, Monroe, Harris, Benito) – 3:44 # "Cariño" (Spanish) (Lopez, Rooney, Benito, Creque, Sanchez, Rodriguez, Edghill) – 4:17 # "Que Ironia (Ain't It Funny)" (Lopez, Rooney, Benito, [[Tommy Mottola]]) – 4:07 === Toleo ja Ujapani === <small>Released 24 Januari 2001</small> # <li value=16> "I'm Waiting" – 3:11 === Toleo spesheli === <small>Released 24 Julai 2001</small> # <li value=16>"I'm Real" (Murder Remix featuring [[Ja Rule]]) (Lopez, Oliver, Rooney, L.E.S., Jeffrey Atkins, [[Irv Gotti|Irving Lorenzo]], [[Rick James]]) – 4:22 === Toleo la Uingereza, Australia na Portugal === <small>Released 16 Oktoba 2001 (AUS) / 5 Novemba 2001 (UK)</small> # <li value=16>"Pleasure Is Mine" – 4:19 # "I'm Waiting" – 3:11 # "I'm Real" (Murder Remix featuring Ja Rule) – 4:22 == Historia ya kutolewa kwa albamu hii == {|class="wikitable" ! Nchi ! Tarehe ! Toleo |- |rowspan="2"| [[Marekani]] | 23 Januari 2001 | Original |- | 24 Julai 2001 | Re-release |- | [[Uingereza]] | 22 Julai 2001 | Original |} == Chati == {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" ! style="text-align:center;"|Chati (2001)<ref>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/jlo-clean-bonus-track-r544813 |title=J.Lo (Bonus Track) > Charts & Awards > Billboard Albums |accessdate=2008-11-17 |work=[[Allmusic]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?key=3553&cat=a |title=Jennifer Lopez – J.Lo – swisscharts.com |accessdate=2008-11-17 |work=SwissCharts.com}}</ref> ! style="text-align:center;"|Namba |- |align="left"|[[ARIA Charts|Australian ARIA Albums Chart]] | style="text-align:center;"|2 |- |align="left"|Austrian Albums Chart | style="text-align:center;"|3 |- |align="left"|Belgian [[Ultratop 50]] Albums (Flanders) | style="text-align:center;"|3 |- |align="left"|Belgian Ultratop 50 Albums (Wallonia) | style="text-align:center;"|4 |- |align="left"|[[Canadian Albums Chart]] | style="text-align:center;"|1 |- |align="left"|Danish Albums Chart | style="text-align:center;"|15 |- |align="left"|[[MegaCharts|Dutch Albums Chart]] | style="text-align:center;"|4 |- |align="left"|[[European Top 100 Albums]]<ref>{{cite web |url=http://www.aria.com.au/issue571.PDF |title=European Top 20 Albums Chart – Week Commencing 5th Februari 2001 |accessdate=2008-11-17 |format=PDF |work=Music & Media |archivedate=2002-02-21 |archiveurl=https://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20020221-0000/www.aria.com.au/issue571.PDF |url-status=live }}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- |align="left"|Finnish Albums Chart | style="text-align:center;"|6 |- |align="left"|French [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]] Albums Chart | style="text-align:center;"|6 |- |align="left"|[[Media Control Charts|German Albums Chart]]<ref>{{cite web |url=http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/title/Lopez%2C+Jennifer/J.lo/longplay |title=Musicline.de – Jennifer Lopez – J.lo |accessdate=2008-11-17 |work=Musicline.de |language=German |archiveurl=https://www.webcitation.org/6I64BP9Bm?url=http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/title/Lopez,+Jennifer/J.lo/longplay |archivedate=2013-07-14 }}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- |align="left"|Hungarian [[Mahasz]] Albums Chart<ref>{{cite web |url=http://www.mahasz.hu/m/?menu=slagerlistak&menu2=archivum&lista=top40&ev=2001&het=20&submit_=Keresés |title=Top 40 album- és válogatáslemez-lista – 2001. 20. hét |accessdate=2008-11-17 |work=[[Mahasz]] |language=Hungarian |archiveurl=https://www.webcitation.org/6I64ClKS3?url=http://www.mahasz.hu/ |archivedate=2013-07-14 }}</ref> | style="text-align:center;"|15 |- |align="left"|[[Irish Albums Chart]]<ref>{{cite web |url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2001&year=2001&week=4 |title=Irish Top 75 Artist Album, Week Ending 25 Januari 2001 |accessdate=2008-11-17 |work=[[Chart-Track]] |archiveurl=https://www.webcitation.org/6I64DxAjA?url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp |archivedate=2013-07-14 }}</ref> | style="text-align:center;"|18 |} {{col-2}} {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center;"|Chati (2001) ! style="text-align:center;"|Namba |- |align="left"|Italian [[Federation of the Italian Music Industry|FIMI]] Albums Chart | style="text-align:center;"|8 |- |align="left"|Japanese [[Oricon]] Albums Chart<ref>{{cite web |url=http://www.oricon.co.jp/music/release/d/232891/1/ |title=J.Lo – Oricon |accessdate=2008-11-27 |work=[[Oricon]] |language=Japanese}}</ref> | style="text-align:center;"|14 |- |align="left"|[[VG-lista|Norwegian Albums Chart]] | style="text-align:center;"|15 |- |align="left"|[[Polish Music Charts|Polish Albums Chart]]<ref>{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=14&lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży – 12 Februari 2001 |accessdate=2008-11-28 |work=[[OLiS]]}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- |align="left"|Swedish Albums Chart | style="text-align:center;"|7 |- |align="left"|[[Swiss Music Charts|Swiss Albums Chart]] | style="text-align:center;"|1 |- |align="left"|[[UK Albums Chart]]<ref>{{cite web |url=http://www.chartstats.com/albuminfo.php?id=5777 |title=Chart Stats – Jennifer Lopez – J Lo |accessdate=2008-11-17 |work=Chart Stats |archiveurl=https://archive.today/20121206012306/http://www.chartstats.com/albuminfo.php?id=5777 |archivedate=2012-12-06 }}</ref> | style="text-align:center;"|2 |- |align="left"|U.S. [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] | style="text-align:center;"|1 |- |align="left"|U.S. ''Billboard'' [[Top R&B/Hip-Hop Albums]] | style="text-align:center;"|1 |- |align="left"|U.S. ''Billboard'' Top Internet Albums | style="text-align:center;"|2 |- ! style="text-align:center;"|Chati (2002) ! style="text-align:center;"|Namba |- |align="left"|New Zealand [[Recording Industry Association of New Zealand|RIANZ]] Albums Chart | style="text-align:center;"|3 |} {{col-end}} == Mauzo na thibitisho == {| class="wikitable" |- !align="left"|Chati !align="left"|Thibitisho !align="left"|Mauzo |- |align="left"|Argentina [[CAPIF]] | style="text-align:center;"|Gold<ref>{{cite web |url=http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&PerDesde_AA=0&PerHasta_MM=0&PerHasta_AA=0&interprete=Jennifer+Lopez&album=&LanDesde_MM=0&LanDesde_AA=0&LanHasta_MM=0&LanHasta_AA=0&Galardon=O&Tipo=1&ACCION2=+Buscar+&ACCION=Buscar&CO=5&CODOP=ESOP |title="Gold & Platinum certification on Argentina" |publisher=Capif.org.ar |date=2001-01-25 |accessdate=2009-10-07 |archivedate=2011-05-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110531192104/http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&PerDesde_AA=0&PerHasta_MM=0&PerHasta_AA=0&interprete=Jennifer+Lopez&album=&LanDesde_MM=0&LanDesde_AA=0&LanHasta_MM=0&LanHasta_AA=0&Galardon=O&Tipo=1&ACCION2=+Buscar+&ACCION=Buscar&CO=5&CODOP=ESOP }}</ref> | style="text-align:center;"|20,000 |- |align="left"|Austria [[IFPI]] | style="text-align:center;"|Gold<ref>{{cite web |url=http://www.ifpi.at/ |title="Gold & Platinum Database" |language={{de icon}} |publisher=Ifpi.at |date=2009-08-21 |accessdate=2009-10-07 |archive-date=2015-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119230843/http://www.ifpi.at/ |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center;"|20,000 |- |align="left"|Australia [[ARIA Charts|ARIA]] | style="text-align:center;"|2× platinum<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2001.htm |title="ARIA Charts - Accreditations - 2001 Albums" |publisher=Aria.com.au |date= |accessdate=2009-10-07}}</ref> | style="text-align:center;"|140,000 |- |align="left"|Belgium [[IFPI]] | style="text-align:center;"|Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/en/weekchart.asp?cat=a&year=2002&date=20020209&lang=nl |title=Ultratop Belgian Charts |publisher=ultratop.be |date= |accessdate=2009-10-07}}</ref> | style="text-align:center;"|40,000 |- |align="left"|Brazil ABPD | style="text-align:center;"|Gold<ref>{{cite web |url=http://www.abpd.org.br/certificados_interna.asp |title=Associação Brasileira de Produtores de Disco |publisher=ABPD |date= |accessdate=2009-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150624065644/http://abpd.org.br/certificados_interna.asp |archivedate=2015-06-24 |=https://web.archive.org/web/20150624065644/http://abpd.org.br/certificados_interna.asp }}</ref> | style="text-align:center;"|50,000 |- |align="left"|Canada [[CRIA]] | style="text-align:center;"|2× platinum<ref>{{cite web |url=http://www.cria.ca/gold/1001_g.php |title="Canadian ''Gold and Platinum'' certifications" |publisher=Cria.ca |date= |accessdate=2009-10-07 |archivedate=2010-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101019175054/http://cria.ca/gold/1001_g.php }}</ref> | style="text-align:center;"|200,000 |- |align="left"|Europe [[IFPI]] | style="text-align:center;"|2× platinum<ref>{{cite web |url=http://www.ifpi.org/content/section_news/plat2002.html |title="IFPI Platinum Europe Awards - 2002" |publisher=Ifpi.org |date=2005-09-01 |accessdate=2009-10-07 |archivedate=2012-02-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ZLccXDT?url=http://www.ifpi.org/content/section_news/plat2002.html }}</ref> | style="text-align:center;"|2,000,000 |- |align="left"|Finland [[IFPI]] | style="text-align:center;"|Gold | style="text-align:center;"|15,000 |- |align="left"|France [[SNEP]] | style="text-align:center;"|Gold | style="text-align:center;"|260,000<ref>{{cite web|url=http://fanofmusic.free.fr/ParcoursAlbum-J.php |title="France estimated album sales" |publisher=Fanofmusic.free.fr |date= |accessdate=2009-10-07}}</ref> |- |align="left"|Germany [[IFPI]] | style="text-align:center;"|Platinum | style="text-align:center;"|200,000 |- |align="left"|Mexico [[AMPROFON]] | style="text-align:center;"|Gold<ref>{{cite web |url=http://www.amprofon.com.mx/certificaciones.php?item=menuCert&contenido=certificados |title=Certificaciones |publisher=Amprofon.com.mx |date= |accessdate=2009-10-07 |archivedate=2010-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100412161601/http://www.amprofon.com.mx/certificaciones.php?item=menuCert&contenido=certificados }}</ref> | style="text-align:center;"|75,000 |- |align="left"|Netherlands [[NVPI]] | style="text-align:center;"|Platinum<ref>{{cite web |url=http://www.nvpi.nl/nvpi/pagina.asp?pagkey=60461#resultaat |title=NVPI Database |publisher=Nvpi.nl |date= |accessdate=2009-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060216171246/http://www.nvpi.nl/nvpi/pagina.asp?pagkey=60461#resultaat |archivedate=2006-02-16 }}</ref> | style="text-align:center;"|60,000 |- |align="left"|New Zealand [[RIANZ]] | style="text-align:center;"|2× platinum<ref>[http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp "New Zealand Top 50 Albums Chart"] {{Wayback|url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp |date=20090728094028 }}. Retrieved 17 Februari 2001.</ref> | style="text-align:center;"|30,000 |- |align="left"|Norway [[IFPI]] | style="text-align:center;"|Gold<ref>{{cite web |url=http://www.ifpi.no/sok/index_trofe.htm |title=IFPI Norsk platebransje |publisher=Ifpi.no |date= |accessdate=2009-10-07 |archivedate=2010-01-18 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5msTleSRi?url=http://www.ifpi.no/sok/index_trofe.htm }}</ref> | style="text-align:center;"| |- |align="left"|Poland ZPAV | style="text-align:center;"|Gold<ref>{{cite web |url=http://www.zpav.pl/plyty.asp?page=zlote&lang=pl |title=Związek Producentów Audio-Video :: Polish Society of the Phonographic Industry |publisher=Zpav.pl |date= |accessdate=2009-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070528202348/http://www.zpav.pl/plyty.asp?page=zlote&lang=pl |archivedate=2007-05-28 }}</ref> | style="text-align:center;"|30,000 |- |align="left"|Sweden [[IFPI]] | style="text-align:center;"|Gold<ref>[http://www.ifpi.se/getfile.aspx?id=38] {{Wayback|url=http://www.ifpi.se/getfile.aspx?id=38 |date=20071020175735 }}.</ref> | style="text-align:center;"|20,000 |- |align="left"|Switzerland [[IFPI]] | style="text-align:center;"|2× platinum<ref>{{cite web|author=Steffen Hung |url=http://hitparade.ch/search_certifications.asp?search=Jennifer+Lopez+J.LO |title="Switzerland searchable database" |publisher=Hitparade.ch |date= |accessdate=2009-10-07}}</ref> | style="text-align:center;"|80,000 |- |align="left"|UK [[British Phonographic Industry|BPI]] | style="text-align:center;"|Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.bpi.co.uk/ |title="The BPI database" |publisher=Bpi.co.uk |date=2009-08-24 |accessdate=2009-10-07}}</ref> | style="text-align:center;"|300,000 |- |align="left"|U.S. [[RIAA]] | style="text-align:center;"|4× platinum<ref>{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH |title="RIAA Gold and Platinum Certifications" |publisher=Riaa.com |date= |accessdate=2009-10-07}}</ref> | style="text-align:center;"|4,000,000 |- |align="left"|Worldwide | style="text-align:center;"|— | style="text-align:center;"|8,000,000 |} == Marejeo == {{Marejeo}} [[Jamii:Albamu za 2001]] hvwj5s0pya2i0z32epogkvve92tvmii 0 42200 1577741 1204016 2026-07-01T07:35:03Z Josefu chipiti 90533 /* */ Alama za uandishi na baadhi ya maneno yaliandikwa kwa herufi ndogo 1577741 wikitext text/x-wiki {{coord|3|35|S|35|50|E}} [[Picha:Impalas Manyara.jpg|right|thumb|250px|Ziwa Manyara.]] '''Ziwa Manyara''' ni [[Moja]] kati ya [[maziwa ya Tanzania]], la [[Saba (namba)|saba]] kwa eneo. Ukubwa wake ni [[Km²]] 470. [[Kina]] chake hakizidi [[mita]] 3.7. Linapatikana [[kaskazini]] [[mashariki]], katika [[Wilaya ya Babati]], [[Mkoa wa Manyara]]. Lipo ndani ya [[Bonde la Ufa la Afrika Mashariki]] na ndani ya [[Hifadhi ya Taifa]] likiwa kivutio kikubwa kwa [[Watalii]] kutokana na wingi wa [[Ndege (Mnyama)|Ndege]] aina ya [[korongo]] walio na mvuto mkubwa kwa kila mtu. Ndege hao huonekana kama pazia kubwa jeupe nyakati za [[Mchana]] wanapokuwa Ziwani kujipatia [[Chakula]] na mapumziko. ==Tazama pia== * [[Hifadhi ya Ziwa Manyara]] ==Viungo vya nje== * [http://tanzaniatouristboard.com/places_to_go/national_parks_and_reserves/lake_manyara Lake Manyara at Tanzania Tourist Board (a government tourism agency)] {{Wayback|url=http://tanzaniatouristboard.com/places_to_go/national_parks_and_reserves/lake_manyara |date=20090123235557 }} {{Maziwa ya Tanzania}} {{mbegu-jio-manyara}} [[Jamii:Ziwa Manyara]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Mkoa wa Manyara]] [[Jamii:Wilaya ya Babati]] 7h9bgxjz4moxuh57xdw789wu1f7wef7 1577784 1577741 2026-07-01T10:47:14Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Josefu chipiti|Josefu chipiti]] ([[User talk:Josefu chipiti|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1204016 wikitext text/x-wiki {{coord|3|35|S|35|50|E}} [[Picha:Impalas Manyara.jpg|right|thumb|250px|Ziwa Manyara.]] '''Ziwa Manyara''' ni [[moja]] kati ya [[maziwa ya Tanzania]], la [[Saba (namba)|saba]] kwa eneo. Ukubwa wake ni [[Km²]] 470. [[Kina]] chake hakizidi [[mita]] 3.7. Linapatikana [[kaskazini]] [[mashariki]], katika [[Wilaya ya Babati]], [[Mkoa wa Manyara]]. Lipo ndani ya [[Bonde la Ufa la Afrika Mashariki]] na ndani ya [[hifadhi ya taifa]] likiwa kivutio kikubwa kwa [[watalii]] kutokana na wingi wa [[Ndege (mnyama)|ndege]] aina ya [[korongo]] walio na mvuto mkubwa kwa kila mtu. Ndege hao huonekana kama pazia kubwa jeupe nyakati za [[mchana]] wanapokuwa ziwani kujipatia [[chakula]] na mapumziko. ==Tazama pia== * [[Hifadhi ya Ziwa Manyara]] ==Viungo vya nje== * [http://tanzaniatouristboard.com/places_to_go/national_parks_and_reserves/lake_manyara Lake Manyara at Tanzania Tourist Board (a government tourism agency)] {{Wayback|url=http://tanzaniatouristboard.com/places_to_go/national_parks_and_reserves/lake_manyara |date=20090123235557 }} {{Maziwa ya Tanzania}} {{mbegu-jio-manyara}} [[Jamii:Ziwa Manyara]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] [[Jamii:Mkoa wa Manyara]] [[Jamii:Wilaya ya Babati]] mbce7gbxuvqml3lcfsyr4h5jynaxg8d 14 43591 1577669 897096 2026-06-30T12:10:03Z Riccardo Riccioni 452 1577669 wikitext text/x-wiki {{commons cat|Geography of Australia}} [[Jamii:Australia]] [[Jamii:Pasifiki]] [[Jamii:Jiografia nchi kwa nchi|Australia]] k7iu8gr1cbz2c3hmxmedvpet27lwe7m 0 47305 1577672 1252466 2026-06-30T12:14:15Z Riccardo Riccioni 452 1577672 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |jina_rasmi = Büdelsdorf |picha_ya_satelite = |maelezo_ya_picha = Kitovu cha mji wa Büdelsdorf |picha_ya_bendera = |ukubwa_ya_bendera = 100px |picha_ya_nembo = |ukubwa_ya_nembo = |settlement_type = mji |pushpin_map = Ujerumani |pushpin_map_caption = Mahali pa mji wa Büdelsdorf katika [[Ujerumani]] |coordinates_region = DE |subdivision_type = [[Madola|Nchi]] |subdivision_name = [[Ujerumani]] |subdivision_type1 = [[Majimbo ya Ujerumani|Jimbo]] |subdivision_name1 = [[Schleswig-Holstein]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |area_total_km2 = |idadi_ya_wakazi_kwa_mwaka_wa = 2007 |wakazi_kwa_ujumla = 10.207 |latd=54 |latm=19 |lats=0 |latNS=N |longd=9 |longm=41 |longs=0 |longEW=E |website = [http://www.Buedelsdorf.de/ www.buedelsdorf.de] }} [[Picha:Buedelsdorf_KIC.jpg|thumbnail|right|280px|kituo cha sanaa na kitamaduni Kunst na Hifadhi ya sanamu iliyoambatanishwa katika Mji wa Büdelsdorf]] '''Büdelsdorf''' ni [[mji]] wa [[Schleswig-Holstein]] nchini [[Ujerumani]]. Idadi ya wakazi wake ni takriban 10.207. == Tazama pia == * [[Orodha ya miji ya Ujerumani]] {{commonscat|Büdelsdorf}} {{Mbegu-jio-Ujerumani}} [[Jamii:Miji ya Schleswig-Holstein]] f9mvjheu0bm52r5m4ywat27xyeiy3hk 0 47315 1577670 1252518 2026-06-30T12:11:02Z Riccardo Riccioni 452 /* Tazama pia */ 1577670 wikitext text/x-wiki [[Picha:Itzehoe.jpg|thumbnail|right|280px|Picha ya Angani ya Mji wa Itzehoe]] {{Infobox settlement |jina_rasmi = Itzehoe |picha_ya_satelite = |maelezo_ya_picha = Kitovu cha mji wa Itzehoe |picha_ya_bendera = |ukubwa_ya_bendera = 100px |picha_ya_nembo = |ukubwa_ya_nembo = |settlement_type = mji |pushpin_map = Ujerumani |pushpin_map_caption = Mahali pa mji wa Itzehoe katika [[Ujerumani]] |coordinates_region = DE |subdivision_type = [[Madola|Nchi]] |subdivision_name = [[Ujerumani]] |subdivision_type1 = [[Majimbo ya Ujerumani|Jimbo]] |subdivision_name1 = [[Schleswig-Holstein]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |area_total_km2 = |idadi_ya_wakazi_kwa_mwaka_wa = 2007 |wakazi_kwa_ujumla = 32.732 |latd=53 |latm=56 |lats=0 |latNS=N |longd=9 |longm=31 |longs=0 |longEW=E |website = [http://www.Itzehoe.de/ www.itzehoe.de] }} '''Itzehoe''' ni [[mji]] wa [[Schleswig-Holstein]] nchini [[Ujerumani]]. Idadi ya wakazi wake ni takriban 32.732. == Tazama pia == * [[Orodha ya miji ya Ujerumani]] {{commonscat|Itzehoe}} {{Mbegu-jio-Ujerumani}} [[Jamii:Miji ya Schleswig-Holstein]] pfl63saue333fere6pc7p3o2cizcwlt 10 59267 1577665 906902 2026-06-30T12:07:13Z Riccardo Riccioni 452 1577665 wikitext text/x-wiki {{Navbox | state = autocollapse | name = Menstrual cycle | title = [[Menstrual cycle]] | liststyle = background-color: transparent; | group1 = Events and phases | list1 = [[Menstruation]]{{·}} [[Follicular phase]]{{·}} [[Ovulation]]{{·}} [[Luteal phase]] | group2 = Life stages | list2 = [[Menarche]]{{·}} [[Menopause]] | group3 = Tracking | list3 = {{Navbox subgroup | group1 = Signs | list1 = [[Basal body temperature]]{{·}} [[Cervical mucus]]{{·}} [[Mittelschmerz]] | group2 = Systems | list2 = [[Ufahamu wa uwezo wa kushika mimba]]{{·}} [[Ufahamu wa uwezo wa kushika mimba|Calendar-based methods]]{{·}} [[Billings ovulation method|Billings Ovulation Method]]{{·}} [[Creighton Model FertilityCare System|Creighton Model]] }} | group4 = Suppression | list4 = [[Extended cycle combined hormonal contraceptive]]{{·}} [[Lactational amenorrhea method]] | group5 = [[Menstrual disorder|Disorders]] | list5 = [[Amenorrhoea]]{{·}} [[Anovulation]]{{·}} [[Dysmenorrhea]]{{·}} [[Hypomenorrhea]]{{·}} [[Irregular menstruation]]{{·}} [[Menometrorrhagia]]{{·}} [[Menorrhagia]]{{·}} [[Metrorrhagia]]{{·}} [[Oligomenorrhea]] | group6 = Related events | list6 = [[Folliculogenesis]]{{·}} [[Menstrual synchrony]]{{·}} [[Premenstrual syndrome]] / [[Premenstrual dysphoric disorder]] | group7 = [[Culture and menstruation|In culture and religion]] | list7 = [[Chhaupadi]]{{·}} [[Menstrual taboo]]{{·}} [[Niddah]] | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = {{Reproductive system navs}} }}<noinclude> [[Category:Uzazi]] </noinclude> ag3tp25s2u7xwaqm9qgfq6wku6if3v3 102 88812 1577700 1300620 2026-06-30T17:39:19Z Dixy52 90608 /* Matini za Kiswahili */ 1577700 wikitext text/x-wiki <big>'''Karibu kwenye <big>Wikichanzo</big> ambayo ni [[s:Main_Page|Wikisource]] kwa [[w:sw:Mwanzo|Kiswahili]]!'''</big> Wikichanzo ni maktaba ya matini huria kwa Kiswahili katika intaneti. Hapa tunakusanya matini za Kiswahili ambazo zinapatikana kwa hakimiliki huria ambazo hakimiliki imekwisha au zilizotolewa chini ya laiseni ya umma. Kwa ukurasa Kuu wa mradi kwa Kiingereza angalia '''[https://en.wikisource.org/wiki/Main_Page hapa]''' Ukitaka kupeleka matini hapa, hakikisha hali ya hakimiliki yake, taja chanzo kikamilifu (na kibali kama si matini ya kale sana), '''[https://sw.wikipedia.org/wiki/Wikichanzo:XXXXXX bofya hapa]''' halafu badilisha XXXXXX kwenye mstari wa anwani juu kwa jina linalotakiwa, gonga ENTER, halafu "Weka chanzo" na sasa weka matini yako, halafu hifadhi! ==Matini za Kiswahili== * [[wikichanzo:Baba yetu]] * [[wikichanzo:Ee Mungu Nguvu Yetu]] * [[wikichanzo:Hotuba ya Rais Barack Obama Wakati Mpya wa Matumaini]] * [[wikichanzo:Swahili_Tales]] (ndani yake hadithi 20) *[[Wikichanzo:Historia ya Kanisa ikoll]] * [[Wikichanzo:Commedia ya Kimungu/Jahannamu/Surah I]] Orodha kamili ya yaliyomo iko <big>'''[https://wikisource.org/wiki/Category:Kiswahili HAPA]'''</big> ==Audio za Kiswahili== ===Podcast ya Astronomia: Macho Angani=== {{Div col|cols=4}} </br>[[File:Macho angani 1 - Nyota.ogg|thumb|100px|left|No.1 Nyota]]</br> </br>[[File:Macho angani 2- Mwezi.ogg|thumb|100px|left|No. 2 Mwezi]] </br>[[File:Macho angani 3 - Sayari.ogg|thumb|100px|No.3 Sayari]] </br>[[file:Macho angani 4 - Satelaiti.ogg|thumb|100px|No.4 Satelaiti]] </br> </br> </br> </br> {{Div col end}} <br/><br/> ==Wikisource kwa lugha nyingine== {{-}}{{Lugha Kuu}} 3lv8daqy86lk96n9z3sp01tuvgnydtc 0 91708 1577740 1570722 2026-07-01T07:30:53Z Josefu chipiti 90533 /* */ Baadhi ya maneno yaliandikwa kwa herufi ndogo 1577740 wikitext text/x-wiki {{coord|3|35|S|35|0|E}} [[File:Lake Eyasi, Tanzania satellite image.png|thumb|right|250px|Ziwa Eyasi kutoka [[Anga|angani]].]] '''Ziwa Eyasi''' (zamani pia '''Ziwa Njarasa''', au '''Ziwa Hohenlohe''') ni [[Ziwa la Chumvi]] kubwa nchini [[Tanzania]] linalopatikana katika [[Wilaya ya Karatu]], [[mkoa wa Arusha]]. Liko upande wa [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]], [[kusini]] kidogo mwa [[Hifadhi ya Serengeti]], [[Mita]] 1,030 juu ya [[usawa wa Bahari]]. Ziwa Eyasi ndio chanzo kikubwa cha Maji mkoani Arusha. Ni ziwa la msimu la [[Maji ya Chumvi|Maji Chumvi]], lenye kina kirefu kwenye [[Sakafu]] ya [[Bonde Kuu la Ufa]] la [[Afrika ya Mashariki|Afrika Mashariki]]. Ziwa limeinuliwa na kuelekezwa kusini-[[Magharibi]] hadi kaskazini-[[Mashariki]] mwa [[Tanzania]], na liko katika [[Tawi]] la Eyasi-[[Mto Wembere|Wembere]] la Bonde Kuu la Ufa. Eyasi ni [[Ziwa]] lenye [[Upepo]] mkali sana, labda kuliko [[Orodha ya Maziwa ya Tanzania|Maziwa yote nchini Tanzania]], kwani unavuma [[saa]] 24 bila kutulia hata baadhi ya [[Wavuvi]] wakubwa (wengine kutoka [[Ziwa Nyasa]], wengine kutoka [[Ziwa Viktoria]]), wanashindwa na Upepo huo, mpaka wanakimbia Ziwa hilo na kwenda ziwa jirani la [[Ziwa Manyara|Manyara]]. [[Wahadzabe|Wahadza]] ndio wakazi asilia wa Ziwa hilo. Wanapatikana katika eneo kubwa karibia eneo hilo lote. [[Pango la Mumba]] ni kituo muhimu cha [[Akiolojia|Kiakiolojia]] ambacho kiko kando ya Ziwa Eyasi. [[Pango (Jiolojia)|Pango]] hilo limehifadhi mabaki mbalimbali yanayoonesha historia ya makazi ya [[Zamadamu]] katika Afrika Mashariki. Tafiti zilizofanyika katika eneo hiliozimeonesha kuwa Binadamu waliishi katika eneo hilo kwa maelfu ya miaka iliyopita. Ugunduzi huo umechangia kwa kiasi kikubwa katika kuelewa maendeleo ya Binadamu na tamaduni za kale. == Umuhimu wake == Ziwa Eyasi lina umuhimu mkubwa katika nyanja mbalimbali za kijamii, kiuchumi, kiutamaduni na kimazingira. Ziwa hilo ni [[Makazi (ekolojia)|makazi]] ya [[Kiumbehai|viumbehai]] mbalimbali, wakiwemo [[Ndege (mnyama)|ndege]] wa majini na [[samaki]] wanaochangia katika kudumisha uwiano wa [[mazingira]]. Aidha, ziwa hili ni chanzo muhimu cha [[maarifa]] kwa [[utafiti|watafiti]] wanaochunguza mazingira na [[historia]] ya [[binadamu]] katika Afrika Mashariki. Kwa upande wa [[utalii]], Ziwa Eyasi huvutia wageni kutoka ndani na nje ya Tanzania kutokana na [[mandhari]] yake ya pekee pamoja na uwepo wa jamii ya Wahadza ambao bado wanaendeleza baadhi ya [[mila]] na [[desturi]] zao kama [[wawindaji-wakusanyaji]]. Hali hii imechangia kukuza sekta ya utalii na kuongeza [[kipato]] kwa wakazi wa maeneo yanayolizunguka ziwa hilo. == Changamoto == Pamoja na umuhimu wake mkubwa, Ziwa Eyasi linakabiliwa na changamoto mbalimbali. Miongoni mwa changamoto hizo ni [[mabadiliko ya tabianchi]] yanayosababisha kupungua au kuongezeka kwa kiwango cha [[maji]] katika misimu tofauti ya mwaka. Aidha, shughuli za binadamu kama matumizi yasiyo endelevu ya [[rasilimali]] za asili zinaweza kuathiri mfumo wa [[ekolojia]] wa eneo hilo. == Juhudi za uhifadhi == Ili kuhakikisha kuwa Ziwa Eyasi linaendelea kuwa rasilimali muhimu kwa kizazi cha sasa na kijacho, [[juhudi]] mbalimbali za [[Hifadhi ya mazingira|uhifadhi]] zimekuwa zikifanyika. [[Serikali]], [[Mtaalamu|wataalamu]] wa mazingira pamoja na jamii zinazozunguka ziwa hilo wanashirikiana katika kulinda mazingira na kuhamasisha matumizi endelevu ya rasilimali zilizopo. == Hitimisho == Kwa ujumla, Ziwa Eyasi ni miongoni mwa maeneo muhimu ya asili, [[utamaduni]] na historia nchini Tanzania. Uwepo wa jamii ya Wahadza na Pango la Mumba unaongeza thamani ya eneo hili katika historia ya binadamu na maendeleo ya utalii. Hivyo, kuna umuhimu mkubwa wa kuendelea kulihifadhi ziwa hilo pamoja na mazingira yake kwa manufaa ya vizazi vya sasa na vijavyo. == Tanbihi == <references/> == Marejeo == # National Museum of Tanzania. (2025). Mumba Rock Shelter Archaeological Site.[https://ww https://www.ncaa.go.tz/mumba-rock-shelter] # Ngorongoro Conservation Area Authority (NCAA). (2025). Archaeological and Cultural Heritage of Mumba and Eyasi Basin. [https://ww https://www.ncaa.go.tz] # Tanzania Tourist Board. (2025). Lake Eyasi and Cultural Tourism in Northern Tanzania.. [https://ww https://www.tanzaniatourism.go.tz] # Britannica. (2026). Lake Eyasi.[https://ww https://www.britannica.com/place/Lake-Eyasi] # UNESCO. (2024). Cultural and Archaeological Heritage in East Africa.[https://ww https://www.unesco.org] # United Nations Environment Programme (UNEP). (2023). Freshwater Ecosystems and Climate Change in Africa..[https://ww https://www.unep.org] {{Maziwa ya Tanzania}} {{mbegu-jio-arusha}} [[Jamii:Wilaya ya Karatu]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] 5v2hdwz1rympdg9s5dr13mz1qez9uhh 1577783 1577740 2026-07-01T10:47:07Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Josefu chipiti|Josefu chipiti]] ([[User talk:Josefu chipiti|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] 1570722 wikitext text/x-wiki {{coord|3|35|S|35|0|E}} [[File:Lake Eyasi, Tanzania satellite image.png|thumb|right|250px|Ziwa Eyasi kutoka [[Anga|angani]].]] '''Ziwa Eyasi''' (zamani pia '''Ziwa Njarasa''', au '''Ziwa Hohenlohe''') ni [[ziwa la chumvi]] kubwa nchini [[Tanzania]] linalopatikana katika [[Wilaya ya Karatu]], [[mkoa wa Arusha]]. Liko upande wa [[kaskazini]] mwa [[Tanzania]], [[kusini]] kidogo mwa [[Hifadhi ya Serengeti]], [[mita]] 1,030 juu ya [[usawa wa bahari]]. Ziwa Eyasi ndio chanzo kikubwa cha maji mkoani Arusha. Ni ziwa la msimu la [[Maji ya chumvi|maji chumvi]], lenye kina kirefu kwenye [[sakafu]] ya [[Bonde Kuu la Ufa]] la [[Afrika ya Mashariki|Afrika Mashariki]]. Ziwa limeinuliwa na kuelekezwa kusini-[[magharibi]] hadi kaskazini-[[mashariki]] mwa [[Tanzania]], na liko katika [[tawi]] la Eyasi-[[Mto Wembere|Wembere]] la Bonde Kuu la Ufa. Eyasi ni [[ziwa]] lenye [[upepo]] mkali sana, labda kuliko [[Orodha ya maziwa ya Tanzania|maziwa yote nchini Tanzania]], kwani unavuma [[saa]] 24 bila kutulia hata baadhi ya [[wavuvi]] wakubwa (wengine kutoka [[ziwa Nyasa]], wengine kutoka [[ziwa Viktoria]]) wanashindwa na upepo huo, mpaka wanakimbia ziwa hilo na kwenda ziwa jirani la [[ziwa Manyara|Manyara]]. [[Wahadzabe|Wahadza]] ndio wakazi asilia wa ziwa hilo. Wanapatikana katika eneo kubwa karibia eneo hilo lote. [[Pango la Mumba]] ni kituo muhimu cha [[akiolojia|kiakiolojia]] ambacho kiko kando ya Ziwa Eyasi. [[Pango (jiolojia)|Pango]] hilo limehifadhi mabaki mbalimbali yanayoonesha historia ya makazi ya [[zamadamu]] katika Afrika Mashariki. Tafiti zilizofanyika katika eneo hiliozimeonesha kuwa binadamu waliishi katika eneo hilo kwa maelfu ya miaka iliyopita. Ugunduzi huo umechangia kwa kiasi kikubwa katika kuelewa maendeleo ya binadamu na tamaduni za kale. == Umuhimu wake == Ziwa Eyasi lina umuhimu mkubwa katika nyanja mbalimbali za kijamii, kiuchumi, kiutamaduni na kimazingira. Ziwa hilo ni [[Makazi (ekolojia)|makazi]] ya [[Kiumbehai|viumbehai]] mbalimbali, wakiwemo [[Ndege (mnyama)|ndege]] wa majini na [[samaki]] wanaochangia katika kudumisha uwiano wa [[mazingira]]. Aidha, ziwa hili ni chanzo muhimu cha [[maarifa]] kwa [[utafiti|watafiti]] wanaochunguza mazingira na [[historia]] ya [[binadamu]] katika Afrika Mashariki. Kwa upande wa [[utalii]], Ziwa Eyasi huvutia wageni kutoka ndani na nje ya Tanzania kutokana na [[mandhari]] yake ya pekee pamoja na uwepo wa jamii ya Wahadza ambao bado wanaendeleza baadhi ya [[mila]] na [[desturi]] zao kama [[wawindaji-wakusanyaji]]. Hali hii imechangia kukuza sekta ya utalii na kuongeza [[kipato]] kwa wakazi wa maeneo yanayolizunguka ziwa hilo. == Changamoto == Pamoja na umuhimu wake mkubwa, Ziwa Eyasi linakabiliwa na changamoto mbalimbali. Miongoni mwa changamoto hizo ni [[mabadiliko ya tabianchi]] yanayosababisha kupungua au kuongezeka kwa kiwango cha [[maji]] katika misimu tofauti ya mwaka. Aidha, shughuli za binadamu kama matumizi yasiyo endelevu ya [[rasilimali]] za asili zinaweza kuathiri mfumo wa [[ekolojia]] wa eneo hilo. == Juhudi za uhifadhi == Ili kuhakikisha kuwa Ziwa Eyasi linaendelea kuwa rasilimali muhimu kwa kizazi cha sasa na kijacho, [[juhudi]] mbalimbali za [[Hifadhi ya mazingira|uhifadhi]] zimekuwa zikifanyika. [[Serikali]], [[Mtaalamu|wataalamu]] wa mazingira pamoja na jamii zinazozunguka ziwa hilo wanashirikiana katika kulinda mazingira na kuhamasisha matumizi endelevu ya rasilimali zilizopo. == Hitimisho == Kwa ujumla, Ziwa Eyasi ni miongoni mwa maeneo muhimu ya asili, [[utamaduni]] na historia nchini Tanzania. Uwepo wa jamii ya Wahadza na Pango la Mumba unaongeza thamani ya eneo hili katika historia ya binadamu na maendeleo ya utalii. Hivyo, kuna umuhimu mkubwa wa kuendelea kulihifadhi ziwa hilo pamoja na mazingira yake kwa manufaa ya vizazi vya sasa na vijavyo. == Tanbihi == <references/> == Marejeo == # National Museum of Tanzania. (2025). Mumba Rock Shelter Archaeological Site.[https://ww https://www.ncaa.go.tz/mumba-rock-shelter] # Ngorongoro Conservation Area Authority (NCAA). (2025). Archaeological and Cultural Heritage of Mumba and Eyasi Basin. [https://ww https://www.ncaa.go.tz] # Tanzania Tourist Board. (2025). Lake Eyasi and Cultural Tourism in Northern Tanzania.. [https://ww https://www.tanzaniatourism.go.tz] # Britannica. (2026). Lake Eyasi.[https://ww https://www.britannica.com/place/Lake-Eyasi] # UNESCO. (2024). Cultural and Archaeological Heritage in East Africa.[https://ww https://www.unesco.org] # United Nations Environment Programme (UNEP). (2023). Freshwater Ecosystems and Climate Change in Africa..[https://ww https://www.unep.org] {{Maziwa ya Tanzania}} {{mbegu-jio-arusha}} [[Jamii:Wilaya ya Karatu]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] 8yymywf4m1mz3n0bniurwqmjz45fgoi 0 93697 1577738 1547946 2026-07-01T07:21:02Z Josefu chipiti 90533 /* */ Baadhi ya nomino zilianza kuandikwa kwa herufu ndogo 1577738 wikitext text/x-wiki {{coord|0|38|N|36|05|E|region:KE_type:waterbody|display=inline,title}} '''Ziwa Baringo''' linapatikana katika [[Bonde la Ufa]], [[kaskazini]] mwa [[Kenya]], lina eneo la [[Km²|km²]] 130, na liko [[mita]] [[970]] juu ya [[usawa wa Bahari]]. Linalishwa na [[Mito]] mbalimbali, ikiwemo [[Mto Molo]], [[Mto Perkerra]] na [[Mto Ol Arabel]], lakini halina Mito inayotoka. ==Visiwa vinavyopatikana ndani ya ziwa== * [[Kisiwa cha Lesukut]] ([[kaunti ya Baringo]]) * [[Kisiwa cha Olkokwa]] (kaunti ya Baringo) * [[Kisiwa cha Parmalok]] (kaunti ya Baringo) * [[Kisiwa cha Rongena]] (kaunti ya Baringo) * [[Kisiwa cha Samatian]] (kaunti ya Baringo) ==Tazama pia== • [[Orodha ya maziwa ya Kenya]] ==Viungo vya nje== <ref name = "gn200574">[{{Geonameslink|gnid=200574|name=lake%20baringo}} Lake Baringo] sa [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2013-09-06; database download sa 2016-09-13</ref> <ref name = "koppen">{{cite journal|last= Peel|first= M C|last2= Finlayson|first2= B L|date= |title= Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification|url= http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html|journal= Hydrology and Earth System Sciences|publisher= |volume= 11|issue= |pages= 1633-1644|doi= 10.5194/hess-11-1633-2007|access-date= 30 Enero 2016|archive-date= 2017-02-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20170210144308/http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html|url-status= dead}}</ref> <ref name = "nasa">{{Rejea tovuti|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|title= NASA Earth Observations Data Set Index|access-date= 30 Enero 2016|publisher= NASA|accessdate= 2019-02-13|archivedate= 2013-08-06|archiveurl= https://web.archive.org/web/20130806035941/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php}}</ref> <ref name = "nasarain">{{Rejea tovuti|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M|title= NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)|access-date= 30 Enero 2016|publisher= NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission|accessdate= 2019-02-13|archivedate= 2020-04-13|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200413164725/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{Maziwa ya Kenya}} {{mbegu-jio-KE}} [[Jamii:ziwa Baringo]] [[Jamii:Maziwa ya Kenya]] [[Jamii:Kaunti ya Baringo]] hka1yzml3k30ff0waiu1rlz7xnbouv2 1577781 1577738 2026-07-01T10:46:55Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Josefu chipiti|Josefu chipiti]] ([[User talk:Josefu chipiti|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1547946 wikitext text/x-wiki {{coord|0|38|N|36|05|E|region:KE_type:waterbody|display=inline,title}} '''Ziwa Baringo''' linapatikana katika [[Bonde la Ufa]], [[kaskazini]] mwa [[Kenya]], lina eneo la [[Km²|km²]] 130, na liko [[mita]] [[970]] juu ya [[usawa wa bahari]]. Linalishwa na [[mito]] mbalimbali, ikiwemo [[mto Molo]], [[mto Perkerra]] na [[mto Ol Arabel]], lakini halina mito inayotoka. ==Visiwa vinavyopatikana ndani ya ziwa== * [[Kisiwa cha Lesukut]] ([[kaunti ya Baringo]]) * [[Kisiwa cha Olkokwa]] (kaunti ya Baringo) * [[Kisiwa cha Parmalok]] (kaunti ya Baringo) * [[Kisiwa cha Rongena]] (kaunti ya Baringo) * [[Kisiwa cha Samatian]] (kaunti ya Baringo) ==Tazama pia== • [[Orodha ya maziwa ya Kenya]] ==Viungo vya nje== <ref name = "gn200574">[{{Geonameslink|gnid=200574|name=lake%20baringo}} Lake Baringo] sa [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2013-09-06; database download sa 2016-09-13</ref> <ref name = "koppen">{{cite journal|last= Peel|first= M C|last2= Finlayson|first2= B L|date= |title= Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification|url= http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html|journal= Hydrology and Earth System Sciences|publisher= |volume= 11|issue= |pages= 1633-1644|doi= 10.5194/hess-11-1633-2007|access-date= 30 Enero 2016|archive-date= 2017-02-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20170210144308/http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html|url-status= dead}}</ref> <ref name = "nasa">{{Rejea tovuti|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|title= NASA Earth Observations Data Set Index|access-date= 30 Enero 2016|publisher= NASA|accessdate= 2019-02-13|archivedate= 2013-08-06|archiveurl= https://web.archive.org/web/20130806035941/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php}}</ref> <ref name = "nasarain">{{Rejea tovuti|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M|title= NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)|access-date= 30 Enero 2016|publisher= NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission|accessdate= 2019-02-13|archivedate= 2020-04-13|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200413164725/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{Maziwa ya Kenya}} {{mbegu-jio-KE}} [[Jamii:ziwa Baringo]] [[Jamii:Maziwa ya Kenya]] [[Jamii:Kaunti ya Baringo]] q1v7kctgsddp9tg24373wfq9tmmpilz 0 97858 1577717 1437255 2026-06-30T21:26:49Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577717 wikitext text/x-wiki [[picha:Mamre Moavian Mission Church Organ.jpg|thumb|Kinanda cha filimbi huko Kanisa la Moravian Mamre, Afrika Kusini]] [[Picha:Flight of the Bumblebee on Pipe Organ Pedals.webm|thumb|Carol Williams akipiga kwenye kinanda kikubwa cha filimbi kwenye kanisa la Chuo cha Kijeshi cha Westpoint, Marekani]] '''Kinanda cha filimbi''' ([[ing.]] ''pipe organ'') ni [[ala ya muziki]] inayotoa sauti kwa njia ya kupuliza hewa kupitia filimbi zinazochaguliwa kwa njia ya kupiga vibao vya kinanda kwa vidole vya mkono au -kwenye kinanda cha filimbi kikubwa zaida- pia kwa miguu. Filimbi hupangwa kwa safu zenye sauti za kufanana. Kwa kawaida kinanda cha filimbi huwa na safu kadhaa za filimbi kama ni kikubwa hata makumi. Kila filimbi kwenye safu yake ina kiimbo chake. Mpiga kinanda anaweza kuunganisha safu mbalimbali na kwa kupiga kibao kinacholingana na kiimbo fulani kiimbo hiki kinatolewa kwenye sauti mbalimbali kwa wakati mojs. Asili ya mwendo wa hewa ilikuwa viriba vilivyokanagwa na msaidizi, siku hizi kuna injini ya umeme inayosukuma hewa katika kinanda. Kwa kupiga kibao valvu inafunguliwa inayopeleka hewa kwa filimbi za safu zilizochaguliwa na mwanamuziki. Kinanda sahili huwa na seti moja ya vibao, mara nyingi pamoja na seti ya ziadi kwa matumizi ya miguu. Vinanda vikubwa zaidi huwa na seti hadi nne za mikono na viwili vya miguu pamoja na safu nyingi za filimbi. Taarifa za kwanza kuhusu matumizi ya vinanda zilihifadhifa kati ya Wagiriki wa Kale na baadaye na Waroma. Tangu karne ya 8 BK kunataarifa ya kwanza kuhusu vinanda katika makanisa. Ala hii iliendelea kuboreshwa polepole katika mwendo wa karne nyingi hasa katika Ulaya ya Magharibi na Kati. Tangu karne ya 18 ala hizo zilikomaa na muziki iliyoandikwa wakati ule inatumiwa hadi leo. ==Marejeo== {{commons|Pipe organ|Kinanda cha filimbi}} {{Wikisource1911Enc|Organ}} *[http://ibiblio.org/pipeorgan/ The Pipe Organ], a basic overview of the organ * [http://theorganmag.com/ The Organ], quarterly UK publication about pipe organs *[http://ellykooiman.com/ ellykooiman.com], pipe organ website with information and detailed photos of various organs *{{cite web | last = Sonderlund | first = Sandra | title = A Young Person's Guide to the Pipe Organ | url = http://agohq.org/guide/pages/index1.html | accessdate = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131220205013/http://www.agohq.org/guide/pages/index1.html | archivedate=2013-12-20}} *[http://rjweisen.50megs.com/fluepipe1_001.htm Flue Pipe Acoustics], a scholarly description of flue pipe physics *[https://web.archive.org/web/20070927154753/http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-04052006-155413/unrestricted/LORENZTREATISE.pdf Organ transcriptions and the Late Romantic Period] *[http://www.musiqueorguequebec.ca/orgues.html Organs and Organists] {{Wayback|url=http://www.musiqueorguequebec.ca/orgues.html |date=20140515172810 }}, a repository of information on significant organs and organ builders *[https://web.archive.org/web/20151223151950/https://winterfeldt.de/orgel/ Orgelgalerie], a gallery of over 2000 pipe organ pictures from many different countries *[http://organstops.org/ Encyclopedia of Organ Stops], a comprehensive database of over 2500 stops with descriptions, pictures, and sound clips *[http://nersp.osg.ufl.edu/~bodinew/ An introductory site to the organ] {{Wayback|url=http://nersp.osg.ufl.edu/~bodinew/ |date=20160520221430 }} particularly this [http://nersp.osg.ufl.edu/~bodinew/Pages/Glossary.html Glossary] {{Wayback|url=http://nersp.osg.ufl.edu/~bodinew/Pages/Glossary.html |date=20160304231058 }} of Organ Terms ===Mkusanyo wa data=== *[http://iof.pipechat.org/ International Organ Foundation] {{Wayback|url=http://iof.pipechat.org/ |date=20180717061148 }}, an online pipe organ database with specifications of more than 10,000 organs in 95 countries *[http://database.organsociety.org/ Organ Historical Society Pipe Organ Database] *[http://sacredclassics.com/bigpipes.htm The Top 20 - The World's Largest Pipe Organs] {{Wayback|url=http://sacredclassics.com/bigpipes.htm |date=20181013035803 }} *[http://www.npor.org.uk/ National Pipe Organ Register], featuring history and specifications of 28,000 pipe organs in the United Kingdom *[http://die-orgelseite.de/index_e.html Die Orgelseite], photos and specifications of some of the world's most interesting organs (subscription required for some content) *[http://www.orgbase.nl/ Organ Database], stoplists, pictures and information about some 33,500 pipe organs around the world *[http://www.nycago.org/organs/nyc/ The New York City Organ Project] {{Wayback|url=http://www.nycago.org/organs/nyc/ |date=20180420153858 }} documents organs present and past in the five boroughs of New York City *[http://musiconis-dev.huma-num.fr/fr/results.html?query=orgue Musiconis Database] {{Wayback|url=http://musiconis-dev.huma-num.fr/fr/results.html?query=orgue |date=20180106065313 }}, an online database of medieval musical iconography (featuring images of medieval organs) ===Video za vinanda vya filimbi=== * "TourBus to the King of Instruments" – video series with [[Carol Williams (organist)]] about the large & small, famous & unique pipe organs of the world. [http://melcot.com/recordings.html American Video & Audio Production Company] {{Wayback|url=http://melcot.com/recordings.html |date=20180422235351 }} * "The Joy of Music" – television series with [[Diane Bish]] about large pipe organs in USA and in Europe. [[Jamii:ala za muziki]] ngoomxmo19m1r3rso3zqteeckxu79xt 0 100580 1577709 1572371 2026-06-30T19:43:47Z Josefu chipiti 90533 /* */ Nomino ya mahali 1577709 wikitext text/x-wiki ''Kwa ziwa lingine lenye jina hilo, tazama [[ziwa Mwero]].'' '''{{PAGENAME}}''' ni kati ya [[Ziwa|Maziwa]] madogo ya [[Tanzania]]. Linapatikana katika [[mkoa wa Mtwara]]. ==Tazama pia== *[[Orodha ya maziwa ya Tanzania]] == Marejeo == {{Reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{Maziwa ya Tanzania}} {{mbegu-jio-mtwara}} [[Jamii:Mkoa wa Mtwara]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] i35wl98wgljqs9rl21dl379szbaeayj 1577779 1577709 2026-07-01T10:45:34Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Josefu chipiti|Josefu chipiti]] ([[User talk:Josefu chipiti|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] 1572371 wikitext text/x-wiki ''Kwa ziwa lingine lenye jina hilo, tazama [[ziwa Mwero]].'' '''{{PAGENAME}}''' ni kati ya [[Ziwa|maziwa]] madogo ya [[Tanzania]]. Linapatikana katika [[mkoa wa Mtwara]]. ==Tazama pia== *[[Orodha ya maziwa ya Tanzania]] == Marejeo == {{Reflist}} ==Viungo vya nje== * [http://www.geonames.org Geonames.org] {{Maziwa ya Tanzania}} {{mbegu-jio-mtwara}} [[Jamii:Mkoa wa Mtwara]] [[Jamii:Maziwa ya Tanzania]] s3yfu7me2ljfn8xiwyi1dprh5t7oelz 0 112569 1577675 1319946 2026-06-30T12:44:06Z ~2026-37441-07 90606 Na sio kweli 1577675 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lilith (Carl Poellath).jpg|thumb]] '''Lilith''' ni [[jina]] la [[mwanamke]] ambaye katika [[hadithi]] fulani za [[Mesopotamia]] ya kale anatajwa kama [[mungu]] mke ambaye anahusika na [[dhoruba]] akazaa [[majini]]. [[:Picha:]]==Katika Biblia== [[Biblia]] inasimulia jinsi [[dunia]] ilivyoumbwa na [[Mtu wa kwanza alitoka wapi|mwanzo]] wa [[binadamu]]. Katika [[maandiko]] hayo, [[simulizi|masimulizi]] ya [[uumbaji]] yana changamoto kuyafahamu sawasawa, hususani [[kitabu cha Mwanzo]] 1:26 na Mwanzo 2. [[Uumbaji]] wa mwanamke unatajwa sehemu hizo mbili, lakini kwa namna tofauti, kwa kuwa ni [[visasili]] tofauti. Katika [[Mwa]] 1:26 [[Mungu]] aliwaumba [[Adamu]] na [[Eva]] sawia kwa sura na mfano wake. Katika Mwa 2 Mungu anamuumba Hawa baada ya kuchukua [[ubavu]] wa Adamu na kumfanya mwanamke. Katika Biblia [[Isa]] 34:14 tu inamtaja Lilith, na jina hilo linatafsiriwa pengine "[[Bundi]]", sambamba na [[wanyama]] wengine saba wanaotajwa katika mstari huohuo na ule unaofuata. Hata hivyo kuanzia [[karne ya 10]] [[BK]] wametokea watu wanaodai Lilith, si Hawa, ndiye mwanamke wa kwanza [[ulimwenguni]] naye aliumbwa na Mungu wakati mmoja na [[Adamu]]. Wanasema Lilith alifukuzwa na kukataliwa na Mungu baada ya kupatikana kuwa mwenye [[nguvu]] zaidi na mwenye [[akili]] zaidi ya Adamu na hakutii [[amri]] za [[Adamu]]. Wanadai Lilith haitajwi katika [[kitabu cha Mwanzo]] kwa kuwa inakwenda kinyume na [[jadi]] ya kutaka mnanamke atii [[mwanamume]] na wanawake kuwa katika hali ya chini kuliko wanaume. Wanadai pia Biblia ya sasa imepitia vichujio vingi vya kidini ili kuhakikisha kwamba inapoteza baadhi ya sehemu muhimu. Hata hivyo, kuna sehemu ambayo imeachwa ndani yake (Mwa 1) ambayo inaonyesha kwamba Mungu hakumuumba mwanamume tu bali alimuumba mwanamke kwa wakati huohuo, badala ya simulizi la ubavu kuchukuliwa kutoka kwa Adamu kama ilivyopendekezwa kwenye sura ya 2. Jibu la msingi la [[Wayahudi]] na [[Ukristo|Wakristo]] ni kwamba [[imani]] inawadai kupokea Biblia kama ilivyo sasa, si katika hatua za awali ambazo tena ni za kufikirika tu na sio kweli. {{mbegu-dini}} [[Jamii:Wanyama wa Biblia]] [[Jamii:Jinsia]] pudeenshz6ott9g6p260uscb1lt6qk8 1577768 1577675 2026-07-01T10:22:52Z Riccardo Riccioni 452 1577768 wikitext text/x-wiki [[Picha:Lilith (Carl Poellath).jpg|thumb|Lilith alivyofikiriwa.]] '''Lilith''' ni [[jina]] la [[mwanamke]] ambaye katika [[hadithi]] fulani za [[Mesopotamia]] ya kale anatajwa kama [[miungu|mungu]] wa kike ambaye anahusika na [[dhoruba]] akazaa [[majini]]. ==Katika Biblia== [[Biblia]] inasimulia jinsi [[dunia]] ilivyoumbwa na [[Mtu wa kwanza alitoka wapi|mwanzo]] wa [[binadamu]]. Katika [[maandiko]] hayo, [[simulizi|masimulizi]] ya [[uumbaji]] yana changamoto kuyafahamu sawasawa, hususani [[kitabu cha Mwanzo]] 1:26 na Mwanzo 2. [[Uumbaji]] wa mwanamke unatajwa sehemu hizo mbili, lakini kwa namna tofauti, kwa kuwa ni [[visasili]] tofauti, na si habari za [[historia|kihistoria]]. Katika [[Mwa]] 1:26 [[Mwenyezi Mungu]] aliwaumba [[Adamu]] na [[Eva]] sawia kwa [[sura]] na mfano wake. Katika Mwa 2 [[Mungu]] anamuumba Hawa baada ya kuchukua [[ubavu]] wa Adamu na kumfanya mwanamke. Katika Biblia nzima [[Isa]] 34:14 tu inamtaja Lilith, na jina hilo linatafsiriwa pengine "[[Bundi]]", sambamba na [[wanyama]] wengine saba wanaotajwa katika mstari huohuo na ule unaofuata. Hata hivyo kuanzia [[karne ya 10]] [[BK]] wametokea watu wanaodai Lilith, si Hawa, ndiye mwanamke wa kwanza [[ulimwenguni]] naye aliumbwa na Mungu wakati mmoja na [[Adamu]]. Wanasema Lilith alifukuzwa na kukataliwa na Mungu baada ya kupatikana kuwa mwenye [[nguvu]] zaidi na mwenye [[akili]] zaidi ya Adamu na hakutii [[amri]] za [[Adamu]]. Wanadai Lilith haitajwi katika [[kitabu cha Mwanzo]] kwa kuwa inakwenda kinyume na [[jadi]] ya kutaka mnanamke atii [[mwanamume]] na wanawake kuwa katika hali ya chini kuliko wanaume. Wanadai pia Biblia ya sasa imepitia vichujio vingi vya [[dini|kidini]] ili kuhakikisha kwamba inapoteza baadhi ya sehemu muhimu. Hata hivyo, kuna sehemu ambayo imeachwa ndani yake (Mwa 1) ambayo inaonyesha kwamba Mungu hakumuumba mwanamume tu bali alimuumba mwanamke kwa wakati huohuo, badala ya simulizi la ubavu kuchukuliwa kutoka kwa Adamu kama ilivyopendekezwa kwenye sura ya 2. Jibu la msingi la [[Wayahudi]] na [[Ukristo|Wakristo]] ni kwamba [[imani]] inawadai kupokea Biblia kama ilivyo sasa, si katika hatua za awali ambazo tena ni za kufikirika tu na siyo kweli. {{mbegu-dini}} [[Jamii:Wanyama wa Biblia]] [[Jamii:Jinsia]] 93wo2r7dij08sr5s2agkn6p5gxipbbc 0 113530 1577694 1522988 2026-06-30T16:27:22Z ~2026-37451-90 90615 /* Orodha ya kila mwaka */ 2026 1577694 wikitext text/x-wiki '''Orodha ya Waafrika tajiri zaidi''' ('''The Richest Africans''') inataja kila mwaka matajiri wakubwa kabisa wa [[Afrika]]; inaandaliwa na kuchapishwa na [[gazeti]] la [[biashara]] la [[Marekani]] ''[[Forbes]]''. Orodha hii imekuwa ikichapishwa toka mwaka [[2015]]. [[Mwanzilishi]] wa [[Dangote Group]], [[Aliko Dangote]], ndiye [[namba]] moja kwenye orodha ya 2018.<ref name="ceow_Afri">{{Rejea tovuti |title=Africa's Billionaires: Top 25 Richest People In Africa, 2018 |last=Papadopoulos |first=Anna |work=CEOWORLD magazine |date=22 October 2018 |access-date=5 June 2019 |url= https://ceoworld.biz/2018/10/22/africas-billionaires/ |quote=}}</ref> kati ya mabilionea 23 wa Afrika waliokuwepo kwenye orodha hiyo.<ref name="forb_Afri">{{Rejea tovuti |title=African Billionaire Fortunes Rise On Forbes 2018 List Of Continent's Richest |last=Dolan |first=Kerry A. |work=Forbes |date=10 January 2018 |access-date=5 June 2019 |url= https://www.forbes.com/sites/kerryadolan/2018/01/10/african-billionaire-fortunes-rise-on-forbes-2018-list-of-continents-richest/#79ead0bb2777 |quote=}}</ref> == Orodha ya kila mwaka == === 2026 === {| class="wikitable sortable" |- ! Na. ! Jina ! [[Utajiri]] ([[USD]]) ! Umri ! [[Uraia|Utaifa]] <!--These are not Real Time Wealths, these are 2018 Wealths Rankings --> ! Chanzo cha utajiri |- | style="text-align:center;"|{{nts|1}} {{steady}}||[[Aliko Dangote]]|| style="text-align:center;" |$10.7&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;" |61||{{NGA}}||Dangote Industries.<ref name="forb_Alik">{{Rejea tovuti |title=Aliko Dangote |author=Anon |work=Forbes |date=n.d. |access-date=5 June 2019 |url= https://www.forbes.com/profile/aliko-dangote/#5ecaaa0f22fc |quote=}}</ref> |- | style="text-align:center;"|{{nts|2}} {{steady}}||[[Nicky Oppenheimer]]|| style="text-align:center;"|$8.8&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|73||{{RSA}}||diamonds, gold |- | style="text-align:center;"|{{nts|3}} {{loss}}||{{sortname|Johann|Rupert}}|| style="text-align:center;"|$7.2&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|68||{{RSA}}||[[Telmex]], [[Richemont]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|4}} {{steady}}||{{sortname|Nassef| Sawiris}}|| style="text-align:center;"|$6.8&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|57||{{EGY}}||[[Orascom]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|5}} {{steady}}||{{sortname|Mike |Adenuga}}|| style="text-align:center;"|$5.3&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|65||{{NGA}}||[[Globacom]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|6}} {{steady}}||{{sortname| Issad |Rebrab}}|| style="text-align:center;"|$4&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|74||{{ALG}}||[[CEVITAL]] Group |- | style="text-align:center;"|{{nts|7}} {{steady}}||{{sortname| Naguib |Sawiris}}|| style="text-align:center;"|$4&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|64||{{EGY}}||[[Orascom]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|8}} {{steady}}||[[Koos Bekker]]|| style="text-align:center;"|$2.8&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|65||{{ZAF}}||[[Naspers]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|9}} {{steady}}||{{sortname|Isabel| dos Santos}}|| style="text-align:center;"|$2.7&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|45||{{ANG}}||[[Investments]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|10}} {{steady}}||Mohamed Mansour|| style="text-align:center;"|$2.7&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|70||{{EGY}}|| [[Mansour Group]] |} ==Marejeo== {{marejeo}} == Viungo vya nje == *[https://www.forbes.com/africa-billionaires/list/#tab:overall Africa’s Billionaires] *[https://www.forbes.com/billionaires/ ''Forbes'': The World's Billionaires] *[https://ceoworld.biz/2018/05/30/rich-list/ ''CEOWORLD magazine'': Rich List Index] [[Jamii:Orodha za watu]] [[Jamii:Watu wa Afrika]] [[Jamii:Uchumi wa Afrika]] 9egdjg8cbvbsc5u54b30m6yb8m6895d 1577773 1577694 2026-07-01T10:34:01Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/~2026-37451-90|~2026-37451-90]] ([[User talk:~2026-37451-90|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] 1522988 wikitext text/x-wiki '''Orodha ya Waafrika tajiri zaidi''' ('''The Richest Africans''') inataja kila mwaka matajiri wakubwa kabisa wa [[Afrika]]; inaandaliwa na kuchapishwa na [[gazeti]] la [[biashara]] la [[Marekani]] ''[[Forbes]]''. Orodha hii imekuwa ikichapishwa toka mwaka [[2015]]. [[Mwanzilishi]] wa [[Dangote Group]], [[Aliko Dangote]], ndiye [[namba]] moja kwenye orodha ya 2018.<ref name="ceow_Afri">{{Rejea tovuti |title=Africa's Billionaires: Top 25 Richest People In Africa, 2018 |last=Papadopoulos |first=Anna |work=CEOWORLD magazine |date=22 October 2018 |access-date=5 June 2019 |url= https://ceoworld.biz/2018/10/22/africas-billionaires/ |quote=}}</ref> kati ya mabilionea 23 wa Afrika waliokuwepo kwenye orodha hiyo.<ref name="forb_Afri">{{Rejea tovuti |title=African Billionaire Fortunes Rise On Forbes 2018 List Of Continent's Richest |last=Dolan |first=Kerry A. |work=Forbes |date=10 January 2018 |access-date=5 June 2019 |url= https://www.forbes.com/sites/kerryadolan/2018/01/10/african-billionaire-fortunes-rise-on-forbes-2018-list-of-continents-richest/#79ead0bb2777 |quote=}}</ref> == Orodha ya kila mwaka == === 2018 === {| class="wikitable sortable" |- ! Na. ! Jina ! [[Utajiri]] ([[USD]]) ! Umri ! [[Uraia|Utaifa]] <!--These are not Real Time Wealths, these are 2018 Wealths Rankings --> ! Chanzo cha utajiri |- | style="text-align:center;"|{{nts|1}} {{steady}}||[[Aliko Dangote]]|| style="text-align:center;" |$10.7&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;" |61||{{NGA}}||Dangote Industries.<ref name="forb_Alik">{{Rejea tovuti |title=Aliko Dangote |author=Anon |work=Forbes |date=n.d. |access-date=5 June 2019 |url= https://www.forbes.com/profile/aliko-dangote/#5ecaaa0f22fc |quote=}}</ref> |- | style="text-align:center;"|{{nts|2}} {{steady}}||[[Nicky Oppenheimer]]|| style="text-align:center;"|$8.8&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|73||{{RSA}}||diamonds, gold |- | style="text-align:center;"|{{nts|3}} {{loss}}||{{sortname|Johann|Rupert}}|| style="text-align:center;"|$7.2&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|68||{{RSA}}||[[Telmex]], [[Richemont]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|4}} {{steady}}||{{sortname|Nassef| Sawiris}}|| style="text-align:center;"|$6.8&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|57||{{EGY}}||[[Orascom]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|5}} {{steady}}||{{sortname|Mike |Adenuga}}|| style="text-align:center;"|$5.3&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|65||{{NGA}}||[[Globacom]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|6}} {{steady}}||{{sortname| Issad |Rebrab}}|| style="text-align:center;"|$4&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|74||{{ALG}}||[[CEVITAL]] Group |- | style="text-align:center;"|{{nts|7}} {{steady}}||{{sortname| Naguib |Sawiris}}|| style="text-align:center;"|$4&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|64||{{EGY}}||[[Orascom]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|8}} {{steady}}||[[Koos Bekker]]|| style="text-align:center;"|$2.8&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|65||{{ZAF}}||[[Naspers]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|9}} {{steady}}||{{sortname|Isabel| dos Santos}}|| style="text-align:center;"|$2.7&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|45||{{ANG}}||[[Investments]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|10}} {{steady}}||Mohamed Mansour|| style="text-align:center;"|$2.7&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|70||{{EGY}}|| [[Mansour Group]] |} ==Marejeo== {{marejeo}} == Viungo vya nje == *[https://www.forbes.com/africa-billionaires/list/#tab:overall Africa’s Billionaires] *[https://www.forbes.com/billionaires/ ''Forbes'': The World's Billionaires] *[https://ceoworld.biz/2018/05/30/rich-list/ ''CEOWORLD magazine'': Rich List Index] [[Jamii:Orodha za watu]] [[Jamii:Watu wa Afrika]] [[Jamii:Uchumi wa Afrika]] 70l85u85kzlx3tx2hg6gwedgevm9goz 1577788 1577773 2026-07-01T11:00:55Z Riccardo Riccioni 452 1577788 wikitext text/x-wiki '''Orodha ya Waafrika tajiri zaidi''' ('''The Richest Africans''') inataja kila mwaka matajiri wakubwa kabisa wa [[Afrika]]; inaandaliwa na kuchapishwa na [[gazeti]] la [[biashara]] la [[Marekani]] ''[[Forbes]]''. Orodha hii imekuwa ikichapishwa toka mwaka [[2015]]. [[Mwanzilishi]] wa [[Dangote Group]], [[Aliko Dangote]], ndiye [[namba]] moja kwenye orodha zote za miaka 2018<ref name="ceow_Afri">{{Rejea tovuti |title=Africa's Billionaires: Top 25 Richest People In Africa, 2018 |last=Papadopoulos |first=Anna |work=CEOWORLD magazine |date=22 October 2018 |access-date=5 June 2019 |url= https://ceoworld.biz/2018/10/22/africas-billionaires/ |quote=}}</ref><ref name="forb_Afri">{{Rejea tovuti |title=African Billionaire Fortunes Rise On Forbes 2018 List Of Continent's Richest |last=Dolan |first=Kerry A. |work=Forbes |date=10 January 2018 |access-date=5 June 2019 |url= https://www.forbes.com/sites/kerryadolan/2018/01/10/african-billionaire-fortunes-rise-on-forbes-2018-list-of-continents-richest/#79ead0bb2777 |quote=}}</ref>-2025. == Orodha ya kila mwaka == {{out of date}} === 2018 === {| class="wikitable sortable" |- ! Na. ! Jina ! [[Utajiri]] ([[USD]]) ! Umri ! [[Uraia|Utaifa]] <!--These are not Real Time Wealths, these are 2018 Wealths Rankings --> ! Chanzo cha utajiri |- | style="text-align:center;"|{{nts|1}} {{steady}}||[[Aliko Dangote]]|| style="text-align:center;" |$10.7&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;" |61||{{NGA}}||Dangote Industries.<ref name="forb_Alik">{{Rejea tovuti |title=Aliko Dangote |author=Anon |work=Forbes |date=n.d. |access-date=5 June 2019 |url= https://www.forbes.com/profile/aliko-dangote/#5ecaaa0f22fc |quote=}}</ref> |- | style="text-align:center;"|{{nts|2}} {{steady}}||[[Nicky Oppenheimer]]|| style="text-align:center;"|$8.8&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|73||{{RSA}}||diamonds, gold |- | style="text-align:center;"|{{nts|3}} {{loss}}||{{sortname|Johann|Rupert}}|| style="text-align:center;"|$7.2&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|68||{{RSA}}||[[Telmex]], [[Richemont]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|4}} {{steady}}||{{sortname|Nassef| Sawiris}}|| style="text-align:center;"|$6.8&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|57||{{EGY}}||[[Orascom]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|5}} {{steady}}||{{sortname|Mike |Adenuga}}|| style="text-align:center;"|$5.3&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|65||{{NGA}}||[[Globacom]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|6}} {{steady}}||{{sortname| Issad |Rebrab}}|| style="text-align:center;"|$4&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|74||{{ALG}}||[[CEVITAL]] Group |- | style="text-align:center;"|{{nts|7}} {{steady}}||{{sortname| Naguib |Sawiris}}|| style="text-align:center;"|$4&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|64||{{EGY}}||[[Orascom]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|8}} {{steady}}||[[Koos Bekker]]|| style="text-align:center;"|$2.8&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|65||{{ZAF}}||[[Naspers]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|9}} {{steady}}||{{sortname|Isabel| dos Santos}}|| style="text-align:center;"|$2.7&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|45||{{ANG}}||[[Investments]] |- | style="text-align:center;"|{{nts|10}} {{steady}}||Mohamed Mansour|| style="text-align:center;"|$2.7&nbsp;billion&nbsp;{{profit}}|| style="text-align:center;"|70||{{EGY}}|| [[Mansour Group]] |} ==Marejeo== {{marejeo}} == Viungo vya nje == *[https://www.forbes.com/africa-billionaires/list/#tab:overall Africa’s Billionaires] *[https://www.forbes.com/billionaires/ ''Forbes'': The World's Billionaires] *[https://ceoworld.biz/2018/05/30/rich-list/ ''CEOWORLD magazine'': Rich List Index] [[Jamii:Orodha za watu]] [[Jamii:Watu wa Afrika]] [[Jamii:Uchumi wa Afrika]] 2jez6prbtpbrgabw6xld1sq0gh56z99 0 127588 1577770 1193656 2026-07-01T10:31:24Z Family 001 70423 Nimeongeza taarifa na picha kwenye makala hii 1577770 wikitext text/x-wiki [[Picha:Nandala.jpg|150px|thumb|Chemchemi]] '''Chemchemi''' ni mahali pa asili ambapo maji ya chini ya ardhi<ref>https://www.usgs.gov/special-topic/water-science-school/science/springs-and-water-cycle?qt-science_center_objects=0#qt-science_center_objects</ref> hutoka kwenye miamba inayohifadhi maji (akuifa) na kutiririka juu ya uso wa nchi kama maji ya juu ya ardhi. Ni sehemu ya hidrosfia (mifumo ya maji duniani), pamoja na kuwa sehemu ya mzunguko wa maji. Kwa muda mrefu, chemchemi zimekuwa muhimu kwa wanadamu kama chanzo cha maji baridi, hasa katika maeneo yenye ukame ambayo hupata mvua kidogo ya kila mwaka. [[Faili:Big Spring Missouri 1-02Aug08.jpg|thumb|Kwa wastani, karibu galoni milioni 303 za [[Marekani]] (mita za ujazo 1,150,000) za maji hutiririka kutoka Big Spring huko [[Missouri]] kwa kiwango cha futi za ujazo 469 kwa sekunde (mita za ujazo 13.3/s).]] Chemchemi hupandishwa juu ya uso wa nchi na nguvu mbalimbali za asili, kama vile kani ya mvutano (graving) na shinikizo la hidrostatiki. Chemchemi inayotokana na kububujika kwa maji ya chini ya ardhi yaliyopata joto la kijotofasili (joto la ndani ya dunia) hujulikana kama chemchemi ya maji moto. Kiasi cha maji ya chemchemi hutofautiana sana, kuanzia kiwango cha mtiririko wa ujazo kinachokaribia sufuri hadi zaidi ya lita 14,000 kwa sekunde (futi za ujazo 490/sekunde) kwa chemchemi kubwa zaidi.<ref>{{Cite web|title=Te Waikoropupū Springs|url=https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/nelson-tasman/places/takaka-area/te-waikoropupu-springs/|work=www.doc.govt.nz|accessdate=2026-07-01|language=en-nz}}</ref> == Uundaji == [[Faili:Grand Prismatic Spring.jpg|thumb|Chemchemi ya Grand Prismatic, Hifadhi ya Taifa ya Yellowstone, Wyoming]] Chemchemi hutengenezwa pale maji ya chini ya ardhi yanapotiririka juu ya uso wa nchi. Hii kawaida hutokea wakati kiwango cha chini cha maji kinapofika juu ya usawa wa uso wa nchi, au ikiwa ardhi imeshuka kwa kasi. Pia, chemchemi zinaweza kutengenezwa kutokana na topografia ya karst (miamba ya chokaa), akuifa (miamba inayohifadhi maji), au shughuli za volkano. Chemchemi zimeonekana pia kwenye sakafu ya bahari zikitoa maji yenye joto zaidi na chumvi kidogo moja kwa moja baharini.<ref>{{Cite web|title=Springs and the Water Cycle {{!}} U.S. Geological Survey|url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/springs-and-water-cycle|work=www.usgs.gov|date=2019-09-08|accessdate=2026-07-01|language=en}}</ref> Chemchemi zinazoundwa kutokana na topografia ya karst hutengeneza chemchemi za karst, ambapo maji ya chini ya ardhi hupita kwenye mtandao wa nyufa na mivuko—nafasi zilizo wazi kuanzia zile zilizo kati ya chembechembe ndogo za miamba hadi mapango makubwa, na baadaye kububujika kama chemchemi. [[Faili:Nacentemackinac.jpg|thumb|Chemchemi ya asili kwenye Kisiwa cha Mackinac huko [[Michigan]]]] Kusukumwa kwa chemchemi juu ya uso wa nchi kunaweza kusababishwa na chemichemi iliyofungiwa, ambapo eneo la ulishaji wa maji lipo kwenye mwinuko wa juu zaidi kuliko ule wa njia ya kutokea maji. Maji ya chemchemi yanayosukumwa juu na vyanzo hivi vya miinuko ya juu hutengeneza visima vya artesian. Hili linawezekana hata kama njia hiyo ya kutokea ipo ndani ya pango lenye kina cha futi 300 (mita 91). Katika muktadha huu, pango hilo hufanya kazi kama bomba la mpira linalotumiwa na eneo la ulishaji wa maji ya chini ya ardhi ili kuruhusu maji yatokee kwenye tundu lililopo mwinuko wa chini. Chemchemi zisizo za artesian zinaweza kutiririka tu kutoka mwinuko wa juu kupitia ardhini hadi mwinuko wa chini na kutokea kama chemchemi, zikitumia ardhi kama bomba la majitaka. Bado chemchemi nyingine hutokana na shinikizo la chanzo kilicho chini ya ardhi, kwa njia ya shughuli za volkano au magma. Matokeo yake yanaweza kuwa maji yenye joto na shinikizo la juu, yaani, chemchemi za maji moto na chemchemi za maji yanayoruka. Kitendo cha maji ya chini ya ardhi huyeyusha mfululizo miamba ya msingi inayopitisha maji kama vile chokaa na dolomiti, na hivyo kutengeneza mifumo mikubwa ya mapango.<ref>{{Cite web|title=The Water Cycle: Springs, from USGS Water Science for Schools|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/watercyclesprings.html|work=ga.water.usgs.gov|accessdate=2026-07-01|language=en}}</ref> === Aina === * [[Faili:MiddleSpring.JPG|thumb|Macheo ya jua kwenye Chemchemi ya Kati, Hifadhi ya Taifa ya Wanyamapori ya Fish Springs, [[Utah]]]]Chemchemi za mshuko hutokea kando ya mshuko wa ardhi, kama vile chini ya mabonde ya aluvio (mabonde ya udongo wa bapa), mabonde ya kawaida, au mabonde yaliyoundwa kwa nyenzo zinazopitisha maji kwa urahisi sana. * Chemchemi za mgusano, ambazo hutokea kando ya mlima au kilima, hutengenezwa pale ambapo maji ya chini ya ardhi yanakuwa yameegamia tabaka lisilopitisha maji la mwamba au udongo linalojulikana kama akikwidi au akifuji. * Chemchemi za nyufa au viungo hutokea pale maji ya chini ya ardhi yanayotiririka kando ya tabaka lisilopitisha maji la mwamba yanapokutana na ufa au muunganisho (kiungo) katika mwamba huo. * Chemchemi za mrija hutokea pale maji ya chini ya ardhi yanapotiririka kutoka kwenye mivuko ya mviringo kama ile inayopatikana kwenye mapango (chemchemi za mrija za mfuruko) au chemchemi za mrija za lava zinazopatikana kwenye mapango ya mirija ya lava.[[Faili:Red-coloured spring below Cascada de los Colores, La Palma.jpg|thumb|Chemchemi ya chalybeate chini ya Cascada de los Colores, La Palma]]Chemchemi za artesian kawaida hutokea katika eneo la chini kabisa la ardhi husika. Chemchemi ya artesian hutengenezwa pale ambapo shinikizo la maji ya chini ya ardhi linakuwa kubwa zaidi kuliko shinikizo la angahewa. Katika muktadha huu, maji husukumwa moja kwa moja juu kutoka ardhini.<ref>{{Cite web|title=n2:2334-2463 - Search Results|url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:2334-2463|work=search.worldcat.org|accessdate=2026-07-01}}</ref> * Mashimo ya wonky ni sehemu za asili za kutokea maji baridi chini ya bahari ambazo zimefunikwa na matumbawe pamoja na masandarusi, zikiwa zinasababishwa na mikondo ya zamani ya mito iliyojaa mchanga na matope. * Chemchemi za karst hutokea kama mtiririko wa nje wa maji ya chini ya ardhi ambayo ni sehemu ya mfumo wa hidrolojia wa karst. * Chemchemi za joto hupata joto kutokana na shughuli za jotoardhi; zina halijoto ya maji ambayo ni ya juu zaidi kwa kiasi kikubwa kuliko wastani wa halijoto ya hewa ya eneo linalozunguka.<ref>{{Citation|title=Spring {{!}} water|url=https://www.britannica.com/science/spring-water|work=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2026-07-01}}</ref> Chemchemi za maji yanayoruka ni aina ya chemchemi ya maji moto ambapo mvuke hutengenezwa chini ya ardhi na maji ya chini ya ardhi yaliyopata joto kali kupita kiasi na kunaswa, na hivyo kusababisha milipuko ya mara kwa mara ya maji ya moto na mvuke. * Chemchemi za kaboni, kama vile ''Soda Springs Geyser'', ni chemchemi zinazobubujisha maji yenye kaboni yanayotokea kiasili, kutokana na gesi ya ukaa iliyoyeyuka kwenye maji hayo. Wakati mwingine huitwa chemchemi zinazochemka au chemchemi zinazofuka povu. * "Chemchemi za Gushette zinamwagika kutoka kwenye nyuso za miamba". * Chemchemi za helocrene ni chemchemi zinazosambaa ambazo hutunza maeneo ya mabwawa kwa kutumia maji ya chini ya ardhi. == Mtiririko == Mtiririko wa chemchemi, au ububujikaji upya, hutegemea bonde la ukusanyaji maji la chemchemi hiyo. Mambo yanayoathiri ukusanyaji huo wa maji ni pamoja na ukubwa wa eneo ambalo maji ya chini ya ardhi yananaswa, kiasi cha mvua, ukubwa wa maeneo ya kunasia maji, na ukubwa wa njia ya kutokea ya chemchemi. Maji yanaweza kuvuja na kuingia kwenye mfumo wa chini ya ardhi kutoka vyanzo vingi ikiwa ni pamoja na udongo unaopitisha maji, mashimo ya mnyunyuko, na mito inayopoteza maji. Katika baadhi ya matukio, mito mizima midogo inaonekana kutoweka kabisa pale maji yanapozama ardhini kupitia sakafu ya mto. Hifadhi ya Jimbo la Grand Gulf huko Missouri ni mfano wa mto mzima mdogo unaotoweka kwenye mfumo wa maji ya chini ya ardhi. Maji hayo hujitokeza maili 9 (kilomita 14) mbali, yakitengeneza sehemu ya mtiririko wa Chemchemi ya Mammoth huko Arkansas. Shughuli za kibinadamu pia zinaweza kuathiri mtiririko wa chemchemi—utumiaji wa maji ya chini ya ardhi hupunguza shinikizo la maji katika tabaka la miamba inayohifadhi maji, na hivyo kupunguza kiasi cha mtiririko. === Uainishaji === [[Faili:La Sorgue, Fontaine-de-Vaucluse.JPG|thumb|Fontaine de Vaucluse au Chemchemi ya Vaucluse nchini [[Ufaransa]] inatoa takriban galo milioni 470 za Marekani (mita za ujazo 1,800,000) za maji kwa siku kwa kasi ya futi za ujazo 727 (mita za ujazo 20.6) kwa sekunde.]] Chemchemi huangukia katika makundi makuu matatu ya jumla: za kudumu (chemchemi zinazotiririka mfululizo katika mwaka mzima); za vipindi (chemchemi za muda ambazo huwa hai baada ya mvua, au wakati wa mabadiliko fulani ya msimu); na za mzunguko (kama ilivyo kwenye chemchemi za maji zinazotoa mvuke na kulipuka katika vipindi maalumu au visivyoeleweka). Chemchemi mara nyingi huainishwa kwa kiasi cha maji yanayotiririka kutoka kwazo. Chemchemi kubwa zaidi huitwa 'chemchemi za daraja la kwanza', zinazofafanuliwa kama chemchemi zinazotoa maji kwa kasi ya angalau lita 2,800 au futi za ujazo 100 (mita za ujazo 2.8) za maji kwa sekunde. Baadhi ya maeneo yana chemchemi nyingi za daraja la kwanza, kama vile [[Florida]] ambapo kuna angalau chemchemi 27 zinazojulikana kuwa na ukubwa huo; maeneo ya Ozarks huko Missouri na Arkansas, ambayo yana chemchemi 10 zinazojulikana kuwa za daraja la kwanza; na nyingine 11 katika eneo la Thousand Springs kando ya Mto Snake huko Idaho. Kiwango cha mtiririko wa chemchemi kiko hivi: {| class="wikitable" |+ !Ukubwa !Mtiririko (futi 3/s, gal/dakika, painti/dakika) !Mtiririko (L/s) |- |Ukubwa wa 1 |> futi 100 futi 3/sekunde |Lita 2800 kwa sekunde |- |Ukubwa wa 2 |futi 10 hadi 100 futi 3/sekunde |Lita 280 hadi 2800 kwa sekunde |- |Ukubwa wa 3 |1 hadi 10 futi 3/sekunde |Lita 28 hadi 280 kwa sekunde |- |Ukubwa wa 4 |Galoni 100 za Marekani kwa dakika hadi futi 1 ya ujazo kwa sekunde |Lita 6.3 hadi 28 kwa sekunde |- |Ukubwa wa 5 |Galoni 10 hadi 100/dakika |Lita 0.63 hadi 6.3 kwa sekunde |- |Ukubwa wa 6 |Galoni 1 hadi 10/dakika |63 hadi 630 mL/s |- |Ukubwa wa 7 |Painti 1 kwa galoni 1/dakika |63 hadi 630 mL/s |- |Ukubwa wa 8 |Chini ya painti 1/dakika |8 mL/s |- |Ukubwa wa 0 |hakuna mtiririko (maeneo ya mtiririko wa zamani/wa kihistoria) | |} == Kiasi cha maji == [[Faili:PruessLake.JPG|thumb|Ziwa Pruess linalishwa na chemchemi katika Bonde la Snake lililo kavu huko [[Utah]].]] Madini huyeyuka kwenye maji yanapopita kwenye miamba ya chini ya ardhi. Kiwango hiki cha madini hupimwa kama jumla ya madini yaliyoyeyuka (TDS). Hali hii inaweza kuyapa maji ladha na hata mapovu ya gesi ya ukaa, ikitegemea asili ya jiolojia ya eneo ambalo maji hayo yanapita. Hii ndiyo sababu maji ya chemchemi mara nyingi huwekwa kwenye chupa na kuuzwa kama maji ya madini, ingawa neno hilo mara nyingi limekuwa likitumiwa kwenye matangazo ya udanganyifu. Maji ya madini yana mchanganyiko usiopungua sehemu 250 kwa milioni (ppm) za TDS. Chemchemi zenye kiasi kikubwa cha madini wakati mwingine huitwa 'chemchemi za madini'. (Wakati huo huo, chemchemi zisizo na kiwango hicho cha madini wakati mwingine hutofautishwa kama 'chemchemi tamu'.) Chemchemi zenye kiasi kikubwa cha chumvi za sodiamu zilizoyeyuka, hasa sodiamu kabonati, huitwa 'chemchemi za soda'. Maeneo mengi ya mapumziko yamejengwa karibu na chemchemi za madini na yanajulikana kama miji ya spa. Chemchemi za madini zinasemekana kuwa na sifa za kutibu. Kuoga au kushinda ndani yake kunasemekana kusaidia ufyonzaji wa madini kutoka kwenye maji hayo. Baadhi ya chemchemi zina viwango vya arseniki vinavyozidi kiwango cha kawaida cha sehemu 10 kwa bilioni (ppb) kilichowekwa na Shirika la Afya Duniani (WHO) kwa ajili ya maji ya kunywa. Pale ambapo chemchemi hizo zinamwaga maji yake kwenye mito, zinaweza pia kupandisha viwango vya arseniki kwenye mito hiyo kupita kiwango kilichowekwa na WHO. Maji kutoka kwenye chemchemi kwa kawaida huwa safi na ya uwazi. Hata hivyo, baadhi ya chemchemi zinaweza kuwa na rangi kutokana na madini yaliyoyeyuka kwenye maji hayo. Kwa mfano, maji yaliyojaa madini ya chuma au tanini yatakuwa na rangi ya machungwa. Katika baadhi ya maeneo ya Marekani, kijito kinachobeba maji yanayotoka kwenye chemchemi kwenda kwenye kijito kikuu cha karibu kinaweza kuitwa '<nowiki/>''spring branch''<nowiki/>', '<nowiki/>''spring creek'<nowiki/>'', au '''run''<nowiki/>'. Maji ya chini ya ardhi huwa na tabia ya kudumisha wastani wa joto la muda mrefu la tabaka lake la miamba inayohifadhi maji; hivyo basi, mtiririko kutoka kwenye chemchemi unaweza kuwa wa baridi zaidi kuliko vyanzo vingine katika siku ya kiangazi, lakini ukabaki bila kugandana wakati wa baridi. Maji baridi ya chemchemi na kijito chake yanaweza kuhifadhi viumbe kama vile aina fulani za samaki wa trauti ambao kwa namna nyingine wasingeweza kuishi katika hali ya hewa ya eneo hilo iliyo ya joto zaidi. === Aina za chemchemi za madini === * [[Faili:Natural iron hot spring.jpg|thumb|Chemchemi ya maji moto ya asili ya madini ya chuma huko Beppu, [[Japani]]]]Chemchemi za salfa zina kiwango kikubwa cha salfa kilichoyeyuka au hidrojeni salfaidi katika maji. Kihistoria zimekuwa zikitumiwa kupunguza dalili za ugonjwa wa baridi yabisi na magonjwa mengine ya kuvimba.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.tz/books?id=5F9OAQAAIAAJ&redir_esc=y|title=Geothermal Resource Assessment of Hot Sulphur Springs, Colorado|last=Pearl|first=Richard Howard|last2=Ringrose|first2=Charles D.|last3=Zacharakis|first3=Ted G.|date=1982|publisher=Colorado Geological Survey|language=en}}</ref><ref>https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/sulfur-springs</ref> * Chemchemi za Borax<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.tz/books?id=wrmYPgAACAAJ&redir_esc=y|title=Identifying Systematic Behaviors in Borax Lake Geothermal Springs, Southeast Oregon|last=Zakrajsek|first=John R.|date=2006|publisher=University of Idaho|language=en}}</ref> * Chemchemi za jasi * Chemchemi za chumvi<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.tz/books?id=I2tMDwAAQBAJ&redir_esc=y|title=Touring California and Nevada Hot Springs|last=Bischoff|first=Matt C.|date=2018-04-01|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4930-2912-9|language=en}}</ref> * Chemchemi za chuma (chemchemi ya chalybeate) * Chemchemi za radiamu (au chemchemi zenye mionzi) zina kiwango kinachoweza kutambulika cha mionzi inayozalishwa na mfumo wa asili wa usambaratisho wa kinyuklia.<ref>https://pubs.usgs.gov/journal/1978/vol6issue4/report.pdf</ref> == Matumizi == [[Faili:Maramec Spring fishing ls.jpg|thumb|Uvuvi wa samaki wa trauti kwenye Chemchemi ya Maramec huko Missouri]] Chemchemi zimekuwa zikitumiwa kwa mahitaji mbalimbali ya mwanadamu — ikiwa ni pamoja na maji ya kunywa, usambazaji wa maji ya nyumbani, umwagiliaji, kinu , usafiri wa majini, na uzalishaji wa umeme. Matumizi ya sasa ni pamoja na shughuli za burudani kama vile uvuvi, kuogelea, na kuelea; tiba; maji kwa ajili ya mifugo; vituo vya kuzalishia samaki; na usambazaji kwa ajili ya maji ya madini ya chupa au maji ya chemchemi ya chupa. Chemchemi zimechukua aina fulani ya dhana ya ngano kwa kuwa baadhi ya watu wanaamini kimakosa kwamba chemchemi daima ni vyanzo vyenye afya vya maji ya kunywa. Zinaweza kuwa hivyo au zisiwe hivyo. Ni lazima mtu afanye kipimo cha kina cha ubora wa maji ili kujua jinsi ya kutumia chemchemi ipasavyo, iwe kwa ajili ya bafu la madini au maji ya kunywa. Chemchemi zinazosimamiwa kama spa tayari zitakuwa na kipimo kama hicho. === Maji ya kunywa === Chemchemi mara nyingi hutumiwa kama vyanzo vya maji ya chupa.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.tz/books?id=yIz0BsS5l80C&redir_esc=y|title=Bottlemania: Big Business, Local Springs, and the Battle over America's Drinking Water|last=Royte|first=Elizabeth|date=2011-01-15|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=978-1-60819-663-0|language=en}}</ref> Wakati wa kununua maji ya chupa yaliyowekwa nembo ya maji ya chemchemi , mara nyingi mtu anaweza kupata matokeo ya vipimo vya maji ya chemchemi hiyo kwenye tovuti ya kampuni inayoyauza. === Umwagiliaji === Chemchemi zimekuwa zikitumiwa kama vyanzo vya maji kwa ajili ya umwagiliaji wa mazao unaotumia nguvu ya mvutano wa dunia. Watu wa asili wa Kusini-Magharibi mwa Amerika walijenga mifereji inayolishwa na chemchemi ambayo ilielekeza maji mashambani kupitia mifereji ya maji. Baadaye, wamisionari wa Uhispania walitumia njia hii.<ref>{{Cite web|title=Acequias|url=https://www.worldheritagesa.com/Missions/The-Acequias|work=www.worldheritagesa.com|accessdate=2026-07-01}}</ref><ref>{{Citation|last=Romero|first=Simon|title=Drought Hits the Southwest, and New Mexico’s Canals Run Dry|date=2021-07-13|url=https://www.nytimes.com/2021/07/13/us/acequias-drought-new-mexico-southwest.html|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=2026-07-01}}</ref> === Chemchemi takatifu === [[Faili:La Reana2.jpg|thumb|Fontes Tamarici, nchini Uhispania]] Chemchemi takatifu, au kisima kitakatifu, ni kijito kidogo cha maji kinachochomoza kutoka chini ya ardhi na kuheshimiwa katika baadhi ya muktadha wa kidini: Kikristo na/au wa kipagani na/au mwingineo. Mapokezi na ngano za Ugiriki ya kale zilijaa chemchemi takatifu na zenye hadithi — hasa chemchemi za Corycian, Pierian, na Castalian. Katika Ulaya ya zama za kati, maeneo matakatifu ya kipagani mara nyingi yaligeuzwa kuwa ya Kikristo kama visima vitakatifu. Istilahi 'kisima kitakatifu' kwa kawaida hutumiwa kurejelea chanzo chochote cha maji chenye ukubwa mdogo (yaani, sio ziwa au mto, lakini ikijumuisha madimbwi, chemchemi za asili, na maeneo ya maji yanayovuja/kuchuruzika chini ya ardhi), ambacho kina umuhimu fulani katika hadithi za kale za eneo hilo. Hii inaweza kuchukua sura ya jina maalum, hadithi inayohusiana nayo, sifa za uponyaji zinazonasibishwa na maji hayo kupitia uwepo wa kiroho wa malaika/mizimu mlinzi au wa mtakatifu wa Kikristo, au sherehe au tambiko linalofanyika kwenye eneo la kisima hicho. Ngano za Kikristo mara nyingi husimulia jinsi matendo ya mtakatifu yalivyosababisha maji ya chemchemi kutiririka — mada inayojulikana sana, hasa katika wasifu wa watakatifu wa Kiselti. === Chemchemi za maji joto === [[Faili:The Mother Spring - Pagosa Hot Springs, Colorado.jpg|thumb|Chemchemi ya ''Mother Spring,'' Chemchemi za Maji Moto za Pagosa, Colorado]] Maji ya chini ya ardhi yaliyopashwa joto kijiolojia yanayotiririka kutoka kwenye chemchemi za joto yana joto kubwa kuliko joto la mwili wa mwanadamu, kwa kawaida katika kiwango cha 45–50 °C (113–122 °F), lakini yanaweza kuwa na joto kali zaidi. Chemchemi hizo zilizo na maji yenye joto la chini kuliko joto la mwili lakini yenye joto kubwa kuliko joto la hewa wakati mwingine hujulikana kama chemchemi vuguvugu. ==== Kuoga na Tiba ya Maji ==== Chemchemi za maji moto au chemchemi za jotoardhi zimekuwa zikitumiwa kwa ajili ya tiba ya maji, kuoga, na kupumzika kwa maelfu ya miaka. Kutokana na hadithi za kale zinazozunguka chemchemi za maji moto na sifa zake zinazodaiwa kuwa na thamani ya kitiba, baadhi zimekuwa maeneo ya vivutio vya utalii na maeneo ya vituo vya ukarabati wa kimwili. === Nishati ya Jotoardhi === [[Faili:Spring flowing through grass.jpg|thumb|Chemchemi ya asili huko Pennsylvania ambapo maji yanayotoka juu ya uso wa ardhi yanachomoza, kisha yanatiririka kuelekea chini na kupita kwenye nyasi na miamba ya juu ya ardhi.]] Chemchemi za maji moto zimekuwa zikitumiwa kama chanzo cha joto kwa maelfu ya miaka. Katika karne ya 20, zilikuwa rasilimali jadidifu ya nishati ya jotoardhi kwa ajili ya kupasha joto nyumba na majengo. Jiji la Beppu, Japani lina visima vya chemchemi za maji moto 2,217 vinavyolipa jiji hilo maji ya moto.<ref>{{Citation|title=Japan builds a head of steam for an alternative to nuclear|url=https://www.csmonitor.com/World/Asia-Pacific/2018/0309/Japan-builds-a-head-of-steam-for-an-alternative-to-nuclear|work=Christian Science Monitor|issn=0882-7729|access-date=2026-07-01}}</ref> Chemchemi za maji moto pia zimekuwa zikitumiwa kama chanzo cha nishati endelevu kwa ajili ya kilimo cha kwenye nyumba za kioo na ukuzaji wa mazao na maua.<ref>https://www.pref.oita.jp/uploaded/attachment/2049215.pdf</ref> == Istilahi == * Mchemko wa chemchemi<ref name=":0">{{Cite web|title=Springs characteristics|url=https://www.sjrwmd.com/waterways/springs/characteristics/|work=SJRWMD|accessdate=2026-07-01|language=en}}</ref> * Dimbwi la chemchemi<ref name=":0" /> * Mito ya chemchemi, <ref name=":0" />ambayo pia hujulikana kama chemchemi za mtiririko. * Tundu la chemchemi (au Mdomo wa chemchemi)<ref name=":0" /> == Taswira za kitamaduni == [[Faili:Lucas Cranach - Der Jungbrunnen (Gemäldegalerie Berlin).jpg|thumb|Lucas Cranach, Der Jungbrunnen (Chemchemi ya Ujana), 1546]] Chemchemi zimekuwa zikiwakilishwa katika utamaduni kupitia sanaa, mitandao ya hadithi za miungu, na ngano za kale katika historia yote. Chemchemi ya Ujana ni chemchemi ya ngano ambayo ilisemekana kurudisha ujana kwa mtu yeyote aliyekunywa maji yake.<ref>{{Cite web|title=Water from St. Pete's famed Fountain of Youth contained high levels of lithium|url=https://www.fox13news.com/news/water-from-st-petes-famed-fountain-of-youth-contained-high-levels-of-lithium|work=FOX 13 News|date=2021-10-25|accessdate=2026-07-01|language=en-US|author=Lloyd Sowers}}</ref> Imekuwa ikidaiwa kuwa chemchemi hiyo inapatikana kule St. Augustine, [[Florida]], na iligunduliwa na Juan Ponce de León mnamo mwaka 1513. Hata hivyo, haijaonyesha nguvu yoyote ya kurudisha ujana, na wanahistoria wengi wanapinga ukweli wa ugunduzi huo wa Ponce de León.<ref>{{Cite web|title=St. Augustine Fountain of Youth may be Florida’s oldest attraction|url=https://www.orlandosentinel.com/2020/11/05/st-augustine-fountain-of-youth-may-be-floridas-oldest-attraction/|work=Orlando Sentinel|date=2020-11-05|accessdate=2026-07-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ponce De Leon Never Searched for the Fountain of Youth|url=https://www.smithsonianmag.com/history/ponce-de-leon-never-searched-for-the-fountain-of-youth-72629888/|work=Smithsonian Magazine|accessdate=2026-07-01|language=en}}</ref> [[Faili:Oracle of Delphi, red-figure kylix, 440-430 BC, Kodros Painter, Berlin F 2538, 141668.jpg|thumb|Kasisi wa Delphi, akikabiliwa kwenye kailiksi ya picha nyekundu, iliyochorwa na Mchoraji Kodros, ikimwonyesha Pythia akiwa na kikombe kinachodhaniwa kuwa na maji kutoka kwenye chemchemi, miaka ya 440–430 KK]] Pythia, anayejulikana pia kama Mtabiri wa Delphi, alikuwa kuhani mkuu wa kike katika Hekalu la Apollo. Alikuwa akitoa unabii akiwa katika hali ya msisimko mkali wa kupagawa na miungu uliosababishwa na 'mvuke uliokuwa ukipanda kutoka kwenye ufa wa mwamba'. Inasemekana kuwa mvuke huo ulikuwa ukitoka kwenye chemchemi ya Kerna huko Delphi.<ref>{{Citation|last=Broad|first=William J.|title=For Delphic Oracle, Fumes and Visions|date=2002-03-19|url=https://www.nytimes.com/2002/03/19/science/for-delphic-oracle-fumes-and-visions.html|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=2026-07-01}}</ref> Hadithi ya ngano ya Kigiriki kuhusu Narcissus inaeleza juu ya kijana mmoja aliyepagawa na mapenzi kwa ajili ya kivuli chake mwenyewe kwenye dimbwi tulivu la chemchemi. Narcissus alitazama kwa dhati kwenye 'chemchemi isiyo na matope, yenye rangi ya fedha kutokana na maji yake yanayometa, ambayo haikuguswa na wachungaji wala mbuzi-mwitu wanaolisha milimani wala ng'ombe wengine wowote, ambayo haikuvurugwa na ndege, mnyama, wala tawi lililoanguka kutoka kwenye mti.' (Ovid).<ref>{{Cite journal |last=Nelson |first=Max |date=2000 |title=Narcissus: Myth and Magic |url=https://www.jstor.org/stable/3298150 |journal=The Classical Journal |volume=95 |issue=4 |pages=363–389 |issn=0009-8353}}</ref> [[Faili:John William Waterhouse Echo And Narcissus.jpg|thumb|John William Waterhouse Echo na Narcissus, 1903]] Mpiga picha wa Kimarekani wa mapema karne ya 20, James Reuel Smith alitengeneza mfululizo wa picha za kina zinazofanya mapitio ya chemchemi za kihistoria za Jiji la [[Jiji la New York|New York]] kabla hazijafunikwa na jiji hilo baada ya ujio wa mfumo wa maji wa manispaa. Baadaye,<ref>https://digitalcollections.nyhistory.org/items/860-james-reuel-smith-springs-and-wells-photograph-collection-1893-1902</ref> Smith alipiga picha chemchemi za Ulaya zilizopelekea kitabu chake kilichoitwa, ''Springs and Wells in Greek and Roman Literature, Their Legends and Locations'' (1922).<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/cu31924075437420|title=Springs and wells in Greek and Roman literature, their legends and locations|last=Smith|first=James Reuel|date=1922|publisher=New York, G. P. Putnam's sons|others=Cornell University Library}}</ref> [[Faili:Sokokura by Hiroshige2.jpg|thumb|Sokokura kutoka kwenye mfululizo wa 'Wasanii Wawili Watembelea Chemchemi Saba za Maji Moto' (Sōhitsu shichitō meguri) wa Utagawa Toyokuni III na Utagawa Hiroshige, 1854]] Wasanii wa Kijapani wa karne ya 19, Utagawa Hiroshige na Utagawa Toyokuni III, walitengeneza mfululizo wa michoro ya chapa za mbao, 'Wasanii Wawili Watembelea Chemchemi Saba za Maji Moto' mnamo mwaka 1854. Jiji la China la Jinan linajulikana kama 'Mji wa Chemchemi' (Kichina: 泉城), kwa sababu ya vivutio vyake vya chemchemi 72 na matundu madogo mengi sana ya chemchemi (micro spring holes) yaliyoenea katikati ya jiji hilo.<ref>{{Cite web|url=http://english.jinan.gov.cn/col/col29554/index.html|work=english.jinan.gov.cn|accessdate=2026-07-01}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jinan: a City of Springs|url=https://www.theworldofchinese.com/2020/04/jinan-a-city-of-springs/|work=The World of Chinese|accessdate=2026-07-01|language=en|author=Song Yu}}</ref> == Marejeo == {{mbegu-sayansi}} [[Jamii:Jiografia]] [[Jamii:Mito]] <references /> [[Jamii:AWC 2026]] sycmcu9knweprto8r7slyeptet4f9j2 0 129335 1577720 1433502 2026-06-30T23:05:42Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577720 wikitext text/x-wiki '''Krioli ya Guyani ya Kifaransa''' ni [[Krioli|lugha ya Krioli]] inayotumiwa hasa katika [[Guyani ya Kifaransa]] na katika nchi jirani za [[Surinam]] na [[Gayana]]. Kwa [[Kifaransa]] inaitwa ''Créole guyanais'', wenyewe wanasema ''Kriyòl Gwiyannen''. Ni [[lugha]] ya Krioli yenye [[asili]] ya [[Kifaransa]], pamoja na athira za [[lugha za Kiafrika]], [[Waindio|Kiindio]], na [[Kireno]]. Inafanana na Krioli ya [[Visiwa vya Karibi]]: kuna tofauti za [[msamiati]] na [[sarufi]] lakini kwa jumla wasemaji huelewana. Lugha hiyo ni tofauti na [[Krioli ya Guyana|Krioli ya nchi jirani Guyana]] (''Guyanese Creole'') ambayo ni lugha yenye asili ya [[Kiingereza]]. ==Mifano== {| class="wikitable" |- ! Kikrioli cha Guyani ya Kifaransa </br> <small>''/matamshi/''</small> ! Kifaransa sanifu ! Kiswahili |- |Bonswè <small>''{{IPA|/bõswɛ/}}''</small> |Bonsoir |Jioni njema! (habar za jioni) |- | Souplé <small>''{{IPA|/suːple/}}''</small> | S'il vous plaît | Tafadhali |- | Grémési <small>''{{IPA|/mɛsi/}}''</small> | Merci | Asante |- | Mo <small>''{{IPA|/mo/}}''</small> | Moi, me, je | Mimi |- | To <small>''{{IPA|/to/}}''</small> | Toi, te, tu | Wewe |- | I, Li <small>''{{IPA|/i, li/}}''</small> |Lui, le, la |Yeye |- | Roun <small>''{{IPA|/ʁuːn/}}''</small> | Un, une | Moja |- | Èskizé mo <small>''{{IPA|/ɛskize mo/}}''</small> | Excusez-moi | Unisamehe |- | Lapli ka tonbé <small>''{{IPA|/laˈpliː ka tõbe/}}''</small> | Il pleut | mvua inanyesha |- | Jod-la a roun bèl jou <small>''{{IPA|/ʒodˈla a ruːn bel ʒu/}}''</small> | Aujourd'hui, il fait beau | Leo ni siku nzuri |- | A kouman to fika? <small>''{{IPA|/a kumã to fika/}}''</small> | (Comment) ça va? | habari zako? |- | Mari a mo manman <small>''{{IPA|/maʁi a mo mãˈmã/}}''</small> | Marie est ma mère | Maria ni mama yangu |- | Rodolf a to frè <small>''{{IPA|/ʁodolf a to frɛ/}}''</small> | Rodolphe est ton frère | Rodolf ni kaka yako |- | I k'alé laplaj <small>''{{IPA|/i kaːle laˈplaʒ/}}''</small> | Il va à la plage | Anakwenda mwambaoni |- | Mo pa mélé <small>''{{IPA|/mo pa mele/}}''</small> | Je m'en moque | Sijali |- |} ==Marejeo== * [http://natifnatal-wanakera-karib.typepad.com/langnatifnatalkarayib/ ''Abstrak diksionnè lang peyi karibeyen (Dictionnaire abstrait des langues des pays caribéens) Riche lexique unilingue du créole''] {{Wayback|url=http://natifnatal-wanakera-karib.typepad.com/langnatifnatalkarayib/ |date=20180419223005 }} * [http://www.palli.ch/~kapeskreyol/ki_nov/guiyan/manye.html Cérémonie de mariage en créole guyanais] * [http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_16-17/22498.pdf Description du créole guyanais (en anglais)] * [http://perso.wanadoo.fr/redris/HTML/dico.htm Lexique des mots guyanais] * Philip Aaron Bull, [http://summit.sfu.ca/item/3873 La manifestation de l'évolution lexicale du créole guyanais à partir de textes écrits du XIX et XX], 1992 * [http://www.lecreoleguyanais.com/ Mots, tournures, expressions et proverbes Guyanais] {{Wayback|url=http://www.lecreoleguyanais.com/ |date=20110202221453 }} * [http://guyane.rfo.fr/ RFO Guyane] {{Wayback|url=http://guyane.rfo.fr/ |date=20130708111725 }} {{mbegu-lugha}} [[jamii:Krioli]] [[jamii:lugha za Guiana ya Kifaransa]] 5shtwkir7a7tpqjvrfc3wfgxgw0rv6z 0 134668 1577695 1516073 2026-06-30T16:47:12Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577695 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Judy Croome | nchi = {{flag|Afrika Kusini}} | majina_mengine = | picha = | ukubwawapicha = | maelezo_ya_picha = | jina_la_kuzaliwa = | tarehe_ya_kuzaliwa = 16 Desemba 1958 | mahala_pa_kuzaliwa = | tarehe_ya_kufariki = | mahala_alipofia = | sababu_ya_kifariki = | anajulikana kwa = | kazi_yake = mwandishi wa riwaya na hadithi | cheo = | mshahara = | kipindi = | alitanguliwa_na = | akafuatiwa_na = | chama = | bodi = | dini = | ndoa = | rafiki = | watoto = | mahusiano = | tovuti = | maelezo = | mwajiri = | urefu = | uzito = }} '''Judy Croome''' ('''Judy-Ann Heinemann''' Alizaliwa mnamo [[16 Desemba]] [[1958]]) ni [[mwandishi]] wa [[riwaya]], [[hadithi fupi]], na [[mshairi]] wa [[Afrika Kusini]], ambaye alizaliwa Zvishavane, [[Rhodesia Kusini]] (sasa kunajulikana kwa jina la [[Zimbabwe]]). Alipokea Shahada ya Uzamili ya Sanaa (Kiingereza) kutoka [[Chuo Kikuu cha Afrika Kusini]].<ref>{{Rejea jarida | publisher = University of South Africa | last = Croome | first = Judy-Ann | title = And The Sea Looked: A Novel in the Making | accessdate = 2014-05-06 | date = 2009-08-25 | url = http://uir.unisa.ac.za/bitstream/handle/10500/1585/dissertation.pdf.txt?sequence=2 }}</ref> Hivi sasa anaishi [[Johannesburg]]. Croome alikuwa ameolewa na msomi wa sheria wa ushuru wa Afrika Kusini na Wakili wa Mahakama Kuu ya Afrika Kusini na mwandishi wa ushuru, Daktari [[Beric John Croome]].Ambaye alifariki mnamo Aprili 2019 baada ya kuugua kwa muda mrefu. Hadithi fupi na mashairi ya Croome zimechapishwa katika The [[Huffington Post]],<ref>{{Rejea tovuti. | last = Croome | first = Judy | title = The Weight of a Feather | work = Huffington Post | accessdate = 2014-05-06 | url = http://www.huffingtonpost.com/judy-croome/ }}</ref>Shule ya Chuo Kikuu cha Witwatersrand ya Fasihi, Lugha na Media ''Itch Magazine''<ref>{{Rejea tovuti | title = Judy Croome | work = ITCH, a Journal of Creative Expression | accessdate = 2014-05-06 | url = http://www.itch.co.za/blog/Judy-Croome | archivedate = 2014-05-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140504205217/http://www.itch.co.za/blog/Judy-Croome }}</ref>na katika antholojia anuwai za kuchapisha zilizotolewa na mashini ndogo huko Marekani<ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = The Last Sacrifice | work = Elephants Press Bookshelf | accessdate = 2014-08-19 | url = http://www.elephantsbookshelfpress.com/authors/ }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = Giraffes | work = The Vine Leaves Literary Journal | accessdate = 2014-08-19 | url = http://www.vineleavesliteraryjournal.com/uploads/9/8/1/2/9812757/vine_leaves_april_2012_for_web.pdf | archivedate = 2014-05-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140504222757/http://www.vineleavesliteraryjournal.com/uploads/9/8/1/2/9812757/vine_leaves_april_2012_for_web.pdf }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = The Gold Miner; Whispers of Love and Triptych of Poems | work = Variations on a Theme: Anthology; Notes from Underground Anthology | accessdate = 2014-08-19 | url = http://literarylab.blogspot.com/p/genre-wars.html }}</ref> and South Africa <ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = Winter | work = This Woman Is ... Poetry Potion #10 from Black Letter Media | accessdate = 2016-12-08 | url = http://shop.blackletterm.com/product/poetry-potion-10-this-woman-is/ | archivedate = 2016-12-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161220082240/http://shop.blackletterm.com/product/poetry-potion-10-this-woman-is/ }}</ref> <ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = The Beggar's Cry | work = Love & Compassion Poetry Potion #11 from Black Letter Media | accessdate = 2017-07-27 | url = http://www.poetrypotion.com/poetry-potion-print-quarterly-11-cover-reveal/ }}</ref> <ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = The Other Side of Love | work = the Others Poetry Potion #12 from Black Letter Media | accessdate = 2017-12-13 | url = http://www.poetrypotion.com/poetry-potion-print-quarterly-12-cover-reveal/ }}</ref> Croome pia ameonekana kwenye runinga ya kitaifa ya Afrika Kusini kwenye kipindi cha Shirika la Utangazaji la Afrika Kusini Channel 2 "Morning Live"<ref>{{Rejea tovuti | title = Judy Croome talks about her book "The Weight of a Feather" | work = Morning Live Show, Channel 2, |South African Broadcasting Corporation Digital News | accessdate = 2014-05-06 | url = https://www.youtube.com/watch?v=KIy4g3DGZM8 }}</ref>na kwenye redio ya kitaifa ya Afrika Kusini kwenye kipindi cha "Fasihi ya Jumapili" ya SAFM.<ref>{{Rejea tovuti | title = Judy Croome talks about her book "The Weight of a Feather" | work = Sunday Literature Show, SAFM Radio, South African Broadcasting Corporation channel on iono.fm | accessdate = 2014-06-02 | url = http://iono.fm/e/85981?autoplay=1 | archivedate = 2014-07-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140727211108/http://iono.fm/e/85981?autoplay=1 }}</ref>Croome pia amekuwa na nakala zilizochapishwa nchini Afrika Kusini,<ref>{{Rejea tovuti |last = Croome |first = Judy |title = Facing the Future |work = Litnet Big Book Chain Chat 82 |accessdate = 2014-08-19 |url = http://litnetstage.gloo.co.za/Article/big-book-chain-chat-82-facing-the-future |url-status = dead |archiveurl = https://archive.today/20140503041213/http://litnetstage.gloo.co.za/Article/big-book-chain-chat-82-facing-the-future |archivedate = 2014-05-03 }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = Following the Writing Drum | work = BodySensing | accessdate = 2014-08-19 | url = http://bodysensing.wordpress.com/2013/02/22/following-the-writing-drum-by-judy-croome/ }}</ref>pamoja na "The Sunday Times (Afrika Kusini)"<ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = Head among the Clouds in the Italian Alps | work = Sunday Times Travel Weekly|date= 2015-10-11 | url = http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/travel/2015/10/11/Readers-World-Head-in-the-clouds-in-the-Italian-Alps }}</ref>na kimataifa na majarida anuwai ya mkondoni<ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = Women Writers of Africa | work = For Books Sake (UK) | accessdate = 2014-08-19 | url = http://forbookssake.net/author/judycroome/ | archivedate = 2014-05-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140504204914/http://forbookssake.net/author/judycroome/ }}</ref>na tovuti.<ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = The Benefits of a Goodreads Ad | work = The Helpful Writer | accessdate = 2014-08-19 | url = http://thehelpfulwriter.com/goodreads-ads-benefits/ | archivedate = 2014-10-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141023051228/http://thehelpfulwriter.com/goodreads-ads-benefits/ }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = Holding a Successful Goodreads Giveaway | work = The Helpful Writer | accessdate = 2014-08-19 | url = http://thehelpfulwriter.com/successful-goodreads-giveaway/ | archivedate = 2014-10-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141023051110/http://thehelpfulwriter.com/successful-goodreads-giveaway/ }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = 12 Easy Steps to Making a Book Trailer | work = The Book Designer | accessdate = 2014-08-19 | url = http://www.thebookdesigner.com/2011/05/12-easy-steps-to-the-making-of-a-book-trailer/ | archivedate = 2014-10-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141020160536/http://www.thebookdesigner.com/2011/05/12-easy-steps-to-the-making-of-a-book-trailer/ }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | title = 8 Essential Tips for a Successful Book Reading Event | work = The Book Designer | accessdate = 2014-06-02 | url = http://www.thebookdesigner.com/2014/05/judy-croome/ | archive-date = 2014-06-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140602043422/http://www.thebookdesigner.com/2014/05/judy-croome/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = A Wounded Name | work = The Literary Lab | accessdate = 2014-08-19 | url = http://literarylab.blogspot.com/2011/09/wounded-name-by-judy-croome.html }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = Twitter Love | work = Story Quest | accessdate = 2014-08-25 | url = http://storyquestbooks.com/twitter-love/ | archive-date = 2014-08-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140826120539/http://storyquestbooks.com/twitter-love/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{Rejea tovuti | last = Croome | first = Judy | title = Reflections on Being a Writer | work = The Beautiful Room | accessdate = 2014-08-25 | url = http://janeayres.blogspot.co.uk/2014/06/reflections-on-being-writer-judy-croome.html }}</ref>Mnamo mwaka wa 2016, Croome alikuwa jaji wa nje wa sehemu ya mashairi katika Waandishi 2000 (Afrika Kusini) (1985) mashindano ya kila mwaka ya uandishi.<ref>{{Rejea tovuti | title = Poetry judge impressed by the standard of writers 2000 poems | accessdate = 2016-08-24 | url = http://bedfordviewedenvalenews.co.za/294299/poetry-judge-impressed-by-the-standard-of-writers-2000-poems/ }}</ref>Mnamo mwaka wa 2011, "Mahali pa Njiwa" ya Croome iliorodheshwa kwenye tuzo ya uandishi wa Fiction ya Afrika.<ref>{{Rejea tovuti | title = Results - Flash Fiction Competition, 2011 | work = African Writing Online; Many Literatures, One Voice | accessdate = 2014-05-06 | url = http://www.african-writing.com/eleven/flashfiction1.htm | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819230019/http://www.african-writing.com/eleven/flashfiction1.htm }}</ref> ==Kazi== * Mashairi, Aztar Press, 2020 * Walipa Usalama wa Mtaani: Mwongozo Unaofaa kwa Haki Zako Afrika Kusini, (hadithi za kufikirika, Sheria ya Juta, 2017) aliandika kwa kushirikiana na mumewe Daktari Beric John Croome<ref>{{cite web |url=https://juta.co.za/products/street-smart-taxpayers/ |title=Street Smart Taxpayers |publisher=Juta Law |date=2017 |accessdate=16 September 2017 |archivedate=2019-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190711010340/https://juta.co.za/catalogue/?q=street%20smart%20taxpayers }}</ref> * Mgeni katika nchi ngeni (mashairi, Aztar Press, 2015) * Uzito wa Manyoya na hadithi zingine (hadithi fupi, Aztar Press, 2013) *Taa saa ya Mchana (mashairi, Aztar Press, 2012) * Kucheza katika Vivuli vya Upendo (hadithi za kufikirika, Aztar Press, 2018, toleo la 3; 2012; 2011) == Marejeo == {{Reflist|30em}} {{Mbegu-mtu}} {{Mbegu-mwandishi}} [[Jamii:Waliozaliwa 1958]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wasanii wa Afrika Kusini]] grpv1725deqmbdt5dxt7f4yz3bx54jw 0 148231 1577726 1442994 2026-07-01T02:05:26Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577726 wikitext text/x-wiki '''Lucas Sithole''' ([[1931]]-[[1994]]) alikuwa [[Uchongaji|mchongaji]] wa nchini [[Afrika Kusini]] anayejulikana sana kwa kazi yake katika miti ya kiasili, na pia sanamu zake za [[Bronzi|shaba]] na [[Mwamba (jiolojia)|mawe]]. Alizaliwa mnamo [[15 Novemba]] 1931, huko Springs, [[Transvaal]], [[Afrika Kusini|Jamhuri ya Afrika Kusini]] ; alifariki mnamo [[8 Mei]] 1994 huko Pongola Transvaal, Jamhuri ya Afrika Kusini. Mzaliwa wa baba [[Wazulu|Mzulu]] na mama Mswazi ; alikuwa ameoa, alikuwa na watoto saba. Aliishi Kwa-Thema, Springs, Transvaal, hadi mwaka 1981, karibu na Pongola kwenye mpaka wa [[Eswatini|Swaziland]] / [[Msumbiji]] . Hakuwahi kusafiri nje ya mipaka ya Afrika Kusini, isipokuwa [[Lesotho]], [[Namibia]] na [[Eswatini|Swaziland]] . == Taarifa zaidi == * Lucas Sithole 1958 - 1979 na FF Haenggi -  * African Arts Magazine, UCLA James S. Coleman African Studies Center, Los Angeles ("Lucas Sithole by FF Haenggi", Mapitio ya John Povey: August, 1980, Vol. 13, No. 4: 26-27+85) - ISSN 0001 -9933 * Picha za Mwanadamu - Sanaa na Wasanii Weusi wa Kisasa wa SA, 1992 (de Jager), uk.&nbsp;120/124 -  * SANAA YETU YA 4 JUU YA KUNS, 1993 (Marilyn Martin) uk.&nbsp;178–185 -  * Lucas Sithole 1931-1994 - Muhimu 1966-1993 (FF Haenggi) -  * Biblia kamili kwenye http://www.sithole.com/Bibliography.htm {{Wayback|url=http://www.sithole.com/Bibliography.htm |date=20220315041353 }} * Nyaraka 6 za Kielimu kuhusu Lucas SITHOLE zilizounganishwa kwenye tovuti ya kumbukumbu yake * http://www.sithole.com/ {{Wayback|url=http://www.sithole.com/ |date=20220210072545 }} (tovuti asili ya ukumbusho) * https://art-archives-southafrica.com/lucas-sithole-updates (nyongeza kwa tovuti asilia ya ukumbusho) {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Afrocuration Project 2022 Tanzania]] [[Jamii:wachongaji wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wiki4uni]] [[Jamii:Waliofariki 1994]] [[Jamii:Waliozaliwa 1931]] grhekgnxqxgckrzetsdsnhglkfkoema 0 151211 1577679 1387356 2026-06-30T13:30:51Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577679 wikitext text/x-wiki '''James Mpanza''' (1889–1970) alikuwa kiongozi wa kambi ya maskwota huko [[Johannesburg]], [[Afrika Kusini]] kuanzia katikati ya [[miaka ya 1940]] hadi mwishoni mwa [[miaka ya 1960]]. Mnamo [[1944]] aliongoza uvamizi wa ardhi ambao ulisababisha kuanzishwa kwa [[Soweto]] ya kisasa. <ref>[http://www.sahistory.org.za/pages/people/bios/mpanza-j.htm James Mpanza], SA History Online</ref> Mpanza anajulikana kama 'baba wa Soweto'. <ref name="soweto">[http://www.soweto.co.za/html/i_overview.htm An Overview of Soweto] {{Wayback|url=http://www.soweto.co.za/html/i_overview.htm |date=20220617133753 }}, accessed Hune 2013</ref> == marejeo == {{Reflist}} {{BD|1889|1970}} [[Jamii:WikiForHumanRights 2022 Tanzania]] [[Jamii:wanaharakati wa Afrika Kusini]] bgiq7mgwfb6nqi8jzahlielfg5obxi6 0 152780 1577673 1232099 2026-06-30T12:14:54Z Riccardo Riccioni 452 1577673 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kinyama-kigoga]] srnmyk6i29opc4t9dwa6gnartk70z3p 0 159683 1577713 1516873 2026-06-30T19:51:43Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577713 wikitext text/x-wiki '''Khalia Braswell''' ni [[mwanasayansi]] wa [[kompyuta]], [[mwalimu]], na mwanateknolojia wa [[Marekani]]. Yeye ndiye mwanzilishi na mkurugenzi mtendaji wa INTech Camp for Girls, kuhimiza wasichana kujifunza kuhusu teknolojia. <ref>{{Rejea tovuti|date=2017|title=Congresswoman Adams Presents One Meck Community Recognition Award to INTech Camp for Girls Founder & CEO, Khalia Braswell|url=https://countynews4you.com/congresswoman_adams_presents_one_meck_community_recognition_award_to_khalia_braswell.html|accessdate=2021-05-26|work=The County News|archive-date=2021-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526141348/https://countynews4you.com/congresswoman_adams_presents_one_meck_community_recognition_award_to_khalia_braswell.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|author=|first=|title=Black Tech Mobilizes to Beat the Youth 'Summer Slide' – The Hidden Genius Project|url=https://www.hiddengeniusproject.org/black-tech-mobilizes-to-beat-the-youth-summer-slide/|work=The Hidden Genius Project|date=25 July 2020|language=en-US}}</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mwanasayansi}} [[Jamii:mabingwa wa kompyuta wa Marekani]] rmm9mcheuntfsmc1odn020awrbnpvus 0 163666 1577703 1516701 2026-06-30T18:57:49Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577703 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|jina=Dr. Kayode Akinsola|picha=|ukubwa wa picha=200px|maelezo_ya_picha=|tarehe_ya_kuzaliwa={{birth date and age|1980|5|05|df=yes}}|mahala_pa_kuzaliwa=[[Nigeria]]|kazi_yake=Queens Attorneys LP}} '''Dr. Kayode Akinsola''' (alizaliwa [[5 Mei]] [[1980]]) ni [[mwanasheria]] wa biashara, mwanamkakati, mshauri wa sera, mzungumzaji wa mkutano na mwandishi wa [[Nigeria]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Kayode Akinsola - Wikitia|url=https://wikitia.com/wiki/Kayode_Akinsola|work=wikitia.com|accessdate=2023-01-30|language=en|archive-date=2023-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230130205231/https://wikitia.com/wiki/Kayode_Akinsola|url-status=dead}}</ref> Yeye ni Rais wa Queens Group Africa, kampuni ya huduma za kitaalamu iliyoko Nigeria. Akinsola kwa sasa anakaa kwenye bodi nyingi kama Mkurugenzi Asiyekuwa Mtendaji na amepokea patronage kutoka kwa mashirika zaidi ya 60 barani [[Afrika]] na mabara mengine. == Maisha ya taaluma == Ni mwanasheria ambaye anafanya kazi katika maeneo mengi na husafiri duniani kote ili kukidhi mahitaji ya wateja wake.<ref>{{Rejea tovuti|title=Kayode Akinsola set to organise virtual mentoring program for law students,|url=https://saharaweeklyng.com/kayode-akinsola-set-to-organise-virtual-mentori/|date=2022-08-24|accessdate=2023-01-30|language=en-US|archive-date=2023-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230130205233/https://saharaweeklyng.com/kayode-akinsola-set-to-organise-virtual-mentori/|url-status=dead}}</ref> Kama mshauri, amefanya kazi na mashirika ya umma na ya kibinafsi. Baada ya kuhitimu, alijiunga na baa ya Nigeria kufanya kazi kama wakili na wakili wa Mahakama Kuu ya Nigeria. Pia amewahi kuwa Gavana wa Jimbo la Ogun kama Msaidizi Maalum.<ref>{{Rejea tovuti|title=Renowned Nigerian Lawyer Kayode Akinsola Looks to Further His Impact in America - CEO Weekly|url=https://ceoweekly.com/renowned-nigerian-lawyer-kayode-akinsola-looks-to-further-his-impact-in-america/|work=ceoweekly.com|date=2022-01-14|accessdate=2023-01-30|language=en-US}}</ref> Kama mshauri wa nje, pia amefanya kazi na Makampuni kama 3Tech Corporate Limited, Bank of Industry Limited, Fidelity Bank PLC, na Standard Chartered Bank nchini Nigeria. == Marejeo == {{Reflist}} {{BD|1980|}} [[Jamii:Watu wa Nigeria]] fpaxhtk5a4dp42yevdkgfsmtmj9guo2 0 170645 1577723 1283663 2026-07-01T01:26:50Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577723 wikitext text/x-wiki '''Lisa Marie Goddard''' ([[23 Septemba|Septemba 23]], [[1966]] – [[13 Januari|Januari13]], [[2022]]) ni [[Marekani|Mmarekani]] ambaye alikuwa mtaalamu wa mababadiliko ya tabia nchi na mkurugenzi wa [[International Research Institute for Climate and Society]] (IRI). Alijiunga na tasisi hio mwaka [[1995]]<ref name=nytobit>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/01/22/climate/lisa-goddard-dead.html|title=Lisa Goddard, 55, Dies; Brought Climate Data to Those Who Needed It|work=The New York Times|date=January 22, 2022|author=Clay Risen}}</ref> na kufanya kazi kama [[mkurugenzi]] kuanzia mwaka [[2012]] hadi [[2020]].<ref name="IRI Death">{{cite web|url=https://iri.columbia.edu/news/lisa-goddard-9-23-1966-1-13-2022/|title=Lisa Goddard, 9/23/1966-1/13/2022|publisher=Columbia Climate School International Research Institute For Climate And Society|date=January 14, 2022}}</ref> Goddard alikua pia [[Profesa]] mshiriki aliyefundisha [[Chuo Kikuu cha Columbia|chuo kikuu cha Kolumbia]].<ref name="CV">{{cite web|url=http://cred.columbia.edu/files/2015/02/CV_Goddard-Dec2014.pdf|title=Curriculum Vitae: Lisa Goddard|publisher=Columbia University|accessdate=2023-05-20|archive-date=2023-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230520101012/http://cred.columbia.edu/files/2015/02/CV_Goddard-Dec2014.pdf|url-status=dead}}</ref> Tafiti zake zilijikita kwenye mbinu za utabiri,utabiri wa misimu ya mabadiliko ya tabia ya nchi,utabiri wa mabadiliko ya tabia nchi haswa kuelezea modeli za tabia nchi na hali iliyoonekana.<ref name="Columbia PR">{{cite web|url=https://news.climate.columbia.edu/2022/01/21/lisa-goddard-led-global-efforts-to-advance-near-term-climate-forecasting/|title=Lisa Goddard: Led Global Efforts to Advance Near-Term Climate Forecasting|author=Kevin Karjick|date=January 21, 2022|publisher=Columbia Climate School}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.agci.org/redhen/contact/2177|title=Lisa Goddard|publisher=Aspen Global Change Institute}}</ref> Alihusika katika shughuli za mpango wa utafiti wa hali ya hewa duniani na alifanya kazi hio kama mwenyekiti mwenza wa CLIVAR kutoka [[2013]] hadi [[2015]].<ref>{{cite web|url= https://www.wcrp-climate.org/news/wcrp-news/1823-memoriam-lisa-goddard|title=In Memoriam Lisa Goddard|publisher=World Climate Research Programme}}</ref> ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1977]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Digienvironment]] [[Jamii:Swahili climate voices]] [[Jamii:Wanasayansi wa Marekani]] sof475xjo05t5edds2o5mxjna9qor0y 0 171428 1577718 1426470 2026-06-30T22:46:33Z Urjalan Kakko 90528 1577718 wikitext text/x-wiki [[Picha:Abqar.jpg|thumbnail|right|200px| Abdelkabir Abdel (2023)]] '''Abdelkabir "Abdel" Abqar''' (alizaliwa [[Settat]], [[10 Machi]] [[1999]]), ni [[mwanasoka]] kutoka nchini [[Moroko]] ambaye anachezea klabu ya nchini [[Hispania]] iitwayo Deportivo Alavés kama milinzi wa kati. == Maisha ngazi ya klabu == Abqar alijiunga na uanzishaji wa timu ya vijana ya [[Málaga CF]] mnamo [[2017]] kutoka "Mohammed VI Football Academy". <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.malagahoy.es/malaga_cf/nuevos-marroquies-Academia_0_1159384210.html| title = Tres nuevos marroquíes para la Academia|trans-title=Three new Moroccans for the Academy|publisher=Málaga Hoy|language=es| date = 1 Agosti 2017|access-date=11 September 2018}}</ref> Alicheza mechi yake ya kwanza na wachezaji wa akiba wa awali mnamo [[12 Novemba]] [[2017]], akianza kupoteza ugenini kwa 0-1 Tercera Division dhidi ya CD Huétor Tájar. Abqar alicheza mechi yake ya kwanza tarehe [[11 Septemba]] [[2018]], akianza kupoteza kwa 1-2 uwanja wa nyumbani dhidi ya ''UD Almería'' kwenye kombe la [[Copa del Rey]] la msimu huo. <ref>{{Rejea tovuti|url=http://www.marca.com/futbol/copa-rey/cronica/2018/09/11/5b980ec5e5fdea0a1c8b4593.html| title = El Almería remonta al Málaga y pasa a la siguiente ronda|trans-title=Almería complete comeback over Málaga and go to the following round|publisher=[[Marca (newspaper)|Marca]]|language=es| date = 11 Septemba 2018|access-date=11 September 2018}}</ref> Ilikuwa ni mara ya kwanza kuonekana kwenye kikosi kikuu, aliendelea kushiriki mara kwa mara akiwa na kikosi B na kushushwa daraja mwishoni mwa [[kampeni]]. ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Moroko]] [[Jamii:Waliozaliwa 1999]] [[Jamii:Watu walio hai]] jb8rxpb5nigrbg173716f78iwr1rruw 0 177899 1577737 1520000 2026-07-01T06:35:55Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577737 wikitext text/x-wiki '''Francisca Matilde Carranza Volío''' (anajulikana zaidi kama '''''Matilde Carranza'''''<ref name=":0">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=rgPDnGusrcQC&pg=PA148|title=El uso ingenioso de la ideología en Costa Rica|last=Volio|first=Astrid Fischel|date=1992|publisher=EUNED|isbn=978-9977-64-666-4|language=es}}</ref>) alikuwa [[mwanaharakati]] na [[mwalimu]] wa [[Kosta Rika]]. Alikuwa [[mwanamke]] wa kwanza wa nchi hiyo kupokea [[shahada]] ya udaktari katika [[falsafa]].<ref>{{Citation|last=Rivera Berruz|first=Stephanie|title=Latin American Feminism|date=2023|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2023/entries/feminism-latin-america/|work=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition=Summer 2023|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|access-date=2023-12-21|editor2-last=Nodelman|editor2-first=Uri}}</ref> == Maisha == Matilde Carranza alizaliwa [[6 Januari]], [[1892]], huko [[San Jose (Kosta Rika)|San José, Kosta Rika]] na kubatizwa tarehe [[7 Februari]] [[1892]]. Wazazi wake walikuwa Francisco Carranza na Petronila Volío.<ref>https://familysearch.org/pal:/MM9.1.1/NQK6-LLV</ref> Alikuwa mmoja wa viongozi wa mgomo wa mwalimu wa 1919<ref name=":0" /> dhidi ya sera za kazi za Rais [[Federico Tinoco Granados]],<ref>http://www.hcostarica.fcs.ucr.ac.cr/contenidos/tinoco/html/33.htm</ref> ambao uliishia kwa kuchoma moto ofisi ya gazeti la serikali, [[La Información]].<ref>{{Cite web |url=http://revistas.ucr.ac.cr/index.php/dialogos/article/viewFile/6254/5956 |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2023-12-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305184427/http://revistas.ucr.ac.cr/index.php/dialogos/article/viewFile/6254/5956 |url-status=dead }}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1892]] [[Jamii:Wanawake wa Kosta Rika]] [[Jamii:Wanaharakati wa Kosta Rika]] pfn7yk4tnxe6dtf7t88rg7elt09b3u5 1577744 1577737 2026-07-01T08:24:30Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1577744 wikitext text/x-wiki '''Francisca Matilde Carranza Volío''' (anajulikana zaidi kama '''''Matilde Carranza'''''<ref name=":0">{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=rgPDnGusrcQC&pg=PA148|title=El uso ingenioso de la ideología en Costa Rica|last=Volio|first=Astrid Fischel|date=1992|publisher=EUNED|isbn=978-9977-64-666-4|language=es}}</ref>) alikuwa [[mwanaharakati]] na [[mwalimu]] wa [[Kosta Rika]]. Alikuwa [[mwanamke]] wa kwanza wa nchi hiyo kupokea [[shahada]] ya udaktari katika [[falsafa]].<ref>{{Citation|last=Rivera Berruz|first=Stephanie|title=Latin American Feminism|date=2023|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2023/entries/feminism-latin-america/|work=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition=Summer 2023|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|access-date=2023-12-21|editor2-last=Nodelman|editor2-first=Uri}}</ref> == Maisha == Matilde Carranza alizaliwa [[6 Januari]], [[1892]], huko [[San Jose (Kosta Rika)|San José, Kosta Rika]] na kubatizwa tarehe [[7 Februari]] [[1892]]. Wazazi wake walikuwa Francisco Carranza na Petronila Volío.<ref>https://familysearch.org/pal:/MM9.1.1/NQK6-LLV</ref> Alikuwa mmoja wa viongozi wa mgomo wa mwalimu wa 1919<ref name=":0" /> dhidi ya sera za kazi za Rais [[Federico Tinoco Granados]],<ref>http://www.hcostarica.fcs.ucr.ac.cr/contenidos/tinoco/html/33.htm</ref> ambao uliishia kwa kuchoma moto ofisi ya gazeti la serikali, [[La Información]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://revistas.ucr.ac.cr/index.php/dialogos/article/viewFile/6254/5956 |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2023-12-21 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305184427/http://revistas.ucr.ac.cr/index.php/dialogos/article/viewFile/6254/5956 |url-status=dead }}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1892]] [[Jamii:Wanawake wa Kosta Rika]] [[Jamii:Wanaharakati wa Kosta Rika]] axjmenhkz4k4gzb635cy5c43rb2bbmv 0 179491 1577668 1326828 2026-06-30T12:08:43Z Riccardo Riccioni 452 /* Marejeo */ 1577668 wikitext text/x-wiki [[Faili:Wassoulou map.png|thumb|Eneo la Wassoulou la [[Afrika Magharibi]]]] '''Wassoulou''' (pia: '''Wassulu''', '''Wassalou''' na '''Ouassalou''') ni eneo la utamaduni na eneo la kihistoria katika Bonde la Mto Wassoulou huko [[Afrika Magharibi]]. Ni nyumbani kwa watu takriban 160,000, na pia ni ardhi ya asili ya muziki wa Wassoulou. Wassoulou inavuka mipaka ya nchi tatu za leo inapokutana: [[Mali]], [[Ivory Coast]] na [[Guinea]]. Inajumuisha sehemu za kusini-magharibi mwa Mali, kaskazini-magharibi mwa Ivory Coast, na mashariki mwa Guinea. Inapakana na [[Mto Niger]] kwa kaskazini-magharibi na Mto Sankarani kwa upande wa mashariki. ==Utamaduni== Wassoulou ni mahali ambapo muziki wa Wassoulou ulizaliwa, mtindo unaounganisha athari za kitamaduni na kisasa pamoja na waimbaji imara wa kike na kinanda cha mwindaji kilichojengwa kwa noti tano. Muziki wa Wassoulou ni moja ya aina mbili za muziki wa Afrika Magharibi ambazo wanaethnomisolojia wanahisi ni asili ya blues ya Marekani, ambayo ilijitokeza kutokana na aina za muziki zilizotokana na biashara ya utumwa wa Marekani kutoka Afrika Magharibi. Baadhi ya wakazi maarufu zaidi wa Wassoulou ni pamoja na waimbaji ''Oumou Sangare'', ''Ramata Diakite'' na ''Coumba Sidibe''\. Wanatoka kwenye asili ya Wasulu Fulani/Fula.<ref>{{cite journal |last1=Durán |first1=Lucy |title=Birds of Wasulu: Freedom of Expression and Expressions of Freedom in the Popular Music of Southern Mali |journal=British Journal of Ethnomusicology |date=1995 |volume=4 |pages=101–134 |doi=10.1080/09681229508567240 |jstor=3060685 |url=https://www.jstor.org/stable/3060685 |issn=0968-1221}}</ref> Umuhimu wa kitamaduni wa Wassoulou unajitokeza katika maendeleo ya rasilimali za mtandao, na uanzishwaji wa ''Radio Wassoulou'' inayotangaza kutoka Yanfolila. ==Lugha== Wassoulou pia ni lahaja ya lugha ya Ki-Fulfulde ya Mashariki, na inahusiana sana na ''Kankan Mandinka''. Wasemaji wa Wassoulou ni takriban 73,500 nchini [[Guinea]], na takriban wasemaji 41,200 wanakadiriwa kuwepo Mali, ambapo pia lugha ya karibu ya Bamanankan inazungumzwa. Kaskazini magharibi mwa Côte d'Ivoire kuna wasemaji takriban 21,000 wa Wassoulou, ambapo lugha hiyo inahusiana na ''Wojenaka Maninka''. Wakazi wanajulikana kama Wassulu, Wassulunka au Wassulunke. == Historia == Eneo la Wassoulou ni kitovu cha mchanganyiko wa makabila kadhaa. Watu wa Fulani, wanaodaiwa kuhamia kutoka milima ya Fouta Djallon upande wa magharibi, walijiingiza katika makabila ya asili ya Watu wa Mandé na kuchukua lugha na desturi zao kabla ya karne ya 18, karibu wakati huo huo ambapo [[Uislamu]] ulienea katika eneo hilo.Pia kuna idadi kubwa ya watu wa Mandinka wenye asili ya Wassoulou. Kwa sababu ya vizazi vingi kuchanganyikana, wengi wa Fula kutoka eneo la Wassoulou hawazungumzi tena lugha yao ya asili, lakini wameendelea kudumisha utambulisho wao na mila na desturi zao. Baadhi ya majina ya kawaida ya Fula kutoka Wassoulou ni pamoja na Diallo, Diakite, Sidibe, na Sangare. Majina mengine ni pamoja na Sow na Dia. Majina haya siyo ya pekee kwa Fula kutoka eneo hili. Ingawa historia ya falme ndogo za Mandinka Wassoulou haijulikani vizuri, falme ndogo za Kenedugu na Wassulu zilikuwepo angalau tangu miaka ya 1650, zikipata faida kutokana na uchimbaji wa dhahabu na biashara katika eneo hilo. Wassoulou pia ni jina la dola ya Kiislamu, Dola ya Wassoulou (1870–1898), iliongozwa na [[Samori Ture]] na yenye makao makuu yake huko Bissandugu. Mwaka wa 1870, Samori alipindua dola ya Wassoulou iliyokuwa imetawaliwa na ''faama'' (mtawala) Dyanabufarina Modi.<ref>{{cite web |url=http://www.africanseer.com/rulers-of-africa/rulers-of-mali.php |title=Rulers of Mali |website=AfricanSeer |accessdate=14 May 2016 |archivedate=2018-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180627173141/http://www.africanseer.com/rulers-of-africa/rulers-of-mali.php }}</ref><ref>{{cite web |url=http://rulers.org/malitrad.html |website=rulers.org |title=Traditional polities: Wassulu |accessdate=14 May 2016}}</ref> Eneo la Wassoulou lilifanya uasi dhidi ya Toure mara kadhaa. Uasi wa kwanza ulikuwa mwaka wa 1885 kama jibu kwa kuweka utaratibu wa Uislamu katika dola na kuzima desturi za animisti. Uliangamizwa kikatili na ndugu wa Toure, Keme Brema. Vita kati ya Samory na Ufalme wa Kénédougou viliteketeza eneo hilo, likiacha maelfu ya wakimbizi ambao mara nyingi walikuwa wananunuliwa na kuuza utumwani au hata kujiuza wenyewe ili kuepuka kufa njaa. Uasi mwingine baada ya kushindwa kwa Samory katika kuzingira Sikasso pia ulikandamizwa kikatili.Toure alisonga tena mwaka wa 1891, akiondoa kwa nguvu sehemu kubwa ya idadi ya watu kuelekea mashariki naye alipohamia. Wassoulou iliendelea kuteseka na kutokuwa na utulivu na migogoro ya kijamii, ikiwa ni pamoja na uvamizi wa vikosi vya ukoloni, hata wakati wa kipindi cha utawala wa Kifaransa. ==Marejeo== <references /> {{Mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Jiografia ya Cote d'Ivoire]] [[Jamii:Jiografia ya Mali]] [[Jamii:jiografia ya Guinea]] 9qswe2rzvaoqcj5xboatb1bx7nck41u 0 180330 1577712 1516860 2026-06-30T19:48:23Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577712 wikitext text/x-wiki [[Picha:Kgomotso Moahi.jpg|thumbnail|right|200px|Kgomotso Moahi]] '''Kgomotso Hildegard Moahi''' ni [[mtaalamu]] wa masomo na msimamizi wa masomo nchini [[Botswana]], ambaye anahudumu kama [[profesa]] kamili na makamu kansela msaidizi – huduma za wanafunzi katika [[Chuo Kikuu]] cha Open University cha Botswana.<ref>{{Rejea tovuti|title=Prof. K. H. Moahi|url=http://www.bou.ac.bw/index.php/speakers/speaker/prof-kgomotso-h-moahi|website=www.bou.ac.bw|language=en-gb|access-date=2020-05-31|archive-date=2020-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629181810/http://www.bou.ac.bw/index.php/speakers/speaker/prof-kgomotso-h-moahi|url-status=dead}}</ref> Amehudumu hapo awali katika Idara ya Masomo ya [[Maktaba]] na Taarifa, katika Chuo Kikuu cha Botswana, chuo kikuu cha umma kikubwa zaidi nchini humo kama mwenyekiti wa idara ya masomo ya taarifa, mwandikishaji wa Chuo cha Fasihi ya Binadamu na kama mwanachama wa Baraza la Chuo Kikuu cha Botswana. Kwa kipindi cha miezi tisa katika mwaka wa 2017, Moahi aliwahi kutumikia kama makamu kansela wa muda wa chuo kikuu.<ref name="1R">{{cite web |url=https://www.ub.bw/staff-profiles/staff/2102 |title=Staff Profiles: Professor Kgomotso Hildegard Moahi |date=2018 |publisher=[[University of Botswana]] |access-date=16 Aprili 2019 |author=University of Botswana |location=Gaborone |archive-date=2023-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030140928/https://www.ub.bw/staff-profiles/staff/2102 |url-status=dead }}</ref> Amewakilisha chuo kikuu katika huduma yake ya kitaaluma kwa kushiriki katika miradi kadhaa iliyolenga kuhamasisha matumizi ya [[Teknolojia]] ya [[Habari]] na [[Mawasiliano]] (ICT) kwa maendeleo kama vile maendeleo ya sera ya ICT ya [[Botswana]] (MAITLAMO) mnamo mwaka [[2004]].{{Citation needed|date=Mei 2021}} Alikuwa [[mwenyekiti]] mwenza wa kamati ya afya katika mkutano wa pili wa Jukwaa la [[Teknolojia]] ya Habari Ulimwenguni (WITFOR) uliofanyika Gaborone mnamo 2005. ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanawake wa Botswana]] [[Jamii:Wanawake wa Kiafrika kwenye Wikipedia]] b95tg4uh2nla4mj9oh3jrubp2zd2q0x 0 181230 1577682 1515388 2026-06-30T14:27:16Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577682 wikitext text/x-wiki Chuo Kikuu cha Pittsburgh kina jengo la masomo linaloitwa Jengo la Wesley W. Posvar au Posvar, lakini awali lilijulikana kama Forbes Quadrangle.<ref>{{Rejea tovuti|title=Request Rejected|url=https://historicpittsburgh.org/islandora/object/pitt:200618.10.1.179|work=historicpittsburgh.org|accessdate=2024-04-29}}</ref> Jengo<ref>{{Rejea tovuti|title=Wesley W. Posvar Hall {{!}} Campus Tour|url=https://www.tour.pitt.edu/tour/wesley-w-posvar-hall|work=www.tour.pitt.edu|accessdate=2024-04-29}}</ref> la Wesley W. Posvar ni jengo muhimu sana katika Chuo Kikuu cha Pittsburgh na lina mchango mkubwa. Ndani ya jengo hili, kuna ofisi nyingi, ikiwa ni pamoja na Shule ya Elimu, Chuo cha Masomo ya Jumla (College of General Studies), Shule ya Umahiri ya Mambo ya Umma na Kimataifa (Graduate School of Public and International Studies), na Shule ya Sanaa na Sayansi (inayojulikana kama Shule ya Dietrich). [[Faili:Wesley Wentz Posvar Hall.JPG|thumb|Jengo la Wesley W. Posvar]] == Jengo la Wesley Wentz Posvar == Katika Chuo Kikuu cha Pittsburgh, kulikuwa na mtu mashuhuri aliyeitwa Wesley Wentz Posvar, ambaye alikuwa Rais wa Chuo wa kumi na tano. Alizaliwa Septemba 14, 1925, huko Topeka, Jimbo la Kansas, nchini Marekani. Mwaka wa 1946, alijiunga na jeshi. Baadaye, alisomea katika Chuo Kikuu cha Oxford na Chuo Kikuu cha Harvard. Baada ya kuondoka jeshini, alihamia Chuo Kikuu cha Pittsburgh ambapo alikuwa Rais wa Chuo. Wesley Wentz Posvar amejulikana sana kwa mchango wake katika Chuo Kikuu cha Pittsburgh, ambapo aliongoza ujenzi wa shule nyingi. Aliaga dunia Julai 27, 2001. == Ujenzi == Jengo la Wesley W. Posvar lilijengwa na Louis Valentour. Jengo hili lina ukubwa wa 69,184.4 m². Jengo la Posvar liko karibu na Jengo la David Lawrence Hall, Jengo la Sheria la Barco, na Maghorofa ya Litchfield. Jengo hili lina jumla ya madirisha 2,000, ofisi 574, vyumba 30 vya mikutano, na kumbi 3 za mihadhara. Jengo la Posvar liligharimu karibu dola milioni 38,000,000, au shilingi bilioni 5. Kuna lifti zinazowahudumia walimu na wanafunzi. Pia kuna kituo cha Jengo la Posvar kinachojulikana kama Nyumba ya Sanaa (Galleria). Hapa, kuna michoro mbalimbali. Mojawapo ya michoro hiyo ni mchoro unaojulikana kama "Kutaalamika na Kufurahi" (Englightment and Joy), ambao ulichorwa na Virgil Cantini.<ref>{{Rejea tovuti|title=Wesley W. Posvar Hall--1st Floor, Galleria|url=https://www.pghcitypaper.com/pittsburgh/wesley-w-posvar-hall-1st-floor-galleria/Location?oid=16711133|work=Pittsburgh City Paper|accessdate=2024-04-29|language=en}}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Masomo ya Kimataifa na Masomo ya Kiafrika katika Jengo la Posvar == Chuo Kikuu cha Pittsburgh kina masomo ya kimataifa ambapo wanafunzi wanaweza kusoma kuhusu nchi na mataoifa mbalimbali. Pia, wanaweza kujifunza lugha mbalimbali kama Kifaransa, Kiitaliano, na Kijapani. Kuna walimu wanaotokea nchi za Kiafrika ambao wanafundisha lugha kama Kiswahili, Kiamhara, Kiyoruba, Kiwolof, Kiakani, na Kiarabu.<ref>{{Rejea tovuti|title=Welcome to the Center for African Studies {{!}} African Studies Program|url=https://www.ucis.pitt.edu/africa/node/1|work=www.ucis.pitt.edu|accessdate=2024-04-29}}</ref> Wanafunzi wengi huchagua kusoma masomo ya Kiafrika. Hapa, wanaweza kupata vyeti au shahada katika masomo ya Kiafrika. Kuna ofisi maalum kwa masomo ya Kiafrika ambapo wanafunzi wanaweza kupata ushauri kutoka kwa mshauri wa wanafunzi anayeitwa Anna-Maria Karnes. Chuo Kikuu cha Pittsburgh hutoa ufadhili kwa wanafunzi wanaosoma lugha za Kiafrika kama Kiswahili na Kiarabu kupitia tuzo kama vile FLAS (Foreign Language and Area Studies). <references /> [[Jamii:Majengo ya Marekani]] [[Jamii:Makala yasiyo na viungo vya ndani]] jabw5lhr01bbnebrsvq7e4w6ccndqfr 0 181485 1577798 1575369 2026-07-01T11:48:42Z Riccardo Riccioni 452 1577798 wikitext text/x-wiki '''Don 2: The King Is Back''' ni [[filamu]] ya kusisimua ya Kihindi ya mwaka [[2011]] iliyoandikwa na kufanywa kwa ushirikiano na kuongozwa na Farhan Akhtar. Ni awamu ya pili katika mfululizo wa kurejesha upya Don<ref>https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=29</ref> Filamu hii ikiwa imetayarishwa kwa ushirikiano na Excel Entertainment na Red Chillies Entertainment, Mhusika mkuu wa filamu hiyo ni Shah Rukh Khan kama shujaa maarufu dhidi ya mhasama mkuu, Priyanka Chopra, Boman Irani, Lara Dutta, Om Puri, Nawwab Shah, Ally Khan, Sahil Shroff na Kunal Kapoor wakicheza nafasi za usaidizi. Mwendelezo wa Don (2006), hadithi ya filamu hiyo inafanyika miaka 5 baada ya filamu ya awali wakati Don (Khan), mfanyabiashara katili wa kimataifa wa madawa ya kulevya, anapanga kuchukua udhibiti wa shirika la madawa ya kulevya la Ulaya. Wakati huohuo, Roma (Chopra) amejiunga na Interpol kumuwinda. ==Marejeo== {{Reflist}} {{Mbegu-filamu}} [[Jamii:Filamu za 2011]] [[Jamii:filamu za India]] ry8h14uw4ntzhf2cx8hsx993zcxwy33 0 182038 1577747 1520707 2026-07-01T08:41:18Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577747 wikitext text/x-wiki '''Milly Nassolo Kikomeko''' ni [[mjasiriamali]] jamii, [[mwanaharakati]] na [[mwanasheria]] wa nchini [[Uganda]]. Ni mwanzilishi wa ''Maisha Holistic Africa Foundation'', [[shirika]] lisilo la faida lenye makao yake katika [[Wilaya ya Kagadi]].<ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.pmldaily.com/news/2023/10/milly-nassolo-passion-for-empowering-women.html|title=MILLY NASSOLO: Passion for Empowering Women|first=PML DAILY EDITOR &#124; PML Daily|author=Editorial|date=October 26, 2023}}</ref><ref name="auto1">{{Rejea tovuti|url=https://www.pulse.ug/lifestyle/milly-nassolos-legal-career-balancing-law-practice-and-activism-for-social-change/6zdx3pw|title=Milly Nassolo's legal career: Balancing law practice and activism for social change|first=Mzee|author=Asingwire|date=May 17, 2023|work=Pulse Uganda}}</ref><ref name="auto">{{Rejea tovuti|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/working-for-women-makes-nassolo-happy--3339696|title=Working for women makes Nassolo happy|date=March 28, 2021|work=Monitor}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Nassolo alizaliwa katika Kijiji cha Kikumbo, Kitongoji cha Kibibi, [[Wilaya ya Butambala]]. Alisoma Shule ya Msingi Gombe kwa elimu yake ya msingi, ikifuatiwa na Shule ya Sekondari Mpigi Mchanganyiko kwa ngazi [[Elimu ya sekondari|sekondari]] (O-level), na kuendelea na masomo yake ya juu (A-level) katika Shule ya Sekondari ya Mpigi. Alipata Shahada ya Sheria kutoka Chuo Kikuu cha Kimataifa cha Kampala.<ref name="auto2">{{Rejea tovuti|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/working-for-women-makes-nassolo-happy--3339696|title=Working for women makes Nassolo happy|date=March 28, 2021|work=Monitor}}</ref> == Kazi == Tangu [[2014]], Nassolo amekuwa akihudumu kama msaidizi wa kisheria huko Lubega, katika kampuni ya ''Ssaka and Co. Advocates'' alipokuwa bado mwanafunzi wa shahada ya kwanza. <ref name="auto3">{{Rejea tovuti|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/life/working-for-women-makes-nassolo-happy--3339696|title=Working for women makes Nassolo happy|date=March 28, 2021|work=Monitor}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://thetowerpost.com/2023/10/26/activist-milly-kikomeko-launches-get-talking-with-milly-tweet-chat-initiative/|title=Activist Milly Kikomeko Launches "Get Talking with Milly" Tweet Chat Initiative – TowerPostNews|date=October 26, 2023|work=thetowerpost.com}}</ref> Mnamo 2014 alianzisha ''Maisha Holistic Africa Foundation'', <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.bukedde.co.ug/articledetails/NV_125540|title=Nassolo supports disadvantaged people|work=Bukedde|accessdate=2024-05-25|archive-date=2023-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218210455/https://www.bukedde.co.ug/articledetails/NV_125540|url-status=dead}}</ref> <ref name="auto12">{{Rejea tovuti|url=https://www.pulse.ug/lifestyle/milly-nassolos-legal-career-balancing-law-practice-and-activism-for-social-change/6zdx3pw|title=Milly Nassolo's legal career: Balancing law practice and activism for social change|first=Mzee|author=Asingwire|date=May 17, 2023|work=Pulse Uganda}}</ref> shirika lisilo la faida lenye makao yake katika Wilaya ya Kagadi <ref>{{Rejea tovuti|url=https://kampalaedgetimes.com/milly-nassolo-fostering-childrens-and-womens-rights-in-uganda/|title=Milly Nassolo Fostering Children's and Women's Rights in Uganda|first=John Kenny|author=Adeya|date=October 19, 2023|work=Kampala Edge Times|accessdate=2024-05-25|archive-date=2024-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421075546/https://kampalaedgetimes.com/milly-nassolo-fostering-childrens-and-womens-rights-in-uganda/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://mugibson.com/meet-milly-nassolo-a-champion-for-a-brighter-future-for-children-women-inuganda/|title=Meet Milly Nassolo: A Champion For A Brighter Future For Children & Women In Uganda - MUGIBSON|first=Mugibson|author=Mugisha|date=May 18, 2023|work=mugibson.com}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://mugibson.com/activist-milly-nassolo-extends-helping-hand-through-health-camp-in-kagadi-district/|title=Activist Milly Nassolo Extends Helping Hand Through Health Camp In Kagadi District - MUGIBSON|first=Mugibson|author=Mugisha|date=February 1, 2023|work=mugibson.com}}</ref> hata hivyo shirika hilo lilizinduliwa mwaka [[2019]]. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://mugibson.com/through-maisha-holistic-africa-foundation-social-entrepreneur-milly-nassolo-seeks-to-help-those-in-need/|title=Through Maisha Holistic Africa Foundation, Social Entrepreneur Milly Nassolo Seeks to Help Those in Need - MUGIBSON|date=17 April 2019}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.pmldaily.com/news/world/2019/04/social-entrepreneur-milly-nassolo-launches-maisha-holistic-africa-foundation.html|title=Social Entrepreneur Milly Nassolo Launches Maisha Holistic Africa Foundation|date=17 April 2019}}</ref> == Maisha binafsi == Nassolo alifunga [[ndoa]] na Robert Kikomeko Tumusabe mnamo [[2016]] katika [[kanisa]] la ''Kamwokya Church of God''. Kwa pamoja, wana watoto wawili, Tyler Kaeb K. Tumusabe na Travis Silver K. Tumusabe. <ref name="auto13">{{Rejea tovuti|url=https://www.pulse.ug/lifestyle/milly-nassolos-legal-career-balancing-law-practice-and-activism-for-social-change/6zdx3pw|title=Milly Nassolo's legal career: Balancing law practice and activism for social change|first=Mzee|author=Asingwire|date=May 17, 2023|work=Pulse Uganda}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.tuko.co.ke/people/family/437690-ugandan-wife-admits-she-lied-about-everything-first-time-she-met-man-who-married-her/|title=I lied to him about everything the first time we met, Ugandan wife discloses|first=Hillary|author=Lisimba|date=December 21, 2021|work=Tuko.co.ke - Kenya news.}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.pmldaily.com/news/world/2019/04/social-entrepreneur-milly-nassolo-launches-maisha-holistic-africa-foundation.html|title=Social Entrepreneur Milly Nassolo Launches Maisha Holistic Africa Foundation|date=17 April 2019}}</ref> == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Uganda]] [[Jamii:Wanaharakati wa Uganda]] [[Jamii:Wanasheria wa Uganda]] ti1405ytig0dk7angt9zkonau4mbyre 0 182226 1577697 1500252 2026-06-30T17:13:55Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577697 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Jumuiya ya Familia za Wafungwa wa Sahrawi na Kutoweka''' Ni shirika la haki za binadamu la Sahrawi lenye makao yake uhamishoni, linalofanya kampeni dhidi ya ukiukaji wa haki za binadamu unaofanywa na na nchi ya Morocco dhidi ya watu wa Sahrawi huko Sahara Magharibi na hata Morocco yenyewe. Inaangazia hasa swali la Sahrawi "kutoweka", na walikuwa wamefanya kampeni nyingi siku za nyuma kuachiliwa kwa mfungwa wa kisiasa Muhammad Daddach (aliyefungwa na Morocco kati ya 1975 na 2002). Ni shirika pekee lisilo la kiserikali la haki za binadamu la Sahrawi linalotambuliwa rasmi na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kiarabu ya Sahrawi. Kutokana na hili, imepigwa marufuku katika sehemu inayodhibitiwa na serikali ya Morocco ya Sahara Magharibi, inayofanya kazi huko kisiri.<ref>https://afapredesa.blogspot.com/</ref> AFAPREDESA ina makao yake makuu katika kambi za wakimbizi za Sahrawi katika Mkoa wa Tindouf, Algeria, ambapo ilianzishwa mnamo Agosti 1989, na ofisi ya wajumbe huko Bilbao, Uhispania. Tangu 1998, Abdeslam Omar Lahcen amechaguliwa kuwa rais wa AFAPREDESA. <ref>{{Cite web |url=https://www.arso.org/01-e98-18.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2024-06-08 |archive-date=2024-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240608102649/https://www.arso.org/01-e98-18.htm |url-status=dead }}</ref> ==Historia== Baada ya Uhispania kujiondoa katika koloni lake mnamo 1975, Moroko ilianzisha kampeni ya kupinga utaifa huko Sahara Magharibi. Hii ilihusisha kuwaondoa wanachama wa Politario na familia zao na baadhi ya watu hawa "wakatoweka" na hawajawahi kuonekana au kusikika tangu wakati huo. Vyanzo vya kuaminika vinataja idadi yao kama karibu watu mia chache, lakini ni vigumu kuhesabu hii, kwani baadhi ya familia nzima zilikuwa miongoni mwa waathirika. Shirikisho la Kimataifa la Ligi za Haki za Kibinadamu linafikiri kwamba idadi hiyo inaweza kufikia 1500, ambayo ingewakilisha 1% ya jumla ya idadi ya watu nchini mwaka wa 1974. AFAPREDESA imesajili takriban 890 "walipotea" tangu 1975. Baadhi ya watu 50 walikufa kizuizini, 310 wameachiliwa na waliosalia 530 hawajulikani waliko. <ref>https://books.google.co.tz/books?id=6XzuIbQAXUIC&pg=PA145&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ==Uanachama wa kimataifa== Tangu Aprili 1997, ina hadhi ya kuwa mwanachama mwangalizi katika Tume ya Afrika ya Haki za Kibinadamu na Watu na pia ni mwanachama kamili wa Muungano wa Kimataifa wa Kupambana na Kutoweka kwa Kutekelezwa (ICAED), <ref>https://www.icaed.org/the-coalition/membership-list/</ref> inayoshiriki katika tume za haki za binadamu nchini. Baraza la Haki za Kibinadamu la Umoja wa Mataifa, Kamati ya Haki za Kibinadamu ya Umoja wa Mataifa, Bunge la Ulaya au Umoja wa Afrika. ==Marejeo== [[Jamii:Wiki4HumanRights 2024]] [[Jamii:Sahara ya Magharibi]] [[Jamii:Makala yasiyo na viungo vya ndani]] h3j1hfnsfqwrjdgyjsndys3h4q7dxzq 1577716 1577697 2026-06-30T21:04:01Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1577716 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Jumuiya ya Familia za Wafungwa wa Sahrawi na Kutoweka''' Ni shirika la haki za binadamu la Sahrawi lenye makao yake uhamishoni, linalofanya kampeni dhidi ya ukiukaji wa haki za binadamu unaofanywa na na nchi ya Morocco dhidi ya watu wa Sahrawi huko Sahara Magharibi na hata Morocco yenyewe. Inaangazia hasa swali la Sahrawi "kutoweka", na walikuwa wamefanya kampeni nyingi siku za nyuma kuachiliwa kwa mfungwa wa kisiasa Muhammad Daddach (aliyefungwa na Morocco kati ya 1975 na 2002). Ni shirika pekee lisilo la kiserikali la haki za binadamu la Sahrawi linalotambuliwa rasmi na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kiarabu ya Sahrawi. Kutokana na hili, imepigwa marufuku katika sehemu inayodhibitiwa na serikali ya Morocco ya Sahara Magharibi, inayofanya kazi huko kisiri.<ref>https://afapredesa.blogspot.com/</ref> AFAPREDESA ina makao yake makuu katika kambi za wakimbizi za Sahrawi katika Mkoa wa Tindouf, Algeria, ambapo ilianzishwa mnamo Agosti 1989, na ofisi ya wajumbe huko Bilbao, Uhispania. Tangu 1998, Abdeslam Omar Lahcen amechaguliwa kuwa rais wa AFAPREDESA. <ref>{{Rejea tovuti |url=https://www.arso.org/01-e98-18.htm |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2024-06-08 |archive-date=2024-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240608102649/https://www.arso.org/01-e98-18.htm |url-status=dead }}</ref> ==Historia== Baada ya Uhispania kujiondoa katika koloni lake mnamo 1975, Moroko ilianzisha kampeni ya kupinga utaifa huko Sahara Magharibi. Hii ilihusisha kuwaondoa wanachama wa Politario na familia zao na baadhi ya watu hawa "wakatoweka" na hawajawahi kuonekana au kusikika tangu wakati huo. Vyanzo vya kuaminika vinataja idadi yao kama karibu watu mia chache, lakini ni vigumu kuhesabu hii, kwani baadhi ya familia nzima zilikuwa miongoni mwa waathirika. Shirikisho la Kimataifa la Ligi za Haki za Kibinadamu linafikiri kwamba idadi hiyo inaweza kufikia 1500, ambayo ingewakilisha 1% ya jumla ya idadi ya watu nchini mwaka wa 1974. AFAPREDESA imesajili takriban 890 "walipotea" tangu 1975. Baadhi ya watu 50 walikufa kizuizini, 310 wameachiliwa na waliosalia 530 hawajulikani waliko. <ref>https://books.google.co.tz/books?id=6XzuIbQAXUIC&pg=PA145&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ==Uanachama wa kimataifa== Tangu Aprili 1997, ina hadhi ya kuwa mwanachama mwangalizi katika Tume ya Afrika ya Haki za Kibinadamu na Watu na pia ni mwanachama kamili wa Muungano wa Kimataifa wa Kupambana na Kutoweka kwa Kutekelezwa (ICAED), <ref>https://www.icaed.org/the-coalition/membership-list/</ref> inayoshiriki katika tume za haki za binadamu nchini. Baraza la Haki za Kibinadamu la Umoja wa Mataifa, Kamati ya Haki za Kibinadamu ya Umoja wa Mataifa, Bunge la Ulaya au Umoja wa Afrika. ==Marejeo== [[Jamii:Wiki4HumanRights 2024]] [[Jamii:Sahara ya Magharibi]] [[Jamii:Makala yasiyo na viungo vya ndani]] mg3e70na127eodd0r6lh2nft9gfsfh7 0 187652 1577698 1516219 2026-06-30T17:24:10Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577698 wikitext text/x-wiki '''Justina Ogunlolu''' (anajulikana kitaaluma kama Justina Lee Brown, amezaliwa [[23 Julai]] [[1984]]) ni mwimbaji wa [[Afro]], funk, soul, blues, rock na jazz, mtunzi wa nyimbo, mtunzi na mburudishaji wa [[Nigeria]].<ref>{{Rejea tovuti |title=Justina Lee Brown's profile - Beyond Music |url=https://www.beyondmusic.org/artist/1412 |access-date=2024-07-31 |website=www.beyondmusic.org |language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |last=Adebiyi |first=Adeayo |date=2024-04-11 |title=Inside Justina Lee Brown's colourful world of Funk & Blues |url=https://www.pulse.ng/entertainment/music/justina-lee-brown-captures-the-nigerian-sensibility/0c02n5d |access-date=2024-07-31 |website=Pulse Nigeria |language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |title=Justina Lee Brown - Sierre Blues Festival |url=https://www.sierreblues.ch/en/artists/justina-lee-brown-331 |access-date=2024-08-01 |website=Justina Lee Brown - Sierre Blues Festival |language=en-EN |archive-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801000105/https://www.sierreblues.ch/en/artists/justina-lee-brown-331 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Rejea tovuti |last=Pichler |first=Phillip |date=2024-01-02 |title=Kammgarn Kaiserslautern: Justina Lee Brown - SIMsKultur |url=https://simskultur.eu/en/kammgarn-kaiserslautern-justina-lee-brown/ |access-date=2024-08-26 |website=SIMsCulture |language=en }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Maisha ya awali == Justina Lee Brown alizaliwa mitaani mwa Ajegunle, [[Lagos|Lagos, Nigeria]] kwa baba Muyoruba na mama Mzigbo. Mama yake alimbeba Justina akiwa na umri mdogo wa miaka 17, na waliishi pamoja mitaani mwa Lagos ambapo mama yake aliuza maji ya mfuko [[sokoni]].<ref>{{Rejea tovuti|last=Ouest-France|date=2024-05-12|title=Jazz : Justina Lee Brown clôture le festival Ateliers jazz de Meslay-Grez|url=https://www.ouest-france.fr/pays-de-la-loire/meslay-du-maine-53170/jazz-justina-lee-brown-cloture-le-festival-ateliers-jazz-de-meslay-grez-d19c3ee0-1053-11ef-a435-79689117e2c9|access-date=2024-08-26|website=Ouest-France.fr|language=fr}}</ref> Alianza maisha magumu na kugundua [[muziki]] kama matokeo ya kukosa shughuli za kujiburudisha.<ref>{{Rejea tovuti|title=Blues Festival Basel – JUSTINA LEE BROWN IST DIE GEWINNERIN DES SWISS BLUES AWARD 2024|url=https://www.bluesbasel.ch/news/justina-lee-brown-ist-die-gewinnerin-des-swiss-blues-award-2024|access-date=2024-08-26|website=www.bluesbasel.ch|archive-date=2024-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240812081434/https://www.bluesbasel.ch/news/justina-lee-brown-ist-die-gewinnerin-des-swiss-blues-award-2024|url-status=dead}}</ref> Alihudhuria Shule ya Msingi ya Unity iliyoko Ajegunle, Lagos, Nigeria. Akikua, alichochewa sana na wanamuziki kama Anita Baker, James Brown, Lucky Dube na Miriam Makeba. ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} [[Jamii:Wanamuziki wa Nigeria]] [[jamii:waliozaliwa 1984]] [[jamii:watu walio hai]] [[jamii:WikiMonthly Edit-a-thon Kilimanjaro]] diyf3amnp9wpd04sggl0epcv2zthgcn 0 193930 1577735 1372918 2026-07-01T04:55:29Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577735 wikitext text/x-wiki '''Marcus Valdez Pereira Godinho''' (alizaliwa Juni 28, [[1997]]) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa kulipwa kutoka [[Kanada]] anayechukua nafasi ya beki wa kulia katika klabu ya Ekstraklasa.<ref>{{cite web|url=http://www.league1ontario.com/news_article/show/661418?referrer_id=2309113|publisher=League1 Ontario|title=Vaughan's Godinho Signs With Scottish Club Heart Of Midlothian}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.berwickrangers.com/marcus-joins-on-loan/|title=Marcus joins on loan|website=Berwick Rangers|date=August 31, 2017|accessdate=2024-12-10|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204035144/https://berwickrangers.com/marcus-joins-on-loan/|url-status=dead}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} {{BD|1997|}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Kanada]] rw8c39j97jtxw8z9jty3h984yruga51 0 195452 1577807 1500248 2026-07-01T11:57:40Z Riccardo Riccioni 452 1577807 wikitext text/x-wiki '''Taasisi ya Kitaifa ya Maandalizi ya Kitaalamu''' (INPP) ilianzishwa mwaka wa 1964, kwa amri ya sheria namba 206 ya Juni 29, 1964. Inakuwa taasisi ya umma ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] ya hali ya kiufundi na ya kijamii na utu wa kisheria na uhuru wa kiutawala na kifedha mnamo 2009, iliyowekwa chini ya uangalizi wa Wizara ya Ajira, Kazi na Usalama wa Jamii. Ili kufikia malengo yake, INPP inapaswa kuenea katika eneo lote la nchi. INPP ilianzishwa rasmi mwaka wa 1964. Shughuli zake zilihamishwa kwenda kwa uongozi wa mkoa wa Kinshasa mnamo 1966 na kuanza mnamo 1969 katika uongozi wa mkoa wa Kongo ya Chini. Mnamo 1971 shughuli zilianza huko Lubumbashi, ikifuatiwa na Kisangani mnamo 1973 na Kikwit mnamo 1981. Kituo cha Kananga katika Kasai Magharibi kilianzishwa mnamo 1999. Katika mwaka wa 2002, Idara ya Jimbo la Mbujimayi na Goma zilianza kufanya kazi. Ofisi ya Uvira ilianzishwa mwaka 2007 na mwaka 2008 ofisi ya Kindu ilianzishwa. Leo, Taasisi ya Kitaifa ya Mafunzo ya Ufundi inafanya kazi katika miji mikubwa ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na inapokea msaada kutoka kwa mashirika kadhaa ya serikali na yasiyo ya kiserikali ili kuboresha ubora wa mafunzo yake na kupanuka katika maeneo kadhaa; na hivyo kuiruhusu kutoa mafunzo yanayolingana na mahitaji ya biashara. == Marejeo == {{marejeo}} [[Jamii:Vyuo vikuu vya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] 2q56opxbth37bke4rpzubxhuo56ezxm 0 197641 1577705 1386301 2026-06-30T19:18:29Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577705 wikitext text/x-wiki [[Faili:Kendel Carson.jpg|thumb|Kendel Carson akitumbuiza kwenye Plaza ya CBC huko Vancouver.]] '''Kendel Carson''' (aliyezaliwa takriban [[1980]]) ni [[mwimbaji]] na mpiga fidla kutoka [[Kanada]].<ref name=afm>American Federation of Musicians, [http://www.afm.org/im/kendel-carson "Kendel Carson: Wide Open Spaces"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922044956/http://afm.org/im/kendel-carson |date=22 September 2010 }}, ''International Musician'', October 2009</ref><ref>[http://www.nyoc.org National Youth Orchestra of Canada]</ref><ref>Liz Childers, [http://www.americansongwriter.com/2009/07/kendel-carson-plays-second-fiddle-to-no-one/ "Kendel Carson Plays Second Fiddle to No One"] {{Wayback|url=http://www.americansongwriter.com/2009/07/kendel-carson-plays-second-fiddle-to-no-one/ |date=20160823002535 }}, American Songwriter, 13 July 2009</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1980|}} [[Jamii:Wanawake wa Kanada]] [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] 8z82tpzl0nw4di4ntgg053k97ogb60b 0 198580 1577687 1389887 2026-06-30T14:48:56Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577687 wikitext text/x-wiki '''Jessica Lowndes''' (alizaliwa [[8 Novemba]], [[1988]])<ref>{{cite news|title=Jessica Lowndes|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/canada-day-sexiest-canadian-imports-gallery-1.81543?pmSlide=1.1387247|access-date=March 29, 2016|agency=nydailynews.com|work=New York Daily News|language=en|quote='90210' actress and singer Jessica Lowndes calls Vancouver, British Columbia home and studied at Pacific Academy in Surrey.}}</ref>ni [[mwigizaji]] wa [[Kanada]], [[mwimbaji]], na mtunzi wa [[nyimbo]].<ref>{{Cite web |url=http://www.jessicalowndes.com/ |title=Official website |accessdate=2025-01-23 |archive-date=2006-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061025041351/http://www.jessicalowndes.com/ |url-status=dead }}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1988|}} [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] fhjpvg50x2r6w8fqvlsadwiok35wbx5 1577692 1577687 2026-06-30T15:47:14Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1577692 wikitext text/x-wiki '''Jessica Lowndes''' (alizaliwa [[8 Novemba]], [[1988]])<ref>{{cite news|title=Jessica Lowndes|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/canada-day-sexiest-canadian-imports-gallery-1.81543?pmSlide=1.1387247|access-date=March 29, 2016|agency=nydailynews.com|work=New York Daily News|language=en|quote='90210' actress and singer Jessica Lowndes calls Vancouver, British Columbia home and studied at Pacific Academy in Surrey.}}</ref>ni [[mwigizaji]] wa [[Kanada]], [[mwimbaji]], na mtunzi wa [[nyimbo]].<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.jessicalowndes.com/ |title=Official website |accessdate=2025-01-23 |archive-date=2006-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061025041351/http://www.jessicalowndes.com/ |url-status=dead }}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{Mbegu-mwanamuziki}} {{BD|1988|}} [[Jamii:Waimbaji wa Kanada]] q11x285o1ix155x29lutekzsge6xvwc 0 201776 1577806 1500247 2026-07-01T11:57:06Z Riccardo Riccioni 452 1577806 wikitext text/x-wiki '''Taasisi ya Ujenzi na Kazi za Umma ya Kisangani''' (IBTP-KIS) ni taasisi ya elimu ya juu ya umma iliyoko katika mji wa [[Kisangani]], [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]. Ni mojawapo ya taasisi za kuongoza katika mafunzo ya uhandisi wa ujenzi wa majengo, usanifu, upangaji wa miji, na utaalam mwingine unaohusiana na sekta ya miundombinu na kazi za umma nchini DRC. == Historia == IBTP Kisangani ilianzishwa mwaka 1993, kama sehemu ya sera ya kitaifa ya kuimarisha uwezo wa kiufundi na wa kitaaluma katika sekta za kimkakati kwa maendeleo ya nchi, hasa miundombinu. Lengo lake kuu ni kuwazoeza wasimamizi wenye ujuzi ambao wataweza kuchangia kwa ufanisi ujenzi na maendeleo ya miundombinu nchini DRC. Shule hiyo ilianzishwa katika karne ya 20 wakati uhitaji wa wafanyakazi wenye ujuzi katika ujenzi wa umma ulipokuwa ukiongezeka, hasa katika eneo kama Kisangani, ambalo ni kitovu cha uchumi na usafirishaji wa bidhaa nchini humo. == Kazi == IBTP Kisangani ina miradi kadhaa ya msingi: # Mafunzo ya kitaaluma na ya kitaaluma: Taasisi hiyo hutoa mafunzo katika uhandisi wa ujenzi, ujenzi, usanifu-ujenzi, uchoraji-ramani, upangaji-miji na usimamizi wa miundombinu. # Utafiti wa kisayansi: Kuendeleza na kuendeleza utafiti unaotumiwa katika ujenzi na ujenzi wa umma. # Kuchangia maendeleo ya ndani na ya kitaifa: Kutoa ujuzi wa kiufundi ili kukabiliana na changamoto za maendeleo ya miundombinu ya DRC == Shirika la kitaaluma == IBTP Kisangani inatoa mafunzo ya shahada ya kwanza na ya shahada ya uhitimu katika nyanja zifuatazo: * Uhandisi wa kiraia; * Usanifu wa majengo; * Usanifu wa miji na uratibu wa eneo; * Topografia na Jiomatics; * Usimamizi wa miradi ya miundombinu. Sekta hizo zimeundwa ili kukidhi mahitaji ya soko la kazi nchini DRC na katika eneo la Afrika ya Kati. == Miundombinu na vifaa == IBTP Kisangani ina chuo kilicho na: * Vyumba vya madarasa vyenye vifaa vya kufundishia; * Maabara ya vifaa, topografia, na uhandisi wa udongo kwa ajili ya kazi ya vitendo; * maktaba ambayo hutoa rasilimali maalumu kwa wanafunzi na watafiti; * Warsha za kiufundi kwa ajili ya kazi za ujenzi na utengenezaji. == Ushirikiano == IBTP Kisangani inashirikiana na taasisi kadhaa za kitaifa na kimataifa, ikiwa ni pamoja na vyuo vikuu, makampuni ya ujenzi, na mashirika maalumu katika uwanja wa miundombinu. Ushirikiano huo huwezesha kubadilishana katika masomo, mafunzo kwa wanafunzi, na fursa za utafiti wa pamoja. == Jukumu katika maendeleo == IBTP Kisangani ina jukumu muhimu katika kutoa mafunzo kwa wataalamu wanaohitajika kukabiliana na changamoto za miundombinu nchini, kama vile kurekebisha barabara, ujenzi wa majengo ya umma na ya kibinafsi, na ujenzi wa maeneo ya mijini na vijijini. [[Jamii:Elimu ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] [[Jamii:Kisangani]] m1wdmywowwcz7y9ik0z1kaecmvoh0h3 0 201993 1577796 1500230 2026-07-01T11:47:07Z Riccardo Riccioni 452 1577796 wikitext text/x-wiki '''Wakala wa Kitaifa wa Kukuza Uwekezaji''' (ANAPI) ni taasisi ya umma ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] inayohusika na kukuza na kuwezesha uwekezaji wa kitaifa na wa kigeni nchini humo. Chini ya uangalizi wa Wizara ya Uwekezaji, ANAPI ina jukumu muhimu katika kuboresha mazingira ya biashara, kusaidia wawekezaji na kutekeleza mageuzi ya kiuchumi ili kuvutia mtaji wa kibinafsi. == Historia == ANAPI ilianzishwa kama sehemu ya mageuzi ya kiuchumi yaliyoanzishwa na serikali ya Kongo ili kuhamasisha uwekezaji wa kibinafsi na kuendeleza maendeleo ya kiuchumi nchini humo. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, yenye utajiri wa maliasili, ina uwezo mkubwa wa kiuchumi, lakini kwa muda mrefu imekuwa ikisumbuliwa na mazingira magumu ya biashara yaliyo na changamoto za kiutawala, kisheria na usalama. Kutokana na changamoto hizi, serikali ilianzisha ANAPI ili kuunda na kuhamasisha kuvutia uwekezaji kwa kuonyesha fursa za kiuchumi za nchi na kuwezesha wawekezaji kufanya kazi za kiutawala. == Kazi na malengo == Kazi kuu ya ANAPI ni: * Kukuza uwekezaji kwa kuonyesha fursa za kiuchumi za DRC kwa wawekezaji wa ndani na wa nje. * Kuboresha mazingira ya biashara kwa kushiriki kikamilifu katika mageuzi ya kurahisisha taratibu za kiutawala na kuimarisha usalama wa kisheria wa uwekezaji. * Kuwasaidia wawekezaji kwa kuwapa msaada wa kiufundi na kiutawala katika mchakato wa kutekeleza miradi yao. Kutathmini na kupendekeza mageuzi ili kukuza mazingira ya ushindani na kuvutia zaidi kwa wawekezaji. == Shirika na Muundo == ANAPI inaongozwa na Mkurugenzi Mkuu anayechaguliwa na Rais wa Jamhuri na anawekwa chini ya usimamizi wa Wizara ya Mipango. Shirika hilo limepangwa katika idara mbalimbali, kutia ndani: * Idara ya Uendelezaji wa Uwekezaji, inayohusika na kutekeleza mikakati ya mawasiliano na uuzaji ili kuvutia wawekezaji. * Idara ya Kuboresha Hali ya Biashara, ambayo inafanya kazi kwa kushirikiana na taasisi za umma na za kibinafsi kutambua na kuondoa vizuizi vya uwekezaji. * Idara ya Msaada wa Wawekezaji, ambayo husaidia kampuni kuanzisha na kutekeleza miradi yao nchini DRC. == Huduma zinazotolewa == ANAPI hutoa huduma mbalimbali ili kurahisisha kuanzisha na kuendeleza biashara nchini DRC. Huduma hizo zinatia ndani: * Msaada wa kiutawala na kisheria: Msaada katika kupata vibali na vibali vinavyohitajika kwa ajili ya kuanzisha biashara. * Kuwasiliana na wadau wa uchumi: kuwezesha mawasiliano kati ya wawekezaji na washirika wa ndani. * Msaada katika upatikanaji wa kodi na ushuru motisha: ushauri juu ya mipango ya msamaha husika kwa uwekezaji mpya. * Uchapishaji wa masomo na uchambuzi wa sekta: usambazaji wa taarifa za kimkakati kuhusu fursa za uwekezaji katika sekta mbalimbali. == Athari na mafanikio == Tangu kuanzishwa kwake, ANAPI imekuwa na jukumu muhimu katika kuboresha mazingira ya biashara nchini DRC18. Kazi yake imechangia: * Kupitisha mageuzi ya kurahisisha uanzishwaji wa biashara, kodi na shughuli za mipaka. * Ongezeko la uwekezaji wa kigeni wa moja kwa moja (FDI) katika sekta za kimkakati kama vile madini, kilimo, miundombinu na nishati. * Kukuza DRC katika vikao na maonyesho ya kimataifa ya uwekezaji. == Changamoto na matarajio == Licha ya maendeleo, ANAPI inakabiliwa na changamoto kadhaa kubwa, ikijumuisha: * Kuboresha picha ya nchi katika ulimwengu wa kimataifa, ambayo mara nyingi hufikiriwa kuwa mazingira hatari kwa biashara. * Kurahisisha taratibu za kiutawala ambazo bado ni ngumu na wakati mwingine huzuia wawekezaji. * Kupambana na ufisadi ambao ni kikwazo kikubwa cha kuvutia mtaji wa kigeni. Katika miaka ijayo, ANAPI inatarajia kuimarisha jukumu lake kwa kuharakisha mageuzi ya muundo, kukuza ushirikiano wa kimkakati na kupanua sekta za uwekezaji ili kuhakikisha ukuaji wa uchumi wenye ujumuishaji na endelevu. == Marejeo == [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] 553cymjo5jtm40b9raw0e44qt7xgloq 0 202020 1577800 1500240 2026-07-01T11:51:59Z Riccardo Riccioni 452 1577800 wikitext text/x-wiki '''Mfuko wa Dhamana ya Ujasiriamali wa Kongo''' (FOGEC) ilianzishwa na Amri No 20/032 ya tarehe 31 Oktoba 2020. Lengo lake kuu ni kuwezesha upatikanaji wa fedha kwa ajili ya startups, micro, ndogo na za kati (MPME), pamoja na mafundi wa Kongo. == Historia == Kutokana na ugumu wa wafanyabiashara wa [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] kupata fedha, serikali kwa msukumo wa Rais [[Félix-Antoine Tshisekedi Tshilombo]], ilianzisha uundaji wa FOGEC. Mradi huo unalenga kukabiliana na kiwango cha chini cha uundaji wa biashara nchini humo na kusaidia ukuaji wa uchumi kwa kuimarisha mfumo wa ujasiriamali wa ndani. == Kazi na malengo == Kazi za FOGEC ni pamoja na: * Uhamasishaji wa rasilimali za kifedha: Kukusanya fedha katika ngazi ya kitaifa na kimataifa ili kuhakikisha upatikanaji wa wajasiriamali wa Kongo kwa fedha zinazotolewa na benki za kibiashara na taasisi za fedha ndogo. * Kuendeleza mifumo ya kifedha ya ubunifu: Kuanzisha ufumbuzi kama vile ufadhili wa ushirikiano, fedha za mwanzo na misaada ya kusaidia MSME na wafanyabiashara. * Kukuza uwekezaji wa chini: Kuanzisha mikopo ya kibali na dhamana ili kuwezesha upatikanaji wa fedha kwa wafanyabiashara wadogo na wa kati. == Mafanikio == Tangu kuanzishwa kwake, FOGEC imechukua hatua kadhaa kusaidia ujasiriamali nchini DRC. Mnamo Agosti 2023, dola milioni 1.8 zilitolewa kwa wajasiriamali 90 kutoka mikoa kumi na tano, na kiasi cha dola kati ya 1,500 na 50,000 kwa kila mradi. Fedha hizo, ambazo hurudishwa baada ya miaka mitatu kwa kiwango cha riba ya asilimia 5 kwa mwaka, zimekusudiwa kuchochea uchumi wa eneo hilo na kuchochea uumbaji wa kazi. == Utawala == FOGEC inaongozwa na Bodi ya Usimamizi iliyoteuliwa mnamo Mei 2021, ikijumuisha: * Rais wa Baraza la Usimamizi: Mukanya Katanga Évariste Mkurugenzi Mtendaji: Muzemba Kompa Laurent * Naibu Mkurugenzi Mtendaji: Garuka Gukara Hélène Timu hii inasimamia utekelezaji wa sera na mikakati ya FOGEC ili kufikia malengo yake. == Changamoto na matarajio == Mnamo Septemba 2023, Ikulu ya Usimamizi wa Fedha (IGF) iliamuru kufungwa kwa akaunti za benki za FOGEC kwa sababu ya mazoea ya usimamizi ambayo yalionekana kuwa hayafai. Hali hii inaonyesha umuhimu wa utawala wa uwazi na ufanisi ili kuhakikisha uendelevu wa mipango ya kusaidia ujasiriamali nchini DRC. Licha ya changamoto hizi, FOGEC inaendelea kuwa na jukumu muhimu katika maendeleo ya kiuchumi ya nchi kwa kuwezesha upatikanaji wa fedha kwa wajasiriamali wa Kongo na kusaidia kujenga darasa la kati lenye nguvu. == Tanbihi == [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] eyts9romlm18bxfhwlc5a8kzyv2ivxw 0 202182 1577803 1500246 2026-07-01T11:55:08Z Riccardo Riccioni 452 1577803 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Ukaguzi Mkuu wa Fedha''' « IGF » ni taasisi ya umma ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] inayohusika na udhibiti na ukaguzi wa usimamizi wa fedha za umma. Inatimiza fungu muhimu katika kupigana dhidi ya ufisadi na matumizi mabaya ya rasilimali za umma. == Historia na kazi == IGF ilianzishwa mnamo Septemba 15, 1987, ili kuhakikisha utawala mzuri wa kifedha na kuzuia matumizi mabaya ya fedha za umma. Chini ya mamlaka ya moja kwa moja ya Rais wa Jamhuri, jukumu lake kuu ni kuhakikisha matumizi mazuri ya fedha za umma na uwazi katika usimamizi wa fedha za serikali. Kazi zake zinatia ndani: * Ukaguzi na udhibiti wa fedha za umma, ikiwa ni pamoja na taasisi za umma na makampuni ya serikali. * Ufuatiliaji wa utekelezaji wa matumizi ya serikali kulingana na sheria na kanuni zinazotumika. Kuzuia na kupambana na ufisadi na matumizi mabaya ya fedha. * Tathmini ya sera za umma katika usimamizi wa fedha. == Shirika na utendaji == IGF inaongozwa na Jules Alingete ambaye ni Inspekta Mkuu wa Fedha, ambaye huteuliwa na Rais wa Jamhuri. Inasimamiwa na wakaguzi na wakaguzi ambao wanafanya uchunguzi na ukaguzi katika sekta mbalimbali za utawala wa umma. Taasisi hiyo inafanya kazi kwa kushirikiana na mashirika mengine ya ukaguzi kama vile Mahakama ya Hesabu na Shirika la Kuzuia na Kupambana na Rushwa (APLC). Ripoti za IGF zinaweza kupelekwa mahakamani iwapo kuna uthibitisho wa udanganyifu. == Mafanikio na athari == Katika miaka ya hivi karibuni, IGF imekuwa na ushiriki mkubwa katika mapambano dhidi ya ufisadi nchini DRC. Tumefanya ukaguzi na ukaguzi kadhaa ambao ulisaidia kugundua makosa katika usimamizi wa fedha za umma na kutoa taarifa za matumizi mabaya. Miongoni mwa visa vya kutambulika, IGF ilifunua udanganyifu katika wizara mbalimbali na makampuni ya umma, ambayo ilisababisha vikwazo na mashtaka dhidi ya baadhi ya maafisa waliohusika. == Ukosoaji na changamoto == Licha ya mafanikio yake, IGF inakabiliwa na changamoto kadhaa, kama vile: * Kukosa vifaa na pesa za kutimiza kazi yake. * Kushinikizwa kisiasa kunaweza kuathiri uchunguzi fulani. * Mfumo wa mahakama ni polepole kushughulikia kesi za ufisadi. Usimamizi Mkuu wa Fedha ni sehemu muhimu ya udhibiti wa kifedha nchini DRC. Ingawa inakabiliwa na vizuizi, inachukua jukumu muhimu katika kuboresha usimamizi wa umma na kukuza utawala bora. Kazi yake bado ni muhimu katika kurudisha imani ya wananchi katika taasisi za serikali. [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] 1720s09orst10m4jld9fgrmigau4nzx 1577804 1577803 2026-07-01T11:56:21Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Inspection générale des finances (république démocratique du Congo)]] hadi [[Inspection générale des finances (Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo)]]: jina la Kiswahili 1577803 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Ukaguzi Mkuu wa Fedha''' « IGF » ni taasisi ya umma ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] inayohusika na udhibiti na ukaguzi wa usimamizi wa fedha za umma. Inatimiza fungu muhimu katika kupigana dhidi ya ufisadi na matumizi mabaya ya rasilimali za umma. == Historia na kazi == IGF ilianzishwa mnamo Septemba 15, 1987, ili kuhakikisha utawala mzuri wa kifedha na kuzuia matumizi mabaya ya fedha za umma. Chini ya mamlaka ya moja kwa moja ya Rais wa Jamhuri, jukumu lake kuu ni kuhakikisha matumizi mazuri ya fedha za umma na uwazi katika usimamizi wa fedha za serikali. Kazi zake zinatia ndani: * Ukaguzi na udhibiti wa fedha za umma, ikiwa ni pamoja na taasisi za umma na makampuni ya serikali. * Ufuatiliaji wa utekelezaji wa matumizi ya serikali kulingana na sheria na kanuni zinazotumika. Kuzuia na kupambana na ufisadi na matumizi mabaya ya fedha. * Tathmini ya sera za umma katika usimamizi wa fedha. == Shirika na utendaji == IGF inaongozwa na Jules Alingete ambaye ni Inspekta Mkuu wa Fedha, ambaye huteuliwa na Rais wa Jamhuri. Inasimamiwa na wakaguzi na wakaguzi ambao wanafanya uchunguzi na ukaguzi katika sekta mbalimbali za utawala wa umma. Taasisi hiyo inafanya kazi kwa kushirikiana na mashirika mengine ya ukaguzi kama vile Mahakama ya Hesabu na Shirika la Kuzuia na Kupambana na Rushwa (APLC). Ripoti za IGF zinaweza kupelekwa mahakamani iwapo kuna uthibitisho wa udanganyifu. == Mafanikio na athari == Katika miaka ya hivi karibuni, IGF imekuwa na ushiriki mkubwa katika mapambano dhidi ya ufisadi nchini DRC. Tumefanya ukaguzi na ukaguzi kadhaa ambao ulisaidia kugundua makosa katika usimamizi wa fedha za umma na kutoa taarifa za matumizi mabaya. Miongoni mwa visa vya kutambulika, IGF ilifunua udanganyifu katika wizara mbalimbali na makampuni ya umma, ambayo ilisababisha vikwazo na mashtaka dhidi ya baadhi ya maafisa waliohusika. == Ukosoaji na changamoto == Licha ya mafanikio yake, IGF inakabiliwa na changamoto kadhaa, kama vile: * Kukosa vifaa na pesa za kutimiza kazi yake. * Kushinikizwa kisiasa kunaweza kuathiri uchunguzi fulani. * Mfumo wa mahakama ni polepole kushughulikia kesi za ufisadi. Usimamizi Mkuu wa Fedha ni sehemu muhimu ya udhibiti wa kifedha nchini DRC. Ingawa inakabiliwa na vizuizi, inachukua jukumu muhimu katika kuboresha usimamizi wa umma na kukuza utawala bora. Kazi yake bado ni muhimu katika kurudisha imani ya wananchi katika taasisi za serikali. [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] 1720s09orst10m4jld9fgrmigau4nzx 0 202190 1577802 1500241 2026-07-01T11:53:55Z Riccardo Riccioni 452 1577802 wikitext text/x-wiki '''Mfuko wa Kukuza Viwanda''' "FPI" ni taasisi ya umma ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]], iliyoanzishwa mnamo 7 Agosti 1989 na Amri No. 89-171. Kazi yake kuu ni kuendeleza maendeleo ya viwanda nchini kwa kusaidia viwanda vilivyopo, kuhamasisha kuanzishwa kwa makampuni mapya na kuwezesha ushirikiano wa viwanda kati ya sekta mbalimbali za kiuchumi. == Kazi na malengo == Lengo la FPI ni: * Kuunga mkono viwanda vilivyopo: kutoa msaada wa kifedha na wa kiufundi kwa ajili ya kisasa na upanuzi. * Kukuza viwanda vipya: kwa kufadhili miradi ya ubunifu na kuwezesha wajasiriamali kupata fedha. * Kuwatia moyo wafanyabiashara wadogo na wa kati (SMEs): kwa kutoa masharti ya fedha na msaada wa kibinafsi. * Kuendeleza ushirikiano wa viwanda: kwa kuunganisha makampuni madogo na makubwa, na sekta za viwanda na kilimo. * Kuunga mkono utafiti unaotumika: kwa kufadhili miradi ya utafiti ili kuendeleza sekta ya viwanda. == Rasilimali na fedha == Fedha za FPI hutoka hasa kwa kodi ya kukuza viwanda (TPI), iliyoanzishwa na Amri ya Sheria 89-031 ya 7 Agosti 1989. Kodi hiyo inatozwa kwa mauzo ya bidhaa zinazotengenezwa nchini humo na kwa bidhaa zinazouzwa kutoka nje. Vyanzo vingine vya fedha ni pamoja na mapato ya uendeshaji, ruzuku, mikopo, na mapato ya ushiriki na uwekezaji. == Masharti ya uingiliaji == Ili kufaidika na msaada wa FPI, mradi lazima: * Kuhusu biashara ya viwanda inayohusika katika kutengeneza bidhaa kwa ajili ya matumizi ya ndani au mauzo ya nje. * Kuwa na shirika linalofaa na usimamizi mzuri. * Toa dhamana ya kufikia asilimia 150 ya mkopo unaotafutwa, kama vile nyumba au dhamana ya benki. Biashara ndogo na za kati ambazo hazina dhamana za kutosha zinaweza kujiunga na miundo ya utoaji ambayo ina makubaliano na FPI. Kwa kuongezea, kila mradi lazima uchunguzwe na idara maalumu za FPI kwa njia ya kiufundi, kiuchumi, na kifedha ili kuhakikisha kuwa mradi huo unaweza kufanikiwa. == Mafanikio na matarajio == Tangu kuanzishwa kwake, FPI imekuwa na jukumu muhimu katika kufadhili miradi ya viwanda, kuunda ajira na kuimarisha uchumi wa DRC. Mwaka 2024, katika sherehe ya kuadhimisha miaka 35 tangu kuanzishwa kwake, Mkurugenzi Mtendaji Bertin Mudimu Tshisekedi alielezea juhudi za kufadhili miradi mikubwa, kukuza ushirikiano wa kimkakati na kusaidia SME. Changamoto za sasa ni pamoja na usimamizi wa hatari, kukabiliana na uvumbuzi wa kiteknolojia na kuboresha utawala. Matarajio ya baadaye ya FPI ni kuzingatia ufadhili wa biashara zinazojumuisha minyororo ya thamani, kusaidia startups, kuimarisha ushirikiano wa kikanda na kukuza maendeleo endelevu. Kwa jumla, Mfuko wa Kukuza Viwanda unabaki kuwa nguzo muhimu ya maendeleo ya viwanda nchini DRC, ikijitolea kusaidia ukuaji wa uchumi endelevu na wa pamoja. == Tanbihi == [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] 731vkn7l1tvhx9n5utj5ynggwiqa1i0 0 202333 1577795 1500229 2026-07-01T11:46:04Z Riccardo Riccioni 452 1577795 wikitext text/x-wiki {{tafsiri kompyuta}} '''Wakala wa Kitaifa wa Maendeleo ya Ujasiriamali wa Kongo''' (ANAEC) ni taasisi ya umma ya [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]], iliyoundwa ili kukuza na kusaidia ujasiriamali wa kitaifa. Akiwa nafsi ya kisheria yenye uhuru wa usimamizi, ANADEC ilianzishwa na Amri-sheria n ° 73-011 ya Januari 5, 1973, iliyobadilishwa na kuongezwa na Amri 21/02 ya Oktoba 2, 2021. Inasimamiwa na Wizara ya Ujasiriamali, Biashara Ndogo na za Kati (SME). == Dhamira na malengo == Kazi kuu ya ANADEC ni kukuza ujasiriamali kupitia mipango mbalimbali, ikiwa ni pamoja na: * Habari na mafunzo: Kutoa wajasiriamali habari husika na mafunzo ya nadharia na ya vitendo ili kuwezesha upatikanaji wa fedha na mikataba ya umma na ya kibinafsi. * Msaada: Kuwasaidia wajasiriamali kuanzisha, kuhalalisha na kuendeleza biashara zao, kwa kuzingatia SME7. * Incubation: Kutoa mipango ya incubation kusaidia startups na miradi ya ubunifu, kuwapa rasilimali zinazohitajika ili kuongeza nafasi zao za mafanikio. * Digital Transition: Kuwasaidia wafanyabiashara kutumia ufumbuzi wa dijiti ili kuboresha ushindani wao na ufanisi wa kazi. == Huduma zinazotolewa == ANADEC inatoa huduma mbalimbali za kuwasaidia wajasiriamali katika hatua mbalimbali za maisha yao: * Habari za ujasiriamali: Usambazaji wa ushauri wa vitendo, rasilimali za kutengeneza mipango ya biashara, na ushuhuda wenye kuchochea ili kuwaongoza wajasiriamali. * Mafunzo ya nadharia na ya vitendo: Programu za mafunzo zinazochanganya nadharia na vitendo ili kuwapa wafanyabiashara ujuzi unaohitajika wa kusimamia biashara zao kwa ufanisi. * Msaada wa kuanzisha na kuifanya iwe rasmi: Msaada wa kibinafsi wa kugeuza wazo kuwa biashara rasmi, kwa kurahisisha taratibu za kiutawala na kutoa ufuatiliaji unaofaa. * Incubation: Msaada kwa SMEs, startups na waandaaji wa miradi ya ubunifu kupitia mipango maalum ya kukuza uwezo wao na kuongeza nafasi zao za kufanikiwa. * Msaada wa kifedha: Msaada katika uchambuzi wa miradi, kuandaa faili za ufadhili, kutafuta fedha zinazofaa na kufuatilia faili ili kuhakikisha ufanisi wa kupata rasilimali muhimu za kifedha. * Utegemezo wa dijiti: Kutathmini mahitaji ya dijiti ya biashara, kubuni mikakati inayofaa, kutekeleza suluhisho za kiteknolojia na ufuatiliaji ili kuhakikisha mabadiliko ya dijiti yenye mafanikio. * Uchunguzi wa biashara: Tathmini kamili ya shughuli za biashara ili kutambua nguvu, udhaifu na fursa za kuboresha, na hivyo kuwezesha ukuaji endelevu. == Maadili na maono == ANADEC inaongozwa na maadili ya msingi kama vile mshikamano, utaalamu na uadilifu. Maono yake ni kuwa taasisi inayoongoza katika kusimamia SME, na hivyo kuchangia ujasiriamali wa Kongo kuwa na ushindani zaidi. == Mafanikio muhimu == Tangu kuanzishwa kwake, ANADEC imechukua hatua kadhaa za kuchochea ujasiriamali nchini DRC. Kwa mfano, mnamo Agosti 2024, shirika hilo liliwasaidia wajasiriamali 200 wanaotaka kuanzisha biashara zao kwa kuwapa mafunzo ya kutengeneza mipango thabiti ya biashara na kuwezesha kuanzisha biashara mpya. ANADEC imejitolea kusaidia wajasiriamali wa Kongo kwa kuwapa zana na msaada wanaohitaji ili kufanikiwa katika mipango yao na kuchangia maendeleo ya kiuchumi ya nchi. [[Jamii:Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] 82bqkbn1vecrptckstb4si0cqiiizpx 0 203085 1577721 1517696 2026-06-30T23:39:23Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577721 wikitext text/x-wiki '''Kyle Marten Altman''' (alizaliwa Januari 31, [[1986]]) ni [[mchezaji]] wa zamani wa [[soka]] wa [[Marekani]], ambaye alicheza kwa mara ya mwisho kwa Minnesota United FC katika Ligi ya Soka ya Amerika Kaskazini (2011–2017).<ref>{{Rejea tovuti|url=https://fbref.com/en/players/79b48fd0/Kyle-Altman|title=Kyle Altman Stats, Goals, Records, Assists, Cups and more|website=FBref.com}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://danielsfuneral.frontrunnerpro.com/book-of-memories/885829/altman-adele/obituary.php|title=Adele Altman - Thursday, July 8th, 2010|website=danielsfuneral.frontrunnerpro.com|accessdate=2025-02-25|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106113300/http://danielsfuneral.frontrunnerpro.com/book-of-memories/885829/altman-adele/obituary.php|url-status=dead}}</ref><ref name="auto">{{Rejea tovuti|url=https://www.blackandredunited.com/d-c-united-2013-season/2013/1/21/3897458/brian-quarstad-inside-minnesota-soccer-kyle-altman-matt-vanoekel|title=Brian Quarstad updates us on Altman and VanOekel|first=Ben|last=Bromley|date=January 21, 2013|website=Black And Red United|accessdate=2025-02-25|archive-date=2023-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203170139/https://www.blackandredunited.com/d-c-united-2013-season/2013/1/21/3897458/brian-quarstad-inside-minnesota-soccer-kyle-altman-matt-vanoekel|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://obits.abqjournal.com/obits/show/124182|title=Albuquerque Journal Obituaries|website=obits.abqjournal.com|accessdate=2025-02-25|archive-date=2022-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904222824/http://obits.abqjournal.com/obits/show/124182|url-status=dead}}</ref> ==Marejeo== {{reflist}} {{mbegu-cheza-mpira}} {{BD|1986|}} [[Jamii:Wachezaji mpira wa Marekani]] 7y48nm470lpadffh2u0xr12vnhj5ego 0 207152 1577691 1428494 2026-06-30T15:09:09Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577691 wikitext text/x-wiki '''Joan Stewart''', binti wa Mfalme James I wa [[Uskoti|Uskochi]]<ref>https://www.britannica.com/biography/James-I-king-of-Scotland</ref>, anayejulikana pia kama Joanna<ref>{{Cite web |url=https://deafhistory.eu/index.php/component/zoo/item/uk |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2025-06-05 |archive-date=2025-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717130906/https://deafhistory.eu/index.php/component/zoo/item/uk |url-status=dead }}</ref> (takriban [[1428]] – [[22 Juni]] [[1493]]), alikuwa Malkia mdogo wa Morton na mke wa James Douglas, Chifu Mkuu wa Kwanza wa Morton. Alifahamika kwa jina la Kilatini “muta domina,” likimaanisha “bibi bubu” wa Dalkeith<ref>https://www.geni.com/people/Joan-of-Scotland-Countess-of-Morton/5202009888810053546</ref><ref>https://www.unusualverse.com/2019/03/joan-stewart-deaf-princess-middle-ages.html</ref> <ref>https://books.google.co.tz/books?id=oeDwEAAAQBAJ&dq=Joan+Stewart,+Countess+of+Morton+deaf&pg=PA470&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> =Marejeo= <references /> {{mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wiki4Inclusion Campaign in Tanzania Phase 2]] [[Jamii:Waliofariki 1493]] [[Jamii:Waliozaliwa 1428]] [[Jamii:wanasiasa wa Uskoti]] kxe7dmqwx30puxnoxyjkkhsb5wkadyw 1577693 1577691 2026-06-30T15:49:26Z Gayle-Bot 78697 #2.0 Boti Replaced Cite web->Rejea tovuti, Cite journal->Rejea jarida, Cite book->Rejea kitabu, Cite news->Rejea habari; 1 template(s) replaced. 1577693 wikitext text/x-wiki '''Joan Stewart''', binti wa Mfalme James I wa [[Uskoti|Uskochi]]<ref>https://www.britannica.com/biography/James-I-king-of-Scotland</ref>, anayejulikana pia kama Joanna<ref>{{Rejea tovuti |url=https://deafhistory.eu/index.php/component/zoo/item/uk |title=Nakala iliyohifadhiwa |accessdate=2025-06-05 |archive-date=2025-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717130906/https://deafhistory.eu/index.php/component/zoo/item/uk |url-status=dead }}</ref> (takriban [[1428]] – [[22 Juni]] [[1493]]), alikuwa Malkia mdogo wa Morton na mke wa James Douglas, Chifu Mkuu wa Kwanza wa Morton. Alifahamika kwa jina la Kilatini “muta domina,” likimaanisha “bibi bubu” wa Dalkeith<ref>https://www.geni.com/people/Joan-of-Scotland-Countess-of-Morton/5202009888810053546</ref><ref>https://www.unusualverse.com/2019/03/joan-stewart-deaf-princess-middle-ages.html</ref> <ref>https://books.google.co.tz/books?id=oeDwEAAAQBAJ&dq=Joan+Stewart,+Countess+of+Morton+deaf&pg=PA470&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> =Marejeo= <references /> {{mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Wiki4Inclusion Campaign in Tanzania Phase 2]] [[Jamii:Waliofariki 1493]] [[Jamii:Waliozaliwa 1428]] [[Jamii:wanasiasa wa Uskoti]] cc9x8j9zwre6y3rgqqcyi46mpcdtfjo 4 208508 1577683 1577607 2026-06-30T14:29:18Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1577683 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 60 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 614 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 722 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2847 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 312 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1281 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 989 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 563 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 245 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 457 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 303 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 774 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 420 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 244 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 593 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 226 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 494 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 265 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 482 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 409 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 240 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 413 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1798 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 401 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 390 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 258 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 342 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 263 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 401 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 558 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 243 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 237 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 298 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 370 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 380 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 201 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 236 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 237 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34947 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30004 || ↓ -1.1% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.2 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 174.4 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2847 || ↓ -0.6% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1798 || ↑ +1753.6% |- | 3 || [[Marekani]] || 1281 || ↑ +17.8% |- | 4 || [[Urusi]] || 774 || ↑ +54.5% |- | 5 || [[Kenya]] || 722 || ↓ -2.7% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 614 || ↓ -10.5% |- | 7 || [[Australia]] || 593 || ↑ +55.2% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 563 || ↑ +6.6% |- | 9 || [[Kanada]] || 558 || ↑ +193.7% |- | 10 || [[Ufaransa]] || 494 || ↓ -36.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 629 || 44.4% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.2% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 127 || 9.0% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 126 || 8.9% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.4% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.4% |- |} cxi87azf7qgq1xial7a51j2ahkuv708 1577684 1577683 2026-06-30T14:32:52Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1577684 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 60 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 614 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 722 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2847 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 312 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1281 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 989 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 563 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 245 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 457 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 303 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 774 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 420 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 244 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 593 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 226 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 494 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 265 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 482 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 409 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 240 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 413 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1798 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 401 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 390 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 258 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 342 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 263 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 401 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 558 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 243 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 237 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 298 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 370 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 380 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 201 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 236 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 237 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34947 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30004 || ↓ -1.1% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.2 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 174.4 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2847 || ↓ -0.6% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1798 || ↑ +1753.6% |- | 3 || [[Marekani]] || 1281 || ↑ +17.8% |- | 4 || [[Urusi]] || 774 || ↑ +54.5% |- | 5 || [[Kenya]] || 722 || ↓ -2.7% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 614 || ↓ -10.5% |- | 7 || [[Australia]] || 593 || ↑ +55.2% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 563 || ↑ +6.6% |- | 9 || [[Kanada]] || 558 || ↑ +193.7% |- | 10 || [[Ufaransa]] || 494 || ↓ -36.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 629 || 44.4% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.2% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 127 || 9.0% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 126 || 8.9% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.4% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.4% |- |} 26k40t19defcx0zywux7s743j5s1kvg 1577714 1577684 2026-06-30T20:05:54Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1577714 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 60 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 614 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 722 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2847 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 312 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1281 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 989 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 563 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 245 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 457 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 303 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 774 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 420 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 244 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 593 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 226 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 494 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 265 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 482 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 409 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 240 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 413 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1798 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 401 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 390 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 258 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 342 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 263 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 401 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 558 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 243 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 237 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 298 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 370 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 380 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 201 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 236 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 237 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34947 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30004 || ↓ -1.1% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.2 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 174.4 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2847 || ↓ -0.6% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1798 || ↑ +1753.6% |- | 3 || [[Marekani]] || 1281 || ↑ +17.8% |- | 4 || [[Urusi]] || 774 || ↑ +54.5% |- | 5 || [[Kenya]] || 722 || ↓ -2.7% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 614 || ↓ -10.5% |- | 7 || [[Australia]] || 593 || ↑ +55.2% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 563 || ↑ +6.6% |- | 9 || [[Kanada]] || 558 || ↑ +193.7% |- | 10 || [[Ufaransa]] || 494 || ↓ -36.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 629 || 44.4% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.2% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 127 || 9.0% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 126 || 8.9% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.4% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.4% |- |} gsfcl24rsapnknje10mvoy3suceao60 1577715 1577714 2026-06-30T20:07:15Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1577715 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-06-30) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 60 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-06-30)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 614 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 722 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2847 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 312 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1281 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 989 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 563 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 245 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 457 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 303 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 774 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 420 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 145 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 244 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 593 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 188 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 226 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 494 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 265 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 159 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 482 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 409 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 240 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 185 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 413 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1798 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 166 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 401 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 311 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 390 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 258 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 342 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 90 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 263 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 21 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 92 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 401 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 558 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 243 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 237 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 212 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 298 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 370 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 233 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 103 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 380 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 477 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 96 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 89 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 13 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 201 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 119 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 86 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 146 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 130 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 76 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 156 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 84 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 153 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 109 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 167 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 87 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 43 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 157 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 128 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 62 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 236 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 117 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 237 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 23 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 42 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 29 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 14 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 41 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 19 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34947 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 29363 || ↓ -0.2% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.2 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 170.7 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2847 || ↓ -0.6% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1798 || ↑ +1753.6% |- | 3 || [[Marekani]] || 1281 || ↑ +17.8% |- | 4 || [[Urusi]] || 774 || ↑ +54.5% |- | 5 || [[Kenya]] || 722 || ↓ -2.7% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 614 || ↓ -10.5% |- | 7 || [[Australia]] || 593 || ↑ +55.2% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 563 || ↑ +6.6% |- | 9 || [[Kanada]] || 558 || ↑ +193.7% |- | 10 || [[Ufaransa]] || 494 || ↓ -36.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 629 || 44.4% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.2% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 127 || 9.0% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 126 || 8.9% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.4% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.4% |- |} nwseuwsrqibkji0kr680r6oo1ohwaap 1577730 1577715 2026-07-01T04:17:54Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1577730 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-01) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 60 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-01)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 609 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 721 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2837 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1268 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 984 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 575 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 442 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 296 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 777 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 416 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 602 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 228 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 502 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 268 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 469 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 416 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 411 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1814 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 416 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 309 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 384 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 259 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 352 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 417 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 564 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 218 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 299 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 370 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 480 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 191 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 141 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 237 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34947 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 29363 || ↓ -0.2% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.2 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 170.7 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2847 || ↓ -0.6% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1798 || ↑ +1753.6% |- | 3 || [[Marekani]] || 1281 || ↑ +17.8% |- | 4 || [[Urusi]] || 774 || ↑ +54.5% |- | 5 || [[Kenya]] || 722 || ↓ -2.7% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 614 || ↓ -10.5% |- | 7 || [[Australia]] || 593 || ↑ +55.2% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 563 || ↑ +6.6% |- | 9 || [[Kanada]] || 558 || ↑ +193.7% |- | 10 || [[Ufaransa]] || 494 || ↓ -36.6% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 629 || 44.4% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.2% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 127 || 9.0% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 126 || 8.9% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.4% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.4% |- |} 0bya4tw17ll93od8l5pas8lr7yzlie9 1577731 1577730 2026-07-01T04:25:51Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1577731 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-01) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 60 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-01)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 609 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 721 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2837 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1268 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 984 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 575 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 442 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 296 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 777 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 416 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 147 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 602 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 187 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 228 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 502 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 268 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 469 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 416 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 196 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 411 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1814 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 165 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 416 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 309 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 384 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 259 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 352 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 144 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 417 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 564 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 218 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 299 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 370 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 480 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 191 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 125 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 46 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 82 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 155 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 142 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 141 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 237 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 115 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34947 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30052 || ↑ +0.2% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.2 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 174.7 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2837 || ↓ -0.8% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1814 || ↑ +1696.0% |- | 3 || [[Marekani]] || 1268 || ↑ +14.8% |- | 4 || [[Urusi]] || 777 || ↑ +57.3% |- | 5 || [[Kenya]] || 721 || ↓ -1.9% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 609 || ↓ -11.7% |- | 7 || [[Australia]] || 602 || ↑ +58.8% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 575 || ↑ +10.6% |- | 9 || [[Kanada]] || 564 || ↑ +196.8% |- | 10 || [[Ufaransa]] || 502 || ↓ -35.4% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 629 || 44.4% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.2% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 127 || 9.0% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 126 || 8.9% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.4% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.4% |- |} fjbrlqcem05z4uv3miho2gd06gnoc0r 1577765 1577731 2026-07-01T09:59:19Z Gayle-Bot 78697 #2.0 CAQI Bot updated with page views column 1577765 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-01) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 60 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-01)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 630 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 735 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2921 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1301 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 996 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 575 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 296 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 777 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 416 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 602 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 228 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 502 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 268 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 469 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 426 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 411 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1814 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 416 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 309 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 384 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 259 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 352 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 564 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 218 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 299 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 370 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 480 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 170 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 141 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 237 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34947 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30052 || ↑ +0.2% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.2 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 174.7 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2837 || ↓ -0.8% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1814 || ↑ +1696.0% |- | 3 || [[Marekani]] || 1268 || ↑ +14.8% |- | 4 || [[Urusi]] || 777 || ↑ +57.3% |- | 5 || [[Kenya]] || 721 || ↓ -1.9% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 609 || ↓ -11.7% |- | 7 || [[Australia]] || 602 || ↑ +58.8% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 575 || ↑ +10.6% |- | 9 || [[Kanada]] || 564 || ↑ +196.8% |- | 10 || [[Ufaransa]] || 502 || ↓ -35.4% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 629 || 44.4% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.2% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 127 || 9.0% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 126 || 8.9% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.4% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.4% |- |} 6zxqs1cejpxgf1d93yxxhf4mj0xzza2 1577766 1577765 2026-07-01T10:01:53Z Gayle-Bot 78697 Sasisha Takwimu za mradi 1577766 wikitext text/x-wiki {{Redirect|WP:Mradi/Nchi|maelezo kuhusu nchi|nchi}} {{Kigezo:Mradi/Nchi}} == Yaliyomo == <div style="margin: 1em 0; background-color:#E0F8E0; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 12px 16px; border-radius: 2px; border-left: 5px solid #a2a9b1; line-height: 1.6;"> Kuna mradi mpya wa kujadili majina ya makala za nchi katika Kiswahili. Ili kushiriki, angalia [[WP:Mradi wa Nchi/Majina ya Nchi]]. [[Mtumiaji:Gayle157|<div style="display: inline; font-family: 'Georgia', serif; color: #4A90E2;">'''<i>Gayle157^2.0</i>'''</div>]] ([[Mtumiaji:Gayle157|Mtumiaji]]) 13:46, 14 Mei 2026 (UTC) </div> == Mwongozo == ===Sanduku/Jedwali la taarifa=== '''Sanduku la taarifa''' kwa kawaida huonekana kando ya makala katika mwonekano wa [[kompyuta]], ilhali katika mwonekano wa simu huenda likaonekana baada ya aya ya kwanza ya utangulizi. Hutoa muhtasari mfupi wa mambo muhimu kuhusu nchi na husaidia wasomaji kuelewa kwa haraka taarifa muhimu zaidi. Katika [[Wikipedia ya Kiswahili]], sanduku la taarifa la kawaida linalotumiwa kwa makala za nchi ni '''<nowiki>{{Jedwali la nchi}}</nowiki>'''. Ni muhimu kujumuisha [[tarehe]] na marejeo kwa data zote za kihalisi ili masasisho yaweze kufanywa kwa urahisi na kwa usahihi. Sanduku la taarifa linapaswa kuwa na angalau vigezo 20 pale inapowezekana. ===Utangulizi=== {{Main|Wikipedia:Sehemu ya Utangulizi}} Sehemu hii hutoa muhtasari wa jumla wa nchi na kufupisha mambo makuu yanayoshughulikiwa katika makala. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu zifuatazo: ====Aya ya Utangulizi==== Hii ndiyo aya ya kwanza ya makala. Inapaswa kuwa na maelezo muhimu zaidi, kama vile [[jina rasmi]], nchi jirani, idadi ya watu, ukubwa wa eneo la [[jiografia|kijiografia]], jiji kubwa zaidi, [[mji mkuu]], na [[lugha rasmi]]. Huenda pia ikajumuisha maelezo mafupi kuhusu kile ambacho nchi hiyo inajulikana nacho. Aya ya mwanzo inapaswa kuwa wazi, rahisi, na iliyoandikwa vizuri, na kwa kawaida inapaswa kuwa na ukubwa wa takribani baiti 500 hadi 800. Mfano: </br> {{Blockquote| '''Kanada''', ni [[nchi]] iliyoko katika [[Amerika ya Kaskazini]]. Inapakana na [[Bahari ya Atlantiki]] mashariki, [[Bahari ya Pasifiki]] magharibi, [[Bahari ya Aktiki]] kaskazini, na [[Marekani]] bara kusini. Kanada ina idadi ya wakazi takriban milioni 41 mwaka 2025 na kuwa ya 37 duniani kwa idadi ya watu, huku ikiwa na eneo la pili kubwa zaidi duniani baada ya [[Urusi]]. Mji mkuu ni [[Ottawa]], na jiji kubwa zaidi ni [[Toronto]], likifuatiwa na [[Montreal]] na [[Vancouver]]. Lugha rasmi ni [[Kiingereza]] na [[Kifaransa]], na Kanada inajulikana kwa msitu na maziwa yake mengi, mfumo wa [[siasa|kisiasa]] wa [[demokrasia|kidemokrasia]] wa kifederali, utofauti wa [[Utamaduni|kitamaduni]], viwango vya juu vya maisha, na kuwa miongoni mwa mataifa tajiri na yenye ushawishi mkubwa duniani.}} ====Aya zinazofuata==== Aya hizi zinapaswa kuendelea kufupisha nchi kwa kuzungumzia kwa ufupi mada kama [[historia]], [[jiografia]], [[uchumi]], [[siasa]], na maendeleo ya sasa. Zinapaswa kubaki fupi na zenye taarifa muhimu, bila kuwa ndefu kupita kiasi. Kwa hakika, kunapaswa kuwa na angalau aya mbili na zisizozidi nne katika sehemu ya utangulizi ili kudumisha usomaji rahisi na kuboresha urambazaji. Hakuna picha zinazopaswa kuwekwa katika sehemu hii. ===Mwili=== Hii ndiyo sehemu kuu ya makala na ina taarifa za kina kuhusu nchi. Kwa kawaida hugawanywa katika sehemu kuu zilizopangwa kwa mpangilio wa kimantiki. Mwili unapaswa kuwa na maudhui ya kutosha ili kuwa na manufaa, lakini haupaswi kuwa mrefu kupita kiasi au kumchosha msomaji. Picha zinazohusiana zinaweza kuongezwa katika kila sehemu ili kuboresha uwazi na uwasilishaji. ====Asili ya jina==== Sehemu hii inaeleza chanzo na maana ya jina la nchi. ====Historia==== Hii kwa kawaida ndiyo sehemu kuu ya kwanza ya mwili na inashughulikia matukio makuu ya kihistoria ya nchi. Inaweza kugawanywa katika sehemu ndogo kama vile historia ya awali, historia ya mwanzo, kipindi cha ukoloni, uhuru, na kuundwa kwa taifa la kisasa. ====Jiografia==== Sehemu hii ina taarifa kuhusu sifa za kijiografia za nchi, ikiwa ni pamoja na [[topografia]], [[hali ya hewa]], mifumo ya maji, maeneo asilia, na sifa nyingine za kijiografia. Husaidia wasomaji kuelewa mahali nchi ilipo na mazingira yake ya asili. ====Demografia==== Sehemu hii inawasilisha taarifa za kitakwimu kuhusu idadi ya watu. Huenda ikajumuisha [[Kabila]], [[dini]], [[lugha]], usambazaji wa watu, miji, na data nyingine zinazohusiana. ====Uchumi==== Sehemu hii inaeleza hali ya kiuchumi ya nchi, katika historia na wakati wa sasa. Huenda ikahusu [[Pato la taifa]] (GDP), ukuaji wa uchumi, ajira, [[umaskini]], [[viwanda]], [[biashara]], na vyanzo vikuu vya mapato. ====Serikali na siasa==== Sehemu hii inaeleza mfumo wa sasa wa kisiasa na muundo wa serikali ya nchi. Huenda pia ikajadili aina za awali za serikali, historia ya kisiasa, na changamoto kuu za kisiasa. ====Utamaduni==== Sehemu hii inashughulikia maisha ya kitamaduni ya nchi, ikijumuisha [[mila]], [[chakula|vyakula]], [[muziki]], [[fasihi]], [[sanaa]], [[dini]], na alama za kitaifa. ====Tazama pia==== Sehemu hii ina viungo vya makala zinazohusiana na mada husika. ====Marejeo==== Sehemu hii inaorodhesha vyanzo vilivyotumiwa katika makala. Huenda ikajumuisha nukuu za marejeo, bibliografia, na usomaji zaidi inapofaa. ====Viungo vya nje==== Sehemu hii hutoa viungo vya tovuti rasmi na nyenzo nyingine za nje zilizoaminika zinazohusiana na nchi hiyo. == Makala == {{Chati ya duara | caption= CAQI (2026-07-01) | label1 = Makala Bora | value1 = 7 | color1= green | label2 = Makala Nzuri | value2 = 9 | color2= yellow | label3 = Makala Msingi | value3 = 60 | color3= orange | label4 = Makala ya Chini | value4 = 73 | color4= lightblue | label5 = Mbegu | value5 = 26 | color5= red }} {| class="wikitable sortable" ! Nchi ! CAQI (2026-07-01)<br /> ! Mitazamo (siku 30)<br /> |- | colspan="3" style="background-color:green" | Makala Bora |- | [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] | 9.56 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 630 |- | [[Kenya]] | 9.44 | style="background-color:#228B22; color:white" | 735 |- | [[Tanzania]] | 9.17 | style="background-color:#006400; color:white" | 2921 |- | [[Ghana]] | 8.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 317 |- | [[Marekani]] | 8.76 | style="background-color:#006400; color:white" | 1301 |- | [[Jumuiya ya Afrika Mashariki|EAC]] | 8.25 | style="background-color:#228B22; color:white" | 996 |- | [[Afrika Kusini]] | 8.09 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 575 |- | colspan="3" style="background-color:yellow" | Makala Nzuri |- | [[Hispania]] | 7.84 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 246 |- | [[Irani]] | 7.62 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Ethiopia]] | 7.58 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 296 |- | [[Urusi]] | 7.54 | style="background-color:#228B22; color:white" | 777 |- | [[Burundi]] | 7.36 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 416 |- | [[Sudan Kusini]] | 7.28 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 150 |- | [[Nigeria]] | 7.26 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Australia]] | 7.15 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 602 |- | [[Somalia]] | 7.09 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | colspan="3" style="background-color:orange" | Makala Msingi |- | [[Senegal]] | 6.90 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 228 |- | [[Ufaransa]] | 6.68 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 502 |- | [[Italia]] | 6.23 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 268 |- | [[Falme za Kiarabu]] | 6.08 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 160 |- | [[Laos]] | 5.95 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 48 |- | [[Uingereza]] | 5.93 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 469 |- | [[Jamhuri ya Watu wa China]] | 5.59 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 426 |- | [[Rwanda]] | 5.49 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 239 |- | [[Korea Kaskazini]] | 5.44 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 200 |- | [[Mali]] | 5.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 135 |- | [[Korea Kusini]] | 5.34 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 189 |- | [[Ufini]] | 5.20 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 140 |- | [[Uswisi]] | 5.17 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 249 |- | [[Israeli]] | 5.15 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 411 |- | [[Ufalme wa Muungano]] | 5.05 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Cabo Verde]] | 4.89 | style="background-color:#006400; color:white" | 1814 |- | [[Zambia]] | 4.89 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Ujerumani]] | 4.83 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 416 |- | [[Niger]] | 4.79 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Misri]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 309 |- | [[Uganda]] | 4.78 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 384 |- | [[Afghanistan]] | 4.70 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Shelisheli]] | 4.68 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 259 |- | [[Japani]] | 4.66 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 352 |- | [[San Marino]] | 4.63 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Chad]] | 4.59 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 69 |- | [[Austria]] | 4.49 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 169 |- | [[Kamerun]] | 4.47 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 91 |- | [[Vatikani]] | 4.43 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 262 |- | [[Gine Bisau]] | 4.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Ukraini]] | 4.41 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 241 |- | [[Sudan]] | 4.39 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 95 |- | [[Uswidi]] | 4.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Uholanzi]] | 4.26 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 456 |- | [[Kanada]] | 4.17 | style="background-color:#3CB371; color:white" | 564 |- | [[Kamboja]] | 4.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Moroko]] | 4.13 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 256 |- | [[Uhindi]] | 4.08 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Malawi]] | 4.05 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 218 |- | [[Pakistani]] | 3.98 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 66 |- | [[Ubelgiji]] | 3.92 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 299 |- | [[Udeni]] | 3.88 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 65 |- | [[Burkina Faso]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ugiriki]] | 3.84 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 168 |- | [[Vietnam]] | 3.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 99 |- | [[Bulgaria]] | 3.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Ureno]] | 3.79 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 370 |- | [[Isilandi]] | 3.77 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Msumbiji]] | 3.76 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 234 |- | [[Aljeria]] | 3.73 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Kazakhstan]] | 3.65 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 54 |- | [[Malta]] | 3.65 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Indonesia]] | 3.64 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Singapuri]] | 3.63 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 379 |- | [[Uturuki]] | 3.62 | style="background-color:#90EE90; color:black" | 480 |- | [[Papua Guinea Mpya]] | 3.61 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Eritrea]] | 3.60 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 81 |- | [[Uthai]] | 3.58 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Angola]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Hong Kong]] | 3.52 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 85 |- | colspan="3" style="background-color:lightblue" | Makala ya Chini |- | [[Bhutan]] | 3.46 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Fiji]] | 3.46 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Madagaska]] | 3.45 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 118 |- | [[Ufalme wa Udeni]] | 3.44 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 16 |- | [[Palestina]] | 3.43 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 192 |- | [[Jamhuri ya Afrika ya Kati]] | 3.38 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 112 |- | [[Syria]] | 3.35 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Latvia]] | 3.30 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 56 |- | [[Myanmar]] | 3.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Botswana]] | 3.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 94 |- | [[Komori]] | 3.20 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Liberia]] | 3.16 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Eswatini]] | 3.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 122 |- | [[Morisi]] | 3.11 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 71 |- | [[Jibuti]] | 3.09 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Omani]] | 3.04 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Polandi]] | 3.03 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 149 |- | [[Zimbabwe]] | 3.02 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 129 |- | [[Kosovo]] | 2.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Benin]] | 2.93 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Brunei]] | 2.92 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Qatar]] | 2.91 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jamhuri ya Kongo]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 137 |- | [[Saudia]] | 2.90 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 116 |- | [[Gine ya Ikweta]] | 2.89 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Lesotho]] | 2.88 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Nyuzilandi]] | 2.86 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Hungaria]] | 2.84 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Sierra Leone]] | 2.82 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 50 |- | [[Eire]] | 2.80 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 59 |- | [[Liechtenstein]] | 2.78 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 44 |- | [[Gabon]] | 2.74 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 70 |- | [[Azerbaijan]] | 2.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Kroatia]] | 2.68 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 106 |- | [[Slovenia]] | 2.66 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 80 |- | [[Namibia]] | 2.65 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 170 |- | [[Tunisia]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 75 |- | [[Ufilipino]] | 2.64 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 88 |- | [[Kodivaa]] | 2.60 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Jamhuri ya China]] | 2.54 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 79 |- | [[Moldova]] | 2.52 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Bahrain]] | 2.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Norwei]] | 2.51 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 193 |- | [[Luxemburg]] | 2.49 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 67 |- | [[Masedonia Kaskazini]] | 2.48 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Yordani]] | 2.48 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 120 |- | [[Mongolia]] | 2.42 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 126 |- | [[Belarus]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 58 |- | [[Serbia]] | 2.41 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 64 |- | [[Turkmenistan]] | 2.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Gambia]] | 2.39 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Iraki]] | 2.37 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 141 |- | [[Nepal]] | 2.37 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 52 |- | [[Timor ya Mashariki]] | 2.34 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 25 |- | [[Tuvalu]] | 2.33 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 34 |- | [[Sri Lanka]] | 2.32 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Yemen]] | 2.32 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Andorra]] | 2.30 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Kirgizia]] | 2.26 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 51 |- | [[Romania]] | 2.25 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Sao Tome na Principe]] | 2.23 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 74 |- | [[Bangladesh]] | 2.22 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 61 |- | [[Bosnia na Herzegovina]] | 2.22 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 237 |- | [[Libya]] | 2.22 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 0 |- | [[Armenia]] | 2.19 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 49 |- | [[Welisi]] | 2.14 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 45 |- | [[Ucheki]] | 2.11 | style="background-color:#FFA500; color:black" | 154 |- | [[Sahara ya Magharibi]] | 2.10 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Uzbekistan]] | 2.09 | style="background-color:#C8E6C9; color:black" | 238 |- | [[Kuwait]] | 2.07 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 55 |- | [[Malaysia]] | 2.06 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 77 |- | [[Kupro]] | 2.04 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 68 |- | [[Maldivi]] | 2.02 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 33 |- | colspan="3" style="background-color:red" | Mbegu |- | [[Visiwa vya Cook]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Montenegro]] | 1.99 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 35 |- | [[Nauru]] | 1.98 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Ossetia Kusini]] | 1.97 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Vanuatu]] | 1.96 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 24 |- | [[Togo]] | 1.95 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 60 |- | [[Albania]] | 1.92 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 38 |- | [[Mauritania]] | 1.91 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 63 |- | [[Samoa]] | 1.82 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 22 |- | [[Georgia]] | 1.72 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 73 |- | [[Polynesia ya Kifaransa]] | 1.71 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 10 |- | [[Lituanya]] | 1.69 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 28 |- | [[Gine]] | 1.67 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |- | [[Niue]] | 1.66 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 15 |- | [[Abkhazia]] | 1.58 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 8 |- | [[Tajikistan]] | 1.55 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 31 |- | [[Palau]] | 1.53 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 20 |- | [[Visiwa vya Solomon]] | 1.51 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 40 |- | [[Gibraltar]] | 1.41 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 36 |- | [[Estonia]] | 1.40 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 26 |- | [[Kiribati]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 30 |- | [[Visiwa vya Mariana ya Kaskazini]] | 1.38 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 18 |- | [[Samoa ya Marekani]] | 1.36 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 27 |- | [[Slovakia]] | 1.33 | style="background-color:#FF4444; color:white" | 53 |- | [[Visiwa vya Mariana]] | 1.25 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 5 |- | [[Tonga]] | 1.11 | style="background-color:#8B0000; color:white" | 32 |} ==Takwimu== ===Takwimu za Jumla=== {| class="wikitable" ! Vipimo !! Jumla !! Mabadiliko |- | Jumla ya Makala || 172 || — |- | Jumla ya Hariri (siku zote) || 34947 || — |- | Jumla ya Mitazamo (siku 30) || 30052 || ↑ +0.2% |- | Wastani wa Hariri kwa Makala || 203.2 || — |- | Wastani wa Mitazamo kwa Makala || 174.7 || — |} ===Makala 10 Zilizotazamwa Zaidi (siku 30)=== {| class="wikitable sortable" ! Nafasi !! Makala !! Mitazamo !! Mabadiliko |- | 1 || [[Tanzania]] || 2837 || ↓ -0.8% |- | 2 || [[Cabo Verde]] || 1814 || ↑ +1696.0% |- | 3 || [[Marekani]] || 1268 || ↑ +14.8% |- | 4 || [[Urusi]] || 777 || ↑ +57.3% |- | 5 || [[Kenya]] || 721 || ↓ -1.9% |- | 6 || [[Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]] || 609 || ↓ -11.7% |- | 7 || [[Australia]] || 602 || ↑ +58.8% |- | 8 || [[Afrika Kusini]] || 575 || ↑ +10.6% |- | 9 || [[Kanada]] || 564 || ↑ +196.8% |- | 10 || [[Ufaransa]] || 502 || ↓ -35.4% |- |} ====Wahariri==== Wahariri kuu wa Mradi wa Nchi wa Wikipedia (siku 365) {| class="wikitable sortable" ! Namba !! Jina !! Hariri !! Asilimia |- | 1 || [[User:Gayle157|Gayle157]] || 629 || 44.4% |- | 2 || [[User:Gayle-Bot|Gayle-Bot]] || 358 || 25.2% |- | 3 || [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] || 127 || 9.0% |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || 126 || 8.9% |- | 5 || [[User:~2025-60637-6|~2025-60637-6]] || 12 || 0.8% |- | 6 || [[User:~2025-61248-5|~2025-61248-5]] || 12 || 0.8% |- | 7 || [[User:That Js Not Dead|That Js Not Dead]] || 8 || 0.6% |- | 8 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || 7 || 0.5% |- | 9 || [[User:Jojaruba|Jojaruba]] || 5 || 0.4% |- | 10 || [[User:~2025-43584-58|~2025-43584-58]] || 5 || 0.4% |- |} lfi2rqaypnos0eimjb14r85jq6hlybh 0 212631 1577727 1449334 2026-07-01T02:08:52Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577727 wikitext text/x-wiki '''Lucia de Berk''' ([[22 Septemba]] [[1961]] – [[28 Agosti]] [[2025]]) alikuwa muuguzi wa watoto aliyesajiliwa rasmi kutoka [[Uholanzi]], ambaye alihukumiwa kinyume cha haki kwa mauaji. Mwaka [[2003]] alihukumiwa kifungo cha maisha bila masharti kwa mauaji manne na jaribio la mauaji matatu ya wagonjwa waliokuwa chini ya huduma yake. Mwaka [[2004]], baada ya rufaa, alihukumiwa kwa mauaji saba na jaribio la mauaji matatu.<ref>{{cite web|url=https://www.geisterspiegel.de/?p=60952|title=Kriminalakte 11 – Die unschuldige Serienmörderin|trans-title=Criminal act 11 - The innocent serial killer|language=de|website=Geisterspiegel.de|date=19 June 1922|access-date=29 August 2025|archive-date=2025-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20250904153023/https://www.geisterspiegel.de/?p=60952|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rtl.nl/boulevard/entertainment/artikel/5525689/lucia-de-berk-op-63-jarige-leeftijd-overleden|title=Lucia de Berk op 63-jarige leeftijd overleden|trans-title=Lucia de Berk died at age 63|date=29 August 2025|access-date=29 August 2025|language=nl|website=RTL.nl}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dutchnews.nl/news/archives/2010/04/nurse_lucia_de_berk_not_guilty.php|title=Nurse Lucia de Berk finally found not guilty of murdering seven patients|date=14 April 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724151645/http://www.dutchnews.nl/news/archives/2010/04/nurse_lucia_de_berk_not_guilty.php|archivedate=24 July 2011}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} [[Jamii:Waliozaliwa 1961]] [[Jamii:Waliofariki 2025]] [[Jamii:Wanawake wa Uholanzi]] 8d8s5shiyqdncqz6f3a46h5x73iv6zn 0 215105 1577729 1518957 2026-07-01T03:50:38Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577729 wikitext text/x-wiki [[File:Makena Onjerika 0288.jpg|thumb|Makena Onjerika 2019]] '''Makena Onjerika''' (alizaliwa [[miaka ya 1980]]) ni [[mwandishi]] mwenye asili ya [[Kenya]], ambaye alishinda Cain prize for African printing ya mwaka wa 2018<ref>{{Rejea tovuti|title=The Winner — The Caine Prize for African Writing|url=http://caineprize.com/winner|work=The Caine Prize for African Writing|accessdate=2025-10-08|language=en-US|archive-date=2019-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190612182656/http://caineprize.com/winner|url-status=dead}}</ref>, na kumfanya kuwa mwandishi wa nne kutoka nchi yake kulinyakua taji hilo-kufuatia ushindi wa [[Binyavanga Wainaina]] mwaka wa 2002 na [[:en:Yvonne_Adhiambo_Owuor|Yvonne Adhiambo Owuor]] mwaka wa 2003 na [[:en:Okwiri_Oduor|Okwiri Oduor]] mwaka wa 2013<ref>{{Rejea tovuti|title=Makena Onjerika Awarded 2018 Caine Prize, Is 4th Kenyan Winner|url=https://brittlepaper.com/2018/07/makena-onjerika-wins-2018-caine-prize-4th-kenyan-recipient/|work=Brittle Paper|date=2018-07-02|accessdate=2025-10-08|language=en-US}}</ref>. Mnamo Julai mwaka wa 2018, Makena alishinda Tuzo ya Caine prize for african writing<ref>{{Rejea tovuti|title=Kenyan Makena Onjerika wins 2018 Caine Prize for African Writing|url=https://nation.africa/kenya/life-and-style/art-culture/kenyan-makena-onjerika-wins-2018-caine-prize-for-african-writing-62292|work=Daily Nation|date=2020-07-02|accessdate=2025-10-08|language=en}}</ref> ambayo mara nyingi hufasiriwa kama tuzo kuu ya fasihi barani Afrika, kwa hadithi yake fupi yenye mada "Fanta Blackcurrant", iliyochapishwa katika jarida la ''Wasafiri'' la mwaka wa (2017). Mwenyekiti wa kamati ya waamuzi wa Tuzo ya [https://www.caineprize.com/ Caine Prize] {{Wayback|url=https://www.caineprize.com/ |date=20251008165948 }}, mwandishi na msimulizi mashuhuri na mshindi wa tuzo m[[Marekani]] mwenye asili ya [[Ethiopia]] Dinaw Mengestu, alimtangaza Makena kama mshindi wa zawadi ya £10,000 katika hafla ya chakula cha jioni ya utoaji tuzo.<ref>{{Rejea tovuti|title=The Star|url=https://www.the-star.co.ke/news/2018/07/03/kenyan-writer-makena-onjerika-wins-sh13m-caine-prize-for-african_c1781189|work=The Star|accessdate=2025-10-08|language=en-KE|archive-date=2019-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718095724/https://www.the-star.co.ke/news/2018/07/03/kenyan-writer-makena-onjerika-wins-sh13m-caine-prize-for-african_c1781189|url-status=dead}}</ref> Sherehe ilifanyika kwa mara ya pili mtawalia katika Baraza la Seneti la [[Chuo Kikuu cha London]], kwa ushirikiano na SOAS na Kituo cha Mafunzo cha [[Afican studies|African studies]]. Mengestu alisifu hadithi hiyo katika matamshi yake, akisema: "...mshindi wa Tuzo ya [[Caine prize]] ya mwaka huu ni mwenye ushupavu wa kipekee - simulizi la kiubunfu lakini lisilofafanuliwa na mitaa ya [[Nairobi]], hadithi ambayo inajikita kama zaidi ya shahidi. 'Fanta Blackcurrant' ya Makena Onjerika inadhibiti sarufi na uundaji wa muundo wakipekee ulio undwa nayo yenyewe, na inakwepa hali yoyote ya uhisia wa kimapenzi kwa manufaa ya simulizi linalotia kiwewe kupitia ucheshi na huzuni."<ref>{{Citation|title=Kenya: 2018 Winner - Makena Onjerika (Kenya)|url=https://allafrica.com/stories/201807030030.html|work=allAfrica.com|language=en|access-date=2025-10-08}}</ref> Makena ni mhitimu wa programu ya Uandishi wa Ubunifu wa MFA katika Chuo Kikuu cha New York na amechapishwa katika ''Urban Confusions'' na ''Wasafiri.'' Anaishi [[Nairobi]], Kenya na kwa sasa anatayarisha riwaya ya njozi. Yeye ni mchangiaji wa anthologia ya 2019 ''ya New Daughters of Africa'', iliyohaririwa na [[Margaret Busby]].<ref>Daughters of Africa | Contents" (PDF). Myriad Editions. pp. vii–xiv. Retrieved 5 March 2024.</ref> Makena alianzisha Warsha ya Kuandika Fiction Nairobi na kuhariri anthologia ya ''Digital Bedbugs'', iliyojumuisha hadithi kutoka kwenye warsha hiyo. == Marejeo == {{marejeo}} [[Jamii:Waandishi wa Kenya]] [[Jamii:Watu walio hai]] 40hret1xhtplpolf61xbo0tdrxskj6g 0 215361 1577719 1471553 2026-06-30T22:51:06Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577719 wikitext text/x-wiki [[Faili:Kobita Jugnauth.jpg|thumb|Jugnauth mnamo [[2022]]]] '''Kobita Jugnauth''' ni [[mke]] wa [[Pravind Jugnauth]], [[kiongozi]] wa ''Militant Socialist Movement'' (MSM) na aliyewahi kuwa [[Waziri Mkuu]] wa [[Mauritius]]. Alishikilia cheo cha [[Mke wa waziri mkuu wa Mauritius|Mke wa Waziri Mkuu]] kuanzia mwaka [[2017]] hadi [[2024]], akiwa mstari wa mbele katika shughuli za kijamii na kushirikiana katika hafla za kitaifa.<ref>{{cite web|title=Lancement officiel de Semper Sorores|date=18 April 2015|url=https://issuu.com/le_matinal/docs/lm_20150418|publisher=Le Matinal (Issuu)|access-date=2015-04-18|language=fr|archive-date=2021-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115135059/https://issuu.com/le_matinal/docs/lm_20150418|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Savripène|first1=Marie-Annick|title=Questions à Gérard Requin, Apollo Bramwell|date=9 January 2016|url=https://www.lexpress.mu/article/273988/questions-gerard-requin-vice-president-procurement-warehouse-apollo-bramwell|publisher=L'Express|access-date=2016-01-09|language=fr|archive-date=2021-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115140436/https://www.lexpress.mu/article/273988/questions-gerard-requin-vice-president-procurement-warehouse-apollo-bramwell|url-status=dead}}</ref> ==Tanbihi== {{reflist}} {{mbegu-mtu}} [[Jamii:Wanawake wa Mauritius]] boqfrl5yautmi6pamyj423tb55pzvwp 0 216899 1577722 1518185 2026-07-01T01:10:12Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577722 wikitext text/x-wiki '''Lily G. N. Mabura''' ni [[mwandishi]] kutoka [[Kenya]] anayejulikana kwa [[hadithi]] zake fupi ''How Shall We Kill the Bishop'', ambayo iliingia katika orodha fupi ya Tuzo ya Caine mwaka 2010.<ref>{{Rejea tovuti|url=http://caineprize.com/previously-shortlisted/|title=Previously Shortlisted|website=Caine Prize|language=en-US|access-date=2018-03-05|archive-date=2018-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304131526/http://caineprize.com/previously-shortlisted|url-status=dead}}</ref> == Kazi na Elimu == Mabura alipata shahada ya uzamivu (PhD) katika [[Uingereza]] kutoka Chuo Kikuu cha Missouri, shahada ya uzamifu katika sanaa ya uandishi (Master of Fine Arts) kutoka Chuo Kikuu cha Idaho, na shahada ya kwanza ya [[sayansi]] kutoka Chuo Kikuu cha [[Nairobi]]. Tasnifu yake ya mwaka 2004 ilikuwa na kichwa *On the Slopes of Mt. Kenya*.<ref>{{Cite thesis|last=Mabura|first=Lily|title=On the slopes of Mt. Kenya|date=2004|oclc=64666319|language=English}}</ref> Yeye ni mwandishi na mhadhiri, ambaye amewahi kufundisha katika Chuo Kikuu cha Missouri na Chuo Kikuu cha [[Marekani]] cha [[Sharjah]].<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=zuz-AwAAQBAJ&q=Lily+Mabura+Missouri+columbia&pg=PA30|title=A Life in Full and Other Stories: The Caine Prize for African Writing 2010|last=Writing|first=The Caine Prize for African|date=2010|publisher=New Internationalist|isbn=9781906523374|language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti|url=http://humanities.academickeys.com/whoswho.php?dothis=display&folk%5BIDX%5D=710872|title=Who's Who in Humanities: Lily Mabura|website=humanities.academickeys.com|language=en|access-date=2018-03-05|archive-date=2025-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424152145/https://humanities.academickeys.com/whoswho.php?dothis=display&folk%5BIDX%5D=710872|url-status=dead}}</ref> == Marejeo == {{marejeo}} {{Mbegu-mwandishi}} {{BD||}} [[Jamii:Waandishi wa Kenya]] [[Jamii:Wanawake wa Kenya]] 9naxq88ra9lb9u9ytde21ms3qcf48uo 0 218214 1577686 1475818 2026-06-30T14:43:47Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577686 wikitext text/x-wiki [[File:Miraculous medal.jpg|thumb|Medali ya miujiza.]] [[File:Fr.Maximilian_Kolbe_1939.jpg|thumb|[[Picha]] halisi ya Mt. Maximiliano Maria Kolbe mwaka 1939.]] '''Jeshi la Imakulata''' (kwa [[Kilatini]]: ''Militia Immaculatae''; kwa [[Kiingereza]]: ''Knights of the Immaculata''<ref name="EWTN">[http://www.ewtn.com/library/PRIESTS/MILITIMM.TXT The Militia Immaculatae of St. Maximilian Kolbe, EWTN]</ref><ref>{{cite web|url= https://sspx.org/en/militia-immaculatae-knight-immaculate-1|title= Militia Immaculatae - Knight of the Immaculate|date= 19 September 2019|accessdate= 2025-12-12|archive-date= 2024-03-04|archive-url= https://web.archive.org/web/20240304093246/https://sspx.org/en/militia-immaculatae-knight-immaculate-1|url-status= dead}}</ref>) ni chama rasmi cha waumini chenye hadhi ya [[Papa|Kipapa]] ambacho kilianzishwa na [[Maximilian Kolbe|Maximilian Maria Kolbe]], [[Wakonventuali|O.F.M.Conv.]] <ref name=Pontifical>[http://www.laici.va/content/laici/en/sezioni/associazioni/repertorio/milizia-dell_immacolata.html "Militia of the Immaculata", Pontifical Council for the Laity]</ref> [[tarehe]] [[16 Oktoba]] [[1917]] huko [[Roma]]<ref>Josemaria, Anthony.''The Blessed Virgin Mary in England Vol. 1'' 2008 {{ISBN|0-595-50074-9}} p. 411</ref> kikaenea [[dunia|duniani]] kote. Chama kinadai kuwa na wafuasi zaidi ya [[milioni]] 3 katika nchi 48<ref name=Pontifical/>. Lengo lake lilielezwa na [[mwanzilishi]] kwa maneno haya: "Kufanya yote yawezekanayo kwa ajili ya uongofu wa wakosefu, wazushi, waliojitenga na Kanisa n.k." (1938). Kirefu zaidi, "Kustawisha uenezi wa ufalme wa Kristo ulimwenguni kwa njia ya utendaji wa Imakulata, kwa kuhamasisha wote wajitoe kumtumikia katika utume wake kama Mama wa Kanisa"<ref name="rep">''Associazioni Internazionali di Fedeli...'', p. 199.</ref>. Wanachama wanatakiwa kujikabidhi kwa [[Bikira Maria]] [[Kukingiwa dhambi ya asili|Mkingiwa dhambi ya asili]] na kuvaa [[medali]] [[medali ya miuzija|yake]]. ==Tanbihi== {{reflist}} ==Marejeo== * Smith, Jeremiah J., ''Saint Maximilian Kolbe: Knight of the Immaculata'', 2008 {{ISBN|0-89555-619-7}} {{en}} * Manteau-Bonamy, H. M., ''Immaculate Conception and the Holy Spirit: The Marian Teachings of St. Maximilian Kolbe'', 2008 {{ISBN|978-0913382004}} {{en}} * Pollard, Max Freedom (ed.), ''New Testament (Immaculata Version)'', Immaculata Militia Project, {{ISBN|2045479986}} {{en}} * Pontificio Consiglio per i Laici, ''Associazioni Internazionali di Fedeli. Repertorio'', Libreria Editrice Vaticana, Roma, 2004. ISBN 88-209-7657-9. {{it}} ==Viungo vya nje== * [https://mi-international.org/english/ Official website {{en}} {{it}} * [https://www.mi-polska.pl/ M.I. center at Niepokalanów {{pl}}] * [https://m-i.info/ Militia Immaculatae - international site of the traditional observance] {{Wayback|url=https://m-i.info/ |date=20251210091627 }} (SSPX) {{en}} * [https://atelierdemarie.m-i.info/ Centre National en France (Atelier de Marie)] {{Wayback|url=https://atelierdemarie.m-i.info/ |date=20251201141342 }} {{fr}} {{mbegu-katoliki}} [[Category:Bikira Maria]] [[Category:Kanisa Katoliki]] hzn8wfts66kaeqnel3f2ptjtr94a6ih 0 221467 1577725 1518332 2026-07-01T01:43:57Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577725 wikitext text/x-wiki {{Mtu |rangi = |jina =Lonah Chemtai Salpeter |picha =Lonah Chemtai Salpeter 2018 ECh.jpg |maelezo_ya_picha =Salpeter katika Mashindano ya riadha ya Ulaya ya 2018 Mashindano ya Riadha ya Ulaya mwaka wa 2018 |jina la kuzaliwa = Lonah Korlima Chemtai |alizaliwa = 12/12/1988 |alikufa = |nchi =Israeli |kazi yake = |ndoa = |wazazi = |watoto = |tovuti rasmi = }}'''Lonah Korlima Chemtai Salpeter''' (alizaliwa [[12 Desemba]] [[1988]]) ni [[mwanariadha]] wa mbio za Olimpiki kutoka [[Israeli]]. Alizaliwa [[Kenya]] lakini anaongoza Israel kimataifa. Alipata [[medali]] ya shaba kwenye mbio za marathoni katika Michuano ya Dunia ya Atletiki 2022. Katika Michuano ya Ulaya ya Atletiki kwenye mbio za 10,000m, Salpeter alipata medali ya dhahabu mwaka 2018 na medali ya shaba mwaka 2022. Pia alishinda Tokyo Marathoni 2020, alipata medali ya fedha katika New York City Marathon 2022, na kumaliza wa tatu katika Boston Marathon 2023.<ref>{{Rejea tovuti|url=https://xnet.ynet.co.il/articles/0,7340,L-4804739,00.html|title=המירוץ של לונה: "מקבלת המון תמיכה ופרגון מעוברי אורח ברחוב"|website=Ynet|date=May 19, 2016}}</ref> ==Maisha ya awali== Lonah Chemtai alizaliwa na kukulia katika kijiji kidogo cha Kapkanyar, katika Kaunti ya Pokot Magharibi, ndani ya Bonde la Ufa la magharibi mwa Kenya, akiwa mwanachama wa kabila la Pokot ambalo ni sehemu ya watu wa Kalenjin.<ref name="auto22">{{Rejea tovuti|url=https://www.youtube.com/watch?v=Qp7CcqpRLyE|title=Lonah Salpeter &#124; Unscripted|date=17 Machi 2020 |via=YouTube}}</ref><ref name=love/><ref name=autogenerated1/><ref name="auto4"/> Wanajamii wa kabila hilo huzungumza lugha ya Pokot na [[Swahili language|Kiswahili]], ni wapiganaji, na kwa kawaida hawapendi kukimbia ingawa wana uwezo mzuri wa mbio.<ref name=autogenerated1/> Alikulia katika makazi ya bati bila umeme wala maji ya bomba.<ref name=love>{{Rejea tovuti|url=https://worldathletics.org/news/series/lonah-chemtai-salpeter-israel-distance-runnin|author=Lonah Chemtai Salpeter|title=Lonah Chemtai Salpeter: I love running because… &#124; European 10,000m champion Lonah Chemtai Salpeter of Israel talks about her passion and enthusiasm for distance running. SERIES|website=World Athletics|date=30 Agosti 2018}}</ref><ref name="auto4">{{Rejea habari|url=https://www.ynetnews.com/magazine/article/s1cf8rjzj|title=Israeli Olympic medalist marathon runner recalls childhood in Kenya|first=Lior|last=Ohana|date=26 Septemba 2022|work=Ynet}}</ref><ref name="jewishpress1">[https://www.jewishpress.com/news/breaking-news/kenyan-born-lonah-chemtai-to-represent-israel-in-rio-marathon/2016/07/21/ "Kenyan-Born Lonah Chemtai to Represent Israel in Rio Marathon"] {{Wayback|url=https://www.jewishpress.com/news/breaking-news/kenyan-born-lonah-chemtai-to-represent-israel-in-rio-marathon/2016/07/21/ |date=20241126194548 }}. ''The Jewish Press'', 21 Julai 2016. Iliwekwa mnamo 26 Agosti 2016.</ref><ref name="reuters1">Lewis, Ori. (19 Julai 2016) [https://www.reuters.com/article/us-olympics-rio-athletics-israel-idUSKCN0ZZ2SM "Kenyan-born runner Chemtai going the distance for Israel"]. Reuters. Iliwekwa mnamo 26 Agosti 2016.</ref><ref name=autogenerated1>{{Rejea tovuti|url=https://www.timesofisrael.com/the-mom-who-beat-the-odds-and-the-bureaucrats-to-become-israels-top-runner/|title=The mom who beat the odds, and the bureaucrats, to become Israel's top runner|first=Luke|last=Tress|website=The Times of Israel|date=16 Januari 2019}}</ref> Ana ndugu 12, na familia ililazimika kwenda kuchota maji mtoni karibu na makazi yao.<ref name="auto4"/> Shule yake ilikuwa umbali wa kilomita nne kutoka nyumbani.<ref name="auto4"/> Mwaka 2005, baba yake alifariki akiwa na umri wa miaka 55, na Lonah alimsaidia mama yake kwa kulima shamba la familia, kukamua ng’ombe, kupika, kufua, na kuchota maji mtoni.<ref name="auto4"/> Alifika [[Israel]] mwezi Desemba 2008 akiwa na umri wa miaka 20, akiwa hajawahi kuondoka kijijini kwake hapo awali, ili kufanya kazi ya kulea watoto watatu wenye umri chini ya miaka mitano wa ubalozi wa Kenya nchini Israel.<ref name="auto22"/><ref name=autogenerated1/> Awali mke wa balozi huyo alikuwa akisoma nchini Australia, lakini alirejea mwaka 2010.<ref name="auto22"/><ref name=autogenerated1/> Aliishi na kufanya kazi katika [[Herzliya]], karibu na [[Tel Aviv]].<ref name="auto15">{{Rejea tovuti|url=https://worldathletics.org/spikes/news/lonah-chemtai-salpeter-equality|title=Equality &#124; SPIKES|date=25 Aprili 2019|author=Lonah Chemtai Salpeter |website=World Athletics}}</ref><ref name="auto4"/><ref name="auto6">Talya Minsberg (5 Novemba 2022). [https://www.nytimes.com/2022/11/05/sports/nyc-marathon-fastest-woman-salpeter.html "The Fastest Woman in This Year's New York City Marathon Is Israeli"]. ''The New York Times''.</ref><ref name="auto7">{{Rejea tovuti|url=https://www.jns.org/israeli-runner-travels-a-long-road-to-place-second-in-new-york-city-marathon/|title=Israeli runner travels a long road to place second in New York City Marathon|author=Howard Blas|date=8 Novemba 2022 |work=Jewish News Syndicate}}</ref><ref name="jewishpress1"/><ref name="timesofisrael1">Solomon, Shoshanna. (12 Machi 2016) [http://www.timesofisrael.com/tel-avivs-kenyan-born-marathon-winner-in-race-against-time-to-run-for-israel-in-rio/ "Tel Aviv's Kenyan-born marathon winner in race against time to run for Israel in Rio"]. ''The Times of Israel''. Iliwekwa mnamo 26 Agosti 2016.</ref><ref name="reuters1"/><ref name=autogenerated1 /> Alikutana na kocha wa mbio wa Israel, Dan Salpeter, mwaka 2011 alipokuwa mwanafunzi wa chuo kikuu.<ref name="timesofisrael1"/> Wawili hao walifunga ndoa mwaka 2014, na baadaye mwaka huo akapata ujauzito.<ref name="timesofisrael1"/><ref name="jpost1">[https://www.jpost.com/Israel-News/Sports/Lonah-Korlima-Chemtai-462815 "Israeli Olympic profiles"]. ''The Jerusalem Post''. (31 Julai 2016). Iliwekwa mnamo 26 Agosti 2016.</ref><ref>[http://thedailyvoicenews.com/2016/07/21/lonah-chemtai-whos-that-kenyan-brightening-israels-chances-in-rio-2016/ "Lonah Chemtai"]. ''The Daily Voice''. Iliwekwa mnamo 26 Agosti 2016.</ref><ref name=autogenerated1 /> Mtoto wao wa kiume, Roy, alizaliwa mwezi Desemba 2014.<ref name="timesofisrael1"/><ref name="reuters1"/> Familia hiyo iliishi katika moshav Yanuv, katika Israel ya kati, na baadaye Shoham, pia katika eneo hilo.<ref name="Star">[http://www.the-star.co.ke/news/2016/07/20/kenyan-born-runner-chemtai-going-the-distance-for-israel_c1389505 "Kenyan-born runner Chemtai going the distance for Israel"] {{Wayback|url=http://www.the-star.co.ke/news/2016/07/20/kenyan-born-runner-chemtai-going-the-distance-for-israel_c1389505 |date=20230423124743 }}. ''[[The Star (Kenya)|The Star]]'', Kenya, 20 Julai 2016. Iliwekwa mnamo 26 Agosti 2016.</ref><ref name=autogenerated1 /> Alipata msaada katika jitihada zake za kupata uraia wa Israel kutoka kwa balozi wa Kenya nchini humo, Augostino Njoroge.<ref name=autogenerated1/> Muda mfupi baadaye, mwezi Machi 2016, Salpeter alipata uraia wa [[Israeli|Israel]] kutokana na ndoa yake na raia wa Israel, miaka minane baada ya kuanza kuishi nchini humo, na siku chache kabla ya muda wa mwisho wa kufuzu kushiriki katika Michezo ya Olimpiki ya Majira ya Joto ya 2016.<ref name=Star/><ref name="jpost1"/> Kwa sasa familia hiyo inaishi katika Kibbutz Lehavot HaBashan katika kaskazini mwa Israel.<ref name="auto2">{{Rejea tovuti|url=https://www.israel21c.org/this-olympic-champ-found-her-sport-on-the-streets-of-tel-aviv/|title=This Olympic champ found her sport on the streets of Tel Aviv|author=Naama Barak|date=20 Machi 2023|website=ISRAEL21c}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}}{{Mbegu-mwanariadha-kenya}} [[Jamii:Waliozaliwa 1988]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Kenya]] dpzum6zlo79t4mda5qyxi7mlop8buwz 0 223129 1577743 1489878 2026-07-01T08:01:32Z ~2026-37687-61 90625 /* */ 1577743 wikitext text/x-wiki ​'''Rapcha''' (jina lake halisi ni Cosmas Paul Mfoy) ni mwanamuziki, mtunzi wa nyimbo, na mwandishi wa mashairi ya kurap (rapper) kutoka nchini [[Tanzania]]. Rapcha anajulikana kwa uwezo wake mkubwa wa kuandika mashairi yenye ujumbe mzito na mtiririko (flow) wa kipekee pamoja na utunzi wa melodies kali, jambo lililomfanya atambulike kama mmoja wa wasanii vijana wenye vipaji vikubwa katika muziki wa [[Hip Hop]] nchini Tanzania wa muda wote. ==Maisha ya Awali na Kazi== ​Rapcha alizaliwa mkoani [[Shinyanga (mji)|Shinyanga]] na kuanza kupenda muziki tangu akiwa mdogo. Alianza kupata umaarufu baada ya kujiunga na lebo ya Bongo Records chini ya mtayarishaji mkongwe wa muziki nchini Tanzania, [[P Funk Majani]]. Chini ya usimamizi wa P Funk, Rapcha alifanikiwa kutoa kazi zilizomfanya ajizolee mashabiki wengi na kuleta ladha mpya ya muziki wa kizazi kipya. ​Mnamo mwaka 2021, Rapcha aliachia albamu yake ya kwanza iitwayo Wanangu99 Pre Album ", ambayo ilijumuisha nyimbo maarufu kama: Lisa: Wimbo uliopata umaarufu mkubwa kutokana na simulizi yake ya kusisimua ya mahusiano ya vijana wa chuo. Go Rapcha: Wimbo unaoelezea harakati zake. Majani: Wimbo maalum kwa ajili ya kumuenzi legendary producer, P Funk Majani. Rapcha anasifika kwa mtindo wake wa "Storytelling" (kusimulia hadithi) kwenye nyimbo zake, akifuata nyayo za wakongwe kama [[Professor Jay]] na [[Fid Q]]. ==Mafanikio== Tangu kuanza kwake, Rapcha amekuwa akitajwa kwenye tuzo mbalimbali za muziki nchini Tanzania na ameshiriki katika majukwaa makubwa ya tamasha za muziki. Uwezo wake wa kuchanganya mada za kijamii na maisha ya vijana umemfanya kuwa kioo kwa rappers wengi wanaochipukia. ==Marejeo== <references /> ​[[Jamii:wanamuziki wa Tanzania]] npje9te18kqi288f8w1s9xi9p2dymr7 1577787 1577743 2026-07-01T10:55:50Z Riccardo Riccioni 452 1577787 wikitext text/x-wiki ​'''Rapcha''' (jina lake halisi ni '''Cosmas Paul Mfoy''') ni mwanamuziki, mtunzi wa nyimbo, na mwandishi wa mashairi ya kurap (rapa) kutoka nchini [[Tanzania]]. Rapcha anajulikana kwa uwezo wake mkubwa wa kuandika mashairi yenye ujumbe mzito na mtiririko wa pekee pamoja na utunzi wa melodies kali, jambo lililomfanya atambulike kama mmoja wa wasanii vijana wenye vipaji vikubwa katika muziki wa [[Hip Hop]] nchini Tanzania wa muda wote. ==Maisha ya Awali na Kazi== ​Rapcha alizaliwa mkoani [[mkoa wa Shinyanga|Shinyanga]] na kuanza kupenda muziki tangu akiwa mdogo. Alianza kupata umaarufu baada ya kujiunga na lebo ya Bongo Records chini ya mtayarishaji mkongwe wa muziki nchini Tanzania, [[P. Funk|P Funk Majani]]. Chini ya usimamizi wake, Rapcha alifanikiwa kutoa kazi zilizomfanya ajizolee mashabiki wengi na kuleta ladha mpya ya muziki wa kizazi kipya. ​Mnamo mwaka 2021, Rapcha aliachia albamu yake ya kwanza iitwayo Wanangu99 Pre Album ", ambayo ilijumuisha nyimbo maarufu kama: Lisa: Wimbo uliopata umaarufu mkubwa kutokana na simulizi yake ya kusisimua ya mahusiano ya vijana wa chuo. Go Rapcha: Wimbo unaoelezea harakati zake. Majani: Wimbo maalum kwa ajili ya kumuenzi bosi wake, P Funk Majani. Rapcha anasifika kwa mtindo wake wa "Storytelling" (kusimulia hadithi) kwenye nyimbo zake, akifuata nyayo za wakongwe kama [[Professor Jay]] na [[Fid Q]]. ==Mafanikio== Tangu kuanza kwake, Rapcha amekuwa akitajwa kwenye tuzo mbalimbali za muziki nchini Tanzania na ameshiriki katika majukwaa makubwa ya tamasha za muziki. Uwezo wake wa kuchanganya mada za kijamii na maisha ya vijana umemfanya kuwa kioo kwa rappers wengi wanaochipukia. ==Marejeo== <references /> {{mbegu-mwanamuziki-TZ}} ​[[Jamii:wanamuziki wa Tanzania]] re73n91q83uni0j48kumbyfbrvf8ipa 0 227638 1577724 1504401 2026-07-01T01:29:52Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577724 wikitext text/x-wiki '''Lise Korsten''' ni Profesa wa [[Afrika Kusini]] kwenye Chuo Kikuu cha Pretoria na ni mtaalamu wa magonjwa ya mimea. Mwaka wa 2024, alikuwa mwanamke wa kwanza kusimamia Chuo cha Sayansi cha Afrika. == Maisha == Korsten alizaliwa kwenye mnamo [[1959]]. <ref> Anampa sifa baba yake wa kambo ambaye alifanya kazi kama mtafiti wa mimea kwa kumtia moyo kwenye mambo yanayompa shauku. <ref name="matters">{{Rejea tovuti|title=Professor Lise Korsten {{!}} Researchers {{!}} University of Pretoria|url=https://www.up.ac.za/research-matters/news/researchers/view-2997097-professor-lise-korsten|accessdate=2025-09-06|work=www.up.ac.za}}</ref> Alipata elimu kwenye Chuo Kikuu cha Florida huko Gauteng kabla ya kusoma kwenye [[Chuo Kikuu cha Stellenbosch]] na [[Chuo Kikuu cha Pretoria]] . <ref name="ch60">{{Rejea tovuti|title=Lise Korsten (60)|url=https://womenchangingsa.co.za/women-changing-south-africa/lise-prof-korsten/|accessdate=2025-09-06|work=Mail&Guardian – Women changing South Africa|language=en-ZA|archive-date=2024-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130152914/https://womenchangingsa.co.za/women-changing-south-africa/lise-prof-korsten/|url-status=dead}}</ref> == Chuo cha Sayansi cha Afrika == Mwaka na mwezi wa Agosti 2023, alikua mwanamke wa kwanza kusimamia Chuo cha Sayansi cha Afrika, <ref> akimrithi Felix Dapare Dakora . Akiwa kwenye nafasi ya urais, alikua na lengo la kuifanya chuo hicho kiwe jumuishi zaidi na chenye usawa wa kijinsia. Chuo hicho kikiamini kitatambulika sana kama kiongozi kwenye sayansi ya [[Afrika]]. <ref name="intera">{{Rejea tovuti|title=Lise Korsten|url=https://www.interacademies.org/person/lisa-korsten|accessdate=2025-09-06|work=www.interacademies.org|language=en-GB}}</ref> Anaongoza baraza tawala la chuo hicho lenye watu kumi na watatu kati kati yao Jane Catherine Ngila, Rajaâ Cherkaoui El Moursli na [[Peggy Oti-Boateng]] ambaye huko nyuma alikuwa mkurugenzi mtendaji kuanzia mwaka 2022 na pia ni wanawake. <ref>{{Rejea tovuti|title=The African Academy of Sciences (AAS)|url=https://aasciences.africa/governing-council|accessdate=2025-09-06|work=aasciences.africa|language=en}}</ref> Atakuwa kwenye nafasi ya urais hadi mwaka 2026. <ref>{{Rejea tovuti|title=Lise Korsten|url=https://www.weforum.org/people/liza-korsten/|accessdate=|work=World Economic Forum}}</ref> Kortsen alikuwa amechukua uongozi wa chuo hicho baada ya kipindi chenye changamoto. Chuo hicho kilibaini kuwa wafanyakazi wake na bajeti yake ilikuwa imeongezeka hadi wafanyakazi 60 wakidhibiti dola milioni 250 zinazotolewa na Wellcome Trust na [[Bill and Melinda Gates Foundation]] . Kutokubaliana kwa ndani kulisababisha kupotea kwa wadhamini wa kifedha wa chuo hicho. Korsten na katibu wake mtendaji walilazimika kuanzisha upya jukumu la chuo hicho. <ref name="nature">{{Rejea jarida |date=2024-03-19 |title=A fresh start for the African Academy of Sciences |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-00814-1 |journal=Nature |language=en |volume=627 |issue=8004 |pages=465 |bibcode=2024Natur.627..465. |doi=10.1038/d41586-024-00814-1 |pmid=38503917}}</ref> Kwa ujumla pia ni mwanachama wa Chuo cha Sayansi cha Afrika Kusini . <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.assaf.org.za/members-directory/|title=Member Directory|publisher=Academy of Science of South Africa|accessdate=11 September 2025}}</ref> == Utafiti wake == Utafiti wa Korsten umeweka jumla udhibiti wa chakula na anavutiwa na Sheria ya Afrika Kusini. Ametetea chombo kitakachosimamia matumizi ya chakula. <ref name="matters">{{Rejea tovuti|title=Professor Lise Korsten {{!}} Researchers {{!}} University of Pretoria|url=https://www.up.ac.za/research-matters/news/researchers/view-2997097-professor-lise-korsten|accessdate=2025-09-06|work=www.up.ac.za}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.up.ac.za/research-matters/news/researchers/view-2997097-professor-lise-korsten "Professor Lise Korsten | Researchers | University of Pretoria"]. ''www.up.ac.za''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-09-06</span></span>.</cite></ref> Mwaka wa Januari 2025 alitoa taadhali kuhusu hatari za chakula cha mitaani na hitaji la serikali ya Afrika Kusini kuleta udhibiti. <ref>{{Rejea tovuti|author=Fulepu|first=Iva|title=Toxic treats: Expert tells Parliament of urgent need to regulate informal food sellers|url=https://www.news24.com/politics/toxic-treats-expert-tells-parliament-of-urgent-need-to-regulate-informal-food-sellers-20250129|accessdate=2025-09-06|work=News24|language=en-US}}</ref> Baadaye kwenye huo alipewa Shahada ya Heshima ya Udaktari kutoka Chuo Kikuu cha Ghent . <ref name="swise">{{Rejea tovuti|title=UP's Prof Lise Korsten receives Honorary Doctorate from Ghent University {{!}} Newswise|url=https://www.newswise.com/articles/up-s-prof-lise-korsten-receives-honorary-doctorate-from-ghent-university|accessdate=2025-09-06|work=www.newswise.com|language=en}}</ref> Mwaka wa 2025, Jukwaa la Kitaifa la Sayansi na Teknolojia lilitambua kazi yake kwa Tuzo ya Mafanikio ya Maisha Yote. <ref>{{Rejea tovuti|title=CoE-FS Co-Director Professor Lise Korsten Honoured with 2025 NSTF–South32 Lifetime Achievement Award|url=https://foodsecurity.ac.za/news/coe-fs-co-director-professor-lise-korsten-honoured-with-2025-nstf-south32-lifetime-achievement-award/|accessdate=2025-09-06|work=Centre of Excellence|language=en-ZA}}</ref> == Machapisho yaliyochaguliwa == * {{Rejea jarida |last=Karoney |first=Edwin M. |last2=Gokul |first2=Jarishma K. |last3=Siyoum |first3=Nazareth |last4=Molelekoa |first4=Tintswalo |last5=Korsten |first5=Lise |date=2025-08-19 |title=Persistence of pathogens and biocontrol potential in the bell pepper fruit mycobiome from flowering to postharvest |journal=Frontiers in Horticulture |publisher=Frontiers Media SA |volume=4 |doi=10.3389/fhort.2025.1656887 |issn=2813-3595 |doi-access=free |article-number=1656887}} * {{Rejea jarida |last=Molelekoa |first=Tintswalo |last2=Karoney |first2=Edwin M. |last3=Siyoum |first3=Nazareth |last4=Gokul |first4=Jarishma K. |last5=Korsten |first5=Lise |date=2025-08-01 |title=Quality and Quantity Losses of Tomatoes Grown by Small-Scale Farmers Under Different Production Systems |journal=Horticulturae |publisher=MDPI AG |volume=11 |issue=8 |page=884 |doi=10.3390/horticulturae11080884 |issn=2311-7524 |doi-access=free}} * {{Rejea jarida |last=Aneck-Hahn |first=N. H. |last2=Van Zijl |first2=M. C. |last3=Quinn |first3=L. |last4=Swiegelaar |first4=C. |last5=Nhlapo |first5=N. |last6=de Bruin |first6=W. |last7=Korsten |first7=L. |date=2024-09-16 |title=The use of in vitro bioassays and chemical screening to assess the impact of a minimally processed vegetable facility on wastewater quality |journal=Frontiers in Toxicology |publisher=Frontiers Media SA |volume=6 |doi=10.3389/ftox.2024.1439126 |issn=2673-3080 |pmc=11439871 |pmid=39350794 |doi-access=free |article-number=1439126}} * {{Rejea jarida |last=Ogega |first=Obed M. |last2=Korsten |first2=Lise |last3=Oti-Boateng |first3=Peggy |last4=Odongo |first4=Dorine |last5=Thorn |first5=Jessica |date=2024-02-12 |title=How to transform Africa's food system |url=https://www.nature.com/articles/s43247-024-01250-9.pdf |journal=Communications Earth & Environment |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=5 |issue=1 |bibcode=2024ComEE...5...82O |doi=10.1038/s43247-024-01250-9 |issn=2662-4435 |access-date=2025-09-06 |doi-access=free |article-number=82}} * {{Rejea jarida |last=Muwanga |first=Tracy SN |last2=Korsten |first2=Lise |date=2025-02-03 |title=The right to food in South Africa: A consumer protection perspective |journal=African Human Rights Law Journal |publisher=Academy of Science of South Africa |volume=24 |issue=2 |pages=632–658 |doi=10.17159/1996-2096/2024/v24n2a10 |hdl=2263/101342 |issn=1609-073X |doi-access=free |hdl-access=free}} == Marejeo == {{reflist}}{{mbegu-mwanasayansi}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1959]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanabiolojia wa Afrika Kusini]] in852ox183igb5fc6fwh94rx0qh013k 0 227844 1577678 1504807 2026-06-30T13:16:17Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577678 wikitext text/x-wiki '''Jadesola Olayinka Akande''' (CON, OFR) ([[15 Novemba]] [[1940]] - [[29 Aprili]] [[2008]]) alikuwa anafanya kazi kama wakili, mwandishi na msomi kutoka nchi ya Nigeria ambaye anajulikana kama profesa wa kwanza wa sheria wa kike huko Nigeria. <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=0rAEAQAAIAAJ|title=Nigerian women professionals: a historical analysis|last=Modupeolu Faseke|publisher=Tidings Publications|year=2005|isbn=978-978-067-170-9}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Akande alizaliwa mnamo wa 15 Novemba 1940, kwenye Jimbo la [[Ibadan]] [[Jimbo la Oyo|Oyo]], Mkoa wa Magharibi wa Nigeria ambao haujakamilika. Alipofanikiwa kupata elimu yake ya awali, shule ya msingi na sekondari kwenye Shule ya Wasichana ya Watu ya Ibadan na Shule ya St. <ref>{{Rejea tovuti|title=Late Prof. Jadesola Olayinka Debo-Akande, (OFR) – DAWN Commission|url=https://dawncommission.org/late-prof-jadesola-olayinka-debo-akande-ofr/|accessdate=2025-02-07|language=en-US|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413050143/https://dawncommission.org/late-prof-jadesola-olayinka-debo-akande-ofr/|url-status=dead}}</ref> Annes mtawalia. Alihitimu cheti chake cha GCE Advanced Level kisha mara baada ya kuhudhuria Shule ya Grammar ya Wasichana ya Barnstaple Devon, Uingereza kabla ya kuendelea kusoma kozi ya Sheria kwenye Chuo Kikuu cha London ambapo alihitimu mnamo wa 1963. <ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=u3MuAQAAIAAJ|title=Meet the press: tenth anniversary, 1976–1986|last=Ogun Radio (Ogun State, Nigeria)|year=1986}}</ref> == Kazi == Alipata wito wa kuwa mwanasheria katika Inner Temple, London na Shule ya Sheria ya Nigeria, alirejea kuishi Nigeria mahali alianza kazi yake kama Afisa Utawala kwenye Utumishi wa Umma wa Kanda ya Magharibi. Alishikanafasi ya uwanachama muhimu wa Kamati ya Mapitio ya Katiba ya mwaka wa 1987, na Jopo la Rais la Usalama wa Taifa mwaka wa 2000. <ref>Kipindi cha Aprili 1989, Akande alichaguliwa kuwa Makamu Mkuu wa pili wa Chuo Kikuu cha Jimbo la Lagos, nafasi aliyokuwa nayo hadi kipindi cha mwaka 1993, alivyoacha kazi kama mhadhiri kwenye Chuo Kikuu cha Lagos . Mwaka wa 2000, alichaguliwa kuwa Mkuu wa Chuo Kikuu cha Teknolojia cha Shirikisho, Akure hadi mwaka 2004. <ref>{{Rejea tovuti|title=Late Prof. Jadesola Olayinka Debo-Akande, (OFR) – DAWN Commission|url=https://dawncommission.org/late-prof-jadesola-olayinka-debo-akande-ofr/|accessdate=2022-06-11|language=en-US|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413050143/https://dawncommission.org/late-prof-jadesola-olayinka-debo-akande-ofr/|url-status=dead}}</ref> Alikuwa mwanachama maalumu wa Kamati ya Mapitio ya Katiba ya 1987 na Jopo la Rais la Usalama wa Taifa mwaka 2000. Uzoefu wake mwingi haukuwa wa kawaida. ==Maandishi== * {{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=QMkxAAAAIAAJ|title=Laws and Customs Affecting Women's Status in Nigeria|last=Jadesola Olayinka Debo Akande|publisher=International Federation of Women Lawyers (Nigeria)|year=1979}} * {{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=KyMoAQAAIAAJ|title=Training Manual for the Participation of Women in Governance: Advocacy, Lobbying Networking, Coalition-building and Negotiation|last=Jadesola Akande|last2=Mariame Ouattara|publisher=WiLDAF/FeDDAF West Africa|year=2007}} * {{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=ul8hAQAAIAAJ|title=Addresses Delivered on the First Day of the Combined 13th and 14th Convocation :: Friday, 1st November, 2002|last=Jadesola Akande|last2=Peter O. Adeniyi|publisher=Federal University of Technology|year=2002}} == Heshima na sifa == * Kamanda wa Amri ya Niger (CON) – 1998 * Heshima ya Kitaifa ya Agizo la Niger (OFR) – 2002 <ref>{{Rejea tovuti|title=The Chinua Achebe Foundation #35 – Professor Jadesola Akande in converstion with Toluwanimi Olujimi|url=http://www.nigeriavillagesquare.com/index.php?option=com_content&allposts=1&catid=583&id=3776&view=article&Itemid=1719|work=www.nigeriavillagesquare.com|accessdate=2020-05-30}}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vya nje == * [http://www.thenationonlineng.net/archive2/tblnews_Detail.php?id=50849 Heshima] kwa Taifa [[Jamii:Waliofariki 2008]] [[Jamii:Waliozaliwa 1940]] [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] [[Jamii:Wanasheria wa Nigeria]] [[Jamii:Pages with unreviewed translations]] lhex2mkn3n0uvcgg7se620d040qefpf 0 228806 1577676 1514824 2026-06-30T12:45:06Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577676 wikitext text/x-wiki '''Isobel Agnes Arbuthnot''' (1870–1963) alikuwa mtaalamu wa mimea na mkusanyaji wa mimea aliyezaliwa Ireland Kaskazini na kuishi Afrika Kusini.<ref>{{cite web |title=Harvard University Herbaria & Libraries |url=https://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=18041 |website=kiki.huh.harvard.edu |language=en}}</ref> ==Wasifu== Arbuthnot alizaliwa [[Belfast]] mwaka 1870 na alisafiri kwenda Cape Colony mwaka 1888 kwa ajili ya afya yake, ambapo alipata kazi kama msaidizi wa karibu wa mke wa [[Harry Bolus]]. Akiwa huko, pia alifanya kazi kama mkusanyaji wa mimea na msaidizi wa kitaalamu wa mimea katika safari za Bolus. Kuanzia mwaka 1918 hadi 1939 alifanya kazi katika Bolus Herbarium kabla ya kuhamia Compton Herbarium iliyopo ndani ya Kirstenbosch National Botanical Garden.<ref>{{cite book |last1=Gunn |first1=Mary |url=https://books.google.com/books?id=mkfdQ3l1YQUC |title=Botanical Exploration Southern Africa |last2=Codd |first2=L. E. W. |date=1 June 1981 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-86961-129-6 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |title=Edit History: Bolus, Harry (1834-1911) on JSTOR |url=https://plants.jstor.org/stable/history/10.5555/al.ap.person.bm000000861 |website=plants.jstor.org}}</ref><ref name=":0">{{cite book |last1=Ogilvie |first1=Marilyn Bailey |url=https://books.google.com/books?id=LTSYePZvSXYC |title=The Biographical Dictionary of Women in Science: L-Z |last2=Harvey |first2=Joy Dorothy |date=2000 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-92040-7 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Desmond |first1=Ray |url=https://books.google.com/books?id=thmPzIltAV8C |title=Dictionary of British and Irish botanists and horticulturists : including plant collectors, flower painters, and garden designers |date=1994 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0850668433 |edition=Rev. and completely updated |location=London}}</ref><ref>{{cite book |last1=Ogilvie |first1=Marilyn |url=https://books.google.com/books?id=rUCUAgAAQBAJ |title=The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century |last2=Harvey |first2=Joy |date=16 December 2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-96343-9 |language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |date=2018-03-08 |title=Compton Herbarium - SANBI |url=https://www.sanbi.org/biodiversity/foundations/biosystematics-collections/compton-herbarium/,%20https://www.sanbi.org/biodiversity/foundations/biosystematics-collections/compton-herbarium/ |access-date=2023-08-30 |language=en-US }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hatimaye alistaafu mwaka 1945.<ref name=":1">{{Rejea habari |date=2017-05-11 |title=A brilliant career, Isobel Arbuthnot: 'Farmer and Leader' |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/rural/invisible-farmer/2019-09-23/a-brilliant-career-isobel-arbuthnot-farmer-and-leader/11448876 |access-date=2023-12-07}}</ref> Aliolewa na Alex Arbuthnot na akafanya kazi katika shamba la familia la maziwa. Mbali na shughuli zake za mimea, alikuwa pia mshiriki hai katika jamii ambapo aliwahi kuwa mwenyekiti wa Kamati ya Shule ya Nambrok, mwenyekiti wa Kamati ya Shule ya Wilaya ya Sale, na kwa kushirikiana na wafugaji wengine wa maziwa, alianzisha kikundi cha wanawake wa maziwa cha Macalister. Wakati huo huo, alisimamia familia pamoja na shamba la ng’ombe wa maziwa lenye kati ya ng’ombe 400 hadi 500. Pia alijihusisha na siasa, na mwaka 2006 alipokea uanachama wa heshima wa maisha kwa mchango wake mkubwa katika National Party of Australia.<ref name=":1" /> Alifariki katika Newlands, Mkoa wa Cape, Afrika Kusini mwaka 1963.<ref name=":0" /> Mmea unaoitwa Lampranthus arbuthnotiae, ambao ni mmea wa jamii ya sukulenti, umepewa jina lake kwa heshima yake.<ref name=":0" /> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mwanasayansi}} {{BD|1870|1963}} [[Jamii:Wanawake wa Ireland Kaskazini]] [[Jamii:Wanabiolojia wa Ireland Kaskazini]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanabiolojia wa Afrika Kusini]] q1zckwv77c6s03xfaqoks8ncf72883o 0 229285 1577699 1526349 2026-06-30T17:29:40Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577699 wikitext text/x-wiki '''K.Keed''' (amezaliwa '''Mihlali Koyana''') ni msanii wa muziki wa [[Hip-hop|hip hop]] na [[rapa]] kutoka [[Afrika Kusini]]. Alianza kutoa muziki mwaka 2019 na tangu hapo amekuwa mmoja wa wasanii wanaochipukia kwa kasi katika tasnia ya rap ya Afrika Kusini, akijulikana kwa mtindo wake mkali wa uimbaji na ushirikiano na wasanii wakubwa wa ndani. Kazi zake mashuhuri ni pamoja na EP ya mwaka 2022 ''ALTER-EGO'' na albamu ya mwaka 2025 ''Bite the Bullet''.<ref name=":0" /> == Maisha ya awali na elimu == Alizaliwa kwa jina la Mihlali Koyana,<ref>{{Rejea tovuti |last=Yose |first=Yanga |title=New kids on the block: Meet SA's rising stars in the music scene |url=[https://gq.co.za/culture/entertainment/2024-08-28-new-kids-on-the-block-meet-sas-rising-stars-in-the-music-scene/](https://gq.co.za/culture/entertainment/2024-08-28-new-kids-on-the-block-meet-sas-rising-stars-in-the-music-scene/) |access-date=2026-01-16 |website=GQ |language=en }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> na kukulia katika mtaa wa Gugulethu, [[Cape Town]], [[Western Cape]], Afrika Kusini.<ref name=":3">{{Rejea tovuti |last=Sithathu |first=Nomathamsanqa |date=1971-11-22 |title=Rapper K. Keed reveals star-studded lineup for debut album 'Bite the Bullet' |url=[https://iol.co.za/entertainment/music/local/2025-02-20-rapper-k-keed-reveals-star-studded-lineup-for-debut-album-bite-the-bullet/](https://iol.co.za/entertainment/music/local/2025-02-20-rapper-k-keed-reveals-star-studded-lineup-for-debut-album-bite-the-bullet/) |access-date=2026-01-16 |website=IOL |language=en}}</ref><ref>{{Rejea tovuti |last=Muchave |first=Carlos |last2=Tiwane |first2=Bonginkosi |date=2025-10-13 |title=WATCH: K.Keed reflects on her career, brand collaborations and life in Joburg vs Cape Town |url=[https://www.citizen.co.za/lifestyle/entertainment/watch-k-keed-reflects-on-her-career-brand-collaborations-and-life-in-joburg-vs-cape-town/](https://www.citizen.co.za/lifestyle/entertainment/watch-k-keed-reflects-on-her-career-brand-collaborations-and-life-in-joburg-vs-cape-town/) |access-date=2026-01-16 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Tangu akiwa mdogo alivutiwa na mashairi na alianza kuandika beti zake mwenyewe akiwa bado shuleni, akichochewa na muziki wa hip hop wa mitaa ya Cape Town.<ref name=":0">{{Rejea tovuti |last=Geqiwe |first=Anele |date= |title=K.Keed is an artist you shouldn't be sleeping on right now |url=[https://www.gq.co.za/culture/entertainment/kkeed-is-an-artist-you-shouldnt-be-sleeping-on-right-now-b8df8cbf-8880-4bb8-a661-82f6bdfcedfb?utm_source=chatgpt.com](https://www.gq.co.za/culture/entertainment/kkeed-is-an-artist-you-shouldnt-be-sleeping-on-right-now-b8df8cbf-8880-4bb8-a661-82f6bdfcedfb?utm_source=chatgpt.com) |access-date=2025-05-20 |website=GQ South Africa |language=en}}</ref> Mwaka 2025 alihitimu masomo yake ya chuo kikuu.<ref>{{Rejea tovuti |last=Banda |first=Clive |date=2025-04-15 |title=K.Keed Celebrates Graduation Milestone As She Continues Her Musical Ascent |url=[https://sahiphopmag.co.za/2025/04/k-keed-celebrates-graduation-milestone-as-she-continues-her-musical-ascent/](https://sahiphopmag.co.za/2025/04/k-keed-celebrates-graduation-milestone-as-she-continues-her-musical-ascent/) |access-date=2026-01-16 |website=SA Hip Hop Mag |language=en-US}}</ref> == Kazi ya muziki == === 2019–2021: Mafanikio ya awali === K.Keed alianza rasmi kazi yake ya muziki mwaka 2019 kwa kutoa wimbo “Similes”, uliopata nafasi katika redio za jamii na kumtambulisha kwa hadhira ya Afrika Kusini.<ref name=":0" /> Tarehe 15 Desemba 2020 alitoa albamu yake ya kwanza ''Religion'', yenye nyimbo saba, ikionyesha uwezo wake katika mitindo ya trap na hip hop ya kimashairi.<ref name=":1" /> === 2022: EP ya ''ALTER-EGO'' === Mnamo 26 Februari 2022 alitoa EP ''ALTER-EGO'', yenye nyimbo nane na ushirikiano na wasanii kama [[Blxckie]], Dee Koala na Indigo Stella. Nyimbo maarufu kama “Spazz” na “Cid” zilimjengea jina kama msanii anayechipukia katika jiji la Cape Town.<ref>{{Rejea tovuti |last=King |first=Cedric |date=2023-10-31 |title=K.Keed 'Unpacking The Secrets To Her Success' |url=[https://ceconline.co.za/k-keed-unpacking-the-secrets-to-her-success/?utm_source=chatgpt.com](https://ceconline.co.za/k-keed-unpacking-the-secrets-to-her-success/?utm_source=chatgpt.com) |access-date=2025-05-20 |website=CEC |language=en-ZA}}</ref> === 2023–sasa: Kupanda kwa umaarufu === * Mwezi Novemba 2023 alishirikiana na Orish katika wimbo “uMgaranto”.<ref>{{Rejea tovuti |title=K.Keed on Apple Music |url=[https://music.apple.com/mw/artist/k-keed/1484215431](https://music.apple.com/mw/artist/k-keed/1484215431) |access-date=2025-05-20 |website=Apple Music - Web Player |language=en-GB }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pia alifanya kazi na Scumie na Buzzi Lee kwenye wimbo “Bank Account”.<ref>{{Rejea tovuti |last=Keteyi |first=Oluthando |date= |title=Rappers Scumie, K Keed, and Buzzi Lee team up to create a new trap banger titled 'Bank Account' |url=[https://iol.co.za/entertainment/music/local/2023-09-06-rappers-scumie-k-keed-and-buzzi-lee-team-up-to-create-a-new-trap-banger-titled-bank-account/](https://iol.co.za/entertainment/music/local/2023-09-06-rappers-scumie-k-keed-and-buzzi-lee-team-up-to-create-a-new-trap-banger-titled-bank-account/) |access-date=2026-01-16 |website=IOL |language=en}}</ref> * Mwaka 2024 alishiriki katika wimbo “YEAR 24” pamoja na Nasty C.<ref>{{Rejea tovuti |last=Banda |first=Clive |date=2024-07-18 |title=K Keed Finally Drops "YEAR 24" Featuring Nasty C |url=[https://sahiphopmag.co.za/2024/07/k-keed-finally-drops-year-24-featuring-nasty-c/](https://sahiphopmag.co.za/2024/07/k-keed-finally-drops-year-24-featuring-nasty-c/) |access-date=2026-01-16 |website=SA Hip Hop Mag |language=en-US}}</ref> * Tarehe 28 Februari 2025 alitoa wimbo “Bite the Bullet” akishirikiana na A-Reece, Priddy Ugly na Shekhinah.<ref name=":2">{{Rejea tovuti |last=Lesiba |date=2025-03-15 |title=Apple Music Announces K.Keed As March's Featured Artist For Rap Life Africa |url=[https://hypemagazine.co.za/2025/03/15/apple-music-announces-k-keed-as-marchs-featured-artist-for-rap-life-africa/?utm_source=chatgpt.com](https://hypemagazine.co.za/2025/03/15/apple-music-announces-k-keed-as-marchs-featured-artist-for-rap-life-africa/?utm_source=chatgpt.com) |access-date=2025-05-20 |website=HYPE Magazine |language=en-GB }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Baadaye mwaka huo alitoa albamu ''Bite the Bullet'' yenye ushirikiano na wasanii mbalimbali.<ref name=":3" /> * Kufikia Desemba 2024, alikuwa msanii wa kike wa hip hop aliyesikilizwa zaidi nchini Afrika Kusini.<ref name=":4">{{Rejea habari |last=Seemela |first=Masego |date=9 December 2024 |title=K.Keed stepping up the rap ladder as the most streamed female hip-hop artist in 2024 |url=[https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/culture/2024-12-09-kkeed-stepping-up-the-rap-ladder-as-the-most-streamed-female-hip-hop-artist-in-2024/?utm_source=chatgpt.com](https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/culture/2024-12-09-kkeed-stepping-up-the-rap-ladder-as-the-most-streamed-female-hip-hop-artist-in-2024/?utm_source=chatgpt.com) |access-date=2025-03-14 |work=Sowetan Live}}</ref> * Mwezi Machi 2025 aliteuliwa kama msanii maalum kwenye kipindi cha ''Rap Life Africa'' cha Apple Music kinachoendeshwa na Ebro Darden na Nandi Madida.<ref name=":2" /> == Mtindo na ushawishi == K.Keed huunganisha lugha ya mitaani, midundo ya trap na uandishi wa hisia binafsi. Wataalamu wa muziki wanamtambua kwa mtiririko wake usio wa kawaida na uwezo wa kubadilisha kati ya mistari migumu na sehemu za kuimbika. Ameathiriwa na wasanii wa kimataifa kama [[Nicki Minaj]] na [[Cardi B]], pamoja na utamaduni wa muziki wa mitaani wa Cape Town. == Tuzo na utambuzi == Ametumbuiza katika matukio kama ''The Boiler Room: Contemporary Scenes x Wear Broke'' na kushiriki katika kampeni ya ''Young & Dope''. Kufikia 2024, alikuwa msanii wa kike wa hip hop aliyesikilizwa zaidi nchini Afrika Kusini.<ref name=":4" /> Mwaka 2025 aliteuliwa katika programu ya ''Rap Life Africa'' ya Apple Music. == Diskografia == * ''Religion'' (2020)<ref name=":1">{{Citation |title=R E L I G I O N by K.Keed on Apple Music |date=2020-12-15 |url=[https://music.apple.com/za/album/r-e-l-i-g-i-o-n/1545219194](https://music.apple.com/za/album/r-e-l-i-g-i-o-n/1545219194) |access-date=2025-03-14 |language=en-GB}}</ref> * ''Tx3'' – Singo (2021)<ref>{{Citation |title=Tx3 - Single by K.Keed on Apple Music |date=2021-09-25 |url=[https://music.apple.com/za/album/tx3-single/1587002789](https://music.apple.com/za/album/tx3-single/1587002789) |access-date=2025-03-14 |language=en-GB}}</ref> * ''ALTER-EGO'' (2022)<ref>{{Citation |title=Alter-Ego by K.Keed on Apple Music |date=2022-02-26 |url=[https://music.apple.com/za/album/alter-ego/1610498123](https://music.apple.com/za/album/alter-ego/1610498123) |access-date=2025-03-14 |language=en-GB}}</ref> * ''uMgaranto'' (2023)<ref>{{Citation |title=uMgaranto by K.Keed & Orish on Apple Music |date=2023-11-24 |url=[https://music.apple.com/za/album/umgaranto/1713758235](https://music.apple.com/za/album/umgaranto/1713758235) |access-date=2025-03-14 |language=en-GB}}</ref> * ''Bite the Bullet'' (2024/2025)<ref name=":3" /> * ''Stru'' – Singo (2024)<ref>{{Rejea tovuti |date=1989-11-30 |title=K. Keed released her latest single 'Stru', and fans love it |url=[https://gq.co.za/culture/entertainment/2023-07-29-k-keed-released-her-latest-single-stru-and-fans-love-it/](https://gq.co.za/culture/entertainment/2023-07-29-k-keed-released-her-latest-single-stru-and-fans-love-it/) |access-date=2026-01-16 |website=GQ |language=en }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Marejeo == {{Reflist}} {{Mbegu-mtu}} {{DEFAULTSORT:K.Keed}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanawake wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanamuziki wa Afrika Kusini]] lxnr4byh5ay2xmlj4a0v877t6jg0wxg 0 229934 1577674 1531050 2026-06-30T12:27:24Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577674 wikitext text/x-wiki '''Irenosen Iseghohi Okojie''' ni [[mwandishi]] wa riwaya na hadithi fupi aliyezaliwa Nigeria anayefanya kazi [[London]], Uingereza. Hadithi zake zinajumuisha vipengele vya kubahatisha na pia hutumia urithi wake [[Afrika ya Magharibi|wa Afrika Magharibi]] . Riwaya yake ya kwanza, ''Butterfly Fish'' ilishinda Tuzo ya Betty Trask mnamo 2016, na hadithi yake " Grace Jones " ilishinda Tuzo ya Caine ya 2020 kwa Uandishi wa Kiafrika . <ref name="EDA">{{Rejea tovuti|url=http://elisedillsworthagency.com/irenosen-okojie|title=Irenosen Okojie|publisher=Elise Dillsworth Agency (EDA)|accessdate=27 July 2020|archivedate=27 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727190830/http://elisedillsworthagency.com/irenosen-okojie}}</ref> Okojie alichaguliwa kama Mwanachama wa Jumuiya ya Kifalme ya Fasihi (RSL) mnamo 2018, na mnamo 2020 aliteuliwa kuwa makamu mwenyekiti wa RSL. <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.irenosenokojie.com/news/2020/12/1/vice-chair-appointment-at-the-royal-society-of-literature|title=Vice Chair Appointment at The Royal Society of Literature|date=1 December 2020|work=irenosenokojie.com|accessdate=17 October 2024}}</ref> == Maisha ya awali na elimu == Irenosen Okojie alizaliwa [[Nigeria]], Afrika Magharibi. Alipokuwa na umri wa miaka minane, familia yake ilihamia [[Ufalme wa Muungano|Uingereza]] . Alisoma Gresham's, shule ya bweni huko Holt, Norfolk, kabla ya kuendelea na Shule ya Watawa ya St Angela huko East London na kisha kwenda Shule ya Bweni ya Stamford kwa wasichana. Okojie alirudi London kukamilisha masomo yake, akihudhuria Chuo Kikuu cha London Metropolitan, ambapo alisoma Mawasiliano na Utamaduni wa Kuona. == Kazi == Okojie ni meneja wa miradi ya sanaa na mratibu anayeishi London. Riwaya yake ya kwanza, ''Butterfly Fish'', ilishinda Tuzo ya Betty Trask mnamo 2016. <ref>[https://www.societyofauthors.org/SOA/MediaLibrary/SOAWebsite/Press-Releases/Betty-Trask-Awards-2016.pdf "Betty Trask Prize and Award Winners 2016"] {{Webarchive}}, [[The Society of Authors]], June 2016.</ref> Uandishi wake umechapishwa katika ''[[The New York Times]]'', ''The Observer'', ''The Guardian'', ''[[BBC]]'' na ''Huffington Post'', na yeye ni mchangiaji wa mkusanyiko wa vitabu vya ''New Daughters of Africa'' vya 2019, vilivyohaririwa na [[Margaret Busby]] . <ref>[https://www.irenosenokojie.com/news/2019/4/9/new-daughters-of-africa-cambridge-literary-festival "New Daughters of Africa Cambridge Literary Festival"], Irenosen Okojie website, 9 April 2019.</ref> Okojie amepokea uteuzi wa tuzo kadhaa na amekuwa jaji wa mashindano mengine ya fasihi. <ref name="Royal Society of Literature 2018">{{Rejea tovuti|title=Royal Society of Literature » Irenosen Okojie|work=Royal Society of Literature|date=2018-10-30|url=https://rsliterature.org/fellow/irenosen-okojie/|accessdate=2019-10-06}}</ref> <ref name="Evaristo 2016">{{Rejea tovuti|author=Evaristo|first=Bernardine|authorlink=Bernardine Evaristo|title=Speak Gigantular by Irenosen Okojie review – surreal tales of love and loneliness|work=The Guardian|date=24 November 2016|url=http://www.theguardian.com/books/2016/nov/24/speak-gigantular-by-irenosen-okojie-review|accessdate=6 October 2019}}</ref> <ref name="The Reader Berlin 2017">{{Rejea tovuti|title=Irenosen Okojie|work=The Reader Berlin|date=9 March 2017|url=https://www.thereaderberlin.com/irenosen-okojie/|accessdate=6 October 2019|archive-date=2025-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20250804035937/https://www.thereaderberlin.com/irenosen-okojie/|url-status=dead}}</ref> <ref name="Irenosen Okojie 2017">{{Rejea tovuti|title=TSS Publishing|work=The Short Story Interview: Irenosen Okojie|date=5 July 2017|url=https://theshortstory.co.uk/the-short-story-interview-irenosen-okojie/|accessdate=6 October 2019}}</ref> <ref name="Elise Dillsworth Agency">{{Rejea tovuti|title=Irenosen Okojie|url=http://elisedillsworthagency.com/irenosen-okojie/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210514061444/http://elisedillsworthagency.com/irenosen-okojie/|archivedate=2021-05-14|accessdate=6 October 2019|work=Elise Dillsworth Agency}}</ref> Mkusanyiko wake wa hadithi fupi wa 2016, ''Speak Gigantular'', uliorodheshwa kwa Tuzo ya Jhalak ya kwanza ya 2016 pamoja na Tuzo ya Hadithi Fupi ya Edge Hill ya 2017. Hadithi yake "Animal Parts" iliteuliwa kwa Tuzo ya Shirley Jackson ya 2016, na hadithi yake fupi "Synsepalum" ilitangazwa kwenye BBC Radio 4 kusherehekea Tuzo ya Hadithi Fupi ya Kitaifa ya BBC ya 2018. <ref name="EDA2">{{Rejea tovuti|url=http://elisedillsworthagency.com/irenosen-okojie|title=Irenosen Okojie|publisher=Elise Dillsworth Agency (EDA)|accessdate=27 July 2020|archivedate=27 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727190830/http://elisedillsworthagency.com/irenosen-okojie}}</ref> Pia mwaka wa 2018, Okojie alichaguliwa kama Mwanachama wa Jumuiya ya Kifalme ya Fasihi . <ref>{{Rejea tovuti|title=Okojie, Irenosen|url=https://rsliterature.org/fellows/irenosen-okojie/|accessdate=2024-01-08|work=Royal Society of Literature|date=September 2023|language=en-GB}}</ref> Mnamo tarehe 19 Mei 2020, aliorodheshwa kwa Tuzo ya Caine ya Uandishi wa Kiafrika, <ref>{{Rejea tovuti|date=2023-10-19|title=Irenosen Okojie|url=http://www.caineprize.com/press-releases|accessdate=2024-01-08|work=The Caine Prize for African Writing|language=en-US|archive-date=2024-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108163839/http://www.caineprize.com/press-releases|url-status=dead}}</ref> na alitangazwa kuwa mshindi mnamo tarehe 27 Julai 2020 kwa hadithi yake "Grace Jones". <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/world-africa-53559392|title=Caine Prize 2020: British Nigerian author Irenosen Okojie|publisher=BBC News|date=27 July 2020|accessdate=27 July 2020}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://www.theguardian.com/books/2020/jul/27/irenosen-okojie-wins-the-caine-prize-for-stunning-short-story-grace-jones|title=Irenosen Okojie wins the Caine prize for 'stunning' short story Grace Jones|first=Alison|author=Flood|date=27 July 2020|accessdate=27 July 2020}}</ref> Okojie aliteuliwa kuwa Mwanachama wa Order of the British Empire (MBE) katika Heshima za Kuzaliwa za 2021 kwa huduma kwa fasihi. <ref>{{London Gazette|issue=63377|supp=y|page=B22|date=12 June 2021}}</ref> Mnamo 2023, Okojie alikuwa mmoja wa majaji wa Tuzo ya Wanawake ya Hadithi za Kubuniwa. <ref>{{Rejea tovuti|author=Passmore|first=Lynsey|date=2022-10-29|title=Meet the 2023 Women's Prize for Fiction Judges|url=https://womensprize.com/meet-the-2023-womens-prize-for-fiction-judges/|accessdate=2024-07-05|work=Women's Prize|language=en-US}}</ref>Yeye ndiye mkurugenzi na mwanzilishi wa tamasha la futuristic la Black to the Future, tamasha la taaluma mbalimbali linalowaenzi wasanii Weusi. <ref>{{cite magazine|url=https://www.thebookseller.com/news/okojie-launches-new-festival-black-to-the-future-with-british-library-and-rsl|title=Okojie launches new festival 'Black to the Future' with British Library and RSL|magazine=[[The Bookseller]]|first=Heloise|last=Wood|date=12 September 2023|access-date=17 October 2024}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti|url=https://rsliterature.org/whats-on/black-to-the-future-presents-genrea-marauders/|title=Black To The Future presents: Genre Marauders|publisher=Royal Society of Literature|date=3 November 2023|accessdate=17 October 2024}}</ref> == Marejeo == [[Jamii:Wanawake wa Nigeria]] [[Jamii:Waandishi wa Nigeria]] jpyf7cpgdqdwk2wrety8v38l7gbactb 0 232281 1577702 1536162 2026-06-30T18:21:29Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577702 wikitext text/x-wiki '''Karim''' '''Bangoura''' (takriban 1926 – 1972) alikuwa mwanadiplomasia na [[mwanasiasa]] mashuhuri nchini [[Guinea]], aliyeshika nyadhifa muhimu wakati wa kipindi cha kuelekea na baada ya uhuru wa nchi hiyo.<ref>{{Rejea tovuti|title=Site en construction|url=http://www.campboiro.org/|work=www.campboiro.org|accessdate=2026-05-07|archive-date=2026-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20260510104325/http://www.campboiro.org/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=wFrAOqfhuGYC&q=Karim+Bangoura&pg=PA535|title=Africa and the Americas [3 Volumes]: Culture, Politics, and History|last=Juang|first=Richard M.|last2=Morrissette|first2=Noelle|date=2008-03-12|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-85109-441-7|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-mwanasiasa}} [[Jamii:Waliofariki 1972]] [[Jamii:Wanasiasa wa Guinea]] 9jx1vzepl7476m4kxar4fqq2vikftqt 0 236724 1577701 1558752 2026-06-30T17:54:07Z Redakteurrr 89457 /* */ 1577701 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22em; float:right; background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; padding:5px; font-size:95%; margin:0 0 1em 1em;" |- ! colspan="2" style="font-size:125%; text-align:center; background:#b0c4de;" | Ferdi Durmuş |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Ferdi Durmuş.png|220px]]<br><small>Ferdi Durmuş</small> |- | '''Jina kamili''' | Ferdi Durmuş |- | '''Kazi''' | Mtengenezaji wa maudhui ya kidijitali, Mwanamuziki |- | '''Tarehe ya kuzaliwa''' | 8 Novemba 1992 |- | '''Mahali pa kuzaliwa''' | [[Trabzon]], Uturuki |} '''Ferdi Durmuş''' (alizaliwa 8 Novemba 1992 huko [[Trabzon]]) ni mtengenezaji wa maudhui ya kidijitali na mwanamuziki kutoka Uturuki. Anajulikana kwa kazi zake katika usimamizi wa utambulisho wa kidijitali na miradi ya muziki ya mtindo wa kielektroniki. == Maisha na Elimu == Durmuş alizaliwa mnamo mwaka 1992 katika mji wa Trabzon, Uturuki. Alimaliza masomo yake ya msingi na upili katika mji aliozaliwa wa Trabzon. Tangu akiwa mdogo, alionyesha nia kubwa katika teknolojia za kidijitali, usimamizi wa vyombo vya habari na muziki. Baada ya masomo yake, alielekeza nguvu zake kitaaluma katika utengenezaji wa maudhui na usimamizi wa chapa kwenye vyombo vya habari vya kidijitali. == Kazi == Pamoja na shughuli zake katika utengenezaji wa maudhui ya kidijitali, alizingatia pia kazi zake za muziki. Mnamo mwaka 2023, alianza rasmi taaluma yake ya muziki kwa kutoa miradi yake ya beat "Hayaller" na "Distak" kwenye majukwaa ya muziki wa kidijitali. Kazi zake za kitaalamu, mafanikio ya kisekta na miradi ya muziki katika mfumo wa ikolojia wa vyombo vya habari vya kidijitali iliripotiwa na vyombo vikuu vya habari vya Uturuki.<ref>[https://muzikonair.com/ferdi-durmus-kimdir-dijital-medya-ve-muzik-yolculugu/ Müzikonair: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref><ref>[https://www.haberler.com/haberler/ferdi-durmus-muzik-camiasinda-18242679-haberi/ Haberler.com: Ferdi Durmuş Müzik Camiasında]</ref><ref>[https://www.sondakika.com/haber/haber-ferdi-durmus-muzik-camiasinda-18242681/ Son Dakika: Ferdi Durmuş Müzik Camiasında]</ref><ref>[https://www.bursahakimiyet.com.tr/magazin/ferdi-durmus-muzik-dunyasina-adim-atti-1371256 Bursa Hakimiyet: Ferdi Durmuş Müzik Dünyasına Adım Attı]</ref><ref>[https://www.haber3.com/guncel/ferdi-durmus-kimdir-aslen-nerelidir-haberi-6084539 Haber3: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref><ref>[https://www.timeturk.com/yasam/ferdi-durmus-kimdir-nereli-ve-kac-yasindadir/haber-1741517 Timeturk: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref><ref>[https://habermetraj.com/haber/34530/ferdi-durmus-sosyal-medyanin-yukselen-yildizi.html Habermetraj: Ferdi Durmuş Sosyal Medyanın Yükselen Yıldızı]</ref><ref>[https://www.karamandan.com/haber/6434066/ferdi-durmus-kimdir Karamandan: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref><ref>[https://haber65.com.tr/ferdi-durmusun-sosyal-medya-yukselisi/ Haber65: Ferdi Durmuş'un Sosyal Medya Yükselişi]</ref><ref>[https://www.sisligazetesi.com.tr/service/amp/ferdi-durmus-kimdir-aslen-nereli-ve-kac-yasindadir-26720h.htm Şişli Gazetesi: Ferdi Durmuş Kimdir?]</ref> == Diskografia == * ''Hayaller'' (Beat) - 2023 * ''Distak'' (Beat) - 2023 == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == * https://www.imdb.com/name/nm16834503/ * https://open.spotify.com/artist/1MJsk097kEF5Rg55taA8WX {{BD|1992|}} [[Jamii:wanamuziki wa Uturuki]] tr3n7qw6xf37vabn9j7cqra58d3fvyo 0 237991 1577797 1549087 2026-07-01T11:48:04Z Riccardo Riccioni 452 1577797 wikitext text/x-wiki '''Wizara ya Sayansi, Teknolojia na Ubunifu''' (DSTI; awali ilijulikana kama Wizara ya Sayansi na Ubunifu) ni wizara ya serikali ya Afrika Kusini inayohusika na utafiti wa kisayansi, ikiwa ni pamoja na programu za angani. Waziri wa sasa ni Blade Nzimande. <ref>https://vulekamali.gov.za/budget-summary/national_budget_summary/2026-27/science-technology-and-innovation/</ref> ==Marejeo== {{reflist}} [[Jamii:Siasa ya Afrika Kusini]] h2wjvz9fj04o5ixpd6c146qfsl7n8k9 0 240407 1577708 1574624 2026-06-30T19:41:07Z Josefu chipiti 90533 /* */ Baadhi ya maneno yalianza kuandukwa kwa herufi ndogo 1577708 wikitext text/x-wiki {{Infobox lake | name = Ziwa Kariba | image = | caption = Mwonekano wa Ziwa Kariba | location = [[Zambia]] na [[Zimbabwe]] | lake_type = Ziwa bandia | inflow = [[Mto Zambezi]] | outflow = [[Mto Zambezi]] | basin_countries = Zambia, Zimbabwe | length = km 223 | width = km 40 | area = km2 5580 | volume = km3 180 | max-depth = m 97 | elevation = m 479 | islands = Chete, Chikanka, Sekula na vingine }} '''Ziwa Kariba''' ni ziwa bandia lililopo katika [[Mto Zambezi]] mpakani mwa [[Zambia]] na [[Zimbabwe]]. Ni mojawapo ya Maziwa makubwa zaidi ya bandia Duniani kwa ujazo wa Maji na eneo la uso wake. Ziwa hilo liliundwa kufuatia ujenzi wa [[Bwawa la Kariba]], ambalo lilikamilishwa mwaka 1959 kwa lengo la kuzalisha umeme wa maji kwa nchi hizo mbili. Ziwa Kariba ni rasilimali muhimu kwa uzalishaji wa umeme, uvuvi, utalii, uhifadhi wa mazingira na usafiri wa majini katika kusini mwa Afrika. Aidha, limekuwa na mchango mkubwa katika maendeleo ya kiuchumi ya Zambia na Zimbabwe tangu kuanzishwa kwake. == Jiografia == Ziwa Kariba lina urefu wa takribani kilomita 223 na upana unaofikia kilomita 40 katika sehemu zake pana zaidi. Lina eneo la uso la kilomita za mraba 5,580 na uwezo wa kuhifadhi takribani kilomita za ujazo 180 za maji. Lipo katika Bonde la [[mto Zambezi]] na limezungukwa na [[Mlima|milima]], mabonde na maeneo ya savana yanayopatikana katika nchi za Zambia na Zimbabwe. Kiwango chake cha maji hutegemea mvua zinazonyesha katika maeneo ya juu ya bonde la Mto Zambezi. Visiwa kadhaa vinapatikana ndani ya ziwa hilo, vikiwemo: * Kisiwa cha Chete * Kisiwa cha Chikanka * Kisiwa cha Sekula Visiwa hivyo ni makazi ya wanyamapori na maeneo muhimu kwa uhifadhi wa mazingira. == Historia == Mpango wa kujenga Bwawa la Kariba ulianzishwa katika miaka ya 1950 wakati wa utawala wa Shirikisho la [[Rhodesia]] na [[Nyasaland]]. Ujenzi ulianza mwaka 1955 na kukamilika mwaka 1959. Kufungwa kwa bwawa kulisababisha maji ya mto Zambezi kujikusanya na kuunda Ziwa Kariba. Mchakato wa kujaza ziwa uliendelea kwa miaka kadhaa hadi kufikia kiwango chake kikubwa mwanzoni mwa miaka ya 1960. Ujenzi wa bwawa na kuundwa kwa ziwa uliathiri maelfu ya wakazi wa jamii ya Watonga waliokuwa wanaishi katika Bonde la Zambezi. Takribani watu 57,000 walihamishwa kutoka maeneo yaliyofunikwa na maji kwenda maeneo mengine ya Zambia na Zimbabwe. == Operesheni Noah == Kuundwa kwa ziwa kulitishia maisha ya maelfu ya wanyama waliokuwa wamekwama katika maeneo yaliyofurika. Ili kuokoa wanyama hao, operesheni maalumu iliyoitwa ''Operesheni Noah'' ilianzishwa. Katika operesheni hiyo, maafisa wa [[wanyamapori]] waliwaokoa maelfu ya wanyama wakiwemo: * [[Tembo]] * [[Simba]] * [[Swala]] * [[Nyani]] * [[Ngiri]] * [[Chui]] Operesheni Noah imebaki kuwa mojawapo ya juhudi kubwa zaidi za uokoaji wa wanyamapori kuwahi kufanyika duniani. == Ikolojia == [[Faili:KaribaDam.jpg|thumb|Ziwa Kariba]] Ziwa Kariba lina mfumo mkubwa wa ikolojia unaounga mkono aina nyingi za viumbe hai. === [[Samaki]] === Zaidi ya aina 40 za samaki zinapatikana katika ziwa hilo. Miongoni mwa samaki wanaovuliwa kwa wingi ni: * [[Dagaa|Kapenta]] (''Limnothrissa miodon'') * Tigerfish (''Hydrocynus vittatus'') * Bream Samaki aina ya kapenta waliletwa kutoka [[Ziwa Tanganyika]] katika miaka ya 1960 na baadaye wakawa msingi wa sekta ya uvuvi wa kibiashara katika Ziwa Kariba. === Wanyamapori === Maeneo yanayozunguka ziwa hilo yana utajiri mkubwa wa wanyamapori. Wanyama wanaopatikana kwa wingi ni pamoja na: * [[Ndovu|Tembo]] wa Afrika * [[Nyati wa Afrika|Nyati]] * [[Viboko]] * [[Mamba (mnyama)|Mamba]] wa Nile * [[Simba]] * [[Chui]] * [[Fisi]] Pia kuna mamia ya aina za ndege wa majini na ndege wahamiaji wanaotegemea mazingira ya ziwa hilo. == [[Uchumi]] == === Uzalishaji wa [[umeme]] === Umuhimu mkubwa wa Ziwa Kariba unatokana na uzalishaji wa umeme wa maji kupitia vituo vya nguvu vilivyopo katika Bwawa la Kariba. Kituo cha upande wa [[Zambia]] na kile cha upande wa [[Zimbabwe]] huzalisha sehemu kubwa ya umeme unaotumika katika nchi hizo mbili. === [[Uvuvi]] === Uvuvi ni shughuli muhimu ya kiuchumi katika Ziwa Kariba. Sekta ya kapenta pekee huajiri maelfu ya watu katika shughuli za: * Uvuvi * Usafirishaji * Uchakataji wa samaki * Biashara ya samaki === [[Utalii]] === Ziwa Kariba ni mojawapo ya maeneo maarufu ya utalii katika kusini mwa Afrika. Vivutio vya utalii ni pamoja na: * [[Safari]] za mashua * Uvuvi wa michezo * Kuangalia wanyamapori * Kupiga picha za mazingira * Ziara za Bwawa la Kariba Miji ya Kariba nchini Zimbabwe na Siavonga nchini Zambia ni vituo muhimu vya utalii katika eneo hilo. == Changamoto za mazingira == Katika miongo ya hivi karibuni, Ziwa Kariba limekabiliwa na changamoto mbalimbali za mazingira, ikiwemo: * Mabadiliko ya tabianchi * Kupungua kwa kiwango cha maji * Uvuvi kupita kiasi katika baadhi ya maeneo * [[Uchafuzi wa mazingira]] * Kuenea kwa mimea vamizi ya majini Mabadiliko ya kiwango cha maji yanaweza kuathiri uzalishaji wa umeme na shughuli za kiuchumi zinazotegemea ziwa hilo. == Umuhimu wa kikanda == Ziwa Kariba ni rasilimali ya kimkakati kwa nchi za Zambia na Zimbabwe. Mbali na uzalishaji wa umeme, ziwa hilo linachangia usalama wa chakula, ajira, biashara na maendeleo ya jamii zinazolizunguka. Kwa sababu hiyo, usimamizi endelevu wa ziwa hilo ni muhimu kwa maendeleo ya muda mrefu ya nchi hizo mbili. == Tazama pia == * [[Ziwa Tanganyika]] == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vya nje == * https://whc.unesco.org/ * https://www.zambeziriverauthority.com/ {{Wayback|url=https://www.zambeziriverauthority.com/ |date=20130422133529 }} {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Maziwa ya Zambia]] [[Jamii:Maziwa ya Zimbabwe]] [[Jamii:Mto Zambezi]] [[Jamii:AWC2026]] [[Jamii:Jiografia ya Afrika]] [[Jamii:AWC 2026]] g8b2v7stp4nt3b7vgzo8agrwecksd01 1577778 1577708 2026-07-01T10:45:27Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Josefu chipiti|Josefu chipiti]] ([[User talk:Josefu chipiti|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1574624 wikitext text/x-wiki {{Infobox lake | name = Ziwa Kariba | image = | caption = Mwonekano wa Ziwa Kariba | location = [[Zambia]] na [[Zimbabwe]] | lake_type = Ziwa bandia | inflow = [[Mto Zambezi]] | outflow = [[Mto Zambezi]] | basin_countries = Zambia, Zimbabwe | length = km 223 | width = km 40 | area = km2 5580 | volume = km3 180 | max-depth = m 97 | elevation = m 479 | islands = Chete, Chikanka, Sekula na vingine }} '''Ziwa Kariba''' ni ziwa bandia lililopo katika [[Mto Zambezi]] mpakani mwa [[Zambia]] na [[Zimbabwe]]. Ni mojawapo ya maziwa makubwa zaidi ya bandia duniani kwa ujazo wa maji na eneo la uso wake. Ziwa hilo liliundwa kufuatia ujenzi wa [[Bwawa la Kariba]], ambalo lilikamilishwa mwaka 1959 kwa lengo la kuzalisha umeme wa maji kwa nchi hizo mbili. Ziwa Kariba ni rasilimali muhimu kwa uzalishaji wa umeme, uvuvi, utalii, uhifadhi wa mazingira na usafiri wa majini katika kusini mwa Afrika. Aidha, limekuwa na mchango mkubwa katika maendeleo ya kiuchumi ya Zambia na Zimbabwe tangu kuanzishwa kwake. == Jiografia == Ziwa Kariba lina urefu wa takribani kilomita 223 na upana unaofikia kilomita 40 katika sehemu zake pana zaidi. Lina eneo la uso la kilomita za mraba 5,580 na uwezo wa kuhifadhi takribani kilomita za ujazo 180 za maji. Lipo katika Bonde la [[mto Zambezi]] na limezungukwa na [[Mlima|milima]], mabonde na maeneo ya savana yanayopatikana katika nchi za Zambia na Zimbabwe. Kiwango chake cha maji hutegemea mvua zinazonyesha katika maeneo ya juu ya bonde la Mto Zambezi. Visiwa kadhaa vinapatikana ndani ya ziwa hilo, vikiwemo: * Kisiwa cha Chete * Kisiwa cha Chikanka * Kisiwa cha Sekula Visiwa hivyo ni makazi ya wanyamapori na maeneo muhimu kwa uhifadhi wa mazingira. == Historia == Mpango wa kujenga Bwawa la Kariba ulianzishwa katika miaka ya 1950 wakati wa utawala wa Shirikisho la [[Rhodesia]] na [[Nyasaland]]. Ujenzi ulianza mwaka 1955 na kukamilika mwaka 1959. Kufungwa kwa bwawa kulisababisha maji ya mto Zambezi kujikusanya na kuunda Ziwa Kariba. Mchakato wa kujaza ziwa uliendelea kwa miaka kadhaa hadi kufikia kiwango chake kikubwa mwanzoni mwa miaka ya 1960. Ujenzi wa bwawa na kuundwa kwa ziwa uliathiri maelfu ya wakazi wa jamii ya Watonga waliokuwa wanaishi katika Bonde la Zambezi. Takribani watu 57,000 walihamishwa kutoka maeneo yaliyofunikwa na maji kwenda maeneo mengine ya Zambia na Zimbabwe. == Operesheni Noah == Kuundwa kwa ziwa kulitishia maisha ya maelfu ya wanyama waliokuwa wamekwama katika maeneo yaliyofurika. Ili kuokoa wanyama hao, operesheni maalumu iliyoitwa ''Operesheni Noah'' ilianzishwa. Katika operesheni hiyo, maafisa wa [[wanyamapori]] waliwaokoa maelfu ya wanyama wakiwemo: * [[Tembo]] * [[Simba]] * [[Swala]] * [[Nyani]] * [[Ngiri]] * [[Chui]] Operesheni Noah imebaki kuwa mojawapo ya juhudi kubwa zaidi za uokoaji wa wanyamapori kuwahi kufanyika duniani. == Ikolojia == [[Faili:KaribaDam.jpg|thumb|Ziwa Kariba]] Ziwa Kariba lina mfumo mkubwa wa ikolojia unaounga mkono aina nyingi za viumbe hai. === [[Samaki]] === Zaidi ya aina 40 za samaki zinapatikana katika ziwa hilo. Miongoni mwa samaki wanaovuliwa kwa wingi ni: * [[Dagaa|Kapenta]] (''Limnothrissa miodon'') * Tigerfish (''Hydrocynus vittatus'') * Bream Samaki aina ya kapenta waliletwa kutoka [[Ziwa Tanganyika]] katika miaka ya 1960 na baadaye wakawa msingi wa sekta ya uvuvi wa kibiashara katika Ziwa Kariba. === Wanyamapori === Maeneo yanayozunguka ziwa hilo yana utajiri mkubwa wa wanyamapori. Wanyama wanaopatikana kwa wingi ni pamoja na: * [[Ndovu|Tembo]] wa Afrika * [[Nyati wa Afrika|Nyati]] * [[Viboko]] * [[Mamba (mnyama)|Mamba]] wa Nile * [[Simba]] * [[Chui]] * [[Fisi]] Pia kuna mamia ya aina za ndege wa majini na ndege wahamiaji wanaotegemea mazingira ya ziwa hilo. == [[Uchumi]] == === Uzalishaji wa [[umeme]] === Umuhimu mkubwa wa Ziwa Kariba unatokana na uzalishaji wa umeme wa maji kupitia vituo vya nguvu vilivyopo katika Bwawa la Kariba. Kituo cha upande wa [[Zambia]] na kile cha upande wa [[Zimbabwe]] huzalisha sehemu kubwa ya umeme unaotumika katika nchi hizo mbili. === [[Uvuvi]] === Uvuvi ni shughuli muhimu ya kiuchumi katika Ziwa Kariba. Sekta ya kapenta pekee huajiri maelfu ya watu katika shughuli za: * Uvuvi * Usafirishaji * Uchakataji wa samaki * Biashara ya samaki === [[Utalii]] === Ziwa Kariba ni mojawapo ya maeneo maarufu ya utalii katika kusini mwa Afrika. Vivutio vya utalii ni pamoja na: * [[Safari]] za mashua * Uvuvi wa michezo * Kuangalia wanyamapori * Kupiga picha za mazingira * Ziara za Bwawa la Kariba Miji ya Kariba nchini Zimbabwe na Siavonga nchini Zambia ni vituo muhimu vya utalii katika eneo hilo. == Changamoto za mazingira == Katika miongo ya hivi karibuni, Ziwa Kariba limekabiliwa na changamoto mbalimbali za mazingira, ikiwemo: * Mabadiliko ya tabianchi * Kupungua kwa kiwango cha maji * Uvuvi kupita kiasi katika baadhi ya maeneo * [[Uchafuzi wa mazingira]] * Kuenea kwa mimea vamizi ya majini Mabadiliko ya kiwango cha maji yanaweza kuathiri uzalishaji wa umeme na shughuli za kiuchumi zinazotegemea ziwa hilo. == Umuhimu wa kikanda == Ziwa Kariba ni rasilimali ya kimkakati kwa nchi za Zambia na Zimbabwe. Mbali na uzalishaji wa umeme, ziwa hilo linachangia usalama wa chakula, ajira, biashara na maendeleo ya jamii zinazolizunguka. Kwa sababu hiyo, usimamizi endelevu wa ziwa hilo ni muhimu kwa maendeleo ya muda mrefu ya nchi hizo mbili. == Tazama pia == * [[Ziwa Tanganyika]] == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vya nje == * https://whc.unesco.org/ * https://www.zambeziriverauthority.com/ {{Wayback|url=https://www.zambeziriverauthority.com/ |date=20130422133529 }} {{mbegu-jio-Afrika}} [[Jamii:Maziwa ya Zambia]] [[Jamii:Maziwa ya Zimbabwe]] [[Jamii:Mto Zambezi]] [[Jamii:AWC2026]] [[Jamii:Jiografia ya Afrika]] [[Jamii:AWC 2026]] k2vaxflq997998lw09bc5ktvhv2u9mm 0 240607 1577748 1575917 2026-07-01T09:00:20Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577748 wikitext text/x-wiki [[Faili:Grand Coulee Dam spillway.jpg|thumb|Njia ya kutolea maji ya ziada kwenye Bwawa la Grand Coulee]] '''Miundombinu ya maji''' (kwa [[Kiingereza]]: ''water infrastructure'') ni mfumo mpana wa miundo ya kihandisi, vifaa, na mitambo inayojengwa kwa ajili ya kukusanya, kusafisha, kuhifadhi, kusafirisha, na kusambaza maji kwa jamii, pamoja na kukusanya na kutibu majitaka. Mfumo huu ni nguzo muhimu katika maendeleo ya kiuchumi na afya ya jamii, ukihusisha usimamizi wa rasilimali za maji kuanzia kwenye vyanzo vya asili hadi yanapomfikia mlaji na hatimaye yanaporudishwa mazingirani baada ya matumizi.<ref>https://britannica.com – Ensaiklopidia ya Britannica inayofafanua vipengele na mifumo yote ya miundombinu ya usambazaji wa maji.</ref> == Historia ya Miundombinu ya Maji == Miundombinu ya maji imekuwepo tangu zamani za kale. [[Roma ya Kale]] ilijenga mifumo ya mabomba ya kupeleka [[maji]] kwenye [[miji]] yake kupitia njia za maji zinazoitwa aqueducts. Baadaye, [[Uingereza]] na [[Ufaransa]] zilijenga mifumo ya kwanza ya kisasa ya kusafirisha maji katika karne ya 19.<ref><ref>{{cite book|url=https://digitalscholarship.unlv.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1344&context=thesesdissertations|title=Hydro-infrastructure History|publisher=University of Nevada|access-date=2026-06-10}}</ref> Mwaka 1804, kiwanda cha kwanza cha kusafisha [[maji]] kilijengwa [[Scotland]] na kilisaidia sana katika kuupatia umma [[maji]] safi. Mwaka 1972, [[Marekani]] ilipitisha Sheria ya Maji Safi (Clean Water Act) iliyowataka [[miji]] yote kuwa na vituo vya kusafisha [[maji]]. Mwaka 1974, Sheria ya Maji Salama (Safe Water Act) iliweka kanuni za kwanza za kutoa [[maji]] safi kwa kila mtu.<ref>{{cite book|url=https://digitalscholarship.unlv.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1344&context=thesesdissertations|title=Hydro-infrastructure History|publisher=University of Nevada|access-date=2026-06-10}}</ref> == Mifumo ya uhifadhi na usambazaji == [[Mabwawa]] ya kuhifadhi maji (reservoirs) ni sehemu muhimu ya miundombinu ya maji. Mabwawa haya hutoa [[maji]] wakati wa mahitaji makubwa (kama wakati wa kiangazi), husaidia katika kuzima [[moto]], na hudhibiti shinikizo katika mfumo wa usambazaji. Mabwawa yanaweza kujengwa [[chini ya ardhi]] (kwa kutumia [[tangi]] chini ya [[nyumba]]) au [[juu ya ardhi]] (kwenye minara).<ref>{{cite web|title=Distribution Systems|publisher=Water.mecc.edu|url=https://water.mecc.edu/courses/ENV115/Distribution_print.pdf|access-date=2026-06-10}}</ref> Kuna mifumo miwili mikuu ya usambazaji wa [[maji]]: * Mfumo wa matawi (Branched system) - Mifumo hii hufanana na [[tawi]] la [[mti]], ambapo [[mabomba]] madogo hujitokeza kutoka mabomba makubwa. Mfumo huu hutumika zaidi katika maeneo ya [[vijijini]]. * Mfumo wa matundu (Grid/Loop system) - Mifumo hii ina mabomba yaliyounganishwa kwa namna ya [[matundu]] (loops) katika eneo lote. Mfumo huu hutumika zaidi katika maeneo ya [[miji]] mikubwa kwani unatoa uhakika zaidi iwapo [[bomba]] moja litavunjika. == Changamoto za Miundombinu ya Maji Duniani == Kwa mujibu wa ripoti ya [[Shirika la Afya Duniani]] (WHO) na [[Umoja wa Mataifa]] (UN-Water), miundombinu ya maji katika nchi nyingi bado ni duni.<ref><ref>{{cite web|title=Miundombinu ya maji katika nchi nyingi bado ni duni|publisher=UN News|date=2019-08-27|url=https://news.un.org/sw/audio/2019/08/1066251|access-date=2026-06-10|archive-date=2026-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20260610095040/https://news.un.org/sw/audio/2019/08/1066251|url-status=dead}}</ref> Mipango ya miji ya kisasa na utunzaji wa mazingira, changamoto kubwa inayokabili miundombinu ya maji ni uchakavu wa mifumo ya zamani, ongezeko la haraka la idadi ya watu mijini, na athari za [[mabadiliko ya tabianchi]] zinazosababisha ukame wa muda mrefu au mafuriko makubwa. Wahandisi na serikali hujikita katika kubadili mifumo ya zamani na kuweka miundombinu thabiti (resilient infrastructure) inayotumia teknolojia ya kidijitali, kama vile sensa za kubaini uvujaji wa maji (smart water grids) na mifumo ya uvunaji wa maji ya mvua. * Ukosefu wa Uwekezaji - Utafiti uliofanyika mwaka 2019 katika [[nchi]] 115 ukijumuisha [[watu]] bilioni 4.5 umeonesha udhaifu mkubwa katika ufadhili na uwekezaji kwenye sekta ya maji. [[Nchi]] 19 ziliripoti kasoro ya asilimia 60 ya ufadhili, ilhali ni chini ya asilimia 15 ya [[nchi]] zilizo na fedha zinazoweza kufadhili mipango yao. * Athari za Uhaba wa Miundombinu - Dkt. Tedros Adhanom Ghebreyesus, Mkurugenzi Mkuu wa WHO, amesema kuwa watu wengi sana hawapati [[maji]] safi ya kunywa na huduma za kujisafi, hali inayowaweka katika hatari ya [[maambukizi]] na pia kuhujumu maendeleo katika sekta ya [[afya]] ya umma. Kwa upande mwingine, [[maji taka]] yasiyotibiwa vizuri hutiririka kwenye [[mito]] na [[maziwa]], na kusababisha magonjwa kama [[kibofu]] na [[kuhara]]. Watu wengi hata hivyo hawawezi kumudu gharama za kuunganisha [[nyumba]] zao kwenye mtandao wa [[maji]] safi kutokana na umaskini.<ref>{{cite web|title=Miundombinu ya maji katika nchi nyingi bado ni duni|publisher=UN News|date=2019-08-27|url=https://news.un.org/sw/audio/2019/08/1066251|access-date=2026-06-10}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Vilevile, kuna msisitizo unaoongezeka wa kutumia miundombinu ya kijani kama vile kurejesha ardhi-nyevu ya asili (luteka) na [[Uwanda wa mafuriko|nyanda za mafuriko]] ili kusaidia mifumo ya kihandisi ya zege katika kuchuja na kudhibiti mtiririko wa maji kwa njia endelevu. Juhudi hizi ni nguzo muhimu katika kuhakikisha usalama wa muda mrefu wa rasilimali za maji barani [[Afrika]].<ref>https://unep.org – Ripoti ya UNEP kuhusu changamoto na suluhisho endelevu za miundombinu ya maji duniani kote.</ref> == SDG 6 na Malengo ya 2030 == Ripoti hiyo imebaini kuwa uwepo wa [[Malengo ya Maendeleo Endelevu]] (SDGs), hususan Lengo namba 6, umesaidia kuimarisha huduma za [[maji]] safi na kujisafi. Takribani asilimia 50 ya [[nchi]] zilizofanyiwa utafiti kwa sasa zimeweka malengo ya [[maji]] safi na salama ya kunywa yanayolenga kufikia viwango vya juu ifikapo mwaka 2030.<ref>{{cite web|title=SDG 6 Synthesis Report on Water and Sanitation|publisher=UN Water|url=https://hlpf.un.org/sites/default/files/documents/2023/2023%20UN%20Water%20SDG%206%20Synthesis%20Report.pdf|access-date=2026-06-10|archive-date=2023-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807003131/https://hlpf.un.org/sites/default/files/documents/2023/2023%20UN%20Water%20SDG%206%20Synthesis%20Report.pdf|url-status=dead}}</ref> == Usambazaji wa Maji Tanzania == Serikali ya [[Tanzania]] imefanya juhudi kubwa katika kuimarisha miundombinu ya maji nchini. * Maendeleo ya Upatikanaji wa Maji - Hali ya upatikanaji wa huduma ya maji safi na salama imeongezeka kutoka asilimia 53 mwaka 2015 hadi kufikia asilimia 70 mwaka 2024. Kwa upande wa mjini, upatikanaji wa maji uko kati ya asilimia 82 hadi 95, inatofautiana kati ya [[mji]] mmoja na mwingine. Kwa upande wa vijijini, jumla ya [[vijiji]] 560 kati ya vijiji 651 vinavyosimamiwa na Wakala wa Maji na Usafi wa Mazingira Vijijini (RUWASA) vina [[miradi]] ya [[maji]] ya [[bomba]] inayohudumia wakazi wapatao 1,844,097 kati ya 2,634,423 sawa na asilimia 70 ya wakazi wote wa [[Mkoa wa Kagera]] wanaoishi maeneo ya vijijini. * Uwekezaji katika Miundombinu ya Maji - Kwa kipindi cha miaka minne (2020 hadi 2024), Serikali ya [[Tanzania]] imetoa Tsh. 69,370,644,767.82 (zaidi ya bilioni 69) kwa ajili ya ujenzi wa miundombinu ya maji. Pia, juhudi mbalimbali zimeendelea kuchukuliwa za kukarabati na kuboresha [[miradi]] chakavu.<ref>{{cite web|title=Huduma za Maji - Mkoa wa Kagera|publisher=Ofisi ya Rais TAMISEMI|url=https://kagera.go.tz/en/huduma-za-maji|access-date=2026-06-10}}</ref> == Tazama pia == * [[Mtambo wa kusafisha maji]] * [[Uhandisi wa maji]] * [[Usafishaji wa maji]] * [[Uchafuzi wa maji]] * [[Maendeleo endelevu]] == Marejeo == {{Marejeo}} {{mbegu-teknolojia}} [[Jamii:teknolojia]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:AWC 2026]] 7k2s8gw4upuuidtvjhua2cqn8cpkqn0 0 240766 1577706 1577094 2026-06-30T19:32:29Z Josefu chipiti 90533 /* */ Nomino za mahali ziliazwa kuandikwa kwa herufi ndogo 1577706 wikitext text/x-wiki {{umbo}} [[Faili:Katse Dam.jpg|thumb|Bwawa la Katse, sehemu ya mradi wa maji nyanda za juu za Lesotho]] '''Lesotho''' ni nchi yenye milima na 'nchi yenye maji mengi', lakini inakabiliwa na ukosefu wa maji safi ya kunywa kutokana na usafi duni. Katika miongo ya hivi karibuni, kutokana na ujenzi wa mabwawa ya Mradi wa Maji wa Nyanda za Juu za Lesotho (LHWP), Lesotho imekuwa mtoaji mkuu wa Maji kwa sehemu za kaskazini [[Afrika Kusini|mwa Afrika Kusini]] . Licha ya maendeleo ya kiuchumi na miundombinu yaliyosababishwa na LHWP, magonjwa yanayosababishwa na Maji ni ya kawaida nchini na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kutokana nayo ni cha juu. Mnamo [[2017]], mradi wa kuboresha usambazaji wa maji vijijini katika Nyanda za Chini za Lesotho ulifadhiliwa na Kituo cha Mazingira Duniani na Benki ya Maendeleo ya Afrika, na unaendelea. == Historia == Wazo la Mradi wa Maji wa Nyanda za Juu za Lesotho (LHWP) lilianza mwishoni mwa miaka ya 1970; hata hivyo, mradi huo haukuanzishwa hadi mapinduzi ya kijeshi yalipoipindua serikali ya Lesotho mnamo 1986. <ref name=":0">{{Rejea jarida |title=politics-of-judicial-independence-in-lesotho |doi=10.1163/2210-7975_hrd-1234-0379}}</ref> LHWP ilikuwa ushirikiano kati ya Afrika Kusini na serikali mpya ya Lesotho, ingawa mpango huo uliisaidia Afrika Kusini. <ref name=":0" /> == Maendeleo ya hivi karibuni == Mnamo Februari 13, 2017, Kituo cha Mazingira Duniani (GEF) kwa ushirikiano na Benki ya Maendeleo ya Afrika (AfDB) kiliamua kufadhili marekebisho ya mabadiliko ya tabianchi kwa ajili ya Ugavi Endelevu wa Maji Vijijini katika Nyanda za Chini za Lesotho. <ref name=":4">{{Rejea tovuti|url=https://www.afdb.org/en/news-and-events/afdb-and-gef-support-climate-change-adaptation-for-sustainable-water-supply-in-malawi-and-lesotho-16797/|title=AfDB and GEF Support Climate Change Adaptation for Sustainable Water Supply in Malawi and Lesotho|accessdate=2018-12-17}}</ref> GEF itafadhili dola milioni 4.4 na AfDB dola milioni 17 mtawalia. Mradi huu ni wa kuboresha maji safi na usafi wa mazingira kwa jamii za vijijini za Nyanda za Chini za Lesotho ili kukabiliana na mabadiliko ya hali ya hewa ya hivi karibuni na kusimamia rasilimali kwa ufanisi zaidi baada ya ukame wa hivi karibuni. <ref name=":4" /> Mradi huo utasaidia kudumisha jamii za vijijini kwa maji safi. Mpango wao ni kutekeleza mabonde ya maji ili kulinda usambazaji wa maji kutoka nje kutokana na ukame unaojirudia na mafuriko yanayowezekana. <ref name=":4" /> == Marejeo == <references responsive="" /> {{Mbegu}} [[Jamii:AWC 2026]] on6upwetem7j46a047quz4oesq7ehdl 1577776 1577706 2026-07-01T10:45:08Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Josefu chipiti|Josefu chipiti]] ([[User talk:Josefu chipiti|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] 1571102 wikitext text/x-wiki {{umbo}} [[Faili:Katse Dam.jpg|thumb|Bwawa la Katse, sehemu ya mradi wa maji nyanda za juu za Lesotho]] '''Lesotho''' ni nchi yenye milima na 'nchi yenye maji mengi', lakini inakabiliwa na ukosefu wa maji safi ya kunywa kutokana na usafi duni. Katika miongo ya hivi karibuni, kutokana na ujenzi wa mabwawa ya Mradi wa Maji wa Nyanda za Juu za Lesotho (LHWP), Lesotho imekuwa mtoaji mkuu wa maji kwa sehemu za kaskazini [[Afrika Kusini|mwa Afrika Kusini]] . Licha ya maendeleo ya kiuchumi na miundombinu yaliyosababishwa na LHWP, magonjwa yanayosababishwa na maji ni ya kawaida nchini na kiwango cha vifo vya watoto wachanga kutokana nayo ni cha juu. Mnamo [[2017]], mradi wa kuboresha usambazaji wa maji vijijini katika Nyanda za Chini za Lesotho ulifadhiliwa na Kituo cha Mazingira Duniani na Benki ya Maendeleo ya Afrika, na unaendelea. == Historia == Wazo la Mradi wa Maji wa Nyanda za Juu za Lesotho (LHWP) lilianza mwishoni mwa miaka ya 1970; hata hivyo, mradi huo haukuanzishwa hadi mapinduzi ya kijeshi yalipoipindua serikali ya Lesotho mnamo 1986. <ref name=":0">{{Rejea jarida |title=politics-of-judicial-independence-in-lesotho |doi=10.1163/2210-7975_hrd-1234-0379}}</ref> LHWP ilikuwa ushirikiano kati ya Afrika Kusini na serikali mpya ya Lesotho, ingawa mpango huo uliisaidia Afrika Kusini. <ref name=":0" /> == Maendeleo ya hivi karibuni == Mnamo Februari 13, 2017, Kituo cha Mazingira Duniani (GEF) kwa ushirikiano na Benki ya Maendeleo ya Afrika (AfDB) kiliamua kufadhili marekebisho ya mabadiliko ya tabianchi kwa ajili ya Ugavi Endelevu wa Maji Vijijini katika Nyanda za Chini za Lesotho. <ref name=":4">{{Rejea tovuti|url=https://www.afdb.org/en/news-and-events/afdb-and-gef-support-climate-change-adaptation-for-sustainable-water-supply-in-malawi-and-lesotho-16797/|title=AfDB and GEF Support Climate Change Adaptation for Sustainable Water Supply in Malawi and Lesotho|accessdate=2018-12-17}}</ref> GEF itafadhili dola milioni 4.4 na AfDB dola milioni 17 mtawalia. Mradi huu ni wa kuboresha maji safi na usafi wa mazingira kwa jamii za vijijini za Nyanda za Chini za Lesotho ili kukabiliana na mabadiliko ya hali ya hewa ya hivi karibuni na kusimamia rasilimali kwa ufanisi zaidi baada ya ukame wa hivi karibuni. <ref name=":4" /> Mradi huo utasaidia kudumisha jamii za vijijini kwa maji safi. Mpango wao ni kutekeleza mabonde ya maji ili kulinda usambazaji wa maji kutoka nje kutokana na ukame unaojirudia na mafuriko yanayowezekana. <ref name=":4" /> == Marejeo == <references responsive="" /> {{Mbegu}} [[Jamii:AWC 2026]] mlq5ujgr0q2wim70joej8ihj5iik7yq 0 240768 1577707 1577078 2026-06-30T19:38:18Z Josefu chipiti 90533 /* */ Alama za uandishi na baadhi ya nomino 1577707 wikitext text/x-wiki {{umbo}} [[Faili:Water Tank in Kigali on the road.jpg|thumb|Lori la kusafirishia Tangi la Maji Mjini [[Kigali]]]] [[Faili:Access to Improved Water Sources and Sanitation in Sub-Saharan Africa.png|thumb]] '''Ugavi wa Maji''' na usafi wa mazingira nchini Rwanda una sifa ya sera iliyo wazi ya serikali na usaidizi mkubwa wa wafadhili. Kujibu uendelevu duni wa mifumo ya Maji vijijini na ubora duni wa huduma, mwaka wa 2002 serikali za mitaa katika Mkoa wa Kaskazini wa Byumba zilitoa huduma kwa sekta binafsi ya ndani kwa njia ya ushirikiano wa umma na Binafsi . Usaidizi wa ushirikiano wa umma na binafsi ukawa sera ya serikali mwaka wa 2004 na ushirikiano wa umma na binafsi ulioanzishwa ndani ulienea haraka, ukijumuisha 25% ya mifumo ya maji vijijini kufikia mwaka wa 2007. == Miundombinu == Miundombinu ya maji nchini Rwanda ilijumuisha mifumo 15 ya maji ya mijini na takriban mifumo 796 ya maji ya vijijini mwaka wa 2002. <ref name="PRSP2">{{Rejea tovuti |url=http://povlibrary.worldbank.org/files/Rwanda_PRSP.pdf |title=PRSP p. 51 |accessdate=2026-06-11 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614040647/http://povlibrary.worldbank.org/files/Rwanda_PRSP.pdf |url-status=dead }}</ref> Mifumo ya maji ya mijini hulishwa maji kutoka kwa mitambo 17 ya kutibu maji. <ref>{{Rejea tovuti|title=EWSA Water Production|url=http://www.ewsa.rw/index.php/En/products-services/water/distribution-water|publisher=EWSA|accessdate=24 March 2014|archive-date=2014-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324154818/http://www.ewsa.rw/index.php/En/products-services/water/distribution-water|url-status=dead}}</ref> Mifumo ya maji ya vijijini hulishwa zaidi na mabomba ya maji. Pampu za mikono zinazotumia maji ya ardhini na chemchemi zinazosimamiwa hutoa maji tofauti na mifumo ya maji. == Rasilimali za maji na matumizi ya maji == Rwanda ina [[chemchemi]] 22,300 zilizosajiliwa katika orodha ya chemchemi. Jumla ya matumizi ya maji ilikadiriwa kuwa {{Convert|150|e6m3}} mwaka wa 2000, ambapo 24% ( {{Convert|36|e6m3}} kwa mwaka) ilikuwa kwa matumizi ya nyumbani, sawa na mita za ujazo 4 pekee kwa kila mtu kwa mwaka au takriban lita 11 kwa kila mtu kwa siku (140&#x20;cu&#x20;ft/capita/mwaka au kama 3&#x20;Galoni za Marekani au galoni 2½ za kifalme/mtu/siku). <ref name="FAO">[http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/rwanda/indexfra.stm FAO Aquastat]</ref> Chanzo kingine kinakadiria jumla ya matumizi ya maji kuwa {{Convert|800|e6m3}} kwa mwaka mwaka wa 1993, ambapo 5% ( {{Convert|40|e6m3}} kwa mwaka) zilikuwa kwa matumizi ya nyumbani. <ref name="WRI">[https://web.archive.org/web/20040716143242/http://www.earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/Wat_cou_646.pdf WRI]</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Rwanda]] [[Jamii:AWC 2026]] fx8zvl3qnqsu6505wrindjd3zo3tctq 1577777 1577707 2026-07-01T10:45:15Z Riccardo Riccioni 452 Masahihisho aliyefanya [[Special:Contributions/Josefu chipiti|Josefu chipiti]] ([[User talk:Josefu chipiti|Majadiliano]]) yalirejeshwa hadi sahihisho la mwisho na [[User:Anastaz12|Anastaz12]] 1577078 wikitext text/x-wiki {{umbo}} [[Faili:Water Tank in Kigali on the road.jpg|thumb|Lori la kusafirishia tangi la maji mjini [[Kigali]]]] [[Faili:Access to Improved Water Sources and Sanitation in Sub-Saharan Africa.png|thumb]] '''Ugavi wa maji''' na usafi wa mazingira nchini Rwanda una sifa ya sera iliyo wazi ya serikali na usaidizi mkubwa wa wafadhili. Kujibu uendelevu duni wa mifumo ya maji vijijini na ubora duni wa huduma, mwaka wa 2002 serikali za mitaa katika Mkoa wa Kaskazini wa Byumba zilitoa huduma kwa sekta binafsi ya ndani kwa njia ya ushirikiano wa umma na binafsi . Usaidizi wa ushirikiano wa umma na binafsi ukawa sera ya serikali mwaka wa 2004 na ushirikiano wa umma na binafsi ulioanzishwa ndani ulienea haraka, ukijumuisha 25% ya mifumo ya maji vijijini kufikia mwaka wa 2007. == Miundombinu == Miundombinu ya maji nchini Rwanda ilijumuisha mifumo 15 ya maji ya mijini na takriban mifumo 796 ya maji ya vijijini mwaka wa 2002. <ref name="PRSP2">{{Rejea tovuti |url=http://povlibrary.worldbank.org/files/Rwanda_PRSP.pdf |title=PRSP p. 51 |accessdate=2026-06-11 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614040647/http://povlibrary.worldbank.org/files/Rwanda_PRSP.pdf |url-status=dead }}</ref> Mifumo ya maji ya mijini hulishwa maji kutoka kwa mitambo 17 ya kutibu maji. <ref>{{Rejea tovuti|title=EWSA Water Production|url=http://www.ewsa.rw/index.php/En/products-services/water/distribution-water|publisher=EWSA|accessdate=24 March 2014|archive-date=2014-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324154818/http://www.ewsa.rw/index.php/En/products-services/water/distribution-water|url-status=dead}}</ref> Mifumo ya maji ya vijijini hulishwa zaidi na mabomba ya maji. Pampu za mikono zinazotumia maji ya ardhini na chemchemi zinazosimamiwa hutoa maji tofauti na mifumo ya maji. == Rasilimali za maji na matumizi ya maji == Rwanda ina [[chemchemi]] 22,300 zilizosajiliwa katika orodha ya chemchemi. Jumla ya matumizi ya maji ilikadiriwa kuwa {{Convert|150|e6m3}} mwaka wa 2000, ambapo 24% ( {{Convert|36|e6m3}} kwa mwaka) ilikuwa kwa matumizi ya nyumbani, sawa na mita za ujazo 4 pekee kwa kila mtu kwa mwaka au takriban lita 11 kwa kila mtu kwa siku (140&#x20;cu&#x20;ft/capita/mwaka au kama 3&#x20;Galoni za Marekani au galoni 2½ za kifalme/mtu/siku). <ref name="FAO">[http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/rwanda/indexfra.stm FAO Aquastat]</ref> Chanzo kingine kinakadiria jumla ya matumizi ya maji kuwa {{Convert|800|e6m3}} kwa mwaka mwaka wa 1993, ambapo 5% ( {{Convert|40|e6m3}} kwa mwaka) zilikuwa kwa matumizi ya nyumbani. <ref name="WRI">[https://web.archive.org/web/20040716143242/http://www.earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/Wat_cou_646.pdf WRI]</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu}} [[Jamii:Rwanda]] [[Jamii:AWC 2026]] gndi30jibq60me9r9qxapl32tdnxxcb 0 240856 1577790 1572161 2026-07-01T11:36:45Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577790 wikitext text/x-wiki '''Mto Tarka''' ni [[mto]] uliopo katika [[jimbo]] la [[Eastern Cape]] nchini [[Afrika Kusini]]. Mto huu, pamoja na mito ya Baviaans, Grootbrak, na Kat, ni kati ya matawi makuu ya mashariki yanayomwaga maji yake kwenye [[Mto Fish (Afrika Kusini)|Mto Great Fish]].<ref>{{Rejea kitabu |title=Transactions of the Geological Society of London |publisher=Geological Society of London |year=1856 |page=57 |url=https://archive.org/details/transactionsgeo01londgoog |quote=tarka river. |accessdate=11 January 2010 }}</ref> Ndani ya mto huu kuna mabwawa mawili makubwa ambayo ni [[bwawa]] la Ziwa Arthur na bwawa la Kommandodrif, ambapo bwawa hili la mwisho lipo ndani ya eneo la Hifadhi ya Mazingira ya Commando Drift. Mto Tarka unajumuishwa katika Eneo la Usimamizi wa Maji la "Fish to Tsitsikamma" ambalo ni muhimu kwa usambazaji na uratibu wa rasilimali za maji katika ukanda huo wa Afrika Kusini.<ref>[http://www.dwaf.gov.za/iwqs/rhp/eco/FROC/WMA15FishTsitsikamma.jpg Fish to Tsitsikama WMA 15]</ref> == Asili == Inasemekana kuwa jina la mto huu linatokana na [[lugha]] ya Khoekhoe kupitia maneno kama vile ''taras'' au ''tra'', yenye maana ya "mwanamke" au "mto wa wanawali", jambo linalofanya jina Tarka kufanana na maana ya "mahali pa wanawake wengi".<ref name="Stan01">{{Rejea kitabu |url=http://archive.org/details/standardencyclop0010unse |title=Standard encyclopaedia of Southern Africa / 10 Sle - Tun |publisher=Nasou |year=1974 |isbn=978-0-625-00326-6 |location=Cape Town |pages=561}}</ref> Kwa upande wa [[Kixhosa (lugha)|Lugha ya Kixhosa]], mto huu unajulikana kama ''Umncumuba'', jina linalomaanisha "mti wa [[mchongoma]]" (willow tree).<ref>{{Rejea kitabu |last=P E Raper - HSRC |url=http://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames |title=Dictionary of Southern African Place Names}}</ref> == Ukubwa wa mto na vyanzo == Mto Tarka unaanzisha mwendo wake katika safu ya milima ya Bamboesberg (tofauti na maelezo mengine yanayotaja milima ya Swartberg), ambapo chanzo chake kikuu kipo katika kimo cha mita 900 juu ya usawa wa bahari.<ref name="Stan01"/> Kutoka kwenye chanzo chake, mto huu unatiririka kuelekea upande wa mashariki ukipitia maeneo kadhaa kabla ya kuelekea kusini na kuungana na mto mkuu wa Great Fish katika makutano yaliyopo kwenye kimo cha mita 815.<ref name="Stan01"/> == Uhifadhi na jiografia == Beseni la kukusanyia maji (catchment area) la Mto Tarka lina ukubwa wa kilomita za mraba zipatazo 2,000, likiwa katika ukanda unaopokea kiwango cha mvua cha wastani wa kati ya milimita 120 na milimita 250 kwa mwaka.<ref name="Stan01"/> Kutokana na kiwango hiki kidogo cha usimbaji, utunzaji na uhifadhi wa mazingira ya mto huu na mabwawa yake ni jambo la msingi sana ili kuhakikisha huduma endelevu ya maji kwa mifumo ya ikolojia pamoja na shughuli za kijamii na kiuchumi katika ukanda huu wa [[Afrika]]. ==Tazama pia== * [[Orodha ya mito ya Afrika Kusini]] == Marejeo == {{Marejeo}} == Viungo vya nje == *[https://www.dws.gov.za/Documents/Other/WMA/15/FishSundaysISPFeb05ap.pdf Fish to Sundays: Internal Strategic Perspective] {{Wayback|url=https://www.dws.gov.za/Documents/Other/WMA/15/FishSundaysISPFeb05ap.pdf |date=20240616200543 }} {{Mbegu-jio-AfrikaKusini}} [[Jamii:Mito ya Afrika Kusini]] [[Jamii:AWC 2026]] 2tgr32k29d7nvwgxirul858abvwqdf0 0 240961 1577799 1573042 2026-07-01T11:50:13Z Riccardo Riccioni 452 1577799 wikitext text/x-wiki '''Eagle Online''' ni [[gazeti]] la mtandaoni la [[Uganda]] linalojishughulisha na uchambuzi wa masuala ya umma, habari za kisiasa, uchunguzi na masuala ya sasa katika Uganda na Afrika Mashariki.<ref name="official">{{Rejea tovuti |url=https://eagle.co.ug/ |title=Eagle Online - Kampala |access-date=2026-06-14}}</ref><ref name="fb">{{Rejea tovuti |url=https://www.facebook.com/EagleUg/ |title=Eagle Online (@EagleUg) |access-date=2026-06-14}}</ref> == Historia == Eagle Online lilianzishwa nchini Uganda na linachapishwa na ''Big Foot Media and Publication Limited''.<ref name="official" /><ref name="contact">{{Rejea tovuti |url=https://eagle.co.ug/contact-us/ |title=Contact Us - Eagle Online |access-date=2026-06-14}}</ref> Lina makao makuu yake mjini Kampala na linazingatia sana siasa, uchunguzi na masuala ya sasa ya kieneo.<ref name="muckrack">{{Rejea tovuti |url=https://muckrack.com/media-outlet/eagle |title=Eagle Online: Contact Information, Journalists, and Overview |access-date=2026-06-14}}</ref> == Maudhui == Eagle Online inachapisha habari zinazohusu: * Siasa na masuala ya umma (uchaguzi, bunge, serikali na maendeleo ya kisiasa).<ref name="official" /> * Uchunguzi wa kina na ripoti maalum.<ref name="official" /> * Biashara, uchumi na maendeleo.<ref name="official" /> * Habari za michezo, burudani na masuala ya kijamii.<ref name="official" /> Inatoa maudhui ya haraka kuhusu matukio kama bajeti ya taifa, kesi za mahakama, na uchambuzi wa siasa. Inafikia hadhira kupitia tovuti yake (eagle.co.ug), Facebook, X (Twitter) na Instagram.<ref name="fb" /><ref name="official" /> == Umuhimu == Kama moja ya majukwaa ya habari ya uchunguzi nchini Uganda, Eagle Online inachangia katika kutoa habari huru na uchambuzi wa kina kuhusu masuala yanayoathiri nchi, ikiwa ni pamoja na ufisadi, maendeleo na siasa za kieneo. Linaendelea kuwa chanzo muhimu cha habari kwa wasomaji wanaotafuta ripoti za kina.<ref name="official" /><ref name="muckrack" /> == Marejeo == {{Reflist}} == Viungo vya Nje == * [https://eagle.co.ug/ Tovuti Rasmi] * [https://www.facebook.com/EagleUg/ Facebook] * [https://twitter.com/eagleonlineug X (Twitter)] [[Jamii:Magazeti ya Uganda]] [[Jamii:Vyombo vya habari]] 0srhsgwx6cjg9sxtyi83w428sotohlm 0 240967 1577789 1574115 2026-07-01T11:21:58Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577789 wikitext text/x-wiki [[File:Cross River OSM.png|thumb|[[Ramani]] inayoonyesha ukubwa wa Mto Cross kuanzia Kameruni hadi unapoingia katika [[Bahari ya Atlantiki]] nchini Nigeria]] '''Mto Cross''' (pia: '''Oyono''')<ref>{{cite book|title=Africa |author=Reclus, Élisée |author-link=Élisée Reclus |edition=reprint |volume=3 |publisher=Forgotten Books |year=1892 |page=341 |isbn=1-4400-9130-7 |url=https://books.google.com/books?id=D1pAa9idGX0C&pg=PA341}}</ref> ni [[mto]] mkuu katika upande wa kusini-mashariki mwa [[Nigeria]] na ndio ulioupa jina lake [[Jimbo la Cross River]]. Mto huu unaanzia nchini [[Kameruni]], ambapo huko unajulikana kwa jina la ''Mto Manyu''.<ref>{{cite web |url=http://cameroun-foret.com/system/files/18_18_01.pdf |title=ETHNOBOTANICAL SURVEY OF THE TAKAMANDA FOREST RESERVE |author1=L. Zapfack |author2=J. S. O. Ayeni |author3=S. Besong |author4=M. Mdaihli |date=November 2001 |access-date=2011-02-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708112712/http://cameroun-foret.com/system/files/18_18_01.pdf |archive-date=2011-07-08 }}</ref> Ingawa mto huu si mrefu sana kwa viwango vya jiografia ya [[Afrika]], [[beseni]] lake linapata kiasi kikubwa cha mvua hali inayofanya mto kuwa mpana sana kuelekea mwishoni mwake. Katika umbali wa [[kilomita]] 80 kabla ya kufika baharini, mto huu unatiririka kupitia misitu ya mvua yenye mabwawa na vijito vingi, ukaunda [[delta ya mto|delta ya ndani]] karibu na makutano yake na Mto Calabar.<ref>{{Rejea tovuti |url=http://www.mowca.org/new%20design/member-states/nigeria.html |title=Maritime Organisation of West and Central Africa, Nigeria |access-date=2009-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505220021/http://www.mowca.org/new%20design/member-states/nigeria.html |archive-date=2010-05-05 |url-status=dead }}</ref> Delta hii ina upana wa kilomita 20 na urefu wa kilomita 50 kati ya mji wa Oron upande wa magharibi na mji wa Calabar upande wa mashariki. Delta hii inaishia kwenye mlango mpana wa mto baharini (estuary) ambao unashirikisha pia mito mingine midogo. Kwenye mdomo wake katika [[Bahari ya Atlantiki]], mlango huo una upana wa kilomita 24, huku upande wake wa mashariki ukiwa ndani ya nchi jirani ya Kameruni.<ref>{{Rejea tovuti |date=2023-09-12 |title=Cross River {{!}} Nigeria, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Cross-River-state-Nigeria |access-date=2023-09-29 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> == Ukubwa wa mto == Tawari kubwa zaidi la Mto Cross ni Mto Aloma, unaotokea Jimbo la Benue na kuungana nao ndani ya Jimbo la Cross River. Jimbo la Cross River limeunganishwa kwa barabara kuu na jimbo dada la Akwa Ibom. Umbali kati ya mji wa Oron na Calabar ni kilomita 21 kwa njia ya boti na karibu kilomita 200 kwa njia ya barabara. Wakazi wa maeneo ya chini ya Mto Cross kijadi hutumia usafiri wa maji, na mji wa Calabar una bandari kuu ya bahari iliyopo kwenye Mto Calabar, umbali wa kilomita 10 kutoka unapokutana na Mto Cross na kilomita 55 kutoka baharini. Daraja la Itu lililopo kwenye Mto Cross kando ya barabara kuu ya Itu-Calabar linatajwa kuwa moja ya mafanikio makubwa ya miundombinu ya serikali ya Yakubu Gowon lilipokamilika mwaka 1975.<ref>{{Rejea tovuti |last=admin |title=Major Rivers in Nigeria (Details and Pictures) – Sea Empowerment and Research |url=https://seaempowerment.org/?p=981 |access-date=2023-09-29 |language=en-US |archive-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251009193603/http://seaempowerment.org/?p=981 |url-status=dead }}</ref> == Uhifadhi na ikolojia == Mto Cross unaunda mpaka wa kiasili kati ya kanda mbili za mazingira ya misitu ya joto ya mvua: "Misitu ya Mpito ya Cross-Niger" inayopatikana upande wa magharibi kati ya Mto Cross na Mto Niger, na "Misitu ya Pwani ya Cross-Sanaga-Bioko" iliyopo upande wa mashariki kuelekea Mto Sanaga nchini Kameruni. Kiasi cha wastani cha mvua kwa mwaka kinatofautiana, kutoka milimita 1,760 upande wa kaskazini mwa jimbo hadi milimita 3,100 upande wa kusini (WSSSRP II 2016).<ref>{{cite journal|title=Flood vulnerability assessment of the upper Cross River basin using morphometric analysis|last1=Nkpa M.|first1=Ogarekpe|last2=Ekpe A.|first2=Obio|last3=Imokhai T.|first3=Tenebe|last4=Praise God C.|first4=Emenike|last5=Chidozie C.|first5=Nnaji|journal=Geomatics, Natural Hazards and Risk |date=23 Jul 2020|volume=11 |issue=1 |pages=1378–1403 |doi=10.1080/19475705.2020.1785954 |doi-access=free |bibcode=2020GNHR...11.1378O }}</ref> Jina la mto huu pia limetumika kuupa jina Hifadhi ya Taifa ya Cross River (''Cross River National Park'') pamoja na familia ya lugha za kiasili za eneo hilo.<ref>{{Rejea tovuti |title=Brief History of Cross River National Park |url=https://www.traveldigest.com.ng/index.php/travel-and-tourism-events/item/664-brief-history-of-cross-river-national-park |access-date=2023-09-29 |website=www.traveldigest.com.ng |language=en-gb |archive-date=2024-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727035559/https://www.traveldigest.com.ng/index.php/travel-and-tourism-events/item/664-brief-history-of-cross-river-national-park |url-status=dead }}</ref> Kihistoria na kiutamaduni, ukanda wa Mto Cross una umuhimu mkubwa sana kwa bara la Afrika kwa sababu zifuatazo: * Inadhaniwa kuwa sehemu ya makao ya kwanza kabisa ambapo watu wanaozungumza [[Lugha za Kibantu]] walianza kuenea kuelekea maeneo mengi ya Kusini mwa Jangwa la Sahara miaka 3000 hadi 5000 iliyopita. * Ni eneo ambalo maandishi ya kale ya kiasili ya Nsibidi yaligunduliwa na kutumiwa. * Ndipo ulipo mji wa Calabar, ambao ulikuwa moja ya vituo vikubwa na muhimu zaidi vya biashara ya utumwa kupitia Bahari ya Atlantiki. == Uchafuzi wa mazingira == Utafiti na ufuatiliaji wa mazingira uliofanywa kwa miezi kadhaa umebaini kuwepo kwa madini ya chuma, manganese, risasi, arseniki, na kromiamu katika maji ya mto huu. Viwango vya madini haya vimeonekana kuwa hatari kwa afya ya binadamu, jambo linaloonyesha kuwa mto huo unakabiliwa na uchafuzi mkubwa wa metali nzito na hivyo hauwezi kutegemewa kama chanzo salama cha maji ya kunywa kwa wakazi wa Nigeria bila kufanyiwa matibabu ya kina. ==Tazama pia== * [[Orodha ya mito ya Nigeria]] == Marejeo == {{Marejeo}} {{mbegu-jio-Nigeria}} [[Jamii:Mito ya Nigeria]] [[Jamii:AWC 2026]] e4qwslixuejo56tjg92puhkd6z8xed2 0 241100 1577746 1575575 2026-07-01T08:33:53Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577746 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Person | jina = Mila Kunis | jina_halisi = Milena Markovna Kunis | picha = Mila Kunis TIFF 2025 (cropped).jpg | ukubwawapicha = 200px | maelezo_ya_picha = Kunis mwaka 2025 | tarehe_ya_kuzaliwa = {{Birth date and age|1983|8|14|df=y}} | mahala_pa_kuzaliwa = Chernivtsi, SSR ya Ukraine, Umoja wa Kisovyeti | uraia = Marekani | kazi = Mwigizaji | kipindi = 1994–sasa | mwenzi = Ashton Kutcher (ndoa 2015–sasa) | washirika = Macaulay Culkin (2002–2010) | watoto = 2 | kazi_mahususi = Orodha kamili ya filamu za Mila Kunis | tuzo = }} '''Milena Markovna''' "'''Mila'''" '''Kunis''' (alizaliwa [[Chernivtsi]], [[Ukraini|Ukraina]], Agosti 14, 1983) ni mwigizaji kutoka nchini [[Marekani]]. Alikulia katika jiji la [[Los Angeles]], ambapo alianza kuigiza akitokea kwenye nafasi ndogo za televisheni mapema miaka ya 1990. Alicheza kama [[Jackie Burkhart]] kwenye kipindi cha ''[[That '70s Show]]'' kuanzia mwaka 1998 hadi 2006, na amekuwa akiigiza kwa sauti uhusika wa [[Meg Griffin]] kwenye mfululizo wa ''[[Family Guy]]'' tangu mwaka 1999. Nafasi iliyompa umaarufu mkubwa Kunis kwenye filamu ilikuwa katika filamu ya vichekesho na mapenzi ya mwaka 2008 iliyoitwa ''[[Forgetting Sarah Marshall]]''.<ref name="blackbook">{{cite web |url=https://www.blackbookmag.com/ |title=Mila Kunis Interview |publisher=BlackBook |date=2008-03-10 |access-date=2026-06-17 |archive-date=2022-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707113326/https://blackbookmag.com/ |url-status=dead }}</ref><ref name="sentinel">{{cite web |url=https://www.orlandosentinel.com |title=Mila Kunis's Breakout Role |publisher=The Orlando Sentinel |date=2008-03-15 |access-date=2026-06-17}}</ref> Alipata sifa nyingi kutoka kwa wachambuzi kwa uigizaji wake katika filamu ya kusisimua ya kisaikolojia ya ''[[Black Swan (film)|Black Swan]]'' (2010), ambapo alichaguliwa kuwania tuzo ya [[Golden Globe Award for Best Supporting Actress – Motion Picture|Golden Globe]] na tuzo ya [[Screen Actors Guild Awards|Screen Actors Guild]] kama Mwigizaji Bora wa Kike Anayesaidia. Kwa uhusika wake katika filamu ya vichekesho ya ''[[Ted (film)|Ted]]'' (2012)—ambaya ni filamu yake iliyoingiza pesa nyingi zaidi—alichaguliwa kuwania tuzo ya [[Critics' Choice]] kama Mwigizaji Bora wa Kike kwenye Vichekesho. Filamu nyingine za Kunis ni pamoja na filamu za mapambano (action) za ''[[Max Payne (film)|Max Payne]]'' (2008) (akicheza kama [[Mona Sax]]) na ''[[The Book of Eli]]'' (2010), filamu ya vichekesho na mapenzi ya ''[[Friends with Benefits (film)|Friends with Benefits]]'' (2011), filamu ya njozi ya ''[[Oz the Great and Powerful]]'' (2013) kama mchawi wa kike, filamu za vichekesho za ''[[Bad Moms]]'' (2016) na muendelezo wake wa ''[[A Bad Moms Christmas]]'' (2017), pamoja na filamu ya mafumbo ya [[Wake Up Dead Man|''Wake Up Dead Man: A Knives Out Mystery'']] (2025). == Marejeo == {{reflist}} {{WFR}} [[Jamii:Waliozaliwa 1983]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Ukraine]] [[Jamii:Waigizaji filamu wa Marekani]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wiki for Refugees 2026]] iv9bguu2n4bxywqa70336hgv2rqn9hv 0 241114 1577732 1574394 2026-07-01T04:37:13Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577732 wikitext text/x-wiki '''Maporomoko ya Ajora''' ni maporomoko mawili ya maji yaliyopo kusini mwa [[Ethiopia]], hasa katika wilaya ya Boloso Bombe, eneo la Wolaita.<ref>{{Citation|last=admin|title=Visit, The only East African twin falls-Wolaita Ethiopia – WT MEDIA|date=2024-05-13|url=https://wolaitatimes.com/?p=4399|work=WT MEDIA – Media & Advertising Service|language=en-US|access-date=2026-06-18|archive-date=2025-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250323110955/https://wolaitatimes.com/?p=4399|url-status=dead}}</ref> Maporomoko haya mawili, pamoja na wanyamapori, aina mbalimbali za [[ndege]] na msitu mnene unaoyazunguka, hufanya eneo hilo kuwa na mandhari ya kuvutia sana.<ref>{{Rejea tovuti|title=Nenektogel - Platfrom Gaming Togel 4D Terbaru Min Depo 5000 Untuk Member Baru|url=https://abyssiniabusinessnetwork.com/management/|work=abyssiniabusinessnetwork.com|accessdate=2026-06-18|language=id|author=NENEKTOGEL4D}}</ref> Mwamba wa Ajora upo kati ya Mto Sokei, unaotoka Tambaro, na Mto Ajancho katika Wolaita. Mito hiyo miwili ipo umbali wa takribani kilomita 1.65 kutoka kila mmoja. Eneo tambarare linaloundwa baada ya [[maporomoko]] linaenea hadi mpakani mwa eneo la Dawro. Sehemu hii kubwa imefunikwa na msitu mnene na ni makazi ya wanyama mbalimbali wa porini. == Usafiri na Ufikiaji == Maporomoko haya yanaweza kufikiwa kwa gari, ndege au baiskeli. Yapataikana takribani [[kilomita]] 458 kutoka Addis Ababa kupitia Shashemene, kilomita 300 kupitia barabara ya Hosaenna-Soddo, kilomita 238 kutoka Hawassa, kilomita 68 kutoka Sodo, makao makuu ya Wolaita, na kilomita 20 kutoka Bombe, kituo cha [[wilaya]] ya Boloso Bombe. == Jina na Maelezo == Katika lugha ya Wolaita, neno '''“Ajora”''' linamaanisha '''“kina kirefu”'''. Eneo hili lilipewa jina hilo kutokana na maporomoko mawili ya [[maji]] yaliyopo hapo. Lina ukubwa wa takribani hekta 280. Maporomoko ya kwanza yanajulikana kama '''Ajancho''', yenye urefu wa mita 210 na upana wa [[mita]] 2.5. Maporomoko ya pili yanajulikana kama '''Sokei''', yenye urefu wa mita 170 na upana wa mita 1. Maporomoko haya mawili hukutana katika eneo linaloitwa '''Buqula''', na kutoka hapo maji yake hutiririka kuelekea Bonde la Omo. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Ethiopia}} [[Jamii:Maporomoko ya Afrika]] [[Jamii:Jiografia ya Ethiopia]] [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Mbegu za jiografia ya Ethiopia]] ic4urzbk0fpbjou25yf4wtqi4jolxem 0 241116 1577733 1574498 2026-07-01T04:40:29Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577733 wikitext text/x-wiki [[Faili:SemienWaterfall.jpg|thumb]] [[Faili:Jinbar Waterfall.jpg|thumb]] '''Maporomoko ya Jin Bahir''' (pia hujulikana kama '''Maporomoko ya Jinbar''' au '''Maporomoko ya Maji Jinbar''') ni maporomoko makubwa ya [[maji]] yaliyopo katika [[Milima ya Simien]] nchini [[Ethiopia]]. Maporomoko haya hulishwa na [[maji]] ya [[Mto Jinbar]]. Maji ya maporomoko hayo huanguka kutoka urefu wa takribani [[mita]] 500, jambo linaloyafanya kuwa miongoni mwa maporomoko makubwa zaidi barani [[Afrika]].<ref>{{Rejea tovuti|title=Jinbar Waterfall - Simien Mountains National Park|url=https://simienmountain.org/destinations/jinbar-waterfall/|accessdate=2026-06-18|language=en-US|archive-date=2025-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213151848/https://simienmountain.org/destinations/jinbar-waterfall/|url-status=dead}}</ref> Kiwango cha maji katika maporomoko haya huongezeka wakati wa msimu wa mvua, <ref>{{Rejea tovuti|title=Jinbar Waterfall {{!}} Simien Mountains National Park, Ethiopia {{!}} Attractions|url=https://www.lonelyplanet.com/points-of-interest/jinbar-waterfall/1555821|work=Lonely Planet|accessdate=2026-06-18|language=en}}</ref>na kufanya mandhari yake kuwa ya kuvutia zaidi. Maeneo ya kutazamia maporomoko hayo yanaweza kufikika kutoka mji wa Ayehu. Eneo linalozunguka maporomoko haya ni makazi ya aina mbalimbali za ndege. Mwandishi Harry Loots aliwahi kuona tai aina ya '''Tai wa Rüppell''' karibu na maporomoko hayo.<ref>{{Rejea kitabu|url=https://books.google.com/books?id=kagaEAAAQBAJ&dq=Jin+bahir+falls&pg=PA33|title=From Platberg to Kilimanjaro: via Mount Stanley, Mount Kenya, and Mont-aux-Sources|last=Loots|first=Harry|date=2021-02-07|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-7534-0916-0|language=en}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Ethiopia}} [[Jamii:Jiografia ya Ethiopia]] [[Jamii:Maporomoko ya Afrika]] [[Jamii:AWC 2026]] suaqd5womkx3iwfllrlo32ss4ksv1fh 0 241177 1577734 1574692 2026-07-01T04:43:45Z InternetArchiveBot 41439 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1577734 wikitext text/x-wiki '''Maporomoko ya Maningory''' ni [[maporomoko ya maji]] yenye urefu wa mita 90 yaliyopo katika [[Analanjirofo|Mkoa wa Analanjirofo]] nchini [[Madagaska]]. Maporomoko haya yapo kwenye [[Mto]] Maningory, takribani kilomita 20 kutoka mji wa Imerimandroso.<ref>{{Rejea tovuti|title=Madagascar Guide|url=http://madagascar-guide.com/|work=madagascar-guide.com|accessdate=2026-06-19|archive-date=2026-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20260412002516/http://www.madagascar-guide.com/|url-status=dead}}</ref> Ni mojawapo ya vivutio vya [[asili]] katika eneo hilo na sehemu ya mfumo wa maji wa Mto Maningory. == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-Madagaska}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Jiografia ya Madagaska]] [[Jamii:Maporomoko ya Afrika]] dzvt37dniklkrabc495558c6bqedu5y 0 241657 1577667 1577452 2026-06-30T12:08:19Z NyandaI 74622 1577667 wikitext text/x-wiki {{Msanii muziki | rangi = Grey | jina = <div style="text-align: center;">Timoth Mayala</div> [[File:Timoth Mayala at the University of Dar es Salaam New Library in 2022.jpg|thumb|]] | picha = | jina la kisanii = | alizaliwa = | alikufa = | nchi = [[Tanzania]] | aina ya muziki = Muziki wa Injili | kazi yake = [[Mwimbaji]], [[Mtunzi]], [[Mtayarishaji wa Muziki]] | miaka ya kazi = [[2024]] - Hadi Sasa | ameshirikiana na = | ala = [[Sauti]], [[Piano|Kinanda]] | kampuni = | Daughter=|jina kamili=Timoth Moses Mayala | Elimu = [[Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]] (BAMU & MAMU)}} '''Timoth Moses Mayala''' (maarufu kwa jina la '''Timoth Mayala''') ni [[mwimbaji]] na [[mtunzi]] wa [[nyimbo za Kiinjili]] kutoka nchini [[Tanzania]]. Amebeba kusudi la kueneza injili kupitia nyimbo na muziki wake. <ref name="musicinafrica">{{Rejea tovuti |date=2025-10-22 |title=Timoth Mayala |url=https://www.musicinafrica.net/directory/timoth-mayala |access-date=2026-06-28 |website= Music In Africa |language=en}}</ref> Muziki kwake imekuwa sio sehemu ya huduma pekee, bali ni taaluma yake kabisa ambayo amekuwa akiipambania na kuweka bidii na jitihada katika kujifunza kuhusu muziki kwa muda wa kutosha. <ref name="tmcubicstudios">{{Rejea tovuti |date=2026-04-15 |title=Timoth Mayala: Biography and Music Career |url=https://tmcubicstudios.blogspot.com/2026/04/timoth-mayala.html |access-date=2026-06-28 |website= TMcubic Studios |language=en}}</ref> Licha ya kuanza kwake utayarishaji wa muziki katika kipindi cha awali, mwaka [[2024]] aliibuka rasmi kama mwimbaji katika tasnia ya ''Muziki wa Inili'' kwa kutoa nyimbo kama "Ni Mungu" (akishirikiana na Goodie Mgeta) na "Tembea Nami". Nyimbo zingine ni pamoja na "Nikubali", "Yesu ni Rafiki", na "Furaha Yangu".<ref name="famousfix">{{Rejea tovuti |title=Timoth Moses Mayala |url=https://www.famousfix.com/topic/timoth-moses-mayala |access-date=2026-06-28 |website= FamousFix |language=en}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti |title=Timoth Mayala on Apple Music |url=https://music.apple.com/kr/artist/timoth-mayala/1699999769 |access-date=2026-06-30 |website= Apple Music |language=en}}</ref> ==Maisha ya Awali na Elimu== Timoth Mayala alizaliwa Kahama, Shinyanga, Tanzania. Alianza kupenda muziki katika umri mdogo, japo hakufanikiwa kupiga hatua hadi pale alipofika elimu ya sekondari ya upili, ambapo alianza kujifunza kupiga kinanda pamoja na kuimba kutoka kwa marafiki zake (wanafunzi wenzake shuleni). Alianza kujihusisha na kufuatilia zaidi kuhusu ''Muziki wa Injili'' baada ya kumaliza elimu yake ya sekondari. Kutokana na kuupenda sana muziki, hakutaka aishie tu kuwa na shauku ya kujua muziki, bali aliamua kuufanya kuwa taaluma yake. Mwaka 2019, alianza shahada yake ya awali katika [[Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]] akisomea muziki na kuhitimu mwaka 2022. Mwaka huohuo wa 2022 baada ya kuhitimu, aliendelea na ngazi ya juu hapo chuoni akisomea shahada ya uzamili ya sanaa katika muziki na kuhitimu mwaka 2025. <ref name="musicinafrica" /> <ref name="tmcubicstudios" /> ==Kazi ya Muziki== Tangu alipoingia chuoni mwaka 2019, Timoth alikuwa akitembelea studio kadhaa za [[Dar es Salaam]] kwa ajili ya kurekodi ingawa muziki wake bado haukuwa na uwanda mkubwa sana na alikuwa akiwasikilizisha zaidi watu wake wa karibu na kuimba kanisani alipokuwa akisali. Kwa wakati wote huo alikuwa akihudumu katika vikundi vya kusifu na kuabudu, pia alikuwa akishiriki kwenye kwaya ya chuo kikuu cha Dar es Salaam kama sauti ya tatu. Nyimbo alizowahi kurekodi katika siku za awali ni kama vile "Nikubali", "Yesu ni Rafiki" na "Furaha Yangu". Mwaka 2023, alianza kujihusisha na shughuli za uzalishaji muziki chini ya TMcubic STUDIOS (studio yake mwenyewe) akitengeneza mabiti ya waimbaji kadhaa amabao pia walikuwa wakijaribu kupambania ndoto zao katika muziki. Kupitia TMcubic Music ametengeneza pia muziki wa ala kama vile "Amapiano Gospel", "Piano Vibe", na "Mwema Instrumental Cover" ya wimbo wa "Mwema" kutoka kwa Paul Clement. Baadae aliendelea kurekodi nyimbo kadhaa ndani ya mwaka huo akishirikiana na watayarishaji wengine wa muziki. Ndipo mwaka 2024, aliibuka rasmi katika tasnia ya ''Muziki wa Injili'' kama mwimbaji akiachia nyimbo zake mbili mfululizo zenye picha mjongeo, ambazo ni "Ni Mungu" na "Tembea Nami". <ref name="viberate">{{Rejea tovuti |title=Timoth Mayala |url=https://www.viberate.com/artist/timoth-mayala/ |access-date=2026-06-28 |website= Viberate |language=en}}</ref> Nyimbo hizi hazikuonesha tu nia yake ya kuwa madhubuti, bali ilifungua mwanzo mpya wa safari yake ya muziki. ==Diskografia== {| class="wikitable" |+ |- ! Mwaka !! Jina la Wimbo !! Albamu !! Umbizo |- | 2020 || Nikubali || Moja || audio |- | 2021 || Yesu ni Rafiki || Moja || audio |- | 2023 || Furaha Yangu || Moja || audio |- | 2024 || Ni Mungu (ft. Goodie Mgeta) || Moja || audio, video |- | 2024 || Tembea Nami || Moja || audio, video |- |} ==Tanibihi== {{marejeo}} {{Mbegu-mwanamuziki-TZ}} [[Jamii:wanamuziki wa Tanzania]] 3vh9ehpz5rub5slfu6ew3dr0biji38x 1577745 1577667 2026-07-01T08:28:50Z NyandaI 74622 1577745 wikitext text/x-wiki {{Msanii muziki | rangi = Grey | jina = <div style="text-align: center;">Timoth Mayala</div> [[File:Timoth Mayala at the University of Dar es Salaam New Library in 2022.jpg|thumb|]] | picha = | jina la kisanii = | alizaliwa = | alikufa = | nchi = [[Tanzania]] | aina ya muziki = Muziki wa Injili | kazi yake = [[Mwanamuziki]], [[Mwimbaji]], [[Mtunzi]], [[Mtayarishaji wa Muziki]] | miaka ya kazi = [[2024]] - Hadi Sasa | ameshirikiana na = | ala = [[Sauti]], [[Piano|Kinanda]] | kampuni = | Daughter=|jina kamili=Timoth Moses Mayala | Elimu = [[Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]] (BAMU & MAMU)}} '''Timoth Moses Mayala''' (maarufu kwa jina la '''Timoth Mayala''') ni [[Mwanamuziki|mwanamuziki]], [[mwimbaji]], na [[mtunzi]] wa [[nyimbo za Kiinjili]] kutoka nchini [[Tanzania]]. Amebeba kusudi la kueneza injili kupitia nyimbo na muziki wake. <ref name="musicinafrica">{{Rejea tovuti |date=2025-10-22 |title=Timoth Mayala |url=https://www.musicinafrica.net/directory/timoth-mayala |access-date=2026-06-28 |website= Music In Africa |language=en}}</ref> Muziki kwake imekuwa sio sehemu ya huduma pekee, bali ni taaluma yake kabisa ambayo amekuwa akiipambania na kuweka bidii na jitihada katika kujifunza kuhusu muziki kwa muda wa kutosha. <ref name="tmcubicstudios">{{Rejea tovuti |date=2026-04-15 |title=Timoth Mayala: Biography and Music Career |url=https://tmcubicstudios.blogspot.com/2026/04/timoth-mayala.html |access-date=2026-06-28 |website= TMcubic Studios |language=en}}</ref> Licha ya kuanza kwake utayarishaji wa muziki katika kipindi cha awali, mwaka [[2024]] aliibuka rasmi kama mwimbaji katika tasnia ya ''Muziki wa Inili'' kwa kutoa nyimbo kama "Ni Mungu" (akishirikiana na Goodie Mgeta) na "Tembea Nami". Nyimbo zingine ni pamoja na "Nikubali", "Yesu ni Rafiki", na "Furaha Yangu".<ref name="famousfix">{{Rejea tovuti |title=Timoth Moses Mayala |url=https://www.famousfix.com/topic/timoth-moses-mayala |access-date=2026-06-28 |website= FamousFix |language=en}}</ref> <ref>{{Rejea tovuti |title=Timoth Mayala on Apple Music |url=https://music.apple.com/kr/artist/timoth-mayala/1699999769 |access-date=2026-06-30 |website= Apple Music |language=en}}</ref> ==Maisha ya Awali na Elimu== Timoth Mayala alizaliwa Kahama, Shinyanga, Tanzania. Alianza kupenda muziki katika umri mdogo, japo hakufanikiwa kupiga hatua hadi pale alipofika elimu ya sekondari ya upili, ambapo alianza kujifunza kupiga kinanda pamoja na kuimba kutoka kwa marafiki zake (wanafunzi wenzake shuleni). Alianza kujihusisha na kufuatilia zaidi kuhusu ''Muziki wa Injili'' baada ya kumaliza elimu yake ya sekondari. Kutokana na kuupenda sana muziki, hakutaka aishie tu kuwa na shauku ya kujua muziki, bali aliamua kuufanya kuwa taaluma yake. Mwaka 2019, alianza shahada yake ya awali katika [[Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]] akisomea muziki na kuhitimu mwaka 2022. Mwaka huohuo wa 2022 baada ya kuhitimu, aliendelea na ngazi ya juu hapo chuoni akisomea shahada ya uzamili ya sanaa katika muziki na kuhitimu mwaka 2025. <ref name="musicinafrica" /> <ref name="tmcubicstudios" /> ==Kazi ya Muziki== Tangu alipoingia chuoni mwaka 2019, Timoth alikuwa akitembelea studio kadhaa za [[Dar es Salaam]] kwa ajili ya kurekodi ingawa muziki wake bado haukuwa na uwanda mkubwa sana na alikuwa akiwasikilizisha zaidi watu wake wa karibu na kuimba kanisani alipokuwa akisali. Kwa wakati wote huo alikuwa akihudumu katika vikundi vya kusifu na kuabudu, pia alikuwa akishiriki kwenye kwaya ya chuo kikuu cha Dar es Salaam kama sauti ya tatu. Nyimbo alizowahi kurekodi katika siku za awali ni kama vile "Nikubali", "Yesu ni Rafiki" na "Furaha Yangu". Mwaka 2023, alianza kujihusisha na shughuli za uzalishaji muziki chini ya TMcubic STUDIOS (studio yake mwenyewe) akitengeneza mabiti ya waimbaji kadhaa amabao pia walikuwa wakijaribu kupambania ndoto zao katika muziki. Kupitia TMcubic Music ametengeneza pia muziki wa ala kama vile "Amapiano Gospel", "Piano Vibe", na "Mwema Instrumental Cover" ya wimbo wa "Mwema" kutoka kwa Paul Clement. Baadae aliendelea kurekodi nyimbo kadhaa ndani ya mwaka huo akishirikiana na watayarishaji wengine wa muziki. Ndipo mwaka 2024, aliibuka rasmi katika tasnia ya ''Muziki wa Injili'' kama mwimbaji akiachia nyimbo zake mbili mfululizo zenye picha mjongeo, ambazo ni "Ni Mungu" na "Tembea Nami". <ref name="viberate">{{Rejea tovuti |title=Timoth Mayala |url=https://www.viberate.com/artist/timoth-mayala/ |access-date=2026-06-28 |website= Viberate |language=en}}</ref> Nyimbo hizi hazikuonesha tu nia yake ya kuwa madhubuti, bali ilifungua mwanzo mpya wa safari yake ya muziki. ==Diskografia== {| class="wikitable" |+ |- ! Mwaka !! Jina la Wimbo !! Albamu !! Umbizo |- | 2020 || Nikubali || Moja || audio |- | 2021 || Yesu ni Rafiki || Moja || audio |- | 2023 || Furaha Yangu || Moja || audio |- | 2024 || Ni Mungu (ft. Goodie Mgeta) || Moja || audio, video |- | 2024 || Tembea Nami || Moja || audio, video |- |} ==Tanibihi== {{marejeo}} {{Mbegu-mwanamuziki-TZ}} [[Jamii:wanamuziki wa Tanzania]] ak93l00xe4g84wpgnzhjri02jycc4iz 3 241691 1577786 1577593 2026-07-01T10:52:06Z Riccardo Riccioni 452 1577786 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 30 Juni 2026 (UTC) :Nimekuondolea zuio kama ulivyoomba. Karibu tena na jitahidi kufuata maelekezo ya hapo juu. Amani kwako! --'''[[Mtumiaji:Riccardo Riccioni|Riccardo Riccioni]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Riccardo Riccioni|majadiliano]])''' 10:52, 1 Julai 2026 (UTC) 3pg1yv9wfd2qtyqfj1k2xizbfpt1uvj 14 241719 1577663 2026-06-30T11:59:02Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika '[[Jamii:Maziwa nchi kwa nchi|M]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] [[Jamii:Jiografia ya Mauritania|Z]]' 1577663 wikitext text/x-wiki [[Jamii:Maziwa nchi kwa nchi|M]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika]] [[Jamii:Jiografia ya Mauritania|Z]] seopxve535bxt6s8eydrulrlfo5hty9 0 241720 1577664 2026-06-30T12:07:00Z Jafran123 90605 /* */ 1577664 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Da Agent | birth_name = Ivan Wabwire | origin = Kampala, Uganda | genre = Lugaflow, Hip Hop, Afrobeat | occupation = Rapper, mwimbaji, mwandishi wa nyimbo | years_active = 2015–present | label = Tokopa Force (Independent) | website = {{URL|https://daagent.bandcamp.com}} }} '''Ivan Wabwire''', anayejulikana kitaalamu kama '''Da Agent''', ni rapper na mwimbaji kutoka Uganda. Anajulikana sana kwa mtindo wake wa kasi wa rap uitwao "Lugaflow" (au Lugaflo Lufuula) na mara nyingi anatajwa kama mmoja wa rapper wa kasi zaidi nchini Uganda.<ref>{{cite web |title=Why Da Agent Remains Uganda's Fastest Rapper |url=https://panafricanvisions.com/2026/06/why-da-agent-remains-ugandas-fastest-rapper/ |date=28 Juni 2026 |access-date=30 Juni 2026}}</ref> == Maisha ya awali == Da Agent alizaliwa kama Ivan Wabwire, mtoto wa pili kati ya watoto watano wa Bi. Annette Nambi na Bw. Godfrey Wamalwa. Alikua katika maeneo kama Bwaise, Kampala, na alianza kurap tangu akiwa shuleni na katika mazingira ya ghetto.<ref>{{cite web |title=Da Agent Biography, Wiki, Profile, Life Story |url=https://www.howwe.ug/daagent/biography |access-date=30 Juni 2026}}</ref> == Kazi yake == Alianza kazi yake ya muziki kitaalamu mwaka 2015. Da Agent anachanganya rap ya kasi na vipengele vya Afrobeat. Nyimbo zake maarufu ni pamoja na "Twist the Tongue", "Sumulula", "Who Is Me", "Akadodi", "Nkalabuka" na "Mayi Mayi". Ameshiriki katika maonyesho mbalimbali na ameshirikiana na wasanii wengine.<ref>{{cite web |title=Da Agent New Releases |url=https://recentmusic.com/artist/7CC1ueFQOyHQNAuM7nKKrQ/ |access-date=30 Juni 2026}}</ref> Amezungumzia changamoto za maisha, ikiwa ni pamoja na kufiwa na binti yake wa kwanza.<ref>{{cite web |title=Da Agent shares heartbreaking loss of firstborn daughter |url=https://mbu.ug/2024/11/14/da-agent-shares-heartbreaking-loss-of-firstborn-daughter/ |access-date=30 Juni 2026}}</ref> == Tuzo na uteuzi == * Lugaflow Artist of the Year – Zzina Awards 2025 (alishinda) * Uteuzi mbalimbali katika kategoria za Best Lugaflow/Rap Artist na Best Lugaflow/Rap Song kwenye Zzina Awards (2017 na 2019) * Uteuzi katika Uganda Music Awards (TUMA) na UG Hip Hop Awards<ref>{{cite web |title=Why Da Agent Remains Uganda's Fastest Rapper |url=https://panafricanvisions.com/2026/06/why-da-agent-remains-ugandas-fastest-rapper/ |date=28 Juni 2026 |access-date=30 Juni 2026}}</ref> == Diskografia == <!-- Ongeza orodha ya nyimbo na albamu hapa --> == Marejeleo == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Agent, Da}} [[Category:Wasanii wa rap wa Uganda]] [[Category:Watu walio hai]] 9gfb6yafu2wfc515ik6h0ktjrnmwy2d 1577767 1577664 2026-07-01T10:16:09Z Riccardo Riccioni 452 1577767 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Da Agent | birth_name = Ivan Wabwire | origin = Kampala, Uganda | genre = Lugaflow, Hip Hop, Afrobeat | occupation = Rapper, mwimbaji, mwandishi wa nyimbo | years_active = 2015–present | label = Tokopa Force (Independent) | website = {{URL|https://daagent.bandcamp.com}} }} '''Ivan Wabwire''' (anajulikana kitaalamu kama '''Da Agent''') ni [[Kurap|rapa]] na [[mwimbaji]] kutoka [[Uganda]]. Anasifiwa kwa mtindo wake wa kasi wa rap uitwao "Lugaflow" (au Lugaflo Lufuula) na mara nyingi anatajwa kama mmoja wa marapa wa kasi zaidi nchini Uganda.<ref>{{cite web |title=Why Da Agent Remains Uganda's Fastest Rapper |url=https://panafricanvisions.com/2026/06/why-da-agent-remains-ugandas-fastest-rapper/ |date=28 Juni 2026 |access-date=30 Juni 2026}}</ref> == Maisha ya awali == Da Agent alizaliwa kama Ivan Wabwire, mtoto wa pili kati ya watoto watano wa Bi. Annette Nambi na Bw. Godfrey Wamalwa. Alikua katika maeneo kama Bwaise, Kampala, na alianza kurap tangu akiwa shuleni na katika mazingira ya ghetto.<ref>{{cite web |title=Da Agent Biography, Wiki, Profile, Life Story |url=https://www.howwe.ug/daagent/biography |access-date=30 Juni 2026}}</ref> == Kazi yake == Alianza kazi yake ya muziki kitaalamu mwaka 2015. Da Agent anachanganya rap ya kasi na vipengele vya Afrobeat. Nyimbo zake maarufu ni pamoja na "Twist the Tongue", "Sumulula", "Who Is Me", "Akadodi", "Nkalabuka" na "Mayi Mayi". Ameshiriki katika maonyesho mbalimbali na ameshirikiana na wasanii wengine.<ref>{{cite web |title=Da Agent New Releases |url=https://recentmusic.com/artist/7CC1ueFQOyHQNAuM7nKKrQ/ |access-date=30 Juni 2026}}</ref> Amezungumzia changamoto za maisha, ikiwa ni pamoja na kufiwa na binti yake wa kwanza.<ref>{{cite web |title=Da Agent shares heartbreaking loss of firstborn daughter |url=https://mbu.ug/2024/11/14/da-agent-shares-heartbreaking-loss-of-firstborn-daughter/ |access-date=30 Juni 2026}}</ref> == Tuzo na uteuzi == * Lugaflow Artist of the Year – Zzina Awards 2025 (alishinda) * Uteuzi mbalimbali katika kategoria za Best Lugaflow/Rap Artist na Best Lugaflow/Rap Song kwenye Zzina Awards (2017 na 2019) * Uteuzi katika Uganda Music Awards (TUMA) na UG Hip Hop Awards<ref>{{cite web |title=Why Da Agent Remains Uganda's Fastest Rapper |url=https://panafricanvisions.com/2026/06/why-da-agent-remains-ugandas-fastest-rapper/ |date=28 Juni 2026 |access-date=30 Juni 2026}}</ref> == Diskografia == <!-- Ongeza orodha ya nyimbo na albamu hapa --> == Marejeo == {{reflist}} {{mbegu-mwanamuziki}} {{DEFAULTSORT:Agent, Da}} [[Category:Waimbaji wa Uganda]] [[Category:Watu walio hai]] 3ld0u67exrh1pshujwyz884miezi3zj 0 241721 1577680 2026-06-30T13:35:24Z Angelos552 90610 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1361080528|Dejan Petković]]" 1577680 wikitext text/x-wiki Dejan Petković (kwa Kiserbia: Дејан Петковић; alizaliwa tarehe 10 Septemba 1972) ni mchambuzi wa soka wa Serbia na mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu. Nchini Serbia anajulikana zaidi kwa jina la utani la Rambo, huku nchini Brazil akijulikana kama Pet. Aliiwakilisha FR Yugoslavia katika mechi sita na kufunga bao moja. Katika maisha yake ya soka, Petković alichezea vilabu saba nchini Brazil, na baadaye aliteuliwa kuwa balozi wa heshima wa Serbia nchini humo. == Marejeleo == [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Waliozaliwa 1972]] 5sv0fzslzn5hlpjsgtey4fkp5rz2fhj 1577681 1577680 2026-06-30T13:37:05Z Angelos552 90610 1577681 wikitext text/x-wiki '''Dejan Petković''' (kwa [[Kiserbia]]: Дејан Петковић; alizaliwa tarehe 10 Septemba 1972) ni mchezaji wa zamani wa [[mpira wa miguu]] wa Serbia na mchambuzi wa soka. Alikuwa akicheza hasa katika nafasi ya kiungo mshambuliaji. Nchini Serbia anajulikana kwa jina la utani la '''Rambo''', huku nchini Brazil akijulikana kama '''Pet'''.<ref>[https://thesefootballtimes.co/2019/09/26/dejan-petkovic-the-unlikely-hero-of-both-the-marakana-and-the-maracana/ “Dejan Petković: the unlikely hero of both the Marakana and the Maracanã”], ''These Football Times'', 26 Septemba 2019. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> Petković alichezea vilabu katika Yugoslavia, Hispania, Italia, Brazil, China na Saudi Arabia. Anajulikana zaidi kutokana na vipindi vyake katika klabu ya [[CR Flamengo|Flamengo]], ambako alifunga bao maarufu la mpira wa adhabu dhidi ya [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]] mwaka 2001 na kusaidia timu hiyo kutwaa ubingwa wa Brazil mwaka 2009.<ref>[https://en.flamengo.com.br/noticias/futebol/relembre-15-grandes-jogadores-da-historia-do-flamengo “Remember 15 great players in Flamengo's history”], ''Clube de Regatas do Flamengo'', 15 Novemba 2010. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> == Maisha ya awali == Petković alizaliwa mjini Majdanpek, katika Jamhuri ya Kisoshalisti ya Serbia, iliyokuwa sehemu ya [[Yugoslavia]]. Alianza kucheza soka katika klabu ya eneo lake kabla ya kujiunga na Radnički Niš. Alicheza mechi yake ya kwanza katika ngazi ya juu akiwa na umri wa miaka 16.<ref>[https://globoesporte.globo.com/handebol/noticia/2013/12/casa-do-brasil-no-mundial-nis-guarda-segredo-de-pet-craque-no-handebol.html “Casa do Brasil no Mundial, Nis guarda segredo de Pet”], ''Globo Esporte'', 12 Desemba 2013. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> == Kazi ya klabu == === Yugoslavia na Hispania === Baada ya kuichezea Radnički Niš, Petković alijiunga na [[Red Star Belgrade]]. Akiwa na klabu hiyo, alishinda mashindano ya kitaifa ya Yugoslavia na kujijengea sifa kama kiungo mwenye uwezo wa kufunga mabao na kutengeneza nafasi. Mwishoni mwa mwaka 1995 alihamia [[Real Madrid CF|Real Madrid]]. Nafasi yake katika kikosi cha kwanza ilikuwa ndogo, na baadaye alicheza kwa mkopo katika [[Sevilla FC|Sevilla]] na [[Racing de Santander]].<ref>[https://ge.globo.com/futebol/noticia/jogo-da-memoria-13-petkovic-a-cavadinha-e-os-babacas-que-pintaram.ghtml “Jogo da Memória: Petkovic”], ''Globo Esporte'', 20 Desemba 2017. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> === Kazi nchini Brazil === Mwaka 1997, Petković alihamia Brazil na kujiunga na [[Esporte Clube Vitória|Vitória]]. Maonesho yake katika klabu hiyo yalimfanya kuwa mmoja wa wachezaji wa kigeni waliotambulika zaidi katika soka la Brazil. Baada ya kipindi kifupi katika klabu ya [[Venezia FC|Venezia]] nchini Italia, alijiunga na Flamengo mwaka 2000. Tarehe 27 Mei 2001, alifunga bao la ushindi kwa mpira wa adhabu katika dakika za mwisho za fainali ya Campeonato Carioca dhidi ya Vasco da Gama. Bao hilo liliisaidia Flamengo kutwaa ubingwa wa jimbo la Rio de Janeiro kwa mara ya tatu mfululizo.<ref>[https://globoesporte.globo.com/futebol/times/flamengo/noticia/2011/05/em-sua-despedida-pet-vai-usar-camisa-43-contra-o-corinthians.html “Pet vai usar camisa 43 no adeus”], ''Globo Esporte'', 26 Mei 2011. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> Petković pia alichezea vilabu vya [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]], [[Fluminense FC|Fluminense]], [[Goiás Esporte Clube|Goiás]], [[Santos FC|Santos]] na [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]. Nje ya Brazil, alichezea Shanghai Shenhua nchini China na Al-Ittihad nchini Saudi Arabia.<ref>[https://ge.globo.com/futebol/noticia/jogo-da-memoria-13-petkovic-a-cavadinha-e-os-babacas-que-pintaram.ghtml “Jogo da Memória: Petkovic”], ''Globo Esporte'', 20 Desemba 2017. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> === Kurudi Flamengo === Mwaka 2009, akiwa na umri wa miaka 36, Petković alirudi Flamengo. Alikuwa mmoja wa wachezaji muhimu katika kikosi kilichotwaa ubingwa wa [[Campeonato Brasileiro Série A]] mwaka huo. Alitumia uzoefu wake, pasi sahihi na uwezo wa kupiga mipira iliyokufa kusaidia timu hiyo kushinda ubingwa wake wa kwanza wa ligi baada ya miaka 17.<ref>[https://www.theguardian.com/football/blog/2009/dec/08/flamengo-brazilian-championship “Resurgent Flamengo roll back the years to secure Brazilian championship”], ''The Guardian'', 8 Desemba 2009. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> Alistaafu kucheza soka mwaka 2011. Wakati wa kustaafu kwake, Globo Esporte iliripoti kuwa alikuwa mchezaji wa kigeni aliyekuwa amecheza mechi nyingi zaidi na kufunga mabao mengi zaidi katika historia ya ligi kuu ya Brazil, akiwa na mechi 268 na mabao 83.<ref>[https://globoesporte.globo.com/futebol/noticia/2011/06/o-gringo-que-conquistou-o-brasil-raio-x-da-carreira-de-pet-no-pais.html “O gringo que conquistou o Brasil: raio-X da carreira de Pet no país”], ''Globo Esporte'', 4 Juni 2011. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> == Kazi ya kimataifa == Petković aliiwakilisha timu ya taifa ya [[Yugoslavia]] katika mechi sita kati ya mwaka 1995 na 1998, akifunga bao moja. Licha ya mafanikio yake katika ngazi ya klabu, hakushiriki katika mashindano makubwa ya kimataifa akiwa na timu ya taifa. == Mtindo wa uchezaji == Petković alikuwa kiungo mshambuliaji aliyesifika kwa ufundi, uwezo wa kutoa pasi, kupiga mashuti ya mbali na kutekeleza mipira ya adhabu. Pia alijulikana kwa kufunga mabao moja kwa moja kutoka katika mipira ya kona. Uwezo wake katika mipira iliyokufa ulimfanya kuwa mmoja wa wachezaji waliopendwa zaidi na mashabiki wa Flamengo. == Heshima na urithi == Mwaka 2009, Petković aliingizwa katika Matembezi ya Umaarufu ya Uwanja wa [[Maracanã]], ambapo aliongeza alama za miguu yake pamoja na wachezaji wengine mashuhuri wa soka.<ref>[https://ge.globo.com/Esportes/Noticias/Times/Flamengo/0,,MUL1386616-9865,00.html “Agora na Calçada da Fama do Maracanã, Pet realiza o sonho”], ''Globo Esporte'', 20 Novemba 2009. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> Flamengo imemtaja kuwa mmoja wa wachezaji muhimu katika historia ya klabu hiyo, hasa kutokana na bao lake la mwaka 2001 na mchango wake katika ubingwa wa Brazil wa mwaka 2009.<ref>[https://en.flamengo.com.br/noticias/futebol/relembre-15-grandes-jogadores-da-historia-do-flamengo “Remember 15 great players in Flamengo's history”], ''Clube de Regatas do Flamengo'', 15 Novemba 2010. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> Maisha na kazi yake nchini Serbia na Brazil yaliwasilishwa katika filamu ya mwaka 2011 ya ''O Gringo'', iliyoongozwa na Darko Bajić.<ref>[https://globoesporte.globo.com/programas/esporte-espetacular/noticia/2011/06/luz-camera-acao-petkovic-lanca-documentario-e-interpreta-ele-mesmo.html “Luz, câmera, ação! Petkovic lança documentário”], ''Globo Esporte'', 5 Juni 2011. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> == Mataji muhimu == ; Red Star Belgrade * Ligi ya Yugoslavia * Kombe la Yugoslavia ; Real Madrid * [[La Liga]]: 1996–97 ; Vitória * Copa do Nordeste: 1999 ; Flamengo * Campeonato Carioca: 2000 na 2001 * Copa dos Campeões: 2001 * Campeonato Brasileiro Série A: 2009 ; Vasco da Gama * Campeonato Carioca: 2003 == Marejeo == {{reflist}} == Viungo vya nje == * [https://www.worldfootball.net/player_summary/dejan-petkovic/ Wasifu katika WorldFootball.net] [[Jamii:Waliozaliwa 1972]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji wa mpira wa miguu wa Serbia]] [[Jamii:Viungo wa mpira wa miguu]] [[Jamii:Wachezaji wa Real Madrid]] [[Jamii:Wachezaji wa Flamengo]] ``` [1]: https://en.flamengo.com.br/noticias/futebol/relembre-15-grandes-jogadores-da-historia-do-flamengo?utm_source=chatgpt.com "Remember 15 great players in Flamengo's history" 37qiixl30xxy54d0e48i61hs5lw7x63 1577769 1577681 2026-07-01T10:30:54Z Riccardo Riccioni 452 1577769 wikitext text/x-wiki '''Dejan Petković''' (kwa [[Kiserbia]]: Дејан Петковић; alizaliwa 10 Septemba 1972) ni mchezaji wa zamani wa [[mpira wa miguu]] na mchambuzi wa soka wa [[Serbia]]. Alikuwa akicheza hasa katika nafasi ya kiungo mshambuliaji. Nchini Serbia anajulikana kwa jina la utani la '''Rambo''', huku nchini Brazil akijulikana kama '''Pet'''.<ref>[https://thesefootballtimes.co/2019/09/26/dejan-petkovic-the-unlikely-hero-of-both-the-marakana-and-the-maracana/ “Dejan Petković: the unlikely hero of both the Marakana and the Maracanã”], ''These Football Times'', 26 Septemba 2019. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> Petković alichezea vilabu katika Yugoslavia, Hispania, Italia, Brazil, China na Saudi Arabia. Anajulikana zaidi kutokana na vipindi vyake katika klabu ya [[CR Flamengo|Flamengo]], ambako alifunga bao maarufu la mpira wa adhabu dhidi ya [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]] mwaka 2001 na kusaidia timu hiyo kutwaa ubingwa wa Brazil mwaka 2009.<ref>[https://en.flamengo.com.br/noticias/futebol/relembre-15-grandes-jogadores-da-historia-do-flamengo “Remember 15 great players in Flamengo's history”], ''Clube de Regatas do Flamengo'', 15 Novemba 2010. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> == Maisha ya awali == Petković alizaliwa mjini Majdanpek, katika Jamhuri ya Kisoshalisti ya Serbia, iliyokuwa sehemu ya [[Yugoslavia]]. Alianza kucheza soka katika klabu ya eneo lake kabla ya kujiunga na Radnički Niš. Alicheza mechi yake ya kwanza katika ngazi ya juu akiwa na umri wa miaka 16.<ref>[https://globoesporte.globo.com/handebol/noticia/2013/12/casa-do-brasil-no-mundial-nis-guarda-segredo-de-pet-craque-no-handebol.html “Casa do Brasil no Mundial, Nis guarda segredo de Pet”], ''Globo Esporte'', 12 Desemba 2013. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> == Kazi ya klabu == === Yugoslavia na Hispania === Baada ya kuichezea Radnički Niš, Petković alijiunga na [[Red Star Belgrade]]. Akiwa na klabu hiyo, alishinda mashindano ya kitaifa ya Yugoslavia na kujijengea sifa kama kiungo mwenye uwezo wa kufunga mabao na kutengeneza nafasi. Mwishoni mwa mwaka 1995 alihamia [[Real Madrid CF|Real Madrid]]. Nafasi yake katika kikosi cha kwanza ilikuwa ndogo, na baadaye alicheza kwa mkopo katika [[Sevilla FC|Sevilla]] na [[Racing de Santander]].<ref>[https://ge.globo.com/futebol/noticia/jogo-da-memoria-13-petkovic-a-cavadinha-e-os-babacas-que-pintaram.ghtml “Jogo da Memória: Petkovic”], ''Globo Esporte'', 20 Desemba 2017. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> === Kazi nchini Brazil === Mwaka 1997, Petković alihamia Brazil na kujiunga na [[Esporte Clube Vitória|Vitória]]. Maonesho yake katika klabu hiyo yalimfanya kuwa mmoja wa wachezaji wa kigeni waliotambulika zaidi katika soka la Brazil. Baada ya kipindi kifupi katika klabu ya [[Venezia FC|Venezia]] nchini Italia, alijiunga na Flamengo mwaka 2000. Tarehe 27 Mei 2001, alifunga bao la ushindi kwa mpira wa adhabu katika dakika za mwisho za fainali ya Campeonato Carioca dhidi ya Vasco da Gama. Bao hilo liliisaidia Flamengo kutwaa ubingwa wa jimbo la Rio de Janeiro kwa mara ya tatu mfululizo.<ref>[https://globoesporte.globo.com/futebol/times/flamengo/noticia/2011/05/em-sua-despedida-pet-vai-usar-camisa-43-contra-o-corinthians.html “Pet vai usar camisa 43 no adeus”], ''Globo Esporte'', 26 Mei 2011. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> Petković pia alichezea vilabu vya [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]], [[Fluminense FC|Fluminense]], [[Goiás Esporte Clube|Goiás]], [[Santos FC|Santos]] na [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]]. Nje ya Brazil, alichezea Shanghai Shenhua nchini China na Al-Ittihad nchini Saudi Arabia.<ref>[https://ge.globo.com/futebol/noticia/jogo-da-memoria-13-petkovic-a-cavadinha-e-os-babacas-que-pintaram.ghtml “Jogo da Memória: Petkovic”], ''Globo Esporte'', 20 Desemba 2017. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> === Kurudi Flamengo === Mwaka 2009, akiwa na umri wa miaka 36, Petković alirudi Flamengo. Alikuwa mmoja wa wachezaji muhimu katika kikosi kilichotwaa ubingwa wa [[Campeonato Brasileiro Série A]] mwaka huo. Alitumia uzoefu wake, pasi sahihi na uwezo wa kupiga mipira iliyokufa kusaidia timu hiyo kushinda ubingwa wake wa kwanza wa ligi baada ya miaka 17.<ref>[https://www.theguardian.com/football/blog/2009/dec/08/flamengo-brazilian-championship “Resurgent Flamengo roll back the years to secure Brazilian championship”], ''The Guardian'', 8 Desemba 2009. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> Alistaafu kucheza soka mwaka 2011. Wakati wa kustaafu kwake, Globo Esporte iliripoti kuwa alikuwa mchezaji wa kigeni aliyekuwa amecheza mechi nyingi zaidi na kufunga mabao mengi zaidi katika historia ya ligi kuu ya Brazil, akiwa na mechi 268 na mabao 83.<ref>[https://globoesporte.globo.com/futebol/noticia/2011/06/o-gringo-que-conquistou-o-brasil-raio-x-da-carreira-de-pet-no-pais.html “O gringo que conquistou o Brasil: raio-X da carreira de Pet no país”], ''Globo Esporte'', 4 Juni 2011. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> == Kazi ya kimataifa == Petković aliiwakilisha timu ya taifa ya [[Yugoslavia]] katika mechi sita kati ya mwaka 1995 na 1998, akifunga bao moja. Licha ya mafanikio yake katika ngazi ya klabu, hakushiriki katika mashindano makubwa ya kimataifa akiwa na timu ya taifa. == Mtindo wa uchezaji == Petković alikuwa kiungo mshambuliaji aliyesifika kwa ufundi, uwezo wa kutoa pasi, kupiga mashuti ya mbali na kutekeleza mipira ya adhabu. Pia alijulikana kwa kufunga mabao moja kwa moja kutoka katika mipira ya kona. Uwezo wake katika mipira iliyokufa ulimfanya kuwa mmoja wa wachezaji waliopendwa zaidi na mashabiki wa Flamengo.<nowiki>https://en.flamengo.com.br/noticias/futebol/relembre-15-grandes-jogadores-da-historia-do-flamengo?utm_source=chatgpt.com "Remember 15 great players in Flamengo's history"</nowiki> == Heshima na urithi == Mwaka 2009, Petković aliingizwa katika Matembezi ya Umaarufu ya Uwanja wa [[Maracanã]], ambapo aliongeza alama za miguu yake pamoja na wachezaji wengine mashuhuri wa soka.<ref>[https://ge.globo.com/Esportes/Noticias/Times/Flamengo/0,,MUL1386616-9865,00.html “Agora na Calçada da Fama do Maracanã, Pet realiza o sonho”], ''Globo Esporte'', 20 Novemba 2009. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> Flamengo imemtaja kuwa mmoja wa wachezaji muhimu katika historia ya klabu hiyo, hasa kutokana na bao lake la mwaka 2001 na mchango wake katika ubingwa wa Brazil wa mwaka 2009.<ref>[https://en.flamengo.com.br/noticias/futebol/relembre-15-grandes-jogadores-da-historia-do-flamengo “Remember 15 great players in Flamengo's history”], ''Clube de Regatas do Flamengo'', 15 Novemba 2010. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> Maisha na kazi yake nchini Serbia na Brazil yaliwasilishwa katika filamu ya mwaka 2011 ya ''O Gringo'', iliyoongozwa na Darko Bajić.<ref>[https://globoesporte.globo.com/programas/esporte-espetacular/noticia/2011/06/luz-camera-acao-petkovic-lanca-documentario-e-interpreta-ele-mesmo.html “Luz, câmera, ação! Petkovic lança documentário”], ''Globo Esporte'', 5 Juni 2011. Ilitazamwa 30 Juni 2026.</ref> == Mataji muhimu == ; Red Star Belgrade * Ligi ya Yugoslavia * Kombe la Yugoslavia ; Real Madrid * [[La Liga]]: 1996–97 ; Vitória * Copa do Nordeste: 1999 ; Flamengo * Campeonato Carioca: 2000 na 2001 * Copa dos Campeões: 2001 * Campeonato Brasileiro Série A: 2009 ; Vasco da Gama * Campeonato Carioca: 2003 == Marejeo == {{reflist}} == Viungo vya nje == * [https://www.worldfootball.net/player_summary/dejan-petkovic/ Wasifu katika WorldFootball.net] {{mbegu-cheza-mpira}} [[Jamii:Waliozaliwa 1972]] [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wachezaji mpira wa Serbia]] 1xz0teab6200sd4kloe4xpaiulju3zr 0 241722 1577688 2026-06-30T14:56:48Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Damani''' ni [[bwawa]] la kujazwa udongo (earth-fill dam) lililojengwa kwenye [[Mto]] Mbwedi, karibu na Thohoyandou (mji mkuu wa zamani wa Venda), katika mkoa wa Limpopo, Afrika Kusini. Lilikamilishwa mwaka 1991. Lengo lake kuu ni kuhudumia matumizi ya [[viwanda]] na [[manispaa]]. Kiwango chake cha hatari kimeainishwa kuwa cha umuhimu mkubwa.<ref>{{Cite web|title=RQS South African DAMS index 2004-05-21 - 07:39:17|url=http://www.dwaf.gov.za:80/i...' 1577688 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Damani''' ni [[bwawa]] la kujazwa udongo (earth-fill dam) lililojengwa kwenye [[Mto]] Mbwedi, karibu na Thohoyandou (mji mkuu wa zamani wa Venda), katika mkoa wa Limpopo, Afrika Kusini. Lilikamilishwa mwaka 1991. Lengo lake kuu ni kuhudumia matumizi ya [[viwanda]] na [[manispaa]]. Kiwango chake cha hatari kimeainishwa kuwa cha umuhimu mkubwa.<ref>{{Cite web|title=RQS South African DAMS index 2004-05-21 - 07:39:17|url=http://www.dwaf.gov.za:80/iwqs/gis_apps/dam/dams/index.htm|work=www.dwaf.gov.za|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-AfrikaKusini}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Afrika Kusini]] 6lh568g1qucoi0w29r6ccguiwur6vnr 1577689 1577688 2026-06-30T14:57:28Z Don Malya 61486 1577689 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Damani''' ni [[bwawa]] la kujazwa udongo (earth-fill dam) lililojengwa kwenye [[Mto]] Mbwedi, karibu na Thohoyandou (mji mkuu wa zamani wa Venda), katika mkoa wa Limpopo, [[Afrika]] Kusini. Lilikamilishwa mwaka 1991. Lengo lake kuu ni kuhudumia matumizi ya [[viwanda]] na [[manispaa]]. Kiwango chake cha hatari kimeainishwa kuwa cha umuhimu mkubwa.<ref>{{Cite web|title=RQS South African DAMS index 2004-05-21 - 07:39:17|url=http://www.dwaf.gov.za:80/iwqs/gis_apps/dam/dams/index.htm|work=www.dwaf.gov.za|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-AfrikaKusini}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Afrika Kusini]] n55juw89vbvz2y4ihph6x7b3wx0otpz 1577771 1577689 2026-07-01T10:31:47Z Riccardo Riccioni 452 1577771 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Damani''' ni [[bwawa]] la kujazwa udongo (earth-fill dam) lililojengwa kwenye [[Mto]] Mbwedi, karibu na Thohoyandou (mji mkuu wa zamani wa Venda), katika mkoa wa [[Limpopo]], [[Afrika Kusini]]. Lilikamilishwa mwaka 1991. Lengo lake kuu ni kuhudumia matumizi ya [[viwanda]] na [[manispaa]]. Kiwango chake cha hatari kimeainishwa kuwa cha umuhimu mkubwa.<ref>{{Cite web|title=RQS South African DAMS index 2004-05-21 - 07:39:17|url=http://www.dwaf.gov.za:80/iwqs/gis_apps/dam/dams/index.htm|work=www.dwaf.gov.za|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-AfrikaKusini}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika Kusini]] [[Jamii:Limpopo]] kobkiaipmft3v4l5ea6l70na9rlvtky 0 241723 1577690 2026-06-30T15:02:48Z Don Malya 61486 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Bwawa la Dap Naudé''' ni [[bwawa]] lililojengwa kwenye Mto Broederstroom, karibu na Polokwane, katika mkoa wa Limpopo, [[Afrika]] Kusini. Lilikamilishwa mwaka 1958. Bwawa hili lilipewa jina la David Joseph Naudé (Dap Naudé), [[mwanasheria]] aliyezaliwa mjini Middelburg, Afrika Kusini, mwaka 1895. Bwawa la Dap Naudé lina eneo la uso wa [[maji]] lenye ukubwa wa hekta 28, na linapokuwa limejaa huunda Hifadhi ya Maji ya Dap Naudé yenye uwezo wa kuhifa...' 1577690 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Dap Naudé''' ni [[bwawa]] lililojengwa kwenye Mto Broederstroom, karibu na Polokwane, katika mkoa wa Limpopo, [[Afrika]] Kusini. Lilikamilishwa mwaka 1958. Bwawa hili lilipewa jina la David Joseph Naudé (Dap Naudé), [[mwanasheria]] aliyezaliwa mjini Middelburg, Afrika Kusini, mwaka 1895. Bwawa la Dap Naudé lina eneo la uso wa [[maji]] lenye ukubwa wa hekta 28, na linapokuwa limejaa huunda Hifadhi ya Maji ya Dap Naudé yenye uwezo wa kuhifadhi takribani mita za ujazo milioni 1.9 za maji.<ref>{{Cite web|title=RQS South African DAMS index 2004-05-21 - 07:39:17|url=http://www.dwaf.gov.za:80/iwqs/gis_apps/dam/dams/index.htm|work=www.dwaf.gov.za|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-AfrikaKusini}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Maji]] [[Jamii:Jiografia ya Afrika Kusini]] pqjey5m4wj3acs6inthpuht7hphmjeg 1577772 1577690 2026-07-01T10:33:34Z Riccardo Riccioni 452 1577772 wikitext text/x-wiki '''Bwawa la Dap Naudé''' ni [[bwawa]] lililojengwa kwenye Mto Broederstroom, karibu na [[Polokwane]], katika mkoa wa [[Limpopo]], [[Afrika Kusini]]. Lilikamilishwa mwaka 1958. Bwawa hili lilipewa jina la David Joseph Naudé (Dap Naudé), [[mwanasheria]] aliyezaliwa mjini Middelburg, Afrika Kusini, mwaka 1895. Bwawa la Dap Naudé lina eneo la uso wa [[maji]] lenye ukubwa wa hekta 28, na linapokuwa limejaa huunda Hifadhi ya Maji ya Dap Naudé yenye uwezo wa kuhifadhi takribani mita za ujazo milioni 1.9 za maji.<ref>{{Cite web|title=RQS South African DAMS index 2004-05-21 - 07:39:17|url=http://www.dwaf.gov.za:80/iwqs/gis_apps/dam/dams/index.htm|work=www.dwaf.gov.za|accessdate=2026-06-30}}</ref> == Marejeo == <references /> {{Mbegu-jio-AfrikaKusini}} [[Jamii:AWC 2026]] [[Jamii:Limpopo]] [[Jamii:Maziwa ya Afrika Kusini]] 59tp6z97t3as37shenzpy52trdou5om 3 241725 1577749 2026-07-01T09:48:14Z AmmarBot 81277 Karibu 1577749 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 1 Julai 2026 (UTC) 1t830v9bva3ku41kvd6r5hslopohn8f 3 241726 1577750 2026-07-01T09:48:24Z AmmarBot 81277 Karibu 1577750 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 1 Julai 2026 (UTC) 1t830v9bva3ku41kvd6r5hslopohn8f 3 241727 1577751 2026-07-01T09:48:34Z AmmarBot 81277 Karibu 1577751 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 1 Julai 2026 (UTC) 1t830v9bva3ku41kvd6r5hslopohn8f 1577764 1577751 2026-07-01T09:52:53Z Rose Musyoki 90624 /* */ Jibu 1577764 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 1 Julai 2026 (UTC) :Asante '''[[Mtumiaji:Rose Musyoki|Rose Musyoki]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:Rose Musyoki#top|majadiliano]])''' 09:52, 1 Julai 2026 (UTC) rqx3pytyrdjoqv5848wnkzc9zlmg215 3 241728 1577752 2026-07-01T09:48:44Z AmmarBot 81277 Karibu 1577752 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 1 Julai 2026 (UTC) 1t830v9bva3ku41kvd6r5hslopohn8f 3 241729 1577753 2026-07-01T09:48:54Z AmmarBot 81277 Karibu 1577753 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:48, 1 Julai 2026 (UTC) 1t830v9bva3ku41kvd6r5hslopohn8f 3 241730 1577754 2026-07-01T09:49:04Z AmmarBot 81277 Karibu 1577754 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 1 Julai 2026 (UTC) k6yq625hfg6jjclvpb1cgo4sj12sxl2 3 241731 1577755 2026-07-01T09:49:14Z AmmarBot 81277 Karibu 1577755 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 1 Julai 2026 (UTC) k6yq625hfg6jjclvpb1cgo4sj12sxl2 3 241732 1577756 2026-07-01T09:49:24Z AmmarBot 81277 Karibu 1577756 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 1 Julai 2026 (UTC) k6yq625hfg6jjclvpb1cgo4sj12sxl2 3 241733 1577757 2026-07-01T09:49:34Z AmmarBot 81277 Karibu 1577757 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 1 Julai 2026 (UTC) k6yq625hfg6jjclvpb1cgo4sj12sxl2 3 241734 1577758 2026-07-01T09:49:44Z AmmarBot 81277 Karibu 1577758 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 1 Julai 2026 (UTC) k6yq625hfg6jjclvpb1cgo4sj12sxl2 3 241735 1577759 2026-07-01T09:49:54Z AmmarBot 81277 Karibu 1577759 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:49, 1 Julai 2026 (UTC) k6yq625hfg6jjclvpb1cgo4sj12sxl2 3 241736 1577760 2026-07-01T09:50:04Z AmmarBot 81277 Karibu 1577760 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 1 Julai 2026 (UTC) 4ob6oi89aslvf1edg49hcldti8dq9dn 3 241737 1577761 2026-07-01T09:50:14Z AmmarBot 81277 Karibu 1577761 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 1 Julai 2026 (UTC) 4ob6oi89aslvf1edg49hcldti8dq9dn 3 241738 1577762 2026-07-01T09:50:24Z AmmarBot 81277 Karibu 1577762 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 1 Julai 2026 (UTC) 4ob6oi89aslvf1edg49hcldti8dq9dn 3 241739 1577763 2026-07-01T09:50:34Z AmmarBot 81277 Karibu 1577763 wikitext text/x-wiki <div style="background-color: #EEEEFF; border: solid 1px #eaa5ff; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 85%"> <p style="margin-left: 5em;">'''<big>Karibu kwenye Wikipedia kwa Kiswahili!</big>'''</p> Tunamfurahia kila mmoja anayeingia na kuungana nasi. Hii ni kamusi elezo ya maandishi huru. Unaweza kuandika makala uipendayo ama kuitafsiri kutoka Wikipedia ya lugha nyingine. Ukipenda kutumia '''kurasa zetu za mwongozo na msaada''', a) ukitumia simu bofya kwa "'''Dawati'''" chini kwenye dirisha lako na b) ubadilishe mwonekano wa Wikipedia kwa kubofya "'''Switch to old look'''" kwenye menyu upande wa kushoto. Kwa mawili matatu labda tazama:<br> * [[Wikipedia:Ukurasa wangu na kurasa za kamusi|Kuhusu ukurasa wako wa mtumiaji na kurasa nyingine]] * [[Wikipedia:Mwongozo|Ukurasa wa mwongozo]] * [https://sw.wikipedia.org/wiki/Jamii:Msaada Jamii:Msaada] <small>(makala zilizomo humo zinaweza kusaidia mara nyingi)</small> * [[Wikipedia:Jumuia|Ukurasa wa jumuia]] <small>(pamoja na '''[[Wikipedia:Wakabidhi]]''', penye majina walio tayari kukusaidia)</small> * [[Wikipedia:Makala za msingi za kamusi elezo|Makala za msingi za Wikipedia]] Jisikie huru kuuliza swali lolote lihusianalo na Wikipedia hii. Karibu kujitambulisha kwenye "Ukurasa wa mtumiaji". Ukitaka kupata kwanza uzoefu wa kuweza kuhariri Wikipedia, tafadhali tumia '''[[Msaada:Jaribio#2._Jaribio_katika_nafasi_yako_ya_mtumiaji| ukurasa wako kwa majaribio]]'''. Humo unaruhusiwa kujipatia uzoefu wa uundaji wa makala za Wikipedia! Juu yako mwenyewe uandike tu kwenye '''[[Special:Mypage|ukurasa wako wa mtumiaji]]'''. Humo uko huru kutangaza chochote upendacho, kama si biashara au matusi. <big>'''Ujue miiko:'''</big> * usilete kamwe matini wala [[Msaada:Picha|picha kutoka tovuti za nje]]. * usiingize matangazo ya kibiashara (pamoja na kuelekeza kwa kurasa zenye matangazo). * usimwage kamwe matini kutoka [[Msaada:Tafsiri ya kompyuta‎|google-translate]] au [[Msaada:Tafsiri|programu za kutafsiri]]. * usitumie kama vyanzo vya taarifa au tanbihi <nowiki><ref>Wikipedia (au mradi mwingine wa Wikimedia)</ref></nowiki>, ila unaweza kutumia vyanzo vyake kwa kuvitaja vyenyewe moja kwa moja. Tunakushauri pia [[Wikipedia:Email|kuandikisha email]] yako; haitaonekana na wengine lakini wataweza kukuandikia kupitia mfumo wa Wikipedia. Karibu sana! <p style="margin-left: 5em;">'''Welcome to Kiswahili Wikipedia!'''</p> We welcome you even if you don't speak Kiswahili. For a bot flag go to [[Wikipedia:Bots|this site]]. If you try to edit entries as a non-speaker, it is better to first communicate with one of our admins who can advise you. You may find them at [[Wikipedia:Wakabidhi]]. And, please: * '''do not''' post computer translated texts (like Google Translate, [[Special:ContentTranslation|Content Translation]], etc. all do not work for Swahili) * nor copied texts/images from other webs to this site! * do not use links to commercial pages, never post anything that looks like advertising. * do not use as references <nowiki><ref>Wikipedia (or another project of Wikimedia)</ref></nowiki>, though you can use their references by writing them themselves. As a newcomer we advise that you [[:en:Wikipedia:Emailing_users|register your email]]. This will not be visible to others but it allows us to notify you, which often is helpful in case of problems. </div> '''[[Mtumiaji:AmmarBot|AmmarBot]] ([[Majadiliano ya mtumiaji:AmmarBot|majadiliano]])''' 09:50, 1 Julai 2026 (UTC) 4ob6oi89aslvf1edg49hcldti8dq9dn 0 241740 1577791 2026-07-01T11:38:33Z Elizabeth Kitosi 87699 Ukurasa ulianzishwa kwa kuandika ''''Edwin Peter Andrews''' (amezaliwa tarehe 18 Machi 1977) ni mwanasiasa wa [[Afrika Kusini]] anayehudumu kama Naibu Meya wa Cape Town, nafasi ambayo ameishikilia tangu Novemba 2021. Andrews pia ni Mjumbe wa Kamati ya Meya (MayCo) ya Jiji la Cape Town anayesimamia Mipango ya Matumizi ya Ardhi na Mazingira.<ref name="Alderman Eddie Andrews: Deputy Mayor and Mayoral Committee Member for Spatial Planning and Environment">{{cite web|url=[https://www.capetown.g...' 1577791 wikitext text/x-wiki '''Edwin Peter Andrews''' (amezaliwa tarehe 18 Machi 1977) ni mwanasiasa wa [[Afrika Kusini]] anayehudumu kama Naibu Meya wa Cape Town, nafasi ambayo ameishikilia tangu Novemba 2021. Andrews pia ni Mjumbe wa Kamati ya Meya (MayCo) ya Jiji la Cape Town anayesimamia Mipango ya Matumizi ya Ardhi na Mazingira.<ref name="Alderman Eddie Andrews: Deputy Mayor and Mayoral Committee Member for Spatial Planning and Environment">{{cite web|url=[https://www.capetown.gov.za/mayoral-committee-members/spatial-planning-and-environment|title=Alderman](https://www.capetown.gov.za/mayoral-committee-members/spatial-planning-and-environment|title=Alderman) Eddie Andrews: Deputy Mayor and Mayoral Committee Member for Spatial Planning and Environment|publisher=The City of Cape Town|access-date=28 Januari 2026}}</ref> Andrews ni mchezaji wa zamani wa muungano wa ragbi, aliyekuwa akicheza katika nafasi ya Prop, na aliwahi kuiwakilisha Springboks.<ref>{{Cite web|url=[http://www.espnscrum.com/southafrica/rugby/player/14526.html|title=Eddie](http://www.espnscrum.com/southafrica/rugby/player/14526.html|title=Eddie) Andrews|website=ESPN Scrum|access-date=19 Novemba 2021}}</ref> Pia aliichezea Stormers katika mashindano ya Super 14 kati ya mwaka 2003 na 2007.<ref name=":2">{{Cite web|last=Heath|first=Duane|date=21 Machi 2010|title=Promising Test career cruelly cut short by back injury|url=[https://www.timeslive.co.za/sport/rugby/2010-03-21-promising-test-career-cruelly-cut-short-by-back-injury/|website=TimesLIVE|access-date=19](https://www.timeslive.co.za/sport/rugby/2010-03-21-promising-test-career-cruelly-cut-short-by-back-injury/|website=TimesLIVE|access-date=19) Novemba 2021}}</ref> == Kazi ya rugby == Andrews alicheza mechi yake ya kwanza katika ngazi ya mkoa akiwa na Western Province dhidi ya Eastern Province kwenye mashindano ya Vodacom Cup mwaka 2000.<ref>{{Cite book|title=The South African Rugby Annual 2001|last=Colquhoun|first=Andy|publisher=SARFU & MWP Media Sport|year=2001|isbn=0958423180|location=Cape Town|pages=361}}</ref> Miaka mitatu baadaye alicheza mechi yake ya kwanza ya [Super 12 akiwa na Stormers dhidi ya Hurricanes .<ref>{{Cite book|title=The South African Rugby Annual 2004|last=Colquhoun|first=Andy|publisher=SA Rugby (Pty) Ltd & MWP Media Sport|year=2004|isbn=0958440484|location=Cape Town|pages=213}}</ref> Andrews alicheza mechi yake ya kwanza ya kimataifa akiwa na Afrika Kusini tarehe 12 Juni 2004 mjini [[Bloemfontein]] dhidi ya Ireland. Afrika Kusini ilishinda mechi hiyo kwa pointi 31–17. Pia alicheza mechi iliyofuata dhidi ya Ireland mjini Cape Town, ambayo nayo Afrika Kusini ilishinda, na alikuwa mchezaji wa akiba katika ushindi dhidi ya Wales mjini [[Pretoria]].<ref name=":0">{{Cite book|last=Colquhoun|first=Andy|title=South African Rugby Annual 2005|publisher=SA Rugby & MWP Media (Pty) Ltd|year=2005|isbn=0958440492|location=Cape Town|pages=98}}</ref> Baadaye alicheza dhidi ya Pacific Islanders XV mjini Gosford kabla ya kujumuishwa katika kikosi cha Springboks kwa 2004 Tri Nations series. Alicheza mechi nne za majaribio katika mashindano hayo, mbili dhidi ya All Blacks na mbili dhidi ya Wallabies. Springboks walitwaa ubingwa wa Tri Nations Series mwaka huo. Mwishoni mwa mwaka alipata nafasi nyingine tatu za kuiwakilisha Afrika Kusini katika ziara ya mechi za Ulaya.<ref name=":0" /> Andrews aliichezea tena Afrika Kusini tarehe 18 Juni 2005 katika sare ya pointi 30–30 dhidi ya Ufaransa mjini Durban. Baadaye alicheza dhidi ya Australia na All Blacks katika 2005 Tri Nations series. Mwishoni mwa mwaka huo alipata nafasi nyingine mbili za kuichezea Springboks dhidi ya Argentina mjini Buenos Aires na Ufaransa mjini [[Paris]].<ref name=":1">{{Cite web|title=Rugby Union - ESPN Scrum - Statsguru - Player analysis - Eddie Andrews - Test matches|url=[http://www.espnscrum.com/statsguru/rugby/player/14526.html|website=ESPN](http://www.espnscrum.com/statsguru/rugby/player/14526.html|website=ESPN) Scrum|access-date=19 Novemba 2021}}</ref> Mwaka 2006 alicheza katika mechi tatu za kimataifa za katikati ya mwaka, ambazo zilijumuisha ushindi mara mbili dhidi ya Scotland na kipigo dhidi ya Ufaransa. Baadaye aliteuliwa katika kikosi cha Springboks kwa 2006 Tri Nations series.<ref name=":1" /> Mwaka 2007 Andrews alistaafu kucheza rugby ya kulipwa kutokana na ugonjwa wa kubanwa kwa mfereji wa uti wa mgongo (''spinal stenosis'') uliokuwa umeambatana na majeraha ya mara kwa mara ya mgongo. Katika kipindi hicho alianzisha shirika lisilo la kiserikali la '''Joshua Foundation''' pamoja na mwenzake wa Stormers, Tonderai Chavhanga.<ref>{{Cite web|date=30 Julai 2018|title=Joshua Foundation|url=[https://www.exceed.co.za/joshua-foundation/|website=Exceed|access-date=19](https://www.exceed.co.za/joshua-foundation/|website=Exceed|access-date=19) Novemba 2021}}</ref><ref name=":2" /> == Marejeo == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Andrews, Edwin Peter}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watu wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanamichezo wa Afrika Kusini]] bp5vcn2theddmvjx15rz8r0jrp906uq 1577792 1577791 2026-07-01T11:40:28Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Eddie Andrews (muungano wa ragbi)]] hadi [[Eddie Andrews (mwanaraga)]]: urahisi wa kuupata 1577791 wikitext text/x-wiki '''Edwin Peter Andrews''' (amezaliwa tarehe 18 Machi 1977) ni mwanasiasa wa [[Afrika Kusini]] anayehudumu kama Naibu Meya wa Cape Town, nafasi ambayo ameishikilia tangu Novemba 2021. Andrews pia ni Mjumbe wa Kamati ya Meya (MayCo) ya Jiji la Cape Town anayesimamia Mipango ya Matumizi ya Ardhi na Mazingira.<ref name="Alderman Eddie Andrews: Deputy Mayor and Mayoral Committee Member for Spatial Planning and Environment">{{cite web|url=[https://www.capetown.gov.za/mayoral-committee-members/spatial-planning-and-environment|title=Alderman](https://www.capetown.gov.za/mayoral-committee-members/spatial-planning-and-environment|title=Alderman) Eddie Andrews: Deputy Mayor and Mayoral Committee Member for Spatial Planning and Environment|publisher=The City of Cape Town|access-date=28 Januari 2026}}</ref> Andrews ni mchezaji wa zamani wa muungano wa ragbi, aliyekuwa akicheza katika nafasi ya Prop, na aliwahi kuiwakilisha Springboks.<ref>{{Cite web|url=[http://www.espnscrum.com/southafrica/rugby/player/14526.html|title=Eddie](http://www.espnscrum.com/southafrica/rugby/player/14526.html|title=Eddie) Andrews|website=ESPN Scrum|access-date=19 Novemba 2021}}</ref> Pia aliichezea Stormers katika mashindano ya Super 14 kati ya mwaka 2003 na 2007.<ref name=":2">{{Cite web|last=Heath|first=Duane|date=21 Machi 2010|title=Promising Test career cruelly cut short by back injury|url=[https://www.timeslive.co.za/sport/rugby/2010-03-21-promising-test-career-cruelly-cut-short-by-back-injury/|website=TimesLIVE|access-date=19](https://www.timeslive.co.za/sport/rugby/2010-03-21-promising-test-career-cruelly-cut-short-by-back-injury/|website=TimesLIVE|access-date=19) Novemba 2021}}</ref> == Kazi ya rugby == Andrews alicheza mechi yake ya kwanza katika ngazi ya mkoa akiwa na Western Province dhidi ya Eastern Province kwenye mashindano ya Vodacom Cup mwaka 2000.<ref>{{Cite book|title=The South African Rugby Annual 2001|last=Colquhoun|first=Andy|publisher=SARFU & MWP Media Sport|year=2001|isbn=0958423180|location=Cape Town|pages=361}}</ref> Miaka mitatu baadaye alicheza mechi yake ya kwanza ya [Super 12 akiwa na Stormers dhidi ya Hurricanes .<ref>{{Cite book|title=The South African Rugby Annual 2004|last=Colquhoun|first=Andy|publisher=SA Rugby (Pty) Ltd & MWP Media Sport|year=2004|isbn=0958440484|location=Cape Town|pages=213}}</ref> Andrews alicheza mechi yake ya kwanza ya kimataifa akiwa na Afrika Kusini tarehe 12 Juni 2004 mjini [[Bloemfontein]] dhidi ya Ireland. Afrika Kusini ilishinda mechi hiyo kwa pointi 31–17. Pia alicheza mechi iliyofuata dhidi ya Ireland mjini Cape Town, ambayo nayo Afrika Kusini ilishinda, na alikuwa mchezaji wa akiba katika ushindi dhidi ya Wales mjini [[Pretoria]].<ref name=":0">{{Cite book|last=Colquhoun|first=Andy|title=South African Rugby Annual 2005|publisher=SA Rugby & MWP Media (Pty) Ltd|year=2005|isbn=0958440492|location=Cape Town|pages=98}}</ref> Baadaye alicheza dhidi ya Pacific Islanders XV mjini Gosford kabla ya kujumuishwa katika kikosi cha Springboks kwa 2004 Tri Nations series. Alicheza mechi nne za majaribio katika mashindano hayo, mbili dhidi ya All Blacks na mbili dhidi ya Wallabies. Springboks walitwaa ubingwa wa Tri Nations Series mwaka huo. Mwishoni mwa mwaka alipata nafasi nyingine tatu za kuiwakilisha Afrika Kusini katika ziara ya mechi za Ulaya.<ref name=":0" /> Andrews aliichezea tena Afrika Kusini tarehe 18 Juni 2005 katika sare ya pointi 30–30 dhidi ya Ufaransa mjini Durban. Baadaye alicheza dhidi ya Australia na All Blacks katika 2005 Tri Nations series. Mwishoni mwa mwaka huo alipata nafasi nyingine mbili za kuichezea Springboks dhidi ya Argentina mjini Buenos Aires na Ufaransa mjini [[Paris]].<ref name=":1">{{Cite web|title=Rugby Union - ESPN Scrum - Statsguru - Player analysis - Eddie Andrews - Test matches|url=[http://www.espnscrum.com/statsguru/rugby/player/14526.html|website=ESPN](http://www.espnscrum.com/statsguru/rugby/player/14526.html|website=ESPN) Scrum|access-date=19 Novemba 2021}}</ref> Mwaka 2006 alicheza katika mechi tatu za kimataifa za katikati ya mwaka, ambazo zilijumuisha ushindi mara mbili dhidi ya Scotland na kipigo dhidi ya Ufaransa. Baadaye aliteuliwa katika kikosi cha Springboks kwa 2006 Tri Nations series.<ref name=":1" /> Mwaka 2007 Andrews alistaafu kucheza rugby ya kulipwa kutokana na ugonjwa wa kubanwa kwa mfereji wa uti wa mgongo (''spinal stenosis'') uliokuwa umeambatana na majeraha ya mara kwa mara ya mgongo. Katika kipindi hicho alianzisha shirika lisilo la kiserikali la '''Joshua Foundation''' pamoja na mwenzake wa Stormers, Tonderai Chavhanga.<ref>{{Cite web|date=30 Julai 2018|title=Joshua Foundation|url=[https://www.exceed.co.za/joshua-foundation/|website=Exceed|access-date=19](https://www.exceed.co.za/joshua-foundation/|website=Exceed|access-date=19) Novemba 2021}}</ref><ref name=":2" /> == Marejeo == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Andrews, Edwin Peter}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Watu wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wanamichezo wa Afrika Kusini]] bp5vcn2theddmvjx15rz8r0jrp906uq 1577794 1577792 2026-07-01T11:41:39Z Riccardo Riccioni 452 1577794 wikitext text/x-wiki '''Edwin Peter Andrews''' (amezaliwa 18 Machi 1977) ni mwanasiasa wa [[Afrika Kusini]] anayehudumu kama Naibu Meya wa [[Cape Town]], nafasi ambayo ameishikilia tangu Novemba 2021. Andrews pia ni Mjumbe wa Kamati ya Meya (MayCo) ya Jiji la Cape Town anayesimamia Mipango ya Matumizi ya Ardhi na Mazingira.<ref name="Alderman Eddie Andrews: Deputy Mayor and Mayoral Committee Member for Spatial Planning and Environment">{{cite web|url=[https://www.capetown.gov.za/mayoral-committee-members/spatial-planning-and-environment|title=Alderman](https://www.capetown.gov.za/mayoral-committee-members/spatial-planning-and-environment|title=Alderman) Eddie Andrews: Deputy Mayor and Mayoral Committee Member for Spatial Planning and Environment|publisher=The City of Cape Town|access-date=28 Januari 2026}}</ref> Andrews ni mchezaji wa zamani wa muungano wa ragbi, aliyekuwa akicheza katika nafasi ya Prop, na aliwahi kuiwakilisha Springboks.<ref>{{Cite web|url=[http://www.espnscrum.com/southafrica/rugby/player/14526.html|title=Eddie](http://www.espnscrum.com/southafrica/rugby/player/14526.html|title=Eddie) Andrews|website=ESPN Scrum|access-date=19 Novemba 2021}}</ref> Pia aliichezea Stormers katika mashindano ya Super 14 kati ya mwaka 2003 na 2007.<ref name=":2">{{Cite web|last=Heath|first=Duane|date=21 Machi 2010|title=Promising Test career cruelly cut short by back injury|url=[https://www.timeslive.co.za/sport/rugby/2010-03-21-promising-test-career-cruelly-cut-short-by-back-injury/|website=TimesLIVE|access-date=19](https://www.timeslive.co.za/sport/rugby/2010-03-21-promising-test-career-cruelly-cut-short-by-back-injury/|website=TimesLIVE|access-date=19) Novemba 2021}}</ref> == Kazi ya raga == Andrews alicheza mechi yake ya kwanza katika ngazi ya mkoa akiwa na Western Province dhidi ya Eastern Province kwenye mashindano ya Vodacom Cup mwaka 2000.<ref>{{Cite book|title=The South African Rugby Annual 2001|last=Colquhoun|first=Andy|publisher=SARFU & MWP Media Sport|year=2001|isbn=0958423180|location=Cape Town|pages=361}}</ref> Miaka mitatu baadaye alicheza mechi yake ya kwanza ya [Super 12 akiwa na Stormers dhidi ya Hurricanes .<ref>{{Cite book|title=The South African Rugby Annual 2004|last=Colquhoun|first=Andy|publisher=SA Rugby (Pty) Ltd & MWP Media Sport|year=2004|isbn=0958440484|location=Cape Town|pages=213}}</ref> Andrews alicheza mechi yake ya kwanza ya kimataifa akiwa na Afrika Kusini tarehe 12 Juni 2004 mjini [[Bloemfontein]] dhidi ya Ireland. Afrika Kusini ilishinda mechi hiyo kwa pointi 31–17. Pia alicheza mechi iliyofuata dhidi ya Ireland mjini Cape Town, ambayo nayo Afrika Kusini ilishinda, na alikuwa mchezaji wa akiba katika ushindi dhidi ya Wales mjini [[Pretoria]].<ref name=":0">{{Cite book|last=Colquhoun|first=Andy|title=South African Rugby Annual 2005|publisher=SA Rugby & MWP Media (Pty) Ltd|year=2005|isbn=0958440492|location=Cape Town|pages=98}}</ref> Baadaye alicheza dhidi ya Pacific Islanders XV mjini Gosford kabla ya kujumuishwa katika kikosi cha Springboks kwa 2004 Tri Nations series. Alicheza mechi nne za majaribio katika mashindano hayo, mbili dhidi ya All Blacks na mbili dhidi ya Wallabies. Springboks walitwaa ubingwa wa Tri Nations Series mwaka huo. Mwishoni mwa mwaka alipata nafasi nyingine tatu za kuiwakilisha Afrika Kusini katika ziara ya mechi za Ulaya.<ref name=":0" /> Andrews aliichezea tena Afrika Kusini tarehe 18 Juni 2005 katika sare ya pointi 30–30 dhidi ya Ufaransa mjini Durban. Baadaye alicheza dhidi ya Australia na All Blacks katika 2005 Tri Nations series. Mwishoni mwa mwaka huo alipata nafasi nyingine mbili za kuichezea Springboks dhidi ya Argentina mjini Buenos Aires na Ufaransa mjini [[Paris]].<ref name=":1">{{Cite web|title=Rugby Union - ESPN Scrum - Statsguru - Player analysis - Eddie Andrews - Test matches|url=[http://www.espnscrum.com/statsguru/rugby/player/14526.html|website=ESPN](http://www.espnscrum.com/statsguru/rugby/player/14526.html|website=ESPN) Scrum|access-date=19 Novemba 2021}}</ref> Mwaka 2006 alicheza katika mechi tatu za kimataifa za katikati ya mwaka, ambazo zilijumuisha ushindi mara mbili dhidi ya Scotland na kipigo dhidi ya Ufaransa. Baadaye aliteuliwa katika kikosi cha Springboks kwa 2006 Tri Nations series.<ref name=":1" /> Mwaka 2007 Andrews alistaafu kucheza rugby ya kulipwa kutokana na ugonjwa wa kubanwa kwa mfereji wa uti wa mgongo (''spinal stenosis'') uliokuwa umeambatana na majeraha ya mara kwa mara ya mgongo. Katika kipindi hicho alianzisha shirika lisilo la kiserikali la '''Joshua Foundation''' pamoja na mwenzake wa Stormers, Tonderai Chavhanga.<ref>{{Cite web|date=30 Julai 2018|title=Joshua Foundation|url=[https://www.exceed.co.za/joshua-foundation/|website=Exceed|access-date=19](https://www.exceed.co.za/joshua-foundation/|website=Exceed|access-date=19) Novemba 2021}}</ref><ref name=":2" /> == Marejeo == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Andrews, Edwin Peter}} [[Jamii:Watu walio hai]] [[Jamii:Wanasiasa wa Afrika Kusini]] [[Jamii:Wachezaji wa Afrika Kusini]] gzwglccxu0qborf3wmyjexim3x7me1v 0 241741 1577793 2026-07-01T11:40:29Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Eddie Andrews (muungano wa ragbi)]] hadi [[Eddie Andrews (mwanaraga)]]: urahisi wa kuupata 1577793 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Eddie Andrews (mwanaraga)]] 504zatf82mg7vn7rzmveq70bra68m50 0 241742 1577801 2026-07-01T11:53:02Z Riccardo Riccioni 452 Ukurasa umeelekezwa kwenda [[Félix Tshisekedi]] 1577801 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Félix Tshisekedi]] qk3j0cao3dbqi7my1472819ge6rmjik 0 241743 1577805 2026-07-01T11:56:21Z Riccardo Riccioni 452 Riccardo Riccioni alihamisha ukurasa wa [[Inspection générale des finances (république démocratique du Congo)]] hadi [[Inspection générale des finances (Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo)]]: jina la Kiswahili 1577805 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Inspection générale des finances (Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo)]] lia8zwkyrjdwf12u5d26easipbtqs5l